DİŞ ETİ HASTALIĞI ALZHEIMER RİSKİNİ ARTIRIYOR MU?
Kronik periodontitis, yani dişleri çevreleyen dokularda uzun süre devam eden iltihap ile Alzheimer hastalığı arasında bilimsel olarak dikkat çekici bir ilişki bulunuyor. Bu ilişkinin merkezindeki mikroorganizmalardan biri, diş eti hastalığında sık görülen Porphyromonas gingivalis bakterisi.
Laboratuvar deneyleri ve gözlemsel insan araştırmaları, bu bakterinin oluşturduğu iltihabın Alzheimer patolojisine katkıda bulunabileceğini düşündürüyor. Buna karşılık bugünkü kanıtlar, P. gingivalis’in Alzheimer hastalığının tek veya doğrudan nedeni olduğunu göstermeye yeterli değil.
P. GINGIVALIS NEDİR?
Porphyromonas gingivalis, özellikle ileri diş eti hastalıklarında çoğalabilen bakterilerden biridir. Diş ile diş eti arasında oluşan ceplerde yaşayabilir ve çevresindeki dokulara zarar veren “gingipain” adı verilen protein parçalayıcı enzimler üretir.
Bakteri tek başına hareket etmez. Ağızdaki diğer mikroorganizmalar, kişinin bağışıklık sistemi, sigara kullanımı, diyabet, ağız bakımı ve genetik yatkınlık hastalığın gelişimini birlikte etkiler.
AĞIZDAKİ BAKTERİ BEYNİ NASIL ETKİLEYEBİLİR?
İleri periodontitiste diş eti dokusunun koruyucu bütünlüğü bozulabilir. Diş fırçalama, çiğneme veya diş tedavileri sırasında ağızdaki bazı bakteriler kısa süreli olarak kana karışabilir.
Araştırmacılar P. gingivalis’in kendisinin, bakteri parçalarının veya gingipainlerin dolaşım yoluyla uzak dokuları etkileyebileceğini düşünüyor. Kronik iltihabın kan-beyin bariyeri üzerindeki etkisi de olası mekanizmalar arasında gösteriliyor.
Bir başka olasılık, bakterinin beyne doğrudan ulaşmasından bağımsız olarak bağışıklık sistemini sürekli uyarmasıdır. Uzun süren sistemik iltihap, beyindeki bağışıklık hücrelerini etkileyerek sinir dokusundaki hasarı kolaylaştırabilir.
2019 YILINDAKİ ARAŞTIRMA NE BULDU?
2019’da yayımlanan ve çok tartışılan çalışmada, Alzheimer hastalığı bulunan kişilere ait beyin örneklerinde P. gingivalis ile ilişkili gingipainlere rastlandı. Gingipain düzeylerinin tau ve ubikuitin adı verilen hastalıkla ilişkili protein değişiklikleriyle bağlantılı olduğu bildirildi.
Araştırmanın fare bölümünde ağız yoluyla oluşturulan P. gingivalis enfeksiyonunun beyne yayılabildiği, amiloid beta üretimini artırdığı ve sinir hücresi hasarıyla ilişkili olduğu görüldü. Gingipainleri engelleyen deneysel moleküller ise farelerde bakteri yükünü, iltihabı ve sinir hücresi kaybını azalttı.
Bu bulgular biyolojik bir mekanizmanın mümkün olduğunu gösterdi. Ancak farelerde oluşturulan deneysel enfeksiyon, insanlarda onlarca yıl içinde gelişen Alzheimer hastalığının kesin kanıtı olarak kabul edilemez.
İNSAN ARAŞTIRMALARI NE SÖYLÜYOR?
Altı binden fazla kişinin verilerinin incelendiği uzun süreli bir araştırmada, diş eti hastalığı bulguları ve bazı ağız bakterilerine karşı gelişen antikorlar ile ilerleyen yıllardaki demans tanıları arasında ilişki bulundu. P. gingivalis’e karşı antikor düzeyleri de araştırılan göstergeler arasındaydı.
