Yeni kurallar yürürlüğe girip imla sistemi kesinleştiğinde “O‘zbekiston” “Özbekiston”, “Toshkent” “Toşkent”, “Shavkat” ise “Şavkat” biçiminde yazılabilecek. Reform, Özbekçenin dijital kullanımını kolaylaştırmayı amaçlarken Türk dünyasında geliştirilen Ortak Türk Alfabesiyle grafik yakınlığı da artırıyor.
Özbekistan’ın yazısında otuz yıl sonra önemli değişiklik
Özbekistan, bağımsızlığın ardından başlayan Latin alfabesine geçiş sürecinde yeni ve önemli bir aşamaya geldi.
Özbekistan Oliy Majlisi Senatosu, 10 Eylül 2026 tarihinde, Latin esaslı Özbek alfabesinin geliştirilmesine ilişkin yasayı onayladı.
Düzenleme, bugün 26 harf ile Sh, Ch ve Ng olmak üzere üç harf birleşiminden oluşan yapının yerine 28 harf ve bir tutuq işaretinden oluşan yeni bir sistem getirilmesini öngörüyor.
Değişikliğin merkezinde dört temel yazım bulunuyor:
| Mevcut yazım | Öngörülen yeni yazım |
|---|---|
| O‘ o‘ | Ö ö |
| G‘ g‘ | Ğ ğ |
| Sh sh | Ş ş |
| Ch ch | Ç ç |
Bunun yanında Ng, alfabe tablosunda ayrı bir harf birleşimi olarak yer almayacak.
Ancak bu durum Özbekçede “ng” sesinin veya n ile g harflerinin yan yana kullanılmasının ortadan kalkacağı anlamına gelmiyor.
Örneğin:
yangi
rang
tong
gibi kelimelerde n ve g yan yana kullanılmaya devam edebilecek.
Değişiklik, yalnızca Ng’nin alfabenin bağımsız bir unsuru olarak sayılmasına ilişkin.
Değişiklik günlük hayatta nasıl görünebilir?
Senatonun onayladığı dönüşüm kuralları mevcut kelimelere uygulandığında Özbekçe metinlerin görünümü belirgin biçimde değişecek.
Örnekler şöyle:
O‘zbekiston → Özbekiston
O‘zbek → Özbek
o‘zbekcha → özbekça
Toshkent → Toşkent
Shavkat → Şavkat
shahar → şahar
shifokor → şifokor
yaxshi → yaxşi
qishloq → qişloq
Chirchiq → Çirçiq
Chust → Çust
Cho‘lpon → Çölpon
Farg‘ona → Farğona
G‘afur → Ğafur
G‘ulom → Ğulom
O‘tkir → Ötkir
Hoshimov → Hoşimov
G‘afur G‘ulom → Ğafur Ğulom
O‘tkir Hoshimov → Ötkir Hoşimov
O‘ yerine Ö
Yeni sistemde bugün kullanılan O‘ grafeminin yerine Ö getirilmesi öngörülüyor.
Dönüşüm uygulanırsa:
O‘zbekiston → Özbekiston
O‘zbek → Özbek
o‘z → öz
so‘z → söz
ko‘z → köz
yo‘l → yöl
qo‘l → qöl
do‘st → döst
ko‘p → köp
bo‘ladi → böladi
o‘qish → öqiş
o‘quvchi → öquvçi
o‘qituvchi → öqituvçi
o‘g‘il → öğil
to‘g‘ri → töğri
ko‘cha → köça
gibi biçimler ortaya çıkabilecek.
Ancak önemli bir ayrıntı var
Özbekçede kullanılacak Ö harfi, Türkçedeki “ö” sesinin Özbekçeye yeni bir ses olarak girmesi anlamına gelmiyor.
Burada değişen öncelikle grafik gösterim.
Yeni Ö, bugünkü Özbekçede O‘ ile gösterilen sesin karşılığı olacak.
Dolayısıyla:
O‘zbekiston → Özbekiston
değişimi, kelimenin Türkiye Türkçesindeki “Özbekistan” kelimesiyle tamamen aynı şekilde telaffuz edileceği anlamına gelmiyor.
Aynı harf farklı Türk dillerinde farklı fonetik ayrıntılar taşıyabilir.
G‘ yerine Ğ
İkinci temel değişiklik G‘ grafeminde.
Yeni sistemde:
G‘ → Ğ
dönüşümü öngörülüyor.
