Günde sekiz saatten fazla oturmakla ölüm riski arasındaki ilişki, kişinin ne kadar hareket ettiğine göre önemli ölçüde değişebiliyor. The Lancet dergisinde 2016 yılında yayımlanan ve bir milyondan fazla kişinin verilerini değerlendiren kapsamlı analiz, fiziksel aktivitesi yüksek kişilerde uzun süre oturmayla bağlantılı ek ölüm riski artışının istatistiksel olarak anlamlı olmadığını ortaya koydu.
Araştırmanın dikkat çekici sonuçlarından biri, az oturmanın tek başına düşük ölüm riski anlamına gelmemesiydi. Gün içinde dört saatten az oturan ancak çok az hareket eden kişilerde bile daha yüksek ölüm riski gözlendi.
1 milyon 5 bin kişinin verileri incelendi
Araştırmacılar, fiziksel aktivite ve hareketsiz yaşam üzerine yürütülen 16 ileriye dönük gözlemsel çalışmayı ortak bir yöntemle değerlendirdi.
Bunlardan 13'ü, günlük oturma süresi ile tüm nedenlere bağlı ölüm arasındaki ilişkiye yönelik veri sağladı.
Bu çalışmalar toplam 1 milyon 5 bin 791 kişiyi kapsıyordu. Katılımcılar 2 ile 18,1 yıl arasında takip edildi. İzlem döneminde 84 bin 609 kişinin hayatını kaybettiği belirlendi.
Araştırmada katılımcılar, günlük oturma sürelerine ve haftalık fiziksel aktivite düzeylerine göre gruplandırıldı. Böylece yalnızca ne kadar oturdukları değil, gün içinde ve hafta boyunca ne kadar hareket ettikleri de değerlendirildi.
En aktif grupta dikkat çekici sonuç
Araştırmanın en önemli bulgusu, fiziksel aktivite düzeyi en yüksek grupta ortaya çıktı.
Günde sekiz saatten fazla oturan ancak haftalık fiziksel aktivitesi yüksek olan kişiler ile günde dört saatten az oturan ve aynı yüksek aktivite grubunda bulunan kişiler karşılaştırıldı.
Sonuçta, uzun süre oturan grupta tüm nedenlere bağlı ölüm açısından istatistiksel olarak anlamlı bir risk artışı saptanmadı.
Bu karşılaştırmada hesaplanan risk oranı 1,04 olarak bulundu. Yüzde 95 güven aralığının 0,99 ile 1,10 arasında olması, gözlenen küçük farkın istatistiksel olarak anlamlı olmadığını gösteriyordu.
Ancak bu bulgu, fiziksel aktivitenin uzun süre oturmanın bütün sağlık risklerini ortadan kaldırdığını kanıtlamıyor.
En az hareket edenlerde risk daha yüksekti
Araştırmada fiziksel aktivitesi en düşük grupta bulunan ve günde sekiz saatten fazla oturan kişilerin ölüm riski, en aktif olup günde dört saatten az oturan referans gruba göre yüzde 59 daha yüksekti.
Bu yüzde 59'luk fark, hem oturma süresi hem de fiziksel aktivite düzeyi farklı olan iki grup arasındaki göreli karşılaştırmayı ifade ediyor. Dolayısıyla artışın tamamı yalnızca oturmaya bağlanamıyor.
Dikkat çekici bir başka bulgu ise gün içinde dört saatten az oturmasına rağmen fiziksel aktivitesi en düşük düzeyde olan kişilerde görüldü.
Bu grubun ölüm riski de en aktif ve en az oturan referans gruba göre yüzde 27 daha yüksekti.
Bulgular, günlük oturma süresiyle birlikte toplam hareket düzeyinin değerlendirilmesi gerektiğine işaret ediyor.
Günde 60–75 dakika hareket etmek ne anlama geliyor?
Araştırmada en yüksek fiziksel aktivite grubunun alt sınırı, haftada 35,5 MET-saatin üzerindeydi.
MET, fiziksel aktiviteler sırasında harcanan enerjiyi ifade etmek için kullanılan bir ölçü birimidir.
Araştırmacılar, bu aktivite düzeyinin yaklaşık olarak günde 60–75 dakika orta şiddette fiziksel aktiviteye karşılık geldiğini belirtti.
Tempolu yürüyüş ve orta tempoda bisiklet sürmek, bu tür hareketlere örnek gösterilebilir.
