Çin’in Hunan eyaletindeki Mawangdui mezarlarında 1973 yılında bulunan ipek yazma, eski Çin’in hastalık ve tedavi anlayışını anlatan önemli bir tıp tarihi belgesi olarak günümüze ulaştı. Yaklaşık 2.200 yıllık metin, 52 hastalık başlığı altında sıralanan 283 tedavi tarifiyle dönemin ilaç hazırlama yöntemlerini, bedensel uygulamalarını ve şifa ritüellerini ortaya koyuyor.
Çince adı Wushi’er Bingfang olan ve günümüzde “52 Hastalık İçin Tarifler” olarak bilinen eser, yalnızca bitkisel karışımları anlatmıyor. Yaralar, şişlikler, deri rahatsızlıkları ve hayvan sokmalarının yanı sıra hastalıkları uzaklaştırmak amacıyla söylenen sözleri, tanrısal güçlere yönelik yakarışları ve koruyucu törenleri de içeriyor.
Bu yönüyle ipek yazma, eski Çin’de hastalıkların nasıl algılandığını ve farklı iyileştirme uygulamalarının aynı tıbbi bilgi geleneği içinde nasıl bir araya geldiğini gösteriyor.
MAWANGDUİ MEZARLARINDA BULUNDU
Mawangdui, Çin’in Changsha kentinde, Batı Han Hanedanlığı dönemine ait mezarların bulunduğu önemli bir arkeolojik alan.
1972 yılında başlayan kazılarda üç mezar araştırıldı. 1973 yılında açılan üçüncü mezarda ise dönemin düşünce dünyasına ilişkin çok sayıda yazılı belge ortaya çıkarıldı.
Bu belgeler arasında felsefe, astronomi, takvim, beden uygulamaları ve hastalıklarla ilgili metinler bulunuyordu.
Tıbbi reçetelerin yer aldığı ipek yazma, mezardaki lake bir kutu içinde keşfedildi.
Mezarın MÖ 168 yılında kapatıldığı kabul ediliyor. Bu tarih, içindeki yazmaların en geç o dönemde mevcut olduğunu gösteriyor.
Ancak eserlerin tamamının mezarın kapatıldığı yıl yazıldığı düşünülmüyor. Bazı metinlerin daha eski dönemlerden aktarıldığı ve yeniden kopyalandığı değerlendiriliyor.
52 HASTALIK BAŞLIĞI ALTINDA 283 TARİF
Mawangdui’de bulunan tıbbi metnin en dikkat çekici özelliği, içerdiği tariflerin sayısı.
Tıp tarihçisi Donald Harper’ın incelemesine göre yazmanın başında 52 rahatsızlık kategorisi sıralanıyor.
Bu kategorilerin altında farklı uygulamalar anlatılıyor.
Günümüze ulaşabilen metinde 283 tedavi tarifi belirlenmiş durumda.
Bunların bazıları birkaç cümleden oluşuyor. Bazılarında ise belirtiler, kullanılacak maddeler, hazırlama aşamaları ve uygulama biçimi daha ayrıntılı anlatılıyor.
“52 hastalık” ifadesi, günümüz araştırmacılarının metne verdiği başlıktan geliyor. Eski yazmanın başında ise elli iki rahatsızlık kategorisini gösteren bir liste bulunuyor.
Dolayısıyla bu sayı, birbirinden tamamen ayrı 52 hastalığın tanımlandığı anlamına gelmiyor.
Aynı başlık altında birden fazla belirti ve rahatsızlık ele alınabiliyor.
Metinde ayrıca ilk listede bulunmayan bazı rahatsızlıklarla ilgili ek tarifler de yer alıyor.
YARALAR, ŞİŞLİKLER VE DERİ RAHATSIZLIKLARI
İpek yazmanın önemli bir bölümü, bedenin dış yüzeyinde görülen rahatsızlıklarla ilgili.
Metinde açık yaralar, siğiller, şişlikler, çıbanlar, deri üzerindeki kabarıklıklar ve farklı yaralanma durumları anlatılıyor.
Bazı bölümlerde yanıklar ve belirli maddelerle temas sonrasında ortaya çıkan deri rahatsızlıklarına ilişkin tarifler bulunuyor.
Hastalık adları bugünkü tanı kategorileriyle her zaman birebir örtüşmüyor.