Örneğin:
G‘alaba → Ğalaba
G‘afur → Ğafur
G‘ulom → Ğulom
g‘oya → ğoya
g‘arb → ğarb
g‘urur → ğurur
g‘azal → ğazal
tog‘ → toğ
bog‘ → boğ
Farg‘ona → Farğona
G‘ijduvon → Ğijduvon
o‘g‘il → öğil
to‘g‘ri → töğri
şeklinde yazımlar görülebilecek.
Burada da aynı uyarı geçerli:
Özbekçedeki Ğ, Türkiye Türkçesindeki “yumuşak g” ile birebir aynı işleve sahip değil
Türkiye Türkçesinde Ğ çoğu durumda kendisinden önceki ünlünün niteliğini etkileyen özel bir harftir.
Özbekçede ise yeni Ğ, bugünkü G‘ grafeminin gösterdiği ünsüzün yazılı karşılığı olacak.
Dolayısıyla iki dil aynı harfi kullanacak olsa da fonetik işlevin bütünüyle aynı olduğu düşünülmemeli.
Sh artık Ş olabilir
Türkiye Türkçesi konuşanların en kolay fark edeceği değişikliklerden biri:
Sh → Ş
dönüşümü.
Dönüşüm uygulandığında:
Shavkat → Şavkat
shahar → şahar
shifokor → şifokor
sharq → şarq
yosh → yoş
yoshlar → yoşlar
yaxshi → yaxşi
ish → iş
bosh → boş
qish → qiş
qishloq → qişloq
tashqi → taşqi
Toshkent → Toşkent
Shahrisabz → Şahrisabz
Alisher → Alişer
Hoshimov → Hoşimov
gibi biçimler ortaya çıkabilecek.
Burada Ş harfi, Türkiye Türkçesinde kullanılan Ş ile ses açısından oldukça yakın bir işlev taşıyor.
Bu nedenle Türkiye’den bir okuyucunun Özbekçe metni ilk bakışta çözmesi daha kolay hâle gelebilir.
Ch yerine Ç
Benzer biçimde:
Ch → Ç
dönüşümü öngörülüyor.
Örnek olarak:
choy → çoy
chiroyli → çiroyli
chegara → çegara
kichik → kiçik
kecha → keça
uch → uç
uchun → uçun
kuch → kuç
ko‘cha → köça
o‘quvchi → öquvçi
o‘qituvchi → öqituvçi
Chirchiq → Çirçiq
Chust → Çust
Cho‘lpon → Çölpon
biçimleri görülebilecek.
Bir kelimede birden fazla değişiklik
Bazı kelimelerde reformun etkisi çok daha görünür olacak.
Çünkü aynı kelimede iki veya daha fazla yeni harf birlikte kullanılabilecek.
Örneğin:
O‘zbekiston → Özbekiston
o‘qish → öqiş
o‘quvchi → öquvçi
o‘qituvchi → öqituvçi
ko‘cha → köça
Cho‘lpon → Çölpon
o‘g‘il → öğil
to‘g‘ri → töğri
O‘tkir Hoshimov → Ötkir Hoşimov
G‘afur G‘ulom → Ğafur Ğulom
Bu örnekler, değişikliğin yalnızca alfabe tablosunda kalmayacağını; kitaplardan tabelalara, internet sitelerinden günlük yazışmalara kadar Özbekçe metinlerin genel görünümünü değiştireceğini gösteriyor.
Bir cümle nasıl değişebilir?
Bugünkü Özbekçe:
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev
Dönüşüm kuralları uygulanırsa:
Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev
Bugünkü:
Toshkent shahrida
Yeni biçimi:
Toşkent şahrida
Bugünkü:
O‘zbek tili
Yeni biçimi:
Özbek tili
Bugünkü:
o‘zbekcha so‘z
Yeni biçimi:
özbekça söz
Bugünkü:
yosh o‘quvchilar uchun
Dönüşüm uygulandığında:
yoş öquvçilar uçun
şeklinde görünebilir.
Bu örnekler Özbekçe metinlerin Türkiye Türkçesi kullanan bir okuyucuya görsel olarak daha tanıdık gelebileceğini ortaya koyuyor.
Bütün apostroflar kaldırılmıyor
Reformla ilgili önemli yanlış anlamalardan biri de bu olabilir.
O‘ ve G‘ içindeki işaretlerin kaldırılması, Özbekçedeki bütün kesme veya tutuq işaretlerinin ortadan kalkması anlamına gelmiyor.
