Ürik asit, pürin adı verilen maddelerin parçalanması sonucunda oluşur. Büyük bölümü böbreklerden atılır. Kanda fazla biriktiğinde hiperürisemi adı verilen durum ortaya çıkar.
Ürik asit yüksekliği denildiğinde ilk akla gelen hastalık guttur. Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Ürik asidi yüksek olan herkes gut hastası değildir.
Bazı insanlar yıllarca yüksek ürik asitle hiçbir gut atağı geçirmeyebilir. Buna karşılık ürat kristalleri eklemlerde birikmeye başladığında ani ve çok şiddetli eklem ağrıları ortaya çıkabilir.
Ürik asit nedir?
Pürinler vücudun kendi hücrelerinde ve çeşitli gıdalarda bulunan doğal bileşiklerdir.
Pürinler parçalandığında ürik asit oluşur. Ürik asidin önemli bölümü böbrekler aracılığıyla idrarla, daha küçük bir bölümü bağırsaklardan uzaklaştırılır.
Üretimin artması veya özellikle böbreklerden atılımın azalması kandaki ürik asidi yükseltebilir.
Ürik asit kaç olmalı?
Referans aralığı laboratuvara, ölçüm yöntemine ve biyolojik cinsiyete göre değişebilir.
Yetişkinlerde yaklaşık olarak:
Kadınlarda 2,4-6,0 mg/dL
Erkeklerde 3,4-7,0 mg/dL
gibi referans aralıkları görülebilir.
Ancak laboratuvar referans aralığı ile gut tedavisindeki hedef değer aynı kavram değildir.
Gut tedavisinde serum ürat için yaygın hedef 6 mg/dL'nin altıdır.
Tophüs bulunan veya daha ağır gut tablolarında bazı kılavuzlarda daha düşük hedefler kullanılabilir.
Ürik asit 6 ne demek?
6 mg/dL birçok laboratuvarda normal referans aralığında bulunabilir.
Ancak gut tedavisi gören bir kişi açısından 6 mg/dL önemli bir tedavi hedefidir ve genellikle değerin bunun altında tutulması amaçlanır.
Dolayısıyla aynı 6 mg/dL sonucu gut hastalığı olmayan biri ile ürat düşürücü tedavi alan bir kişide farklı anlam taşıyabilir.
Ürik asit 7 ne anlama gelir?
7 mg/dL özellikle erkeklerde bazı laboratuvarların üst referans sınırına yakın olabilir; kadınlarda ise sıklıkla yüksek kabul edilir.
Ayrıca üratın kandaki çözünürlüğü açısından yaklaşık 6,8 mg/dL önemli bir düzeydir.
Bu seviyenin üzerinde monosodyum ürat kristallerinin oluşması için biyolojik koşullar daha uygun hale gelir.
Ancak ürik asidin 7 mg/dL olması kişinin mutlaka gut geliştireceği anlamına gelmez.
Ürik asit 8 veya 9 çıkarsa ne demek?
8 veya 9 mg/dL belirgin hiperürisemi olarak değerlendirilebilir.
Değer yükseldikçe gut gelişme olasılığı genel olarak artar ancak tek bir sayıdan kişinin ne zaman veya hatta hiç gut atağı geçirip geçirmeyeceği tahmin edilemez.
Bu düzeylerde böbrek fonksiyonları, kullanılan ilaçlar, metabolik hastalıklar ve daha önce gut atağı veya böbrek taşı yaşanıp yaşanmadığı özellikle önemlidir.
Ürik asit 10 ne anlama gelir?
10 mg/dL belirgin derecede yüksek serum ürat düzeyidir.
Bu düzey uzun süre devam ettiğinde ürat kristali birikimi, gut ve ürik asit taşı gibi sorunların olasılığı artabilir.
Ancak 10 mg/dL sonucu bile tek başına “gut hastalığı” tanısı değildir.
Gut tanısında kişinin tipik eklem bulguları önemlidir. Gerektiğinde eklem sıvısında monosodyum ürat kristallerinin gösterilmesi tanıyı doğrulayabilir.
Ürik asit 12 çıkarsa ne olur?
12 mg/dL ciddi hiperürisemidir ve nedeninin değerlendirilmesi gerekir.
Özellikle değer kalıcıysa böbrek fonksiyon bozukluğu, ilaçlar, ciddi metabolik durumlar veya ürik asit üretimini artıran hastalıklar araştırılabilir.