Bu nedenle eski Çince terimlerin karşılıkları araştırmacılar arasında tartışılabiliyor.
Örneğin aynı sözcük, metnin bağlamına göre farklı türde şişlikleri veya deri sorunlarını ifade edebiliyor.
Buna karşılık yazmanın hastalıkları belirli başlıklar altında toplaması, dönemin rahatsızlıkları tanımlamak ve bunlar için uygulamalar aktarmak amacıyla yazılı bir düzen kullandığını gösteriyor.
YILAN VE AKREP SOKMALARINA AYRI TARİFLER
Mawangdui yazmasında hayvan sokmaları ve ısırıkları da yer alıyor.
Yılan ve akrep sokmaları için çeşitli tarifler bulunuyor.
Bu uygulamaların bir bölümünde maddelerin hazırlanması ve sokulan bölgeye uygulanması anlatılıyor.
Bazılarında ise belirli sözlerin söylenmesi veya sembolik hareketlerin yapılması isteniyor.
Akrep sokmasına ilişkin bir tarifte, sokmanın etkisini durdurmaya yönelik sözlü bir hitap bulunuyor.
Bu anlatım, dönemin insanlarının hayvan sokmalarını yalnızca bedensel bir yaralanma olarak değerlendirmediğini gösteriyor.
Sokmanın etkisini uzaklaştırmak için söylenen sözler, hastalıkla mücadelede kullanılan dini ve büyüsel uygulamaların parçasıydı.
Ancak bu tür tarifler, hayvan sokmasına yönelik uygulamaların etkili olduğunu gösteren belgeler değil; dönemin şifa arayışını anlatan tarihsel kayıtlardır.
İLAÇ HAZIRLARKEN HANGİ MADDELER KULLANILIYORDU?
“52 Hastalık İçin Tarifler” metni, eski Çin’de kullanılan çok sayıda malzemeyi kayda geçiriyor.
Bitkiler, bitkisel ürünler, hayvansal maddeler ve çeşitli mineraller, tariflerin malzeme çeşitliliğini oluşturuyor.
Bazı uygulamalarda maddelerin ezilmesi, karıştırılması, ısıtılması veya bir sıvıyla hazırlanması anlatılıyor.
Başka tariflerde ise elde edilen karışımların bedene sürülmesi, içilmesi veya farklı yollarla kullanılması öngörülüyor.
Böylece metin, yalnızca bir maddenin adını vermekle kalmıyor; onun nasıl hazırlanacağını da açıklıyor.
Ancak yazmadaki malzeme adlarının tamamı kesin olarak tanımlanabilmiş değil.
Bazı eski Çince adların hangi bitkiye veya maddeye karşılık geldiği konusunda farklı yorumlar bulunuyor.
Bu nedenle tarifleri günümüzün yaygın bitki adlarıyla eksiksiz biçimde yeniden oluşturmak mümkün değil.
BAZI TEDAVİLERDE KESME VE DAĞLAMA UYGULAMALARI VARDI
Mawangdui yazması, ilaç karışımları dışında bedene yapılan çeşitli müdahaleleri de anlatıyor.
Bazı tariflerde deri yüzeyinin açılması, belirli bölgelerin kesilmesi veya ısıyla işlem yapılmasıyla ilişkili uygulamalar bulunuyor.
Bu uygulamalar, hastalıkların yalnızca maddeler içirilerek veya sürülerek ele alınmadığını gösteriyor.
Yazmanın belirli bölümleri, bedene doğrudan müdahale edilmesini öngören işlemleri de içeriyor.
Bununla birlikte metinde tarif edilen her işlemin hangi araçlarla ve kimler tarafından gerçekleştirildiği bilinmiyor.
Yazılı talimatların bulunması, bütün uygulamaların günlük yaşamda aynı biçimde yerine getirildiğini kanıtlamıyor.
HASTALIKLARI UZAKLAŞTIRMAK İÇİN SÖZLER SÖYLENİYORDU
İpek yazmanın tıp tarihi açısından en önemli özelliklerinden biri, ilaç tarifleriyle ritüel uygulamalarının yan yana bulunması.
Bazı rahatsızlıkların tedavisi için maddeler hazırlanması istenirken aynı veya başka rahatsızlıklar için sözlü yakarışlar ve belirli hareketler tarif ediliyor.
