Bipolar Bozukluk Belirtileri: Günlük Duygu Değişiminden Nasıl Ayrılır?
Bipolar bozukluk, kişinin yalnızca zaman zaman mutlu, üzgün veya öfkeli olması anlamına gelmez. Temel özellik; duygu durumuyla birlikte enerji, aktivite, uyku, düşünme biçimi ve davranışlarda kişinin olağan halinden belirgin şekilde farklı dönemlerin ortaya çıkmasıdır.
Bu dönemler mani veya daha hafif seyreden hipomani şeklinde olabileceği gibi depresif dönemler şeklinde de görülebilir. Bazı kişilerde belirtiler birbirine karışabilir. Tanıda tek bir belirti yerine belirtilerin şiddeti, süresi, birlikte ortaya çıkışı ve kişinin yaşamındaki değişiklikler değerlendirilir.
Bipolar bozukluk belirtileri nelerdir?
Bipolar bozukluğun belirtileri kişinin hangi duygu durum döneminde olduğuna göre önemli ölçüde değişebilir.
Mani veya hipomani dönemlerinde görülebilecek belirtiler arasında şunlar bulunabilir:
• Olağandan belirgin biçimde yüksek, coşkulu veya taşkın ruh hali
• Belirgin sinirlilik veya huzursuzluk
• Enerji ve aktivitede belirgin artış
• Çok daha az uyumaya rağmen kendini dinlenmiş hissetme
• Normalden fazla ve hızlı konuşma
• Düşüncelerin hızlanması veya fikirlerin peş peşe gelmesi
• Dikkatin kolay dağılması
• Kendine güven veya kendini önemli görmede olağandışı artış
• Aynı anda çok sayıda işe girişme
• Sonuçlarını yeterince değerlendirmeden karar verme
• Aşırı para harcama veya düşüncesiz yatırımlar yapma
• Cinsel veya başka alanlarda riskli davranışlarda artış
Depresif dönemlerde ise tablo neredeyse tersine dönebilir:
• Sürekli üzgün, boş veya umutsuz hissetme
• Daha önce zevk alınan etkinliklere ilginin azalması
• Enerji kaybı ve belirgin yorgunluk
• Çok az veya çok fazla uyuma
• İştah veya kiloda değişiklik
• Konsantrasyon ve karar vermede güçlük
• Değersizlik veya aşırı suçluluk düşünceleri
• Hareketlerde belirgin yavaşlama veya huzursuzluk
• Ölüm veya intihar düşünceleri
Mani nedir?
Mani yalnızca kişinin çok neşeli veya enerjik olması değildir.
Kişinin normalinden belirgin şekilde farklı bir duygu durumu ve enerji artışı ortaya çıkar. Bu değişiklik günlük işlevleri ciddi biçimde bozabilir.
Kişi çok az uyuyabilir fakat kendisini yorgun hissetmeyebilir. Konuşması hızlanabilir, düşünceleri birbirini kovalayabilir ve aynı anda çok sayıda işe girişebilir.
Muhakeme de etkilenebilir. Normal koşullarda alınmayacak mali, sosyal veya cinsel riskler alınabilir.
Ağır mani sırasında gerçeklikle bağın bozulduğu psikotik belirtiler görülebilir ve hastanede tedavi gerekebilir.
Hipomani ile mani arasındaki fark nedir?
Hipomani, maniye benzeyen ancak daha düşük şiddette seyreden bir dönemdir.
Enerji artışı, daha az uyku ihtiyacı, konuşkanlık, kendine güven artışı ve hareketlilik görülebilir. Ancak hipomani genellikle manide görülen ağır işlev kaybına yol açmaz ve psikoz içermez.
Bu nedenle hipomani bazen kişinin kendisi tarafından hastalık belirtisi olarak algılanmayabilir.
Kişi kendisini daha üretken, sosyal veya enerjik hissedebilir. Çevresindekiler ise davranışının olağandan farklı olduğunu daha kolay fark edebilir.
Bipolar bozukluk neden depresyonla karıştırılabilir?
Bipolar bozukluğu bulunan bir kişi sağlık hizmetine ilk olarak depresif dönemde başvurabilir.
O sırada geçmişte yaşanan hipomani veya mani dönemleri fark edilmez ya da kişi bunları hastalık olarak görmezse tablo yalnızca depresyon gibi algılanabilir.
Bu nedenle değerlendirmede yalnızca kişinin o gün nasıl hissettiğine değil, geçmişte yaşadığı yüksek enerjili dönemlere de bakılması önemlidir.
Özellikle depresyon öyküsüne şu dönemler eşlik etmişse hekime anlatılması önem taşır:
Normalden çok daha az uyuma ihtiyacı,
olağandışı enerji artışı,
çok hızlı konuşma,
düşüncelerin belirgin hızlanması,
olağan dışı özgüven,
dürtüsel veya riskli davranışlar.
Bunların bulunması tek başına bipolar bozukluk tanısı anlamına gelmez. Ancak tanısal değerlendirmede önemli bilgiler sağlayabilir.
Her ruh hali değişimi bipolar bozukluk mudur?
Hayır.
İnsanların neşeli, üzgün, öfkeli veya stresli hissetmesi yaşamın doğal bir parçasıdır. Gün içinde ruh halinin değişmesi de tek başına bipolar bozukluk anlamına gelmez.
Bipolar bozuklukta önemli olan yalnızca duygunun değişmesi değildir.
Değişimin süresi, şiddeti ve kişinin olağan halinden ne kadar farklı olduğu değerlendirilir. Uyku, enerji, konuşma, düşünce hızı, karar verme ve davranışlarda eşlik eden değişiklikler de önemlidir.