Kemoterapi gibi hızlı hücre yıkımına yol açan durumlarda ürik asit kısa sürede çok yükselebilir ve tümör lizis sendromunun bir parçası olabilir.
Ancak kronik olarak 12 mg/dL saptanmasıyla akut tümör lizis tablosu aynı şey değildir.
Ürik asit yüksekliği neden olur?
Ürik asidin yükselmesinin en sık mekanizmalarından biri böbreklerden yeterince atılamamasıdır.
Olası nedenler arasında:
- Böbrek fonksiyonlarının azalması
- Genetik yatkınlık
- Fazla kilo ve metabolik sendrom
- İnsülin direnci
- Alkol kullanımı
- Pürinden zengin bazı gıdalar
- Fruktoz içeriği yüksek içeceklerin fazla tüketimi
- Bazı idrar söktürücü ilaçlar
- Düşük doz aspirin dahil bazı ilaçlar
- Hızlı hücre yıkımının görüldüğü bazı hastalık ve tedaviler
bulunabilir.
Bu nedenle yalnızca beslenmeye odaklanmak yüksek ürik asidin nedenini açıklamak için yeterli olmayabilir.
Ürik asit yüksekliği ile gut aynı şey mi?
Hayır.
Hiperürisemi kanda ürik asidin yüksek olmasıdır.
Gut ise monosodyum ürat kristallerinin eklemlerde ve dokularda birikmesine bağlı gelişen inflamatuvar hastalıktır.
Yüksek ürik asit gut gelişimi için temel risk faktörüdür ancak hiperürisemisi bulunan herkes gut olmaz.
Bu ayrım tedavi açısından da önemlidir.
Belirti vermeyen hiperürisemide yalnızca laboratuvar rakamını düşürmek amacıyla herkese rutin ilaç tedavisi başlanması önerilmez.
Gut atağı nasıl anlaşılır?
Gut atağı çoğunlukla aniden başlar.
Klasik olarak ayak başparmağının kökündeki eklem etkilenebilir ancak ayak bileği, diz, el bileği ve başka eklemler de tutulabilir.
Etkilenen eklemde:
Şiddetli ağrı
Şişlik
Kızarıklık
Sıcaklık artışı
ve dokunmaya karşı aşırı hassasiyet görülebilir.
Ağrı bazen kişinin çarşafın ekleme değmesine bile tahammül edemeyeceği kadar şiddetli olabilir.
Ancak ateşli, kızarık ve şiş bir eklem yalnızca gut değildir. Septik artrit gibi acil değerlendirme gerektiren eklem enfeksiyonları da benzer tablo oluşturabilir.
Gut atağı sırasında ürik asit normal çıkabilir mi?
Evet.
Bu, ürik asitle ilgili en önemli ve şaşırtıcı klinik ayrımlardan biridir.
Akut gut atağı sırasında serum ürik asidi normal sınırlarda bulunabilir.
Bu nedenle atak sırasında “ürik asitim normal çıktı, gut olamam” şeklinde bir sonuç çıkarılamaz.
Şüpheli durumlarda serum ürat daha sonra tekrar değerlendirilebilir ve tanı klinik bulgularla birlikte ele alınır.
Ürik asit böbrek taşı yapar mı?
Evet.
Ürik asit yüksekliği ve özellikle asidik idrar ortamı ürik asit taşlarının oluşumuna katkıda bulunabilir.
Gut hastalarında böbrek taşı riski de artabilir.
Ancak bütün böbrek taşları ürik asitten oluşmaz. Kalsiyum oksalat taşları çok daha yaygındır.
Taşın türünü bilmek korunma ve tedavi yaklaşımını değiştirebilir.
Et ürik asidi yükseltir mi?
Pürin içeriği yüksek bazı hayvansal gıdalar serum ürat düzeyini ve gut atağı riskini etkileyebilir.
Özellikle sakatatlar, bazı kırmızı etler ve bazı deniz ürünleri yüksek pürin içerebilir.
Ancak gut yönetimini yalnızca “et yememek” şeklinde özetlemek doğru değildir.
Genetik, böbreklerin üratı atma kapasitesi, vücut ağırlığı, alkol, şekerli içecekler ve kullanılan ilaçlar da önemli rol oynar.
Şeker ürik asidi yükseltir mi?
Özellikle fruktoz bu açıdan önemlidir.
Yüksek miktarda fruktoz içeren şekerli içeceklerin tüketimi ürik asit üretimini artırabilir ve gut riskiyle ilişkilidir.