Bu uygulamalar arasında hastalığa seslenmek, onu tehdit etmek, bedenden ayrılmasını istemek veya tanrısal güçlerden yardım dilemek bulunuyor.
Çin tıp tarihi araştırmacısı Yongjun Cho’nun 2019 yılında yayımladığı inceleme, metindeki bu uygulamaları ayrıntılı biçimde ele alıyor.
Araştırmaya göre bazı tariflerde hastalığın bedenden uzaklaştırılması amacıyla söylenen sözler, belirli günlerde gerçekleştirilen törenler ve sembolik hareketler bulunuyor.
Bunlar, erken Çin toplumunun hastalık ve görünmeyen güçler arasında kurduğu ilişkinin yazılı örneklerini oluşturuyor.
HASTALIĞA SESLENİLİYOR, BEDENDEN AYRILMASI İSTENİYORDU
Metindeki bazı yakarışlar, hastalığı sanki kendi iradesi bulunan bir varlıkmış gibi ele alıyor.
Bu sözlerde hastalıktan bedeni terk etmesi isteniyor.
Bazı uygulamalarda sembolik nesneler kullanılıyor veya belirli yönlere dönülerek sözler söyleniyor.
Kasık bölgesindeki şişliklerle ilgili bir tarifte, hastalığı uzaklaştırmak için sözlü bir ritüel ve hastaya belirli biçimde dokunulması anlatılıyor.
Başka bir tarifte ise iyileşme karşılığında bir adak sunulacağına ilişkin ifade bulunuyor.
Bu uygulamalar, dönemin hastalık anlayışında tanrılar, ruhlar, sözlü ritüeller ve bedensel rahatsızlıklar arasında bağlantılar kurulabildiğini gösteriyor.
Tarihsel açıdan önemli olan, bu inançların dönemin hekimlik metninde açıkça yer almasıdır.
İLAÇ VE RİTÜEL AYNI METİNDE BULUNUYORDU
Bugün Mawangdui yazmasını inceleyen tıp tarihçileri için en dikkat çekici noktalardan biri, farklı uygulama biçimlerinin birbirinden kesin sınırlarla ayrılmamış olması.
Aynı rahatsızlık için bazen maddelerden hazırlanan bir karışım, bazen belirli bir beden hareketi, bazen de dini sözlerden oluşan bir uygulama bulunabiliyor.
Bu durum, metni hazırlayanların hastalıkları kendi dönemlerinin bedensel ve doğaüstü açıklamaları içinde ele aldığını gösteriyor.
Hastalıkla mücadele, yalnızca beden üzerinde gerçekleştirilen işlemlerden ibaret görülmüyordu.
Koruyucu güçlere başvurmak, uğursuzlukları uzaklaştırmak veya hastalıkla ilişkilendirilen görünmeyen varlıklara seslenmek de şifa arayışının parçası olabiliyordu.
Bu nedenle yazmanın bazı bölümlerini yalnızca ilaç bilgisi, bazı bölümlerini ise yalnızca dini metin olarak ayırmak, dönemin düşünce dünyasını eksik yansıtabilir.
YAZMANIN ASIL ADI NEYDİ?
Bugün “52 Hastalık İçin Tarifler” olarak bilinen eser, üzerinde günümüz kitaplarında olduğu gibi belirgin bir eser adı taşıyan bir el yazması değil.
Metnin adı, içindeki 52 rahatsızlık kategorisinden hareketle modern araştırmacılar tarafından kullanılıyor.
Çince Wushi’er Bingfang ifadesi de bu başlıklandırmanın karşılığı.
Yazmanın kimin tarafından hazırlandığı bilinmiyor.
Ayrıca günümüze ulaşan kopyanın ilk metin olup olmadığına ilişkin kesin bilgi bulunmuyor.
Tıp tarihçileri, içeriğin Çin’in Han Hanedanlığı’ndan önceki dönemlere ait bilgi geleneklerini yansıttığını değerlendiriyor.
Ancak metnin oluşum tarihini tek bir kişiye veya kesin bir yıla bağlamak mümkün değil.
İPEK YAZMA NASIL KORUNDU?
Mawangdui’de bulunan belgelerin dikkat çekici yönlerinden biri, yazı malzemesi olarak ipeğin kullanılması.
