KORTİZOL NEDİR?
Kortizol, böbreküstü bezlerinden salgılanan ve vücudun stres yanıtı, kan şekeri, kan basıncı ve metabolizmasının düzenlenmesinde görev yapan bir hormondur. Salgılanması beyindeki hipofiz bezinden üretilen ACTH tarafından kontrol edilir.
Kortizol yüksekliği stres, hastalık veya bazı hormonal bozukluklarla ilişkili olabilir. Düşüklüğü ise böbreküstü bezi ya da hipofiz kaynaklı hormon yetersizliğini düşündürebilir. Ancak kortizol tek başına Cushing sendromu veya Addison hastalığı tanısı koydurmaz. Kanın hangi saatte alındığı belirleyicidir.
KORTİZOL KAÇ OLMALI?
Kortizol gün boyunca değişir. Genellikle sabah saatlerinde en yüksek, gece ise en düşük düzeydedir.
Mayo Clinic Laboratories’in erişkinlerde kullandığı serum kortizol referanslarından biri şöyledir:
- Sabah: 7–25 µg/dL
- Öğleden sonra: 2–14 µg/dL
Başka ölçüm yöntemlerinde sabah için 5–25 µg/dL gibi farklı aralıklar kullanılabilir.
Bu değerler standart serum total kortizol ölçümüne ilişkindir. Tükürük kortizolü, idrar serbest kortizolü ve deksametazon baskılama testi farklı eşiklerle değerlendirilir.
SABAH KORTİZOL 5 NE DEMEK?
Sabah saat 08.00 civarında ölçülen 5 µg/dL, böbreküstü bezi yetersizliği açısından dikkat gerektiren düşük veya sınırda bir sonuçtur.
Endocrine Society, sabah kortizolünün 5 µg/dL’nin altında olmasını, ACTH ile birlikte değerlendirildiğinde adrenal yetmezlik açısından şüpheli kabul eder.
Ancak tek başına 5 sonucu Addison hastalığı tanısı değildir. Gerektiğinde ACTH uyarı testi yapılır.
SABAH KORTİZOL 10 NE DEMEK?
10 µg/dL bazı sabah referans aralıklarında normaldir.
Ancak adrenal yetmezlik şüphesi bulunan bir kişide bu sonuç her zaman yeterli değildir. Özellikle belirgin halsizlik, düşük tansiyon veya açıklanamayan kilo kaybı varsa ek değerlendirme gerekebilir.
Tek bir sabah kortizolü, her hastada böbreküstü bezi yetersizliğini güvenilir biçimde dışlamaz.
SABAH KORTİZOL 20 NE DEMEK?
20 µg/dL birçok sabah referans aralığında normaldir.
Standart koşullarda adrenal kortizol üretiminin yeterli olabileceğini destekler.
Ancak bu değer tek başına Cushing sendromunu dışlamaz. Kortizol fazlalığı şüphesinde farklı testler kullanılır.
SABAH KORTİZOL 30 NE DEMEK?
30 µg/dL birçok sabah referans aralığının üzerindedir.
Akut hastalık, ağrı, fiziksel stres, gebelik veya östrojen kullanımı gibi durumlarda yüksek total kortizol görülebilir.
Ancak sabah kortizolünün 30 çıkması tek başına Cushing sendromu anlamına gelmez.
KORTİZOL YÜKSEKLİĞİ NEDEN OLUR?
Kortizol yüksekliğinin önemli nedenleri arasında akut hastalık, ameliyat, ağrı, fiziksel stres ve bazı hormonal bozukluklar bulunur.
Cushing sendromunda vücut uzun süre gereğinden fazla kortizol etkisine maruz kalır.
Bununla birlikte depresyon, ağır obezite, kontrolsüz diyabet ve alkol kullanım bozukluğu gibi durumlarda da kortizol düzeninde değişiklikler görülebilir.
Tek bir yüksek kan sonucu bu nedenleri birbirinden ayıramaz.
