SAA, yani Serum Amyloid A, vücuttaki inflamasyona çok hızlı yanıt verebilen akut faz proteinlerinden biridir. Enfeksiyon, inflamatuvar hastalık veya doku hasarı sırasında normal düzeyinin çok üzerine çıkabilir; inflamasyon kontrol altına alındığında ise hızla azalabilir.
Bu nedenle SAA'nın 100 veya 500 mg/L çıkması tek başına belirli bir hastalığın tanısı değildir. SAA'nın özellikle uzun süre yüksek kalması ise farklı bir nedenle önemlidir: Kronik inflamasyonun devam ettiği bazı hastalarda AA amiloidozu gelişme riskine katkıda bulunabilir.
SAA nedir?
SAA, Serum Amyloid A'nın kısaltmasıdır.
Başlıca karaciğerde üretilen akut faz proteinleri ailesidir. İnflamatuvar uyarı başladığında özellikle IL-1, IL-6 ve TNF gibi sitokinlerin etkisiyle üretimi hızla artabilir.
Sağlıklı kişilerde SAA genellikle düşük düzeydedir.
Akut inflamasyon sırasında ise çok kısa sürede belirgin biçimde yükselebilir.
Bu özelliği nedeniyle SAA bazı inflamatuvar ve otoinflamatuvar hastalıkların aktivitesini değerlendirmede kullanılabilir.
SAA kaç olmalı?
SAA için referans aralığı kullanılan laboratuvar yöntemine göre değişir.
Birçok laboratuvarda yaklaşık 10 mg/L'nin altındaki değerler normal veya düşük inflamatuvar aktiviteyle uyumlu kabul edilir.
Ancak bütün laboratuvarlar aynı yöntem ve eşik değerleri kullanmaz.
Bu nedenle e-Nabız veya laboratuvar sonucundaki referans aralığı esas alınmalıdır.
Özellikle SAA'nın seri takibinde aynı laboratuvar yöntemiyle yapılan ölçümlerin karşılaştırılması daha anlamlı olabilir.
SAA 10 ne anlama gelir?
SAA 10 mg/L birçok laboratuvarda normal üst sınıra yakın bir değerdir.
Laboratuvarın referans sınırına göre normal veya hafif yüksek olarak raporlanabilir.
Tek başına 10 mg/L sonucundan enfeksiyon veya inflamatuvar hastalık tanısı konmaz.
Kişinin belirtileri, CRP, sedimantasyon ve diğer laboratuvar sonuçları değerlendirmeyi değiştirir.
SAA 20 ne demek?
SAA 20 mg/L çoğu referans aralığına göre hafif yükselmiş olabilir.
Hafif enfeksiyon, inflamasyon veya yakın zamanda yaşanan başka bir inflamatuvar uyarı bu düzeylere neden olabilir.
Ancak SAA özgül bir test değildir.
20 mg/L olması enfeksiyonun bakteriyel olduğunu, romatizmal hastalık bulunduğunu veya amiloidoz geliştiğini göstermez.
Özellikle tek bir sonuçtan çok zaman içindeki seyir önemlidir.
SAA 50 ne anlama gelir?
SAA 50 mg/L belirgin bir akut faz yanıtıyla uyumlu olabilir.
Enfeksiyonlar, aktif inflamatuvar hastalıklar ve doku hasarı gibi çok farklı durumlarda görülebilir.
Bu nedenle SAA 50'nin nedeni yalnızca rakama bakılarak belirlenemez.
CRP, tam kan sayımı, klinik belirtiler ve kişinin bilinen hastalıkları birlikte değerlendirilir.
SAA 100 ne demek?
SAA 100 mg/L belirgin yüksekliktir ve aktif inflamatuvar süreçlerde görülebilir.
Ancak “SAA 100 = ciddi bakteriyel enfeksiyon” şeklinde bir eşitlik yoktur.
Otoinflamatuvar ve romatolojik hastalık ataklarında da çok yüksek SAA düzeyleri görülebilir.
Önemli olan yalnızca maksimum değer değildir.
Tedavi veya hastalığın düzelmesi sonrasında SAA'nın yeniden düşük düzeylere inip inmediği de özellikle kronik inflamatuvar hastalıklarda önem taşır.
SAA 500 ne anlama gelir?
SAA 500 mg/L çok güçlü bir akut faz yanıtıdır.
Ciddi enfeksiyonlar veya yoğun inflamatuvar aktivite sırasında SAA yüzlerce mg/L düzeyine ulaşabilir.
Ancak yüksekliğin derecesi tek başına hastalığın adını veya şiddetini kesin olarak belirlemez.
SAA 500 görülmesi kişinin mutlaka AA amiloidozu olduğu anlamına da gelmez.
AA amiloidozu açısından temel sorun, SAA'nın tek bir atakta ne kadar yükseldiğinden çok inflamasyon nedeniyle uzun süre yüksek kalmasıdır.
SAA neden yükselir?