Bu nedenle yüksek ürik asitte yalnızca kırmızı et ve sakatat değil, şekerle tatlandırılmış içecekler de değerlendirilmelidir.
Meyvenin tamamını tüketmek ile yüksek miktarda ilave fruktoz içeren içecekleri tüketmek aynı metabolik durum değildir.
Alkol ürik asidi yükseltir mi?
Evet.
Alkol ürik asit üretimini ve böbreklerden atılımını etkileyebilir.
Özellikle bira ve yüksek miktarda alkollü içecek tüketimi gut atağı riskini artırabilir.
Alkolün etkisi kişiden kişiye değişebilir ancak tekrarlayan gut atağı veya belirgin hiperürisemisi bulunan kişilerde tüketimin azaltılması önemlidir.
Ürik asit nasıl düşürülür?
Yaklaşım kişinin yalnızca laboratuvar rakamına değil, gut veya böbrek taşı bulunup bulunmadığına ve yüksekliğin nedenine göre belirlenir.
Fazla kilo varsa sürdürülebilir kilo kaybı serum ürat düzeyini ve gut riskini azaltabilir.
Şekerle tatlandırılmış içeceklerin ve aşırı fruktoz tüketiminin azaltılması yararlı olabilir.
Alkol, özellikle aşırı tüketiliyorsa sınırlandırılmalıdır.
Pürin içeriği çok yüksek gıdaların aşırı tüketiminden kaçınmak yardımcı olabilir.
Yeterli sıvı alımı özellikle böbrek taşı açısından önemlidir ancak kalp veya böbrek hastalığı nedeniyle sıvı kısıtlaması gereken kişilerde miktar kişiye göre belirlenmelidir.
Ürik asidi düşüren ilaçlar hangileridir?
Tekrarlayan gut atakları, tofüsler veya belirli yüksek riskli durumlarda ürat düşürücü ilaç tedavisi gündeme gelebilir.
Allopurinol en yaygın kullanılan ürat düşürücü ilaçlardan biridir. Ksantin oksidaz enzimini baskılayarak ürik asit üretimini azaltır.
Febuksostat da aynı enzimi farklı bir yapıyla hedefler.
Bazı hastalarda ürik asidin böbreklerden atılımını artıran ürikozürik tedaviler kullanılabilir.
Tedavi genellikle “hedefe yönelik” yürütülür ve serum üratın çoğu gut hastasında 6 mg/dL'nin altında tutulması amaçlanır.
Bu ilaçlar yalnızca laboratuvar sonucunu düşürmek amacıyla kendi kendine başlanmamalıdır.
Ürik asit düşüklüğü ne anlama gelir?
Düşük ürik asit yüksekliğe göre çok daha az karşılaşılan bir klinik sorundur.
Bazı ilaçlar, böbrekten ürik asit kaybının arttığı durumlar ve nadir metabolik hastalıklar düşük sonuçlara yol açabilir.
Tek başına hafif düşük serum üratı çoğu kişide ciddi hastalık anlamına gelmez.
Belirgin ve tekrarlayan düşüklük varsa kişinin klinik durumu ve diğer laboratuvar sonuçlarıyla birlikte değerlendirilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Ürik asit 8 veya 9 olunca gut olunur mu?
Hayır. 8-9 mg/dL hiperürisemiyle uyumludur ve gut riskini artırabilir ancak yüksek ürik asidi bulunan herkes gut geliştirmez. Gut klinik ve gerektiğinde kristal incelemesiyle değerlendirilir.
Ürik asit 10 tehlikeli mi?
10 mg/dL belirgin yüksek bir değerdir ve özellikle kalıcıysa nedeninin değerlendirilmesi gerekir. Gut ve ürik asit taşı riski artabilir ancak tek başına acil durum veya gut tanısı değildir.
Gut atağında ürik asit normal olabilir mi?
Evet. Akut gut atağı sırasında serum ürik asidi normal çıkabilir. Bu nedenle normal sonuç aktif gut atağını tek başına dışlamaz.
KAYNAKLAR
1. FitzGerald JD, Dalbeth N, Mikuls T, et al. 2020 American College of Rheumatology Guideline for the Management of Gout. Arthritis Care & Research, 2020.
2. Richette P, Doherty M, Pascual E, et al. Updated EULAR Evidence-Based Recommendations for the Management of Gout. Annals of the Rheumatic Diseases, 2017.
3. National Institute for Health and Care Excellence. Gout: Diagnosis and Management. NICE Guideline, 2022.
4. National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases. Gout. National Institutes of Health.