Eski Çin’de ipek, değerli bir dokuma olmasının yanında yazılı belgeler için de kullanılabiliyordu.
Ancak ipek organik bir malzeme olduğu için uzun süre korunması kolay değil.
Mawangdui mezarlarındaki özel gömü koşulları, çok sayıda yazılı belgenin günümüze ulaşmasına yardımcı oldu.
Tıbbi tarifleri içeren ipek parçaları, mezardan çıkarıldığında katlanmış ve zarar görmüş durumdaydı.
Bazı satırların eksik olması ve yazıların yer yer okunamaması, metnin çözülmesini güçleştirdi.
Araştırmacılar korunmuş parçaları inceleyerek metnin düzenini yeniden oluşturdu.
Böylece tıbbi tarifler, özgün parçaların bir araya getirilmesi ve yazıların karşılaştırılması yoluyla yayımlanabildi.
2014 YILINDA KAPSAMLI BİR YAYIN HAZIRLANDI
Mawangdui yazmaları, keşfedilmelerinden sonra Çinli ve uluslararası araştırmacılar tarafından uzun yıllar boyunca incelendi.
Tıp tarihçisi Donald Harper, 1998 yılında yayımlanan Early Chinese Medical Literature: The Mawangdui Medical Manuscripts adlı kitabında tıbbi metinleri kapsamlı biçimde ele aldı.
Eser, metinlerin çevirilerini, tarihsel bağlamlarını ve erken Çin tıbbındaki yerlerini inceleyen temel akademik kaynaklardan biri oldu.
2014 yılında Qiu Xigui ve çalışma arkadaşlarının hazırladığı Changsha Mawangdui Han Tomb Bamboo and Silk Integration adlı kapsamlı yayın, belgelerin yeniden değerlendirilmesine önemli katkı sağladı.
Bu çalışmada yazmaların özgün görünümleri, parçaların yeniden birleştirilmiş biçimleri ve metin okumaları bir araya getirildi.
Böylece erken Çin tıbbına ilişkin belgelerin daha ayrıntılı biçimde incelenmesi mümkün oldu.
2.200 YILLIK BİR TIP TARİHİ BELGESİ
Mawangdui’de bulunan “52 Hastalık İçin Tarifler” yazması, eski Çin’de hastalıkların nasıl sınıflandırıldığını ve hangi uygulamaların kullanılması gerektiğinin düşünüldüğünü gösteren önemli bir tarihsel kaynak.
Metinde 52 ana rahatsızlık kategorisi altında 283 tarif bulunuyor.
Bu tariflerin bir bölümü çeşitli maddelerle hazırlanan karışımlardan, bir bölümü bedensel müdahalelerden, başka bir bölümü ise dini ve büyüsel uygulamalardan oluşuyor.
İpek yazma, bütün eski Çin toplumunda aynı tedavilerin uygulandığını veya tariflerin istenen sonuçları verdiğini kanıtlamıyor.
Buna karşılık, belirli bir dönemde hastalıkların nasıl adlandırıldığını, şifa arayışının hangi malzemelerle ve ritüellerle ilişkilendirildiğini açık biçimde belgeliyor.
Yaklaşık 2.200 yıl boyunca bir mezarda korunan bu metin, bugün Antik Çin’in hekimlik, eczacılık ve hastalık anlayışını araştırmak için günümüze ulaşan en önemli yazılı kaynaklar arasında yer alıyor.
KAYNAKLAR
Wushi’er Bingfang (五十二病方) — Recipes for Fifty-two Ailments. Mawangdui, 3 numaralı mezardan çıkarılan ipek tıp yazması. Mezarın kapanış tarihi: MÖ 168.
Donald Harper — Early Chinese Medical Literature: The Mawangdui Medical Manuscripts. Kegan Paul International, 1998.
Qiu Xigui ve arkadaşları — Changsha Mawangdui Han Tomb Bamboo and Silk Integration. 2014. Beşinci ciltte 52 Hastalık İçin Tarifler metninin düzenlemesi ve incelemesi.
Yongjun Cho — A Research on the Shamanistic Medical Activities as Seen in the Recipes for Fifty-two Ailments Written in the Mawangdui Silk Manuscript. Korean Journal of Medical History, 2019; 28(3): 755–786.
