Takviye ihtiyacının kan sonuçları, kullanılan ilaçlar ve böbrek fonksiyonları dikkate alınarak belirlenmesi gerekiyor.
Böbrek sağlığı için kullanılan takviyeler, sağlıklı böbrekleri daha güçlü hâle getiren veya hasarlı böbreği onaran ürünler olarak görülmemeli. Vitamin D, demir, B vitaminleri ve bazı mineraller, yalnızca eksiklik ya da böbrek hastalığına bağlı özel bir ihtiyaç saptandığında tedavinin bir parçası olabiliyor.
Uzman kuruluşlara göre herkese uygun tek bir “böbrek takviyesi” bulunmuyor. Böbreklerin süzme kapasitesi azaldığında vücudun ihtiyaç duymadığı vitamin ve mineraller yeterince atılamayabiliyor. Bu durum, normal kabul edilen bir takviyeyi bile bazı hastalar için riskli hâle getirebiliyor. [1][2]
Böbrek hastalarında neden takviye gerekebilir?
Kronik böbrek hastalığında beslenme kısıtlamaları, iştah azalması, kansızlık ve mineral-kemik dengesindeki değişiklikler bazı vitamin ve minerallerin yetersiz alınmasına neden olabiliyor.
Diyaliz sırasında ise suda çözünen bazı vitaminler vücuttan uzaklaştırılabiliyor. Bu nedenle hekim veya böbrek hastalıkları konusunda deneyimli diyetisyen, hastanın durumuna özel vitamin ve mineral desteği önerebiliyor. [2]
Ancak bu desteklerin amacı böbrekleri “temizlemek” değil, saptanmış eksiklikleri gidermek ve böbrek hastalığına eşlik eden sorunları yönetmek.
Böbrek sağlığı için adı geçen 8 takviye
1. D vitamini
Böbrekler, D vitamininin vücutta kullanılabilen aktif biçime dönüştürülmesinde rol oynuyor. Böbrek fonksiyonları azaldığında bu süreç bozulabiliyor ve kemik-mineral dengesini etkileyen sorunlar ortaya çıkabiliyor.
D vitamini desteği bazı kronik böbrek hastalarında gerekli olabilse de kan değerleri, kalsiyum, fosfor ve paratiroid hormonu birlikte değerlendirilmeden kullanılmamalı. Gereksiz veya aşırı kullanım, kalsiyum dengesini bozabilir. [1][3]
2. Demir
Kronik böbrek hastalığında kansızlık sık görülebiliyor. Bunun nedenleri arasında böbreklerin kırmızı kan hücresi üretimini destekleyen eritropoietin hormonunu yeterince üretememesi ve demir eksikliği bulunuyor.
Demir takviyesi yalnızca kan sayımı, ferritin ve demir kullanımını gösteren diğer testler değerlendirildikten sonra veriliyor. Ağızdan alınan ürünler yeterli olmadığında, özellikle diyaliz hastalarında damar yoluyla demir uygulanabiliyor. [4]
3. B vitaminleri
B6, B12 ve folat gibi B grubu vitaminleri enerji metabolizması ve sağlıklı kan hücrelerinin üretimi için önem taşıyor. Beslenme kısıtlamaları veya diyaliz nedeniyle bazı hastalarda eksiklik gelişebiliyor.
Bununla birlikte standart multivitaminler böbrek hastaları için her zaman uygun olmayabilir. İçerdikleri vitamin ve mineraller kişinin ihtiyacından fazla olabileceği için böbrek hastalarına özel hazırlanan ürünler tercih edilebiliyor. [1][2]
4. Kalsiyum
Kalsiyum kemik, kas ve sinir sistemi için gerekli bir mineral. Ancak böbrek hastalığında sorun yalnızca kalsiyum eksikliğinden ibaret değil. Fosfor, D vitamini ve paratiroid hormonu arasındaki denge de değişebiliyor.
Gereksiz kalsiyum takviyesi, damar ve yumuşak dokularda kalsiyum birikmesi riskini artırabilir. Bu nedenle kalsiyum desteği, “kemikleri güçlendirmek” amacıyla gelişigüzel kullanılmamalı. [3]
5. Omega-3 yağ asitleri
Omega-3 yağ asitlerinin kalp-damar sağlığı ve vücudun iltihabi yanıtı üzerinde etkileri bulunuyor. Böbrek hastalarında kalp-damar hastalığı riskinin yüksek olması nedeniyle omega-3 ürünleri araştırılıyor.
