Total kolesterol, lipid panelinde en sık karşılaşılan değerlerden biridir. Sonucun 200, 240 veya 300 mg/dL çıkması endişe yaratabilir ancak total kolesterol tek başına “iyi” veya “kötü” kolesterolün ne kadar olduğunu söylemez.
Aynı total kolesterol değerine sahip iki kişinin kalp-damar riski oldukça farklı olabilir. Bunun nedeni total kolesterolün LDL, HDL ve diğer lipoproteinlerde taşınan kolesterolü birlikte yansıtmasıdır.
Bu nedenle güncel değerlendirmede “total kolesterolüm kaç?” sorusunun yanında “LDL, HDL, trigliserit, non-HDL kolesterol ve toplam kalp-damar riskim nasıl?” soruları da önemlidir.
Total kolesterol nedir?
Kolesterol, hücre zarlarının yapısı, hormon üretimi ve safra asitlerinin sentezi için gerekli yağ benzeri bir maddedir.
Kanda serbest halde dolaşmaz; lipoprotein adı verilen parçacıklarla taşınır.
Total kolesterol, kandaki farklı lipoproteinlerde bulunan kolesterolün toplamını yansıtan laboratuvar ölçümüdür.
LDL ve HDL bunun en çok bilinen bileşenleridir. VLDL gibi trigliseritten zengin lipoproteinler de toplam değere katkıda bulunur.
Bu nedenle total kolesterolü tek başına “kötü kolesterol” olarak adlandırmak doğru değildir.
Total kolesterol kaç olmalı?
Yetişkinlerde yaygın kullanılan sınıflandırma şöyledir:
200 mg/dL'nin altı: İstenen düzey
200-239 mg/dL: Sınırda yüksek
240 mg/dL ve üzeri: Yüksek
Ancak bu sınıflandırma tek başına kişinin kalp krizi veya inme riskini belirlemez.
Örneğin total kolesterolü 210 mg/dL olan bir kişinin HDL'si yüksek olabilir. Başka bir kişinin total kolesterolü aynı olduğu halde LDL ve ApoB gibi aterojenik göstergeleri yüksek olabilir.
Bu iki kişinin risk profili aynı değildir.
Total kolesterol 200 ne anlama gelir?
200 mg/dL, geleneksel sınıflandırmada sınırda yüksek kategorisinin başlangıcıdır.
Ancak 200 rakamı bir hastalık sınırı değildir.
Total kolesterolün hangi lipoproteinlerden kaynaklandığına bakmak gerekir.
Örneğin HDL'nin yüksek olması total kolesterolü yukarı çekebilir. Bu durumda yalnızca total kolesterol rakamına bakarak “kolesterolüm yüksek, damarlarım risk altında” sonucuna varmak doğru olmaz.
Buna karşılık total kolesterol 190 mg/dL olduğu halde LDL veya ApoB açısından riskli bir profil bulunması da mümkündür.
Total kolesterol 240 veya 250 ne demek?
240 mg/dL ve üzerindeki total kolesterol yüksek kabul edilir.
250 mg/dL de bu kategoriye girer.
Ancak bu rakamlar tek başına tedavi kararı verdirmez.
Öncelikle LDL kolesterol, HDL kolesterol ve trigliserit incelenir. Kişinin yaşı, tansiyonu, diyabet durumu, sigara kullanımı, böbrek hastalığı ve daha önce kalp-damar hastalığı geçirip geçirmediği de değerlendirilir.
Özellikle LDL belirgin yüksekse total kolesterol yüksekliğinin klinik önemi artabilir.
Total kolesterol 300 çıkarsa ne anlama gelir?
300 mg/dL belirgin total kolesterol yüksekliğidir ve lipid profilinin ayrıntılı değerlendirilmesini gerektirir.
Bu düzey özellikle LDL'nin çok yüksek olması nedeniyle oluşuyorsa ciddi hiperkolesterolemi ve ailesel hiperkolesterolemi olasılığı gündeme gelebilir.
Ancak yine total kolesterol 300 = ailesel hiperkolesterolemi şeklinde doğrudan bir eşleştirme yapılamaz.
