Covid-19’un akut dönemi geride kalsa da, kalp ve damar sistemi üzerindeki etkilerinin daha uzun süre devam edebileceğine dair bilimsel kanıtlar güçleniyor. ABD ve İngiltere’den araştırmacıların yürüttüğü büyük ölçekli nüfus temelli çalışmalar, Covid-19 geçiren bireylerde kalp krizi, inme ve kalp-damar kaynaklı ölüm riskinin yıllar boyunca yüksek kalabildiğini ortaya koyuyor.
Çalışma nerede ve kimler tarafından yapıldı?
En dikkat çeken veriler, İngiltere’de yürütülen UK Biobank projesine dayanıyor. Yüz binlerce kişinin genetik, klinik ve yaşam tarzı verilerini içeren bu veri tabanı kullanılarak Covid-19 geçirenler ile geçirmeyenler uzun süreli olarak karşılaştırıldı. Bulgular, Amerikan Kalp Derneği’nin en saygın dergilerinden biri olan Arteriosclerosis, Thrombosis and Vascular Biology’de yayımlandı.
Bu analizler, Covid-19 geçiren bireylerin yaklaşık üç yıla kadar kalp krizi, iskemik inme ve ölüm gibi majör kardiyovasküler olaylar açısından daha yüksek risk taşıdığını gösterdi.
Çalışmanın türü neydi?
Bu araştırmalar gözlemsel kohort çalışmalarıdır. Yani Covid-19 geçirmiş kişiler ile geçirmemiş kişiler, gerçek hayattaki sağlık kayıtları üzerinden uzun süre izlenmiştir. Bu yöntem güçlü nüfus verisi sağlar, ancak tek başına kesin neden-sonuç ilişkisi kurmaz.
Temel bulgular
UK Biobank verilerinden elde edilen analizlere göre:
-
Covid-19 geçirenlerde kalp krizi, inme veya ölüm riski, hiç enfekte olmayanlara kıyasla yaklaşık 1,5–2 kat daha yüksekti.
-
Hastanede yatarak tedavi gören, yani ağır Covid-19 geçirenlerde bu risk daha da artıyordu.
-
Risk artışı, enfeksiyondan sonra yalnızca ilk aylarda değil, 2–3 yıl boyunca devam edebiliyordu.
Benzer sonuçlar ABD merkezli büyük veri analizlerinde de görüldü. ABD Gaziler Sağlık Sistemi üzerinden yapılan ve Nature Medicine dergisinde yayımlanan çalışmada da Covid-19 sonrası kalp yetmezliği, ritim bozukluğu ve pıhtılaşma risklerinde anlamlı artış rapor edildi.
Örnek yüksek etkili çalışmalar:
-
Nature Medicine: “Long-term cardiovascular outcomes of COVID-19”
DOI: 10.1038/s41591-022-01689-3 -
Circulation: Covid-19 sonrası kardiyovasküler olaylar
DOI: 10.1161/CIRCULATIONAHA.121.056135
Olası biyolojik mekanizma ne?
Araştırmacılara göre Covid-19 yalnızca akciğerleri değil, damar iç yüzeyini (endotel) de etkileyen sistemik bir enfeksiyon. Bu durum:
-
Mikroskobik pıhtılaşmalara,
-
Damar sertliğinin hızlanmasına,
-
Kalp kasında iltihaplanmaya
yol açabiliyor. Bu süreçler zaman içinde kalp krizi ve inme riskini artırabilecek bir zemin oluşturuyor.
Uzman yorumu
Kardiyoloji ve epidemiyoloji alanında çalışan bilim insanları, bu bulguların özellikle Covid-19 geçirmiş ve aynı zamanda diyabet, hipertansiyon veya obezite gibi risk faktörleri olan kişiler için önemli bir uyarı niteliğinde olduğunu belirtiyor. Ancak aynı zamanda şu vurgulanıyor:
“Bu çalışmalar Covid-19’un kalp-damar hastalıklarıyla ilişkili olduğunu güçlü biçimde gösteriyor, ancak her Covid geçiren kişinin kalp krizi geçireceği anlamına gelmez.”
Önemli uyarı: Yöntem hâlâ deneysel
Bu veriler çok büyük nüfuslardan geliyor ve güçlü istatistiksel ilişkiler sunuyor. Ancak:
-
Gözlemsel oldukları için,
-
Kişilerin yaşam tarzı, aşı durumu, başka hastalıkları gibi tüm değişkenler tam olarak kontrol edilemediğinden,
kesin neden-sonuç ilişkisi henüz kanıtlanmış sayılmıyor. Bu yüzden klinik uygulamalara yön verecek düzeyde netlik için daha fazla prospektif ve mekanistik çalışma gerekiyor.