KORTİZOL YÜKSEKLİĞİ CUSHING SENDROMU MU?
Hayır.
Cushing sendromu yalnızca sabah veya rastgele ölçülen serum kortizolüyle teşhis edilmez.
Endocrine Society, Cushing sendromu şüphesinde gece geç saat tükürük kortizolü, 24 saatlik idrar serbest kortizolü veya deksametazon baskılama testi gibi yöntemleri önerir.
Özellikle kolay morarma, geniş mor-kırmızı çatlaklar, kas güçsüzlüğü ve ilerleyici merkezi kilo artışı gibi belirtiler değerlendirmede önemlidir.
KORTİZOL DÜŞÜKLÜĞÜ NEDEN OLUR?
Kortizol düşüklüğü, böbreküstü bezlerinin yeterli hormon üretememesi veya hipofizden yeterli ACTH salgılanmaması nedeniyle gelişebilir.
Primer adrenal yetmezlikte sorun böbreküstü bezindedir. Addison hastalığı bunun önemli nedenlerinden biridir.
Sekonder adrenal yetmezlikte ise hipofiz veya hipotalamus kaynaklı sorunlar bulunabilir. Uzun süre kullanılan kortikosteroid ilaçların aniden kesilmesi de adrenal baskılanmaya yol açabilir.
KORTİZOL DÜŞÜKLÜĞÜ HANGİ BELİRTİLERİ YAPAR?
Belirgin kortizol yetersizliğinde sürekli halsizlik, iştahsızlık, kilo kaybı, bulantı, baş dönmesi ve düşük tansiyon görülebilir.
Primer adrenal yetmezlikte ciltte koyulaşma, tuz isteği, sodyum düşüklüğü ve potasyum yüksekliği de ortaya çıkabilir.
Ancak bu belirtiler yalnızca kortizol eksikliğine özgü değildir.
ACTH İLE KORTİZOL BİRLİKTE NASIL YORUMLANIR?
Kortizol düşük, ACTH yüksekse primer adrenal yetmezlik düşünülebilir.
Kortizol düşükken ACTH de düşük veya uygunsuz biçimde normal kalıyorsa hipofiz ya da hipotalamus kaynaklı yetersizlik gündeme gelebilir.
Bu nedenle düşük kortizolün nedenini belirlemede ACTH önemli bir tamamlayıcı testtir.
ACTH UYARI TESTİ NEDİR?
ACTH uyarı testi, böbreküstü bezlerinin ACTH’ye karşı yeterli kortizol üretip üretmediğini değerlendirmek için yapılır.
Genellikle başlangıçta ve sentetik ACTH uygulamasından 30 veya 60 dakika sonra kortizol ölçülür.
Testin normal yanıt sınırı kullanılan ölçüm yöntemine göre değişir. Bu nedenle bütün laboratuvarlarda aynı kortizol eşiği kullanılmaz.
KORTİZOL TESTİ SAAT KAÇTA YAPILMALI?
Adrenal yetmezlik değerlendirmesinde kortizol genellikle sabah 08.00–09.00 civarında ölçülür.
Gece vardiyasında çalışan veya uyku düzeni farklı olan kişilerde biyolojik ritim değişebileceği için ölçüm zamanı ayrıca değerlendirilmelidir.
Cushing sendromu araştırmasında ise gece geç saat kortizol ölçümü veya baskılama testleri daha uygun olabilir.
GEBELİK VE DOĞUM KONTROL HAPLARI KORTİZOLÜ YÜKSELTİR Mİ?
Evet.
Gebelikte ve östrojen içeren doğum kontrol hapı kullanımında kortizol bağlayıcı globulin artabilir. Bunun sonucunda serum total kortizolü yüksek ölçülebilir.
Bu artış her zaman biyolojik olarak aktif serbest kortizolün de aynı ölçüde arttığını göstermez.