Ancak omega-3 takviyelerinin böbrek fonksiyonlarını doğrudan iyileştirdiği veya kronik böbrek hastalığını durdurduğu kesin olarak gösterilmiş değil. Kan sulandırıcı ilaç kullananlarda kanama riskini etkileyebileceği için doktor değerlendirmesi gerekiyor. [5]
6. Magnezyum
Magnezyum kalp ritmi, kas fonksiyonları ve sinir sistemi için gerekli. Fakat böbrekler magnezyumun vücuttan uzaklaştırılmasında da görev yapıyor.
Böbrek fonksiyonu ciddi şekilde azalan kişilerde magnezyum içeren takviyeler, mide ilaçları veya bazı müshiller kandaki magnezyum düzeyini tehlikeli biçimde yükseltebilir. Bu nedenle eksiklik kan testiyle gösterilmeden magnezyum kullanılması güvenli kabul edilmiyor. [1][6]
7. Probiyotikler
Bağırsak bakterileri ile böbrek sağlığı arasındaki ilişki son yıllarda araştırılan alanlardan biri. Bazı deneysel çalışmalar, belirli probiyotiklerin bağırsakta oluşan ve böbrekler tarafından atılan bazı maddeleri etkileyebileceğini düşündürüyor.
Bununla birlikte olumlu sonuçların bir bölümü hayvan veya küçük insan çalışmalarına dayanıyor. Probiyotiklerin kronik böbrek hastalığını tedavi ettiği ya da diyaliz ihtiyacını azalttığı henüz kanıtlanmış değil. [5]
8. C vitamini
C vitamini bağışıklık sistemi, kolajen üretimi ve antioksidan savunmada rol oynuyor. Ancak fazla miktarda alındığında vücutta oksalata dönüşebiliyor.
Yüksek oksalat düzeyi böbrek taşı riskini artırabilir. İleri böbrek hastalığında oksalatın vücuttan yeterince atılamaması, kemiklerde ve yumuşak dokularda birikme riskini de beraberinde getirebilir. Bu nedenle yüksek doz C vitamini böbrek hastaları açısından masum bir destek değildir. [1]
A, E ve K vitaminlerinde birikme riski
A, E ve K vitaminleri yağda çözünen vitaminlerdir. Vücutta depolanabildikleri için böbrek hastalarında kontrolsüz biçimde kullanıldıklarında birikme ve toksisite riski oluşturabilirler.
Ulusal Böbrek Vakfı, kronik böbrek hastalığı bulunan kişilerin sağlık profesyoneli önermedikçe bu vitaminleri takviye olarak kullanmaması gerektiğini belirtiyor. Normal multivitaminlerin içerikleri de bu nedenle dikkatle kontrol edilmeli. [2]
Bitkisel ürünler böbrekleri temizler mi?
“Böbrek detoksu”, “taş eritici karışım” veya “böbrek temizleme çayı” gibi ifadelerle pazarlanan ürünlerin böbrek fonksiyonlarını iyileştirdiğini gösteren güçlü klinik kanıt bulunmuyor.
Bazı bitkisel ürünler potasyum ve fosfor bakımından yüksek olabiliyor. İçeriklerinde etikette yazmayan maddeler bulunması, reçeteli ilaçlarla etkileşmeleri veya doğrudan böbrek dokusuna zarar vermeleri de mümkün.
Özellikle aristoloşik asit içeren bazı bitkisel ürünlerin ciddi böbrek hasarıyla ilişkilendirildiği biliniyor. Kronik böbrek hastalarının zayıflama, enerji, kas geliştirme veya “detoks” amacıyla satılan ürünlerden uzak durması öneriliyor. [6]
Takviyeler ilaçlarla etkileşebilir
Vitamin ve bitkisel ürünlerin doğal olması, ilaçlarla etkileşmeyeceği anlamına gelmiyor. Takviyeler;
- tansiyon ilaçlarının etkisini değiştirebilir,
- kan sulandırıcılarla kanama riskini artırabilir,
- potasyum ve magnezyum düzeylerini yükseltebilir,
- bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlarla etkileşebilir,
- diyaliz ve böbrek nakli tedavisini etkileyebilir.
