Epley manevrası adı verilen özel baş hareketleri, doğru hastalarda baş dönmesini kısa sürede azaltabiliyor.
Başın belirli yönlere hareket ettirilmesiyle aniden başlayan ve genellikle bir dakikadan kısa süren baş dönmesi, iyi huylu pozisyonel vertigo belirtisi olabilir. Halk arasında “kulak kristallerinin oynaması” olarak bilinen bu rahatsızlık, iç kulaktaki küçük kalsiyum parçacıklarının normal yerinden ayrılmasıyla ortaya çıkıyor.[1][2]
Pozisyonel vertigo tehlikeli bir hastalık olarak kabul edilmese de günlük yaşamı ciddi biçimde etkileyebiliyor. Hastalar yatakta dönmekten, yukarı bakmaktan veya eğilip kalkmaktan çekinebilirken düşme riski de artabiliyor.
Kulak kristalleri neden baş dönmesine yol açıyor?
İç kulakta vücudun hareketlerini ve yer çekimini algılamaya yardımcı olan çok küçük kalsiyum karbonat kristalleri bulunuyor. Otokoni adı verilen bu kristaller normal yerlerinden ayrıldığında, dengeyi sağlayan yarım daire kanallarının içine girebiliyor.[2]
Baş hareket ettirildiğinde kanala kaçan parçacıklar iç kulaktaki sıvıyı normalden farklı şekilde hareket ettiriyor. Beyne kişi hareket ediyormuş gibi yanlış bir sinyal gönderiliyor. Gözlerden gelen bilgiyle iç kulaktan gelen bilginin uyuşmaması ise çevrenin dönmesi veya kişinin savrulması hissine neden oluyor.
Baş dönmesine bazen bulantı, dengesizlik ve istemsiz göz hareketleri de eşlik edebiliyor.
En sık hangi hareketlerde ortaya çıkıyor?
Pozisyonel vertigoya bağlı baş dönmesi genellikle şu durumlarda başlıyor:
Yatakta bir taraftan diğer tarafa dönmek, yataktan hızlı kalkmak, başı geriye doğru yatırmak, yüksek bir yere bakmak, ayakkabı bağlamak için öne eğilmek veya kuaförde saç yıkatırken başı geriye vermek.
Dönme hissi çoğunlukla birkaç saniye içinde ortaya çıkıyor ve baş sabit tutulduğunda kısa sürede azalıyor. Ancak hareket tekrarlandığında baş dönmesi yeniden başlayabiliyor.[1][2]
Epley manevrası kristalleri yerine yönlendiriyor
Epley manevrası, başın ve vücudun belirli bir sırayla farklı yönlere çevrildiği bir tedavi yöntemi olarak uygulanıyor. Amaç, denge kanalının içine kaçan kristalleri kanalın dışına taşıyarak sorun oluşturmayacakları bölgeye yönlendirmek.[1]
Manevra sırasında hasta önce oturur pozisyonda tutuluyor. Ardından başı belirli bir açıyla çevrilerek sırtüstü yatırılıyor. Baş ve gövde aşamalı olarak farklı yönlere döndürülüyor ve işlem oturur pozisyona geçilmesiyle tamamlanıyor.
Hareketlerin yönü, sağ veya sol kulağın etkilenmesine göre değişiyor. Hangi denge kanalının etkilendiği de uygulanacak manevrayı belirliyor.
Başarı oranı yüzde 90’a ulaşabilir mi?
Bilimsel çalışmalar, Epley manevrasının özellikle arka denge kanalını etkileyen pozisyonel vertigoda etkili olduğunu gösteriyor. Bazı hastalarda tek uygulamayla belirgin rahatlama sağlanırken bazı kişilerde manevranın birkaç kez tekrarlanması gerekebiliyor.[1][3]
Kontrollü araştırmaların değerlendirildiği bir bilimsel incelemede, Epley manevrası uygulanan hastaların yüzde 56’sında baş dönmesinin tamamen geçtiği bildirildi. Tedavi uygulanmayan veya etkisiz hareketlerin yapıldığı grupta bu oran yüzde 21’de kaldı.[3]
Tekrarlanan uygulamaları değerlendiren araştırmalarda ise başarı oranının bazı hasta gruplarında yüzde 90’a yaklaşabildiği görüldü. Ancak bu oran herkesin ilk uygulamada iyileşeceği anlamına gelmiyor.[4]
Tedavinin başarısı doğru tanıya, hangi kulağın etkilendiğinin belirlenmesine, manevranın doğru yapılmasına ve hastalığın hangi denge kanalında geliştiğine bağlı.