SAA oldukça duyarlı fakat özgüllüğü düşük bir inflamasyon göstergesidir.
Yükselebileceği durumlar arasında:
Akut bakteriyel veya viral enfeksiyonlar
Romatoid artrit gibi inflamatuvar romatizmal hastalıklar
Ailesel Akdeniz Ateşi gibi otoinflamatuvar hastalıklar
İnflamatuvar bağırsak hastalıkları
Doku hasarı ve cerrahi
Bazı kanserler
Bazı kronik inflamatuvar hastalıklar
bulunabilir.
Bu hastalıkların hiçbiri yalnızca yüksek SAA sonucuyla teşhis edilmez.
SAA enfeksiyonda yükselir mi?
Evet.
SAA enfeksiyon sırasında çok hızlı yükselebilen akut faz proteinlerinden biridir.
Artış inflamatuvar uyarının başlamasından birkaç saat sonra görülebilir ve çok büyük boyutlara ulaşabilir.
Enfeksiyon kontrol altına alındığında SAA da görece hızlı azalabilir.
Bu özellik hastalık aktivitesinin seri ölçümlerle takip edilmesini bazı klinik durumlarda yararlı hale getirir.
Ancak SAA'nın yüksek olması tek başına enfeksiyonun bakteriyel veya viral olduğunu kesin olarak ayırt etmez.
SAA ile CRP arasındaki fark nedir?
SAA ve CRP'nin ikisi de akut faz proteinidir.
İkisi de enfeksiyon ve inflamasyon sırasında yükselebilir.
Ancak biyolojik davranışları tamamen aynı değildir.
SAA bazı inflamatuvar uyarılara çok hızlı ve büyük yanıt verebilir. Bazı hastalarda SAA yükselirken CRP daha az yükselebilir.
CRP ise klinik pratikte çok daha yaygın kullanılan ve standardizasyonu daha güçlü olan inflamasyon belirteçlerinden biridir.
Bu nedenle SAA, CRP'nin basit bir alternatifi değildir.
Hangi testin daha yararlı olduğu hastalığa ve klinik soruya göre değişir.
SAA yüksek ama CRP normal olabilir mi?
Evet, bazı durumlarda mümkündür.
SAA ve CRP farklı akut faz proteinleridir ve inflamatuvar uyaranlara verdikleri yanıt tamamen aynı değildir.
Özellikle bazı otoinflamatuvar hastalıklarda hastalık aktivitesinin takibinde SAA ek bilgi sağlayabilir.
Ancak SAA yüksek, CRP normal sonucu tek başına belirli bir hastalığın kanıtı değildir.
Beklenmeyen sonuçlarda test yöntemi, klinik durum ve seri ölçümler değerlendirilmelidir.
SAA ile hs-CRP aynı şey mi?
Hayır.
hs-CRP, C-reaktif proteinin düşük düzeylerini yüksek hassasiyetle ölçen bir yöntemdir ve özellikle kardiyovasküler risk değerlendirmesinde kullanılabilir.
SAA ise tamamen farklı bir akut faz proteinidir.
Her ikisi inflamasyonla ilişkili olmasına rağmen aynı molekül değildir ve birbirlerinin yerine kullanılmaz.
SAA ile amiloid aynı şey mi?
Hayır.
SAA, dolaşımda bulunan Serum Amyloid A proteinidir.
AA amiloidozunda ise uzun süreli yüksek SAA'nın parçalanmasıyla ilişkili AA proteinleri dokularda anormal fibriller halinde birikebilir.
Bu birikim özellikle böbrekler olmak üzere çeşitli organları etkileyebilir.
Dolayısıyla “SAA yüksek” ile “amiloidoz var” aynı şey değildir.
AA amiloidozu nedir?
AA amiloidozu, kronik inflamasyon sonucunda ortaya çıkabilen sistemik bir amiloidoz türüdür.
Uzun süre yüksek kalan SAA, AA amiloid fibrillerinin oluşması için temel biyolojik öncüdür.
Bu anormal proteinler dokularda birikerek organ fonksiyonlarını bozabilir.
En sık etkilenen organlardan biri böbrektir.
İdrarda protein kaybı ve zamanla böbrek fonksiyon bozukluğu gelişebilir.
Günümüzde kronik inflamatuvar hastalıkların daha etkili kontrol edilmesi AA amiloidozu riskini azaltmanın temel yollarından biridir.
Tek bir SAA yüksekliği AA amiloidozu yapar mı?
Hayır.
Grip, başka bir enfeksiyon veya geçici inflamasyon sırasında SAA'nın çok yükselmesi ve daha sonra normale dönmesi AA amiloidozu bulunduğu anlamına gelmez.
Risk açısından daha önemli olan SAA üretiminin uzun süre devam etmesidir.
Kronik inflamasyon ne kadar iyi kontrol edilirse SAA'nın uzun süre yüksek kalması ve buna bağlı AA amiloidozu riski de o kadar azaltılabilir.