Sistematik derlemeler, Alzheimer hastalarında periodontitisin veya hastalıkla ilişkili ağız bakterilerinin daha sık saptanabildiğini gösteriyor. Bununla birlikte çalışmaların örnek alma yöntemleri, kullanılan testler ve Alzheimer tanı ölçütleri birbirinden farklı.
Bu nedenle araştırmalarda görülen risk oranlarını, “bu bakteri Alzheimer’a şu oranda neden oluyor” şeklinde yorumlamak doğru olmaz. Gözlemsel çalışmalar ilişkiyi gösterebilir fakat tek başına neden-sonuç ilişkisini kanıtlayamaz.
TERSİ DE MÜMKÜN
Alzheimer ve diğer demans türleri ilerledikçe kişinin dişlerini düzenli fırçalaması, diş ipi kullanması ve diş hekimi kontrollerini sürdürmesi zorlaşabilir. Beslenme alışkanlıkları, kullanılan ilaçlar ve ağız kuruluğu da diş eti sağlığını bozabilir.
Dolayısıyla kötü ağız sağlığı bazı kişilerde demans riskine katkıda bulunurken bazı kişilerde bilişsel gerilemenin sonucu olabilir. Araştırmacılar bu çift yönlü ilişkiyi ayırabilmek için uzun süreli ve kontrollü çalışmalara ihtiyaç duyuyor.
GINGIPAIN İLACI NEDEN ÖNEMLİYDİ?
P. gingivalis hipotezini doğrudan sınamak amacıyla gingipainleri engelleyen atuzaginstat adlı deneysel ilaç geliştirildi. Hafif ve orta evre Alzheimer hastalarının katıldığı geniş GAIN çalışmasında ilaç, genel katılımcı grubunda bilişsel ve günlük yaşam işlevlerine ilişkin iki temel hedefi karşılayamadı.
Bazı alt grup analizlerinde olumlu sinyaller bildirilse de bunlar ilacın etkili olduğunu kanıtlamak için yeterli kabul edilmedi. Ayrıca karaciğer güvenliğiyle ilgili sorunlar saptandı.
Bu başarısızlık, ağız-beyin bağlantısının bulunmadığını göstermez. Ancak tek bir bakteriyi veya enzimi hedeflemenin Alzheimer’ı durduracağı iddiasını destekleyen yeterli klinik kanıt henüz bulunmadığını ortaya koyar.
AMİLOİD PLAKLARI YALNIZCA ENFEKSİYONA VERİLEN BİR YANIT MI?
Amiloid betanın mikroplara karşı doğal savunmanın bir parçası olabileceğini öne süren çalışmalar bulunuyor. Bu görüşe göre bazı enfeksiyonlar veya bağışıklık sistemi uyarıları, amiloid üretimini artırabilir.
Fakat Alzheimer hastalığını yalnızca enfeksiyonla açıklamak mümkün değil. Yaş, genetik özellikler, damar sağlığı, metabolik hastalıklar, bağışıklık sistemi, tau proteini ve amiloid birikimi birlikte değerlendiriliyor.
Amiloidi hedefleyen bazı yeni tedavilerin belirli hasta gruplarında bilişsel gerileme hızını azaltması da amiloidin hastalık sürecinde etkisiz bir yan ürün olmadığını gösteriyor. P. gingivalis hipotezi, amiloid araştırmalarının yerine geçen değil, hastalığın çok etkenli yapısını açıklamaya çalışan yaklaşımlardan biridir.
DİŞ ETİ TEDAVİSİ ALZHEIMER’I ÖNLER Mİ?
Periodontitis tedavisinin Alzheimer hastalığını önlediğini veya mevcut Alzheimer’ı iyileştirdiğini gösteren kesin bir klinik çalışma bulunmuyor. Bu nedenle diş eti tedavisi bir Alzheimer tedavisi gibi sunulmamalı.