Ancak 60–75 dakikalık süre, herkes için geçerli ve bütün riskleri ortadan kaldırdığı kanıtlanmış bir eşik değildir. Araştırmada yüksek aktivite grubunu tanımlamak için kullanılan yaklaşık bir karşılıktır.
Daha düşük düzeyde fiziksel aktivite yapan kişilerde de uzun süre oturmayla ilişkili risk artışının daha sınırlı olduğu gözlendi. Dolayısıyla hareketin yararını yalnızca en yüksek aktivite grubuyla sınırlandırmak doğru değil.
Televizyon karşısında geçirilen sürede farklı sonuç
Araştırmanın ikinci bölümünde televizyon izleme süresi ayrıca incelendi.
Bu değerlendirmeye 465 bin 450 kişinin verilerini içeren altı çalışma dahil edildi. İzlem döneminde 43 bin 740 ölüm kaydedildi.
Günde üç saat veya daha fazla televizyon izlemek, fiziksel aktivitesi en yüksek grup dışındaki gruplarda artmış ölüm riskiyle ilişkili bulundu.
En aktif grupta ise istatistiksel olarak anlamlı risk artışı, günde beş saat veya daha uzun süre televizyon izleyenlerde görüldü.
Bu grupta hesaplanan göreli risk artışı yüzde 16 düzeyindeydi.
Araştırmacılar, toplam oturma süresi ile televizyon izleme süresine ilişkin sonuçların tamamen aynı olmadığını bildirdi.
Bu farklılığın nedenleri kesin olarak belirlenemedi. Televizyon izleme alışkanlıkları, oturma sürelerinin bölünme biçimi ve bu davranışların ölçülmesindeki farklılıklar sonuçları etkilemiş olabilir.
Araştırma hareketin bütün riskleri sildiğini kanıtlıyor mu?
Hayır. Araştırma, farklı fiziksel aktivite ve oturma alışkanlıklarına sahip kişiler arasındaki ölüm oranlarını karşılaştıran gözlemsel çalışmaların meta-analiziydi.
Bu nedenle fiziksel aktivitenin belirli bir ölüm riskini doğrudan ortadan kaldırdığını kesin olarak kanıtlamıyor.
Katılımcıların oturma süreleri ve fiziksel aktiviteleri büyük ölçüde kendi bildirimlerine dayanıyordu. Ayrıca başlangıçtaki sağlık durumu ve ölçülemeyen yaşam tarzı farklılıkları sonuçları etkilemiş olabilir.
Çalışmaların çoğunda katılımcılar 45 yaşın üzerindeydi. Araştırmaların büyük bölümü Avrupa, ABD ve Avustralya'da yürütüldüğünden sonuçların bütün yaş gruplarına ve toplumlara aynı biçimde uygulanması da mümkün değil.
Araştırmanın 2016 yılında yayımlandığı da unutulmamalı. Bulgular yeni bir klinik deneyin sonucu değil, uzun dönemli gözlemsel çalışmaların birleştirilmiş değerlendirmesidir.
Dünya Sağlık Örgütü ne öneriyor?
Dünya Sağlık Örgütü'nün 2020 yılında yayımladığı fiziksel aktivite rehberi, yetişkinlerin haftada 150–300 dakika orta şiddette veya 75–150 dakika yüksek şiddette aerobik fiziksel aktivite yapmasını öneriyor.
Örgüt, uzun süre hareketsiz kalan yetişkinlerin, oturmanın olumsuz etkilerini azaltabilmek için önerilen temel fiziksel aktivite düzeylerinin üzerine çıkmayı hedefleyebileceğini belirtiyor.
Bununla birlikte, hareketsiz geçirilen zamanın azaltılması ve bu sürenin mümkün olduğunca fiziksel aktiviteyle değiştirilmesi de öneriliyor.
Bu yaklaşım, özellikle masa başında çalışanlar ve gününün önemli bölümünü oturarak geçirenler açısından anlam taşıyor.
Araştırmanın ortaya koyduğu temel ayrım şu: Gün içinde kaç saat oturulduğu önemli olsa da sağlıkla ilişkili sonuçları değerlendirirken kişinin ne kadar hareket ettiği de hesaba katılmalı.
KAYNAKLAR
1. Ekelund U, Steene-Johannessen J, Brown WJ ve diğerleri. Does physical activity attenuate, or even eliminate, the detrimental association of sitting time with mortality? A harmonised meta-analysis of data from more than 1 million men and women. The Lancet. 2016;388(10051):1302–1310. DOI: 10.1016/S0140-6736(16)30370-1.
2. Dünya Sağlık Örgütü (WHO). WHO Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. Cenevre, 2020.