Bu nedenle kronik inflamatuvar hastalıklarda seri SAA ölçümleri tek bir sonuçtan daha anlamlı olabilir.
Ailesel Akdeniz Ateşi'nde SAA neden önemlidir?
Ailesel Akdeniz Ateşi, yani FMF, tekrarlayan inflamasyon ataklarına yol açabilen otoinflamatuvar bir hastalıktır.
FMF'nin önemli uzun dönem komplikasyonlarından biri AA amiloidozudur.
Kolşisin tedavisinin temel amaçlarından biri atakları ve subklinik inflamasyonu baskılayarak bu riski azaltmaktır.
Bazı hastalarda ataklar arasında kişi kendisini tamamen iyi hissederken SAA yüksek kalabilir.
Bu nedenle SAA, özellikle kalıcı subklinik inflamasyonun değerlendirilmesinde yararlı olabilir.
SAA yüksekliği böbrekleri etkiler mi?
SAA'nın geçici yükselmesi doğrudan böbrek hasarı anlamına gelmez.
Ancak uzun süre kontrolsüz yüksek SAA sonucunda AA amiloidozu gelişirse amiloid birikiminin en önemli hedeflerinden biri böbrek olabilir.
İdrarda protein kaybı erken bulgulardan biri olabilir.
İlerleyen hastalıkta nefrotik sendrom ve böbrek fonksiyonlarında azalma gelişebilir.
Bu nedenle AA amiloidozu riski bulunan kronik inflamatuvar hastalarda yalnızca SAA değil idrar protein düzeyi ve böbrek fonksiyonları da takip edilebilir.
SAA yüksekliği kanser anlamına gelir mi?
Hayır.
Bazı malign hastalıklarda inflamatuvar yanıt nedeniyle SAA yükselebilir ancak SAA bir kanser tarama veya tümör belirteci değildir.
Enfeksiyon ve inflamatuvar hastalıklar yüksek SAA'nın çok daha sık nedenleri arasındadır.
Bu nedenle yalnızca SAA yüksekliğinden kanser sonucu çıkarılamaz.
SAA nasıl düşürülür?
SAA doğrudan tedavi edilmesi gereken bağımsız bir hastalık değildir.
Temel yaklaşım SAA üretimine yol açan inflamasyonu kontrol etmektir.
Enfeksiyon varsa uygun tedavi sonrasında SAA düşebilir.
FMF'de düzenli kolşisin tedavisi inflamasyonu ve AA amiloidozu riskini azaltmada temel yaklaşımdır.
Romatoid artrit ve diğer kronik inflamatuvar hastalıklarda etkili hastalık kontrolü SAA düzeyinin azalmasını sağlayabilir.
Bu nedenle yalnızca SAA rakamını düşürmek amacıyla antibiyotik, kortizon veya başka ilaçlar kullanılmaz.
Tedavi altta yatan hastalığa yöneliktir.
SAA ne kadar sürede düşer?
SAA hızlı değişebilen bir akut faz proteinidir.
İnflamatuvar uyarı ortadan kalktığında serum düzeyi görece hızlı düşebilir.
Bu nedenle seri ölçümler hastalık aktivitesindeki değişiklikleri gösterebilir.
Ancak düşüşün süresi hastalığın nedenine ve inflamasyonun kontrol altına alınıp alınmadığına bağlıdır.
SAA'nın sürekli yüksek kalması akut tek bir yükseliğe göre farklı değerlendirilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
SAA 100 yüksek mi?
Evet. Birçok laboratuvar için 100 mg/L belirgin yüksek bir SAA düzeyidir ve aktif inflamasyonla uyumlu olabilir. Ancak enfeksiyonun türünü veya belirli bir hastalığı tek başına göstermez.
SAA 500 amiloidoz demek mi?
Hayır. Akut inflamasyon sırasında SAA yüzlerce mg/L'ye çıkabilir. AA amiloidozu açısından daha önemli olan tek bir yüksek değer değil, SAA'nın kronik inflamasyon nedeniyle uzun süre yüksek kalmasıdır.
SAA yüksek ama CRP normal olabilir mi?
Evet. İki protein inflamasyona aynı şekilde yanıt vermeyebilir. Ancak bu sonuç belirli bir hastalığı tek başına teşhis etmez ve klinik durumla birlikte değerlendirilmelidir.
KAYNAKLAR
1. Sack GH. Serum Amyloid A – A Review. Molecular Medicine, 2018.
2. Obici L, Merlini G. AA Amyloidosis: Basic Knowledge, Unmet Needs and Future Treatments. Swiss Medical Weekly, 2012.
3. Lachmann HJ, Goodman HJB, Gilbertson JA, et al. Natural History and Outcome in Systemic AA Amyloidosis. New England Journal of Medicine, 2007.
4. European Alliance of Associations for Rheumatology. Recommendations for the Management of Familial Mediterranean Fever. Annals of the Rheumatic Diseases.