Bununla birlikte diş eti hastalığının tedavi edilmesi diş kaybını, ağız kokusunu, ağrıyı ve çiğneme sorunlarını azaltabilir. Ağız sağlığının korunması genel sağlık açısından da yararlıdır.
DİŞ ETİ HASTALIĞININ BELİRTİLERİ
Diş fırçalarken veya kendiliğinden oluşan diş eti kanaması periodontitisin belirtilerinden biri olabilir. Ancak her kanama ileri diş eti hastalığı anlamına gelmez.
Şu belirtilerde diş hekimi değerlendirmesi gerekir:
Diş etlerinde tekrarlayan kanama
Kızarıklık, şişlik veya hassasiyet
Geçmeyen ağız kokusu
Diş etlerinin çekilmesi
Dişlerde sallanma veya yer değiştirme
Diş ile diş eti arasında iltihaplı akıntı
Çiğneme sırasında ağrı veya rahatsızlık
AĞIZ SAĞLIĞINI KORUMAK İÇİN NELER YAPILABİLİR?
Dişler florürlü diş macunuyla günde iki kez, diş eti çizgisi de temizlenecek biçimde fırçalanmalı. Diş araları, kişinin ağız yapısına uygun diş ipi veya ara yüz fırçasıyla temizlenmeli.
Sigara ve diğer tütün ürünleri periodontitis riskini yükseltebilir ve hastalığın belirtilerini maskeleyebilir. Diyabeti bulunan kişilerde kan şekeri kontrolü ile diş eti sağlığı birbirini karşılıklı olarak etkileyebilir.
Kanayan diş etleri nedeniyle fırçalamayı tamamen bırakmak sorunu ağırlaştırabilir. Devam eden kanama, diş taşı, çekilme veya sallanan diş bulunuyorsa diş hekimine ya da periodontoloji uzmanına başvurulmalı.
BUGÜN İÇİN EN DOĞRU CÜMLE
Kronik periodontitis ve P. gingivalis, Alzheimer patolojisine katkıda bulunabilecek olası etkenler arasındadır. Hayvan deneyleri biyolojik mekanizmaları desteklemekte, insan çalışmaları ise istatistiksel bir ilişkiye işaret etmektedir.
Buna rağmen P. gingivalis’in insanlarda Alzheimer’a doğrudan neden olduğu veya periodontitis tedavisinin Alzheimer’ı önlediği kanıtlanmış değildir. Ağız sağlığı korunmalı; fakat bu yaklaşım Alzheimer’a karşı kesin koruma vaadiyle sunulmamalıdır.
KAYNAKLAR
1. Dominy ve arkadaşları, Porphyromonas gingivalis in Alzheimer’s disease brains: Evidence for disease causation and treatment with small-molecule inhibitors, Science Advances, 2019. DOI: 10.1126/sciadv.aau3333
2. Beydoun ve arkadaşları, Clinical and bacterial markers of periodontitis and their association with incident all-cause and Alzheimer’s disease dementia in a large national survey, Journal of Alzheimer’s Disease, 2020. DOI: 10.3233/JAD-200064
3. Liu, Dashper ve Zhao, Association between oral bacteria and Alzheimer’s disease: A systematic review and meta-analysis, Journal of Alzheimer’s Disease, 2023. DOI: 10.3233/JAD-220627
4. Costa ve arkadaşları, Relationship of Porphyromonas gingivalis and Alzheimer’s disease: A systematic review of pre-clinical studies, Clinical Oral Investigations, 2021.
5. Elwishahy ve arkadaşları, Porphyromonas gingivalis as a risk factor to Alzheimer’s disease: A systematic review, Journal of Alzheimer’s Disease Reports, 2021.
6. Detke ve arkadaşları, GAIN çalışması: Atuzaginstatın hafif ve orta evre Alzheimer hastalığında değerlendirildiği randomize, çift kör, plasebo kontrollü Faz 2 ve Faz 3 araştırması.
7. Asher ve arkadaşları, Periodontal health, cognitive decline, and dementia: A systematic review and meta-analysis of longitudinal studies, Journal of the American Geriatrics Society, 2022.
