1922’de tıp diplomasını alan Akkagaz Dosjanova, kadınların eğitim ve sağlık hakkını savundu; kıtlık yıllarında çocuklara ve kırsal halka hizmet etti. Kısa yaşamı, Kazak tıp tarihinde kalıcı bir iz bıraktı.

1893 yılında bugünkü Kazakistan’ın Aktöbe bölgesindeki Börte köyü yakınlarında dünyaya gelen Akkagaz Dosjanova’nın önünde, döneminin toplumsal koşullarına göre belirlenmiş dar bir yol vardı. Ondan erken yaşta evlenmesi ve hayatını köyünde sürdürmesi bekleniyordu. Üniversite eğitimi, özellikle de hekimlik, Kazak kızları için ulaşılması son derece güç bir hedefti.

Ancak Dosjanova’nın hayatı, annesini küçük yaşta kaybetmesinin ardından eğitimci ağabeyi ve vasisi Sagındık Dosjanov’un desteğiyle farklı bir yöne ilerledi. Sagındık, kız çocuklarının eğitim görmesine karşı çıkan anlayışa rağmen kardeşini önce yerel Tatar okuluna, ardından Orenburg Kız Gimnazyumu’na gönderdi.

Kaynaklar mezuniyet yılını 1913 veya 1914 olarak farklı biçimlerde verse de Dosjanova’nın okulunu yüksek başarıyla tamamladığı konusunda birleşiyor. Başarısının dönemin Orenburg basınına da yansıdığı aktarılıyor.

Moskova’ya uzanan eğitim yolculuğu

Dosjanova’nın bir sonraki hedefi tıp eğitimi almaktı. Sagındık Dosjanov’un 1912’de bölge yönetimine başvurarak kardeşi için burs istediğini gösteren bir dilekçe, Aktöbe Bölge Tarih ve Yerel Kültür Müzesi koleksiyonunda bulunuyor.

Dosjanova, Moskova’daki yüksek kadın kurslarının tıp bölümüne kabul edildi. Bu yolculuk, yalnızca kişisel bir eğitim kararı değildi. Kazak bozkırından Moskova’ya giderek tıp öğrenimine başlayan genç bir kadın, dönemin yerleşik toplumsal sınırlarını da aşmış oluyordu.

Birinci Dünya Savaşı’nın başlaması eğitiminin kesintiye uğramasına yol açtı. Dosjanova, sağlık eğitimi alan diğer kadınlarla birlikte hemşire olarak görevlendirildi ve Polonya sınırı yakınlarındaki hastanelerde savaş yaralılarına hizmet verdi.

Savaş, siyasi karışıklıklar ve sağlık sorunları eğitimini geciktirdi; ancak hekim olma hedefinden vazgeçmedi.

Kadınların eğitim hakkını savundu

Dosjanova’nın mücadelesi yalnızca tıp eğitimiyle sınırlı değildi. Mayıs 1917’de Moskova’da düzenlenen Tüm Rusya Müslümanları Kongresi’ne katıldı. Burada Müslüman kadınların eğitimden ve toplumsal hayattan dışlanmasına karşı konuştu.

Kazak heyetinde kadınların sesini duyuran temsilcilerden biri oldu. Kadınların eğitim hakkını, sağlık hizmetlerine erişimini ve toplumsal yaşama daha güçlü katılmasını savundu.

Daha sonraki yıllarda da kadınların eğitimi, anne ve çocuk sağlığı, hijyen ve bulaşıcı hastalıklardan korunma konularında yazılar yayımladı. Böylece hekimliğini halk sağlığı eğitimi ve toplumsal savunuculukla birleştirdi.

Yarım kalan tıp eğitimini tamamladı

Dosjanova, 1920’de Tomsk Tıp Enstitüsünde eğitimine devam etti. Bir yıl sonra Taşkent’e geçerek o dönemde Türkistan Devlet Üniversitesi adını taşıyan kurumun tıp fakültesine kaydoldu. Kurum daha sonra Orta Asya Devlet Üniversitesi adını aldı.

Öğrenimi sırasında kadın hastalıkları ve doğum kliniğinde çalıştı. 1921’de Kazak şair Abay Kunanbayulı’nın yaşadığı bölgede yaptığı kırsal uygulama, özellikle kadınların ve çocukların sağlık hizmetine erişmekte yaşadığı güçlükleri yakından görmesini sağladı.

Dosjanova, 1922’de tıp fakültesinden başarıyla mezun oldu. Bu gelişme yalnızca ailesinin değil, dönemin Kazak aydınlarının da katıldığı bir toplantıyla kutlandı. Başarısı Sovyet basınında haber oldu; Türkistan yönetimi, gelecekte tıp eğitimi alacak kadınlar için onun adını taşıyan bir burs oluşturulmasına karar verdi.

Kıtlık trenlerinde gelen çocukları karşıladı

Dosjanova’nın meslek hayatının en çarpıcı bölümlerinden biri, 1921-1922 kıtlığı sırasında yaşandı. Volga ve Ural bölgelerinden Orta Asya’ya tahliye edilen çok sayıda çocuk Taşkent’e getiriliyordu. Çocukların bir kısmı açlık, bulaşıcı hastalıklar ve ağır deri hastalıklarıyla mücadele ediyordu.

Dosjanova, trenlerle getirilen çocukların sağlık değerlendirmelerine katıldı. Hastaları ayırdı; tedaviye ihtiyacı olanların hastanelere, korunması gerekenlerin ise uygun çocuk evlerine ve izolasyon bölümlerine gönderilmesini sağladı.