Bu dönemlerin okul, iş, aile ilişkileri, mali durum veya sosyal yaşam üzerindeki etkileri tanısal değerlendirmede dikkate alınır.
Az uyumak bipolar bozukluk belirtisi midir?
Tek başına değildir.
Stres, yoğun çalışma, uykusuzluk, kafein tüketimi ve çok sayıda başka durum uyku süresini azaltabilir.
Mani ve hipomanide ise önemli ayrıntılardan biri “uyuyamamak” ile “uyku ihtiyacının azalması” arasındaki farktır.
Örneğin kişi birkaç saat uyuduğu halde kendisini olağandışı derecede dinç ve enerjik hissedebilir. Buna hızlı konuşma, artmış aktivite, düşüncelerin hızlanması veya riskli davranışlar eşlik ediyorsa durum daha anlamlı hale gelir.
Bipolar I ve Bipolar II arasındaki fark nedir?
Bipolar I bozukluğun ayırt edici özelliği en az bir mani döneminin yaşanmış olmasıdır. Depresif dönemler sıklıkla görülse de Bipolar I tanısı için mutlaka majör depresyon dönemi geçirilmiş olması gerekmez.
Bipolar II bozuklukta ise en az bir hipomani dönemi ve en az bir majör depresif dönem bulunur; geçmişte mani dönemi yaşanmamıştır.
Bipolar II, Bipolar I'in basitçe “hafif hali” olarak değerlendirilmemelidir. Hipomani maniden daha hafif olsa da depresif dönemler ciddi ve uzun süreli olabilir.
Karma belirtiler görülebilir mi?
Evet.
Bazı dönemlerde depresif ve manik belirtiler aynı anda bulunabilir.
Örneğin kişi kendisini yoğun biçimde mutsuz veya umutsuz hissederken aynı zamanda düşüncelerinde hızlanma, huzursuzluk veya artmış enerji yaşayabilir.
Bu tür tablolar klinik değerlendirmeyi daha karmaşık hale getirebilir.
Bipolar bozukluk nasıl teşhis edilir?
Bipolar bozukluğu kesin olarak gösteren tek bir kan testi veya görüntüleme yöntemi bulunmaz.
Tanı; kişinin belirtileri, geçmiş duygu durum dönemleri, bunların süre ve şiddeti, günlük yaşam üzerindeki etkileri ve gerektiğinde yakınlarından alınan bilgiler değerlendirilerek konur.
Hekim bazı durumlarda benzer belirtilere neden olabilecek başka hastalıkları veya maddeleri de araştırabilir.
Örneğin bazı tiroid hastalıkları, ilaçlar ve madde kullanımı duygu durum belirtilerini taklit edebilir veya ağırlaştırabilir.
Bu nedenle internetteki belirti listeleri kişinin kendisine bipolar bozukluk tanısı koyması için yeterli değildir.
Bipolar bozukluk hangi yaşlarda başlayabilir?
Belirtiler herhangi bir yaşta ortaya çıkabilse de bipolar bozukluk sıklıkla ergenliğin sonları veya erken yetişkinlik döneminde başlar.
Çocuk ve ergenlerde de görülebilir ancak bu yaş grubundaki duygu ve davranış değişikliklerinin değerlendirilmesi daha karmaşık olabilir.
Bipolar bozukluk tedavi edilebilir mi?
Bipolar bozukluk genellikle uzun süreli takip gerektiren bir hastalıktır ancak etkili tedavi seçenekleri vardır.
Tedavi kişinin hastalık dönemine, bipolar bozukluk tipine, önceki ataklarına, eşlik eden hastalıklarına ve bireysel özelliklerine göre planlanır.
Duygu durum dengeleyici ilaçlar ve bazı antipsikotik ilaçlar tedavide kullanılabilir. Psikoeğitim ve çeşitli psikoterapi yaklaşımları da tedavinin önemli parçaları olabilir.
Düzenli uyku, stresin azaltılması, fiziksel aktivite, alkol ve madde kullanımından kaçınma ve kişinin duygu durum değişikliklerini takip etmesi tedavi planını destekleyebilir.
İlaçların hekim önerisi olmadan başlanması, dozunun değiştirilmesi veya aniden bırakılması uygun değildir.
Ne zaman profesyonel yardım alınmalı?
Duygu durumundaki değişiklikler kişinin işini, okulunu, ilişkilerini, mali kararlarını veya günlük yaşamını belirgin biçimde etkilemeye başladıysa psikiyatri değerlendirmesi uygun olabilir.
Özellikle birkaç gün boyunca çok az uykuya rağmen olağandışı enerji artışı, kontrol edilmesi güç davranışlar, aşırı harcama, ciddi risk alma veya gerçeklikle bağın bozulması gibi belirtiler gecikmeden değerlendirilmelidir.
Kişide intihar düşüncesi, kendisine veya başkasına zarar verme riski, ağır ajitasyon ya da gerçeklikle bağın kaybolması varsa acil profesyonel yardım gerekir.
TIBBİ UYARI
Bu içerik genel sağlık bilgisi amacıyla hazırlanmıştır ve psikiyatrik değerlendirme veya tanının yerini tutmaz. Bipolar bozukluk tanısı belirti listelerine bakılarak kişinin kendisi tarafından konulmamalıdır. İntihar düşüncesi, kendine veya başkasına zarar verme riski ya da ağır mani/psikoz belirtileri varsa acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.
KAYNAKLAR
National Institute of Mental Health (NIMH) — Bipolar Disorder
World Health Organization (WHO) — Bipolar Disorder
Mayo Clinic — Bipolar Disorder: Symptoms and Causes
American Psychiatric Association — DSM-5-TR, Bipolar and Related Disorders
WebMD — Bipolar Disorder Symptoms
