Eklem Çıtlaması Neden Olur? Hangi Sesler Normal, Hangileri Önemli?
Dizden, parmaklardan, ayak bileğinden, omuzdan veya boyundan gelen çıtlama, tıkırtı ve sürtünme sesleri tek başına eklem hastalığı anlamına gelmez. Ağrı ve şişlik olmadan ortaya çıkan eklem seslerinin önemli bir bölümü normal mekanik süreçlerle ilişkili olabilir.
Asıl dikkat edilmesi gereken nokta sesin kendisinden çok ona eşlik eden belirtilerdir. Eklem sesiyle birlikte sürekli ağrı, şişlik, hareket kısıtlılığı veya belirgin rahatsızlık bulunuyorsa altta yatan bir eklem ya da yumuşak doku sorununun değerlendirilmesi gerekebilir.
Eklem çıtlaması nedir?
Tıpta eklem hareketleri sırasında ortaya çıkan çıtlama, çatırdama, sürtünme veya gıcırdama benzeri sesler için “krepitasyon” ya da “krepitus” terimi kullanılabilir.
Ses oldukça belirgin olsa bile bu durum tek başına eklemde hasar bulunduğunu göstermez. Aynı ses farklı kişilerde farklı mekanizmalarla ortaya çıkabilir.
Eklemler neden çıtlar?
Eklem seslerinin tek bir nedeni yoktur.
En sık açıklamalardan biri sinovyal eklemlerdeki basınç değişimleridir. Eklem yüzeylerinin hareketini kolaylaştıran sinovyal sıvı çeşitli çözünmüş gazlar içerir. Eklem hareket ettiğinde basınç değişebilir ve gaz boşluklarının oluşması ya da değişmesi karakteristik çıtlama seslerinden birine yol açabilir.
Bir başka olasılık tendon ve bağların hareketidir. Bu yapılar hareket sırasında kemik veya çevredeki başka dokular üzerinden kayabilir. Özellikle diz ve ayak bileğinde hissedilen bazı “atlama” veya “tık” sesleri bu mekanizmayla ilişkili olabilir.
Deri ile alttaki fasya arasındaki hareketler de bazı seslerin ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir.
Her eklem sesi kireçlenme anlamına gelir mi?
Hayır.
Eklemden ses gelmesi ile osteoartrit, halk arasında kullanılan ifadeyle “kireçlenme”, aynı şey değildir.
Osteoartritte eklem kıkırdağında ve eklemin diğer yapılarında değişiklikler meydana gelir. Bu değişiklikler bazı kişilerde hareket sırasında sürtünme veya krepitasyon hissine katkıda bulunabilir.
Ancak özellikle ağrısız bir eklem sesinden yola çıkarak kişide osteoartrit bulunduğu sonucuna varılamaz.
Bu ayrım önemlidir. Çünkü sağlıklı eklemler de ses çıkarabilir.
Parmak çıtlatmak kireçlenme yapar mı?
Parmak çıtlatmayla ilgili en yaygın inanışlardan biri, bu alışkanlığın ilerleyen yıllarda artrite veya osteoartrite yol açtığıdır.
Mevcut bilimsel çalışmalar bu iddiayı doğrulamıyor.
2011 yılında yayımlanan bir vaka-kontrol çalışmasında, 50-89 yaş aralığındaki 215 kişi değerlendirildi. Parmaklarını çıtlatanlarla çıtlatmayanlar arasında el osteoartriti açısından anlamlı bir ilişki saptanmadı. Alışkanlığın süresi ve toplam çıtlatma miktarı da osteoartritle anlamlı biçimde ilişkili değildi.
Konuyla ilgili bilimsel literatürü değerlendiren daha sonraki bir derleme de parmak çıtlatma ile osteoartrit arasındaki ilişkiyi destekleyen güçlü kanıt bulunmadığı sonucuna vardı.
Bununla birlikte bu sonuç, eklemleri zorlayarak veya kontrolsüz biçimde sürekli manipüle etmenin tamamen risksiz olduğu anlamına gelmez. Zorlayıcı hareketler yumuşak dokularda yaralanmaya neden olabilir.
Dizden çıtlama sesi gelmesi normal mi?
Diz, eklem seslerinin en sık fark edildiği bölgelerden biridir.