Yeni alfabenin tanımı zaten:
28 harf + 1 tutuq işareti
şeklinde.
Dolayısıyla:
ma’no
ta’lim
san’at
e’lon
mas’ul
gibi kelimelerde kullanılan tutuq işareti varlığını sürdürecek.
Burada iki farklı kullanım birbirinden ayrılıyor:
O‘ ve G‘ içindeki işaret → yerine Ö ve Ğ geliyor.
Kelime içindeki tutuq işareti → korunuyor.
Ng kaldırılmıyor, statüsü değişiyor
“Ng alfabeden çıkarılıyor” ifadesi tek başına kullanıldığında yanlış anlaşılabilir.
Daha doğru ifade:
Ng, alfabenin bağımsız bir harf birleşimi olmaktan çıkarılıyor.
Bu nedenle:
yangi
rang
tong
gibi kelimeler kullanılmaya devam edebilecek.
Özbekçede ilgili sesin ortadan kaldırılması söz konusu değil.
Ayrıca yeni sistemde Ng yerine ayrı bir Ñ harfi getirilmesi de öngörülmüyor.
Neden değişiklik yapılıyor?
Reform yalnızca kültürel bir tercih değil.
Önemli gerekçelerden biri dijitalleşme.
Bugünkü O‘ ve G‘ yazımlarında kullanılan apostrof benzeri karakterler, farklı bilgisayar programlarında ve klavyelerde farklı Unicode karakterleriyle yazılabiliyor.
İnsan gözü açısından aynı gibi görünen iki işaret, bilgisayar açısından birbirinden farklı karakterler olabiliyor.
Bu durum özellikle:
arama motorlarında,
elektronik veri tabanlarında,
alfabetik sıralamada,
resmî kişi kayıtlarında,
otomatik metin işlemede,
klavye kullanımında,
dijital arşivlerde,
makine çevirisinde
sorunlara neden olabiliyor.
Ö, Ğ, Ş ve Ç gibi standart Unicode harflerinin kullanılması bu problemlerin önemli bir bölümünü azaltabilir.
Yeni sistem için klavye çözümleri ve mevcut metinlerin yeni yazıma otomatik aktarılmasını sağlayacak yazılımların geliştirilmesi de planlanıyor.
“Bir ses, bir harf” yaklaşımına doğru
Reform özellikle:
Sh → Ş
ve
Ch → Ç
dönüşümleriyle tek bir sesi iki Latin karakteri yerine tek bir grafik işaretle göstermeye yaklaşıyor.
Ancak yeni Özbek alfabesinin tamamen ve istisnasız biçimde:
“bir ses = bir harf”
sistemine dönüştüğü söylenmemeli.
Daha doğru ifade, reformun bu ilkeye yaklaşan, yazımı sadeleştiren ve dijital standardizasyonu artıran bir düzenleme olduğudur.
Türk dünyası açısından neden önemli?
Reformun Özbekistan sınırlarını aşan en dikkat çekici yönü Türk dünyasındaki ortak alfabe çalışmaları.
Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonu, 9–11 Eylül 2024 tarihlerinde Bakü’de yaptığı toplantıda 34 harften oluşan Latin esaslı Ortak Türk Alfabesi üzerinde uzlaşmıştı.
Bu çalışma Türk Akademisi koordinasyonunda ve Türk Devletleri Teşkilatıyla iş birliği içinde yürütülüyor.
Ancak önemli bir ayrıntı var:
Ortak Türk Alfabesi devletler açısından doğrudan bağlayıcı bir alfabe değil
Komisyon kararları tavsiye niteliğinde.
Bu nedenle:
“Özbekistan Ortak Türk Alfabesine geçti”
ifadesi doğru değil.
En doğru ifade:
Özbekistan, kendi ulusal alfabesini Ortak Türk Alfabesiyle daha uyumlu hâle getiriyor
olacaktır.
Çünkü yeni Özbek sisteminde öngörülen:
Ö
Ğ
Ş
Ç
harflerinin tamamı Ortak Türk Alfabesi sisteminde de bulunuyor.
Ortak alfabe bütün Türk dillerini aynılaştırmak anlamına gelmiyor
Türkçe, Özbekçe, Azerbaycan Türkçesi, Kazakça, Kırgızca, Türkmence ve diğer Türk dillerinin ses sistemleri birbirinden farklı.
Bu nedenle Ortak Türk Alfabesi:
“Bütün Türk dilleri aynı şekilde yazılacak.”
anlamına gelmiyor.