Bu nedenle hormon ilaçları ve gebelik durumu test yorumunda mutlaka dikkate alınmalıdır.
KORTİZON İLAÇLARI KORTİZOL TESTİNİ ETKİLER Mİ?
Evet.
Prednizolon, hidrokortizon ve diğer glukokortikoid ilaçlar vücudun doğal kortizol üretimini baskılayabilir. Bazı ilaçlar kullanılan laboratuvar yöntemine göre ölçümü de etkileyebilir.
Tablet, enjeksiyon, inhaler veya krem şeklindeki steroid kullanımı test öncesinde hekime bildirilmelidir.
Özellikle uzun süreli kortizon tedavisi kendi kendine aniden kesilmemelidir.
KORTİZOL NASIL DÜŞÜRÜLÜR VEYA YÜKSELTİLİR?
Tedavi laboratuvar rakamına değil, altta yatan nedene yöneliktir.
Cushing sendromunda nedene göre cerrahi veya kortizol üretimini azaltan ilaçlar kullanılabilir. Adrenal yetmezlikte ise eksik hormonun yerine konulması gerekebilir.
Stres yönetimi, uyku ve yaşam tarzı düzenlemeleri genel sağlığı destekleyebilir ancak Cushing sendromu veya adrenal yetmezliğin yerine geçen tedaviler değildir.
KORTİZOL NE ZAMAN ACİL DEĞERLENDİRİLMELİ?
Kortizol düşüklüğü şüphesi bulunan bir kişide ciddi tansiyon düşüklüğü, bayılma, bilinç değişikliği, şiddetli kusma, karın ağrısı veya ağır halsizlik gelişirse adrenal kriz açısından acil değerlendirme gerekir.
Özellikle bilinen adrenal yetmezliği bulunan kişilerde enfeksiyon veya başka ağır hastalıklar sırasında hormon ihtiyacı artabilir.
Adrenal kriz şüphesinde laboratuvar sonucunu beklemek tedaviyi geciktirmemelidir.
SIK SORULAN SORULAR
Sabah kortizol 5 düşük mü?
Sabah 08.00 civarında ölçüldüyse düşük veya sınırda kabul edilebilir. Özellikle 5 µg/dL altındaki sonuçlar adrenal yetmezlik açısından değerlendirilmelidir.
Sabah kortizol 10 normal mi?
Bazı laboratuvarlarda normal aralıktadır. Ancak adrenal yetmezlik şüphesi varsa tek başına yeterli olmayabilir.
Sabah kortizol 30 Cushing mi?
Hayır. Stres, akut hastalık, gebelik ve östrojen kullanımı gibi nedenlerle de yükselebilir. Cushing tanısı için özel testler gerekir.
Kortizol yüksekliği kilo aldırır mı?
Uzun süreli patolojik kortizol fazlalığı özellikle gövde bölgesinde yağlanma ve kas kaybıyla ilişkili olabilir. Ancak kilo artışı tek başına kortizol hastalığı göstergesi değildir.
Kortizol normal çıkarsa böbreküstü bezi hastalığı yok mu?
Her zaman değil. Ölçüm saati, belirtiler ve klinik şüpheye göre ACTH uyarı testi veya başka hormonal incelemeler gerekebilir.
TIBBİ UYARI
Kortizol sonucu ölçüm saati ve kullanılan ilaçlar bilinmeden yorumlanmamalıdır. Ciddi tansiyon düşüklüğü, bilinç değişikliği, bayılma veya sürekli kusma adrenal kriz belirtisi olabilir ve acil değerlendirme gerektirir. Kortikosteroid ilaçlar hekim önerisi olmadan aniden kesilmemelidir.
KAYNAKLAR
- Mayo Clinic Laboratories — Cortisol, Serum.
- Endocrine Society — Primary Adrenal Insufficiency Clinical Practice Guideline; Diagnosis of Cushing’s Syndrome Clinical Practice Guideline.