Çömelirken, merdiven çıkarken, egzersiz sırasında veya uzun süre oturduktan sonra ayağa kalkarken dizden ses gelebilir.
Ağrı, şişlik veya fonksiyon kaybı bulunmayan sesler çoğu durumda tek başına ciddi bir sorunun göstergesi değildir.
Ancak dizdeki çıtlama yeni başladıysa ve travma sonrasında ortaya çıktıysa ya da ağrı, şişlik, kilitlenme, boşalma hissi veya hareket kısıtlılığı eşlik ediyorsa değerlendirme daha önemlidir.
Eklem sesleri yaşla neden artabilir?
Yaş ilerledikçe eklemler ve çevresindeki dokular da değişir.
Kıkırdak, tendon, bağ ve diğer eklem yapılarındaki yaşa bağlı değişiklikler hareket sırasında hissedilen veya duyulan sesleri artırabilir. Osteoartrit gibi dejeneratif değişiklikler de bazı kişilerde krepitasyona katkıda bulunabilir.
Ancak “yaşlandıkça eklemler ses çıkarır, dolayısıyla her ses normaldir” şeklinde bir genelleme de doğru değildir.
Belirleyici olan yine eşlik eden belirtilerdir.
Eklem çıtlaması ne zaman önemli olabilir?
Ağrısız ve başka belirtiye yol açmayan aralıklı eklem sesleri çoğu zaman endişe nedeni değildir.
Buna karşılık şu durumlarda sağlık profesyoneline başvurmak uygun olabilir:
Eklem sesine sürekli veya giderek artan ağrı eşlik etmesi.
Eklemde şişlik gelişmesi.
Hareket açıklığının belirgin şekilde azalması.
Eklemin kilitlenmesi veya boşalması.
Travmanın ardından yeni bir çıtlama veya “patlama” sesi ortaya çıkması.
Eklemde kızarıklık veya belirgin ısı artışı bulunması.
Eklemi sürekli çıtlatma ihtiyacının sertlik, sıkışma veya rahatsızlık hissinden kaynaklanması.
Özellikle yaralanma sırasında ani bir “patlama” sesi duyulması ve ardından şiddetli ağrı, şişlik veya üzerine basamama gibi bulgular gelişmesi sıradan ağrısız eklem çıtlamasıyla aynı şekilde değerlendirilmemelidir.
Eklem seslerini azaltmak mümkün mü?
Her eklem sesini ortadan kaldırmak ne mümkün ne de gerekli olabilir.
Düzenli fiziksel aktivite eklem hareketliliğinin korunmasına, çevredeki kasların güçlenmesine ve uzun süre hareketsizliğe bağlı sertliğin azaltılmasına yardımcı olabilir.
Uzun süre aynı pozisyonda kalmamak, kişinin kapasitesine uygun düzenli egzersiz yapmak ve günlük hareketliliği korumak eklem sağlığının temel parçalarıdır.
Fakat ağrıyan bir eklemi sırf sesini geçirmek amacıyla zorlayarak çıtlatmaya çalışmak doğru bir yaklaşım değildir.
Ses mi, eşlik eden belirti mi önemli?
Eklem seslerini değerlendirirken belki de en kullanışlı ayrım budur.
Ağrısız bir “çıt” çoğu zaman normal mekanik süreçlerden kaynaklanabilir.
Ağrı, şişlik, hareket kaybı veya travmayla birlikte ortaya çıkan bir “çıt” ise farklı değerlendirilmelidir.
Başka bir ifadeyle, eklemin ne kadar yüksek ses çıkardığından çok o sırada nasıl hissettiği ve işlevini normal biçimde sürdürüp sürdüremediği önemlidir.
TIBBİ UYARI
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve kişisel tıbbi değerlendirme yerine geçmez. Yeni başlayan veya devam eden eklem ağrısı, şişlik, kızarıklık, hareket kısıtlılığı ya da travma sonrası gelişen belirtilerde sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.
KAYNAKLAR
Cleveland Clinic — Popping Joints: Crepitus and What Causes It
Journal of the American Board of Family Medicine — Knuckle Cracking and Hand Osteoarthritis
Clinical Anatomy — Let’s Get a Hand on This: Review of the Clinical Anatomy of “Knuckle Cracking”