LDL'nin gerçek düzeyi, ailede erken yaşta kalp krizi veya inme öyküsü, kişinin önceki kolesterol sonuçları ve diğer klinik bulgular önemlidir.
Total kolesterol neden yükselir?
Yüksekliğin nedeni hangi lipid bileşeninin arttığına göre değişebilir.
Sık veya önemli nedenler arasında şunlar bulunur:
- LDL kolesterol yüksekliği
- Genetik yatkınlık ve ailesel hiperkolesterolemi
- Doymuş ve trans yağlardan zengin beslenme
- Hipotiroidi
- Bazı böbrek hastalıkları
- Bazı karaciğer ve safra yolu hastalıkları
- Bazı ilaçlar
- Fazla kilo ve metabolik bozukluklar
HDL'nin yüksek olması da total kolesterol rakamını artırabilir. Bu nedenle neden araştırılırken total kolesterolün bileşenlerine ayrılması gerekir.
HDL yüksekse total kolesterol de yüksek çıkar mı?
Evet.
HDL total kolesterolün bileşenlerinden biridir. Bu nedenle HDL yüksek olduğunda total kolesterol de daha yüksek görünebilir.
Örneğin total kolesterolü 220 mg/dL olan iki kişinin birinde HDL 80 mg/dL, diğerinde HDL 35 mg/dL olabilir.
Bu sonuçlar aynı metabolik tabloyu göstermez.
Ancak yüksek HDL'nin de yüksek LDL'nin oluşturduğu riski ortadan kaldırmadığı bilinmelidir.
LDL 190 mg/dL iken HDL'nin yüksek olması ciddi LDL yüksekliğini önemsiz hale getirmez.
Total kolesterol normal ama LDL yüksek olabilir mi?
Evet.
Total kolesterol farklı lipoproteinlerin toplam etkisini yansıttığı için tek başına bütün lipid profilini göstermez.
Örneğin düşük HDL bulunan bir kişide total kolesterol çok yüksek görünmeden LDL yüksek olabilir.
Ayrıca aynı LDL kolesterol düzeyine sahip iki kişinin aterojenik parçacık sayısı farklı olabilir.
Bu nedenle bazı kişilerde ApoB veya non-HDL kolesterol ek bilgi sağlayabilir.
Bu, güncel lipid değerlendirmesinin önemli ayrımlarından biridir: “Toplam kolesterol normal” sonucu tek başına bütün aterojenik riski dışlamaz.
Non-HDL kolesterol nedir ve neden önemli?
Non-HDL kolesterol basit bir hesaplamadır:
Total kolesterol - HDL kolesterol = Non-HDL kolesterol
Örneğin total kolesterol 220 mg/dL, HDL 50 mg/dL ise non-HDL kolesterol 170 mg/dL'dir.
Non-HDL kolesterol yalnızca LDL'yi değil, VLDL ve diğer aterojenik lipoproteinlerde taşınan kolesterolü de kapsar.
Özellikle trigliseriti yüksek kişilerde total kolesterolden daha anlamlı ek risk bilgisi sağlayabilir.
ApoB neden total kolesterolden farklıdır?
Total kolesterol lipoproteinlerin taşıdığı kolesterol miktarını gösterirken ApoB aterojenik parçacıkların sayısı hakkında bilgi sağlar.
Her LDL, VLDL kalıntısı ve diğer önemli aterojenik parçacıkların üzerinde bir ApoB molekülü bulunur.
Bu nedenle özellikle diyabet, yüksek trigliserit veya metabolik sendrom bulunan kişilerde LDL ve total kolesterol beklenenden iyi görünürken ApoB yüksek olabilir.
Bu durum damarların maruz kaldığı aterojenik parçacık sayısının kolesterol miktarından daha yüksek olabileceğini düşündürebilir.
Lipoprotein(a) total kolesterolde görülür mü?
Lipoprotein(a), yani Lp(a), genetik olarak büyük ölçüde belirlenen ayrı bir aterojenik lipoproteindir.
Standart lipid panelindeki total kolesterol veya LDL sonucu Lp(a)'nın oluşturduğu ek riski her zaman açık biçimde ortaya koymaz.
