“Sonsuz kimyasallar” olarak bilinen PFAS grubundaki maddeler, insan faaliyetlerinin yoğun olduğu bölgelerin ötesinde, dünyanın uzak noktalarındaki yağışlarda da bulunuyor. Stockholm Üniversitesi ve ETH Zürih araştırmacılarının 2022’de yayımladığı çalışma, yağmur suyunda ölçülen bazı PFAS düzeylerinin içme suyu için belirlenen kimi sağlık tavsiye değerlerini ve sınırları aştığını gösteriyor.
Environmental Science & Technology dergisinde yayımlanan çalışma, çevredeki PFAS kirliliğinin yaygınlığını ve kalıcılığını değerlendiriyor. Araştırma, dünyanın her noktasından yeni numuneler alınan bir tarama yerine, mevcut çevresel ölçümleri belirli eşiklerle karşılaştıran bir bilimsel değerlendirme niteliği taşıyor.
Uzak bölgelerdeki yağışlarda da bulundu
Araştırmacılar; PFOA, PFOS, PFHxS ve PFNA adlı dört maddeye odaklandı. Yağışlara ilişkin veriler, PFAS kirliliğinin Antarktika ve Tibet Platosu gibi yerleşim ve sanayi faaliyetlerinin sınırlı olduğu bölgelere de ulaşabildiğini ortaya koyuyor.
Çalışmada, yağmur suyundaki PFOA ve PFOS düzeylerinin ABD Çevre Koruma Ajansının 2022’de açıkladığı içme suyu sağlık tavsiye değerlerini sıklıkla aştığı bildirildi. İncelenen dört maddenin toplamı da birçok ölçümde Danimarka’nın içme suyu sınırının üzerinde bulundu.
İçme suyu eşikleriyle karşılaştırıldı
Bulguların yorumlanmasında kullanılan eşiklerin niteliği önem taşıyor. Sağlık tavsiye değerleri ile hukuken uygulanabilir içme suyu limitleri aynı anlama gelmiyor. Ayrıca ülkelerin değerlendirdiği maddeler ve belirlediği sınırlar farklılaşabiliyor.
Bu nedenle çalışma, dünyanın her yerindeki bütün yağmur sularının aynı düzeyde kirli olduğunu göstermiyor. Verilerin işaret ettiği temel sorun, bazı PFAS bileşiklerinin geniş coğrafyalara yayılması ve yağışlarda içme suyu açısından önem taşıyan düzeylerde bulunabilmesi.
Çevrede uzun süre kalıyorlar
PFAS, per- ve polifloroalkil maddeler olarak adlandırılan geniş bir sentetik kimyasal grubunu oluşturuyor. Bu gruptaki birçok maddenin çevrede parçalanmaya karşı yüksek direnç göstermesi, “sonsuz kimyasallar” ifadesinin kullanılmasına neden oluyor.
Araştırmacılara göre deniz serpintisiyle taşınan küçük parçacıklar, bazı PFAS bileşiklerinin okyanuslardan yeniden atmosfere geçmesine katkıda bulunabiliyor. Bu dolaşım, geçmişte çevreye salınmış maddelerin uzun süre taşınmaya devam etmesini açıklayan mekanizmalar arasında yer alıyor.
Sağlık etkileri bileşiğe ve maruziyete bağlı
Bazı PFAS bileşiklerine maruziyet; kolesterol artışı, aşıya karşı antikor yanıtında azalma, doğum ağırlığında düşüş ve belirli kanser türleriyle ilişkilendiriliyor. Ancak bütün PFAS maddeleri için aynı düzeyde kanıt bulunmuyor. Maruziyetin miktarı ve süresi de sağlık değerlendirmesinde önem taşıyor.
Sudan uzaklaştırmak mümkün
Küresel çevreye yayılmış PFAS kirliliğini azaltmak güç olsa da bu maddelerin içme suyundan giderilmesine yönelik yöntemler bulunuyor. Uygun aktif karbon, iyon değişimi ve ters ozmoz sistemleri PFAS düzeylerini önemli ölçüde azaltabiliyor. Etkinlik, kullanılan sisteme ve düzenli bakıma bağlı olarak değişiyor.
Araştırmacılar, çevredeki kalıcı birikimi sınırlandırmak için PFAS kullanımının ve çevreye salımının azaltılmasının önemini vurguluyor.
Kaynaklar
1. Cousins, I. T. ve arkadaşları. Outside the Safe Operating Space of a New Planetary Boundary for Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS). Environmental Science & Technology, 2022; 56: 11172–11179.
2. ABD Toksik Maddeler ve Hastalık Kayıt Ajansı. PFAS Information for Clinicians, 2024.
3. ABD Çevre Koruma Ajansı. Identifying Drinking Water Filters Certified to Reduce PFAS.