Her baş dönmesinde Epley manevrası yapılmaz
Her vertigo atağının nedeni kulak kristalleri değil. İç kulak enfeksiyonları, migren, tansiyon düşmesi, bazı ilaçlar, kalp ritim sorunları ve sinir sistemi hastalıkları da baş dönmesine yol açabiliyor.
Bu nedenle özellikle ilk kez şiddetli baş dönmesi yaşayan kişilerin kendi kendine pozisyonel vertigo tanısı koymaması gerekiyor.
Tanı sırasında sağlık uzmanı, hastanın başını ve vücudunu belirli pozisyonlara getirerek baş dönmesini ve göz hareketlerini değerlendiriyor. Hangi kulağın ve hangi kanalın etkilendiği belirlendikten sonra uygun manevra seçiliyor.[1][2]
Yanlış tarafa veya yanlış kanala yönelik yapılan hareketler belirtileri düzeltmeyebilir, baş dönmesini artırabilir ya da kristallerin başka bir kanala geçmesine neden olabilir.
Evde Epley manevrası güvenli mi?
Daha önce pozisyonel vertigo tanısı konulan, etkilenen kulağı bilinen ve hareketlerin nasıl yapılacağı sağlık uzmanı tarafından gösterilen bazı hastalar manevrayı evde uygulayabiliyor.
Ancak boyun fıtığı, ciddi omurga hastalığı, yakın zamanda geçirilmiş boyun veya sırt ameliyatı, ciddi damar hastalığı ya da hareket kısıtlılığı bulunan kişilerin manevrayı kendi başına yapması uygun olmayabilir.
Uygulama sırasında geçici olarak şiddetli dönme hissi, bulantı ve dengesizlik görülebiliyor. Bu nedenle düşme riski bulunan kişilerin hareketleri yalnız yapmaması önem taşıyor.[3]
Bu belirtiler varsa beklemeyin
Pozisyonel vertigoda baş dönmesi genellikle belirli bir baş hareketiyle başlıyor ve kısa sürüyor. Baş dönmesi hareketten bağımsız biçimde saatlerce devam ediyorsa başka nedenlerin değerlendirilmesi gerekiyor.
Baş dönmesine konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük, çift görme, yürüyememe, bayılma, yeni başlayan işitme kaybı ya da alışılmadık derecede şiddetli baş ağrısı eşlik ediyorsa acil sağlık hizmetine başvurulmalı.[5]
Bu belirtiler kulak kristallerinden farklı ve daha ciddi bir sağlık sorununun işareti olabilir.
Pozisyonel vertigo yeniden ortaya çıkabilir
Epley manevrasıyla baş dönmesi tamamen geçse bile kulak kristalleri ilerleyen dönemde tekrar yer değiştirebilir. Bu nedenle bazı hastalarda haftalar, aylar veya yıllar sonra yeni ataklar görülebiliyor.[3]
Baş dönmesinin yeniden başlaması manevranın başarısız olduğu anlamına gelmiyor. Yeni atakta aynı kulağın, diğer kulağın veya farklı bir denge kanalının etkilenmiş olması mümkün.
Epley manevrası, doğru tanı konulan pozisyonel vertigoda ilaç kullanılmadan hızlı rahatlama sağlayabilen etkili bir yöntem. Ancak her baş dönmesinin kulak kristallerinden kaynaklanmadığı unutulmamalı; ilk kez ortaya çıkan, uzun süren veya farklı belirtilerin eşlik ettiği baş dönmelerinde sağlık uzmanına başvurulmalı.
Kaynaklar
[1] Bhattacharyya N, Gubbels SP, Schwartz SR ve diğerleri. Clinical Practice Guideline: Benign Paroxysmal Positional Vertigo Update. Otolaryngology–Head and Neck Surgery. 2017;156(3 Suppl):S1-S47. DOI: 10.1177/0194599816689667.
[2] von Brevern M, Bertholon P, Brandt T ve diğerleri. Benign Paroxysmal Positional Vertigo: Diagnostic Criteria. Journal of Vestibular Research. 2015;25(3-4):105-117. DOI: 10.3233/VES-150553.
[3] Hilton MP, Pinder DK. The Epley Canalith Repositioning Manoeuvre for Benign Paroxysmal Positional Vertigo. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2014;12:CD003162. DOI: 10.1002/14651858.CD003162.pub3.
[4] Reinink H, Wegner I, Stegeman I, Grolman W. Rapid Systematic Review of Repeated Application of the Epley Maneuver for Treating Posterior BPPV. Otolaryngology–Head and Neck Surgery. 2014;151(3):399-406. DOI: 10.1177/0194599814536530.
[5] Edlow JA, Carpenter C, Akhter M ve diğerleri. Acute Dizziness and Vertigo in the Emergency Department. Academic Emergency Medicine. 2023;30(5):442-486. DOI: 10.1111/acem.14728.