Bu nedenle güncel kardiyovasküler risk değerlendirmesinde Lp(a)'nın yaşam boyunca en az bir kez ölçülmesi giderek daha fazla öne çıkmaktadır.
Özellikle ailede erken kalp krizi veya inme bulunan kişilerde Lp(a) ayrıca önem kazanabilir.
Total kolesterol yüksekliği belirti verir mi?
Çoğu zaman hayır.
Yüksek kolesterol yıllarca hiçbir belirti oluşturmadan ateroskleroz gelişimine katkıda bulunabilir.
Bu nedenle baş ağrısı, baş dönmesi veya halsizlik gibi genel belirtilerden kolesterol düzeyini tahmin etmek mümkün değildir.
Çok ciddi genetik lipid bozukluklarında tendonlarda veya ciltte kolesterol birikimleri görülebilir ancak bunların bulunmaması yüksek kolesterolü dışlamaz.
Total kolesterol testi için aç olmak gerekir mi?
Günümüzde rutin lipid profili birçok kişide açlık gerektirmeden ölçülebilir.
Total kolesterol ve HDL öğünden trigliserit kadar güçlü etkilenmez.
Ancak trigliserit yüksekliği araştırılıyorsa, çok yüksek trigliserit saptanmışsa veya belirli klinik durumlarda daha doğru değerlendirme gerekiyorsa açlık lipid profili istenebilir.
Bu nedenle testin açlıkta yapılıp yapılmayacağı kişinin durumuna göre belirlenebilir.
Total kolesterol nasıl düşürülür?
Öncelikle total kolesterolün hangi bileşen nedeniyle yüksek olduğu belirlenmelidir.
Asıl sorun LDL yüksekliğiyse tedavinin temel hedefi LDL ve aterojenik lipoproteinleri azaltmaktır.
Doymuş yağların azaltılması ve zeytinyağı, kuruyemiş, tohumlar ve balık gibi doymamış yağ kaynaklarının tercih edilmesi LDL'nin düşmesine yardımcı olabilir.
Yulaf, arpa, baklagiller, sebze ve meyvelerdeki çözünür lif de kolesterol kontrolüne katkıda bulunabilir.
Fazla kilo varsa kilo kaybı ve düzenli fiziksel aktivite genel lipid profilini iyileştirebilir.
Kalp-damar riski yüksek veya LDL'si belirgin yüksek kişilerde yaşam tarzına ek olarak statinler ve gerektiğinde ezetimib, PCSK9 hedefli tedaviler veya diğer lipid düşürücü ilaçlar kullanılabilir.
Amaç yalnızca total kolesterol rakamını 200'ün altına indirmek değildir. Asıl hedef kişinin aterosklerotik kalp-damar riskini azaltmaktır.
Sıkça Sorulan Sorular
Total kolesterol 200 yüksek mi?
200 mg/dL sınırda yüksek kategorisinin başlangıcıdır ancak tek başına hastalık veya yüksek kalp krizi riski anlamına gelmez. LDL, HDL, trigliserit ve toplam risk birlikte değerlendirilmelidir.
Total kolesterol 250 tehlikeli mi?
250 mg/dL yüksek total kolesteroldür ve lipid profilinin ayrıntılı değerlendirilmesini gerektirir. Riskin derecesini özellikle LDL ve diğer kalp-damar risk faktörleri belirler.
Total kolesterol normal olduğu halde damar riski yüksek olabilir mi?
Evet. LDL, ApoB veya Lipoprotein(a) yüksekliği gibi riskler total kolesterol tek başına normal görünürken de bulunabilir. Bu nedenle lipid değerlendirmesi yalnızca toplam değere indirgenmemelidir.
KAYNAKLAR
1. American Heart Association. Cholesterol and Cardiovascular Risk. American Heart Association.
2. Grundy SM, Stone NJ, Bailey AL, et al. Guideline on the Management of Blood Cholesterol. Circulation, 2019.
3. Mach F, Baigent C, Catapano AL, et al. ESC/EAS Guidelines for the Management of Dyslipidaemias. European Heart Journal, 2020.
4. National Heart, Lung, and Blood Institute. Blood Cholesterol. National Institutes of Health.