Amaç, Türk dillerindeki seslerin gösteriminde mümkün olduğu kadar ortak bir Latin grafik havuzu oluşturmak.
Örneğin yeni Özbek sistemindeki:
Ş ve Ç
Türkiye Türkçesindeki karşılıklarıyla oldukça yakın.
Buna karşılık:
Ö ve Ğ
grafik olarak aynı olsa da her iki dilde tamamen aynı fonetik işleve sahip değil.
Bu nedenle ortaklaşma esas olarak yazı sistemi ve grafik uyum düzeyinde değerlendirilmeli.
Türkiye’den bakan biri farkı hemen görebilecek
Bugün Türkiye Türkçesi konuşan bir okuyucu şu ifadeyi gördüğünde:
O‘zbekistonning Toshkent shahridagi o‘quvchilar
özellikle O‘, Sh ve Ch gibi yazımlara alışık değilse metni okumakta duraksayabilir.
Yeni dönüşüm kuralları uygulandığında aynı yapı:
Özbekistonning Toşkent şahridagi öquvçilar
şeklinde görünebilir.
Türkiye’deki okuyucu:
Ş
ve
Ç
harflerini doğrudan tanıyacak.
Ö ve Ğ de grafik olarak tanıdık olacak.
Bu durum iki dili aynılaştırmayacak ancak metinsel yabancılığı azaltabilecek.
Türkiye ve Azerbaycan’la grafik yakınlık artacak
Türkiye Türkçesinde:
Ç – Ğ – Ö – Ş
harflerinin tamamı kullanılıyor.
Azerbaycan Latin alfabesinde de bu karakterler yer alıyor.
Özbekistan’ın aynı grafik işaretleri kullanmaya başlaması, Türk dünyasının büyük bölümünde benzer seslerin daha tanıdık harflerle gösterilmesine katkıda bulunabilir.
Bu durum özellikle:
ortak yayınlar,
akademik çalışmalar,
dijital sözlükler,
çevrim içi eğitim,
elektronik arşivler,
otomatik çeviri,
yapay zekâ uygulamaları
açısından önem taşıyor.
Dijital dünyada ortak alfabenin önemi büyüyor
Ortak veya birbirine uyumlu alfabeler geçmişte daha çok kültürel birlik açısından tartışılıyordu.
Bugün ise konu doğrudan teknolojiyle bağlantılı.
Birbirine daha yakın yazı sistemleri:
Türk dilleri arasında makine çevirisini,
OCR sistemlerini,
arama motorlarını,
ortak dijital sözlükleri,
büyük dil modellerini,
elektronik kütüphaneleri,
ortak terminoloji veri tabanlarını
geliştirmeyi kolaylaştırabilir.
Özellikle yapay zekâ çağında farklı karakterlerle yazılan aynı veya benzer kelimelerin standart biçimde işlenmesi giderek daha büyük önem taşıyor.
Bu açıdan Özbekistan’ın alfabe reformu yalnızca bir dil politikası değil, aynı zamanda dijital dil altyapısı meselesi.
Özbekistan’ın alfabe değişiklikleri yeni değil
Özbekistan’ın alfabe tartışması yaklaşık bir asırlık geçmişe sahip.
Sovyetler Birliği’nin ilk dönemlerinde Özbekçe bir süre Latin esaslı sistemlerle yazıldı.
Daha sonra Kiril alfabesine geçildi.
Bağımsızlığın ardından 2 Eylül 1993 tarihinde Latin esaslı Özbek alfabesinin yeniden kabul edilmesi kararlaştırıldı.
1993’te kabul edilen sistem 31 harf ve bir tutuq işaretinden oluşuyordu.
1995 yılında yapılan değişiklikle sistem bugün kullanılan:
26 harf + Sh + Ch + Ng
yapısına dönüştürüldü.
2026 düzenlemesi bu nedenle Özbekistan’ın Latin yazısındaki yaklaşık otuz yıllık tecrübesinin yeniden değerlendirilmesi anlamına geliyor.
Ancak bugünkü reformu, 1993 sistemine tamamen geri dönüş şeklinde değerlendirmek doğru değil.
Yeni sistem geçmiş alfabelerden bazı grafik unsurları hatırlatsa da kendi başına yeni bir standartlaştırma girişimi.
Pasaport ve diplomalar ne olacak?
Vatandaşlar açısından en önemli sorulardan biri mevcut belgelerin durumu.