Özellikle böbrek nakli yapılan kişilerde bitkisel ürünler, nakledilen organın reddedilmesini önleyen ilaçların kandaki düzeyini değiştirebilir. Kullanılan tüm ürünlerin doktora ve eczacıya bildirilmesi gerekiyor. [6][7]
Böbrek sağlığı için takviye kullanmadan önce ne yapılmalı?
Takviyeye başlamadan önce kreatinin ve tahmini glomerüler filtrasyon hızı gibi böbrek fonksiyon testleri ile idrar incelemeleri değerlendirilmeli. Gerekli durumlarda D vitamini, demir, B12, folat, kalsiyum, fosfor, potasyum ve magnezyum değerlerine bakılabilir.
Bir eksiklik saptanması, her ürünün kullanılabileceği anlamına gelmez. Takviyenin türü; böbrek hastalığının evresine, diyaliz durumuna, beslenme düzenine ve kullanılan ilaçlara göre belirlenmeli.
Takviyeler, kan basıncının ve kan şekerinin kontrol edilmesi, tuz tüketiminin azaltılması, sigaranın bırakılması ve reçeteli ilaçların düzenli kullanılması gibi böbrekleri koruduğu kanıtlanmış uygulamaların yerine geçmez. [7][8]
Sık sorulan sorular
Sağlıklı kişiler böbreklerini korumak için takviye almalı mı?
Belirlenmiş bir eksikliği veya özel tıbbi gereksinimi olmayan sağlıklı kişilerin böbrekleri korumak amacıyla rutin takviye kullanmasını destekleyen güçlü kanıt bulunmuyor.
Böbrek hastaları multivitamin kullanabilir mi?
Her multivitamin uygun değildir. Bazı ürünlerde A vitamini, potasyum, fosfor, magnezyum veya böbrek hastasının sınırlaması gereken başka maddeler bulunabilir. Ürün içeriği doktor veya diyetisyen tarafından değerlendirilmelidir.
Böbrekleri temizleyen bir vitamin var mı?
Hayır. Böbrekleri temizlediği veya hasarlı böbrek dokusunu yenilediği kanıtlanmış bir vitamin bulunmuyor. Takviyeler yalnızca saptanan eksikliklerin veya hastalığa eşlik eden bazı sorunların yönetiminde kullanılabilir.
Bitkisel çaylar böbreklere zarar verebilir mi?
Evet. Bazı bitkiler doğrudan böbrek hasarına yol açabilir, potasyum düzeyini yükseltebilir veya ilaçlarla etkileşebilir. İçeriği belirsiz karışımlar daha yüksek risk taşıyabilir.
C vitamini böbrek taşı yapar mı?
Yüksek miktarda C vitamini vücutta oksalata dönüşebilir. Özellikle böbrek taşı öyküsü veya böbrek fonksiyon bozukluğu olan kişilerin C vitamini takviyesini doktor değerlendirmesi olmadan kullanmaması gerekir.
Uzman kuruluşların ortak mesajı: Eksikliği tedavi edin, böbreği değil
Böbrek hastalarında vitamin ve mineral eksikliklerinin giderilmesi önemli olabilir. Ancak bu durum, belirli takviyelerin herkesin böbrek sağlığını geliştireceği anlamına gelmiyor.
Mevcut kanıtlar, takviyelerin böbrek hastalığını tek başına iyileştirdiğini göstermiyor. En güvenli yaklaşım, ihtiyaç olup olmadığını kan testleri ve hekim değerlendirmesiyle belirlemek; reçetesiz, yüksek dozlu ve içeriği belirsiz ürünlerden kaçınmak.
Kaynaklar
[1] Health.com, 8 Supplements That Support Kidney Health.
[2] National Kidney Foundation, Vitamins in Chronic Kidney Disease.
[3] National Kidney Foundation, Mineral and Bone Disorder in Chronic Kidney Disease.
[4] National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, Anemia in Chronic Kidney Disease.
[5] HealthCentral, The Best Vitamins to Take When You Have Chronic Kidney Disease.
[6] National Kidney Foundation, Herbal Supplements and Kidney Disease.
[7] National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, Managing Chronic Kidney Disease.
[8] U.S. Department of Veterans Affairs, March Is National Kidney Month: What Supplement Can I Take To Improve My Kidney Function?