Hekimlik görevini yalnızca muayene ve tedaviyle sınırlı tutmadı. Yetimlerin barınması, beslenmesi ve eğitimi için yürütülen çalışmalarda da sorumluluk aldı. Çocuk evlerini dolaşarak sağlık kontrolleri yaptı ve koruyucu sağlık önlemlerinin uygulanmasına katkıda bulundu.

Kaynaklarda, Dosjanova ile dönemin bir diğer öncü Kazak kadın hekimi Gülsüm Asfendiyarova’nın kadınlara yönelik ücretsiz hemşirelik ve ebelik eğitimlerinde birlikte çalıştıkları aktarılıyor. Gülsüm Asfendiyarova ayrı bir hekimdir; Akkagaz Dosjanova’nın Asfendiyarova soyadını kullandığına ilişkin bir kayıt bulunmamaktadır.

Sağlık bilgisini halka ulaştırmaya çalıştı

Dosjanova, sağlık hizmetinin yalnızca hastane duvarları içinde verilemeyeceğini görmüştü. Bulaşıcı hastalıklarla mücadelenin hijyen, erken başvuru ve doğru bilgilendirmeyle desteklenmesi gerektiğini savunuyordu.

1921’de yayımlanan “Türkistan’da” başlıklı yazısında bölgedeki bulaşıcı hastalık tehlikesine dikkat çekti. “Kadınların Eşitliği”, “Abay” ve “Genç Yurttaş” gibi yayınlarda anne ve çocuk sağlığı, kadınların eğitimi, günlük hijyen ve toplumsal eşitlik konularını ele aldı.

Birden fazla bölge dilini kullanabilmesi, sağlık bilgisini farklı topluluklara aktarabilmesini kolaylaştırdı. Bu yönüyle, bugünkü ifadeyle erken dönem halk sağlığı iletişimcilerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Almatı’daki son yılları

Dosjanova, 1930-1931 döneminde ailesiyle birlikte Almatı’ya taşındı. Burada 1 Numaralı Şehir Hastanesinde kadın hastalıkları ve doğum hekimi olarak çalıştı. Bu dönem, Kazakistan’da kıtlık, yoksulluk ve bulaşıcı hastalıkların ağır sonuçlarının görüldüğü yıllardı.

Yoğun çalışma koşullarının sağlığını giderek bozduğu aktarılıyor. Ailesi daha sonra Şımkent’e taşındı ve Dosjanova Ocak 1932’de burada hayatını kaybetti.

Ölüm nedeni kesin olarak belgelenmiş değil. Bazı kaynaklar akciğer tüberkülozunu, bazıları sıtmayı, bazıları ise kırsal görevleri sırasında edinmiş olabileceği başka bir hastalığı işaret ediyor. Bu nedenle hastalığı mesleği sırasında kaptığını kesin bilgi olarak sunmak mümkün değil.

Dosjanova 1893 doğumluydu; Ocak 1932’de hayatını kaybettiğinde 38 yaşındaydı. Bununla birlikte birçok biyografide yaşı 39 olarak aktarılıyor.

Adı neden uzun süre gölgede kaldı?

Dosjanova, Kazakların siyasal ve kültürel haklarını savunan Alaş hareketinin önde gelen isimleriyle yakın ilişkiler kurmuştu. Bu bağlantı, Stalin dönemindeki tasfiyeler sırasında ailesi için ciddi bir tehlike oluşturdu.

Aile anlatısına göre eşi Alimgirey Yerşin, 1937’de Dosjanova’ya ait belge ve kişisel eşyaların büyük bölümünü korkuyla yok etti. Geriye iki kişisel eşya ile sınırlı sayıda aile fotoğrafı kaldı. Bu kayıp, hayat hikâyesinin neden bugün aile hatıraları, müze belgeleri ve parçalı yayınlardan yeniden kurulmaya çalışıldığını açıklıyor.

Kazakistan’ın bağımsızlığından sonra Dosjanova’nın adı yeniden araştırılmaya başlandı. Aktöbe’de bir sokağa adı verildi, Marat Ospanov Batı Kazakistan Tıp Üniversitesi yerleşkesine büstü dikildi ve adına ödüller oluşturuldu.

Gerçekten ilk Kazak kadın hekim miydi?

“İlk Kazak kadın hekim” unvanı tarihsel kaynaklarda hem Akkagaz Dosjanova hem de ondan önce, Çarlık Rusyası döneminde tıp diploması alan Gülsüm Asfendiyarova için kullanılabiliyor.

Dosjanova için en güvenli tanım, 1922’de Türkistan Devlet Üniversitesi Tıp Fakültesinden mezun olan ilk Kazak kadın ve Kazak tıbbının öncü kadın hekimlerinden biri olduğudur.

Onun asıl mirası yalnızca bir “ilk” olmasından kaynaklanmıyor. Kadınların eğitim hakkını savunması, kıtlık yıllarında çocuklara yardım etmesi, kırsal sağlık sorunlarına eğilmesi ve tıbbi bilgiyi halka ulaştırmaya çalışması, kısa yaşamını Kazak tıp tarihinin kalıcı hikâyelerinden birine dönüştürüyor.

KAYNAKLAR

  1. Piney Kesting. Woman of the Steppe, Pride of the Nation. AramcoWorld, 2021.

  2. Yerke Konbay, Aydyn Zh. Abdenov. The First Female Doctor from Western Kazakhstan – Akkagaz Doszhanova. Bulletin of Shakarim University, 2024.

  3. A. T. Tayzhanov. Аккагаз Досжанова как врач и общественный деятель. Медицинский журнал Западного Казахстана, 2016; 2(50):91-95.

  4. E-history.kz. One of the First Feminist, 2017.

  5. Qazinform. Women of Kazakhstan Who Left Their Marks on Nation’s History, 2024.