Açıklanan geçiş esaslarına göre yeni sisteme geçiş kademeli olacak.
Yeni düzenleme yürürlüğe girmeden önce mevcut alfabe ile hazırlanmış:
pasaportlar,
diplomalar,
sertifikalar,
resmî belgeler
geçerliliğini koruyacak.
Sadece alfabe değişikliği nedeniyle bütün vatandaşlardan belgelerini derhal yenilemeleri beklenmiyor.
Millî para ve diğer kıymetli evrakların da geçerliliğini koruması öngörülüyor.
Kamu kurumlarındaki bazı tabelalar ve işaretler ise belirlenen geçiş süresi veya kullanım ömürleri çerçevesinde kademeli olarak değiştirilecek.
Senato onayı ile yürürlüğe giriş aynı şey değil
Haberin hukuki açıdan en önemli bölümü burası.
10 Eylül 2026 itibarıyla kesin olan:
Özbekistan Oliy Majlisi Senatosu düzenlemeyi onayladı.
Ancak Senato onayı tek başına:
“Özbekistan yeni alfabeye geçti.”
demek için yeterli değil.
11 Eylül 2026 itibarıyla incelenen resmî mevzuat kayıtlarında düzenlemenin Cumhurbaşkanı tarafından imzalanarak nihai biçimde yürürlüğe girdiğini gösteren kayıt henüz görülmedi.
Bu nedenle mevcut aşamada en doğru haber dili:
“Özbekistan Senatosu alfabe değişikliğini onayladı.”
veya
“Özbekistan yeni alfabe düzenlemesine hazırlanıyor.”
şeklinde olmalı.
Dört harften çok daha büyük bir değişiklik
İlk bakışta reform yalnızca:
O‘ → Ö
G‘ → Ğ
Sh → Ş
Ch → Ç
değişikliğinden oluşuyor gibi görünebilir.
Ancak kararın önemi bundan çok daha büyük.
Özbekistan bir taraftan yaklaşık otuz yıllık Latin alfabesi uygulamasında ortaya çıkan teknik sorunları azaltmayı amaçlıyor.
Bir taraftan Özbekçeyi dijital dünyada daha standart ve kolay işlenebilir hâle getirmeye çalışıyor.
Diğer taraftan Özbek yazısı Türkiye ve Azerbaycan başta olmak üzere Latin alfabesi kullanan Türk dilleriyle grafik olarak yakınlaşıyor.
Aynı zamanda 2024 yılında üzerinde uzlaşılan Ortak Türk Alfabesi yaklaşımının ulusal alfabe tartışmalarında giderek daha görünür hâle geldiğini gösteriyor.
Bu nedenle Özbekistan’ın kararı yalnızca dört harfin nasıl yazılacağını belirleyen teknik bir düzenleme değil.
Aynı zamanda dil, teknoloji, kültür ve Türk dünyasındaki ortak iletişim arayışının kesiştiği önemli bir adım.
Önümüzdeki dönemde asıl soru şu olacak:
Türk dilleri kendi ses özelliklerini korurken ortak bir yazı alanı ne kadar genişleyebilir?
Özbekistan’ın 2026 alfabe düzenlemesi, bu uzun yolculuğun en dikkat çekici adımlarından biri olabilir.
Kaynaklar
Özbekistan Cumhuriyeti Oliy Majlisi
Latin esaslı Özbek alfabesinin geliştirilmesine ilişkin yasama çalışmaları, 2026.
Lex.uz — Özbekistan Cumhuriyeti Ulusal Mevzuat Veri Tabanı
Latin esaslı Özbek alfabesine ilişkin parlamento kararları ve mevzuat kayıtları.
Özbekistan Adalet sistemi
10 Eylül 2026 tarihli yeni Özbek Latin alfabesine ilişkin hukuki ve teknik bilgilendirme.
Türk Akademisi
9–11 Eylül 2024, Bakü — 34 harfli Ortak Türk Alfabesi üzerinde uzlaşıya ilişkin açıklama.
Türk Akademisi
Ortak Türk Alfabesi Komisyonu kararlarının niteliği ve uygulama yaklaşımı.
Türk Akademisi
Haziran 2026, Astana — Ortak Türk Alfabesi Komisyonunun dördüncü toplantısı.
Ali Şir Nevai Taşkent Devlet Özbek Dili ve Edebiyatı Üniversitesi
Özbek alfabesinin geliştirilmesi, Türk dillerinin alfabeleri ve ortak alfabe üzerine akademik çalışmalar.
