İngiltere’de İlk Kez Dondurulmuş Testis Dokusu Yeniden Nakledildi
Çocukluk veya ergenlik döneminde uygulanan yoğun kemoterapi, yaşam kurtarıcı olmasına rağmen gelecekte çocuk sahibi olma şansını ortadan kaldırabilecek kalıcı hasara yol açabiliyor.
İskoçya’da gerçekleştirilen yeni bir uygulama, özellikle tedavi öncesinde sperm donduramayacak kadar genç hastalar için gelecekte farklı bir seçenek oluşturabilir.
Edinburgh’daki NHS Lothian ve Edinburgh Üniversitesi ekipleri, üç yıl önce alınarak dondurulan testis dokusunu 19 yaşındaki bir hastaya yeniden nakletti.
Uygulama İngiltere’de ilk, dünyada ise bildirilen ikinci testis dokusu nakli olarak açıklandı.
Doku 16 yaşındayken donduruldu
Kimliği açıklanmayan hasta, ciddi bir kan hastalığı nedeniyle 2023 yılında kemik iliği nakline hazırlanıyordu.
Nakil öncesinde yüksek doz kemoterapi uygulanması gerekiyordu.
Bu tür tedaviler sperm üretiminden sorumlu hücrelere kalıcı zarar verebildiği için hekimler, tedavi başlamadan önce hastanın testis dokusundan örnek aldı ve dondurarak sakladı.
Hasta o dönemde 16 yaşındaydı.
Tedaviden üç yıl sonra yapılan incelemelerde menisinde sperm bulunmadığı belirlendi.
Bunun üzerine Ağustos 2026’da daha önce dondurulan dokunun bir bölümü yeniden hastanın vücuduna nakledildi.
Amaç sperm üretimini yeniden başlatmak
Nakledilen testis dokusunda spermatogonial kök hücreler bulunuyor.
Bu hücreler, ergenlik döneminden itibaren sperm üretimini başlatan hücresel sistemin temelini oluşturuyor.
Araştırmacıların amacı, yıllarca dondurulmuş halde saklanan bu hücrelerin yeniden uygun biyolojik ortama yerleştirildikten sonra sperm üretmeye başlayıp başlamayacağını görmek.
Ancak bugün itibarıyla hastada sperm üretiminin yeniden başladığı gösterilmiş değil.
Bu nedenle işlem “doğurganlık geri kazandırıldı” şeklinde yorumlanmamalı.
Sekiz ay bekleyecekler
Hasta ameliyat sonrasında herhangi bir ciddi komplikasyon yaşamadan iyileşti.
Araştırma ekibi bundan sonraki aylarda nakledilen dokunun davranışını izleyecek.
Yaklaşık sekiz ay sonra nakledilen dokunun bir bölümü alınarak sperm üretiminin başlayıp başlamadığı incelenecek.
Sperm elde edilmesi halinde bunların dondurulması ve gelecekte tüp bebek tedavisinde kullanılabilmesi hedefleniyor.
Başka bir ifadeyle yöntemin amacı hastanın doğal yollarla doğrudan çocuk sahibi olmasını garanti etmek değil.
İlk hedef, hastanın kendi genetik materyalini taşıyan kullanılabilir sperm hücrelerinin üretilebilmesi.
Neden özellikle çocuklar için önemli?
Yetişkin erkeklerde ve ergenlik sonrası gençlerde kemoterapi öncesinde sperm dondurmak uzun zamandır kullanılan bir doğurganlık koruma yöntemi.
Ancak ergenlik öncesindeki erkek çocukları henüz sperm üretmediği için bu seçenek uygulanamıyor.
Bu nedenle ciddi hastalık nedeniyle yoğun kemoterapi veya benzeri üreme hücrelerine zarar verebilecek tedaviler almak zorunda kalan çocuklarda önemli bir boşluk bulunuyor.
Testis dokusunun tedaviden önce alınarak dondurulması, teorik olarak bu boşluğu doldurabilecek yaklaşımlardan biri.
Doku yıllar sonra tekrar vücuda yerleştirildiğinde içerisindeki sperm öncüsü kök hücrelerin yeniden aktif hale gelmesi amaçlanıyor.
On yılı aşkın araştırmanın sonucu
Edinburgh Üniversitesi araştırmacıları testis dokusunun korunmasına yönelik klinik araştırma programı üzerinde on yılı aşkın süredir çalışıyor.
Edinburgh Testicular Tissue Programme 2015 yılında başlatıldı ve daha sonra ulusal bir programa dönüştü.
Bugün İngiltere’de 1.200’den fazla kişinin gelecekte kullanılmak üzere testis dokusunun saklandığı bildiriliyor.
Dünya genelinde ise bu sayının 3.100’ü geçtiği belirtiliyor.
Bu sayı, yöntemin henüz deneysel olmasına rağmen ilerleyen yıllarda çok daha fazla genç yetişkinin benzer bir tedaviye aday olabileceğini gösteriyor.
Dünyada bildirilen ikinci uygulama
Edinburgh’daki işlem dünyada bildirilen ikinci testis dokusu yeniden nakli olma özelliğini taşıyor.
Bu nedenle bugün yalnızca tek bir hastanın operasyonundan değil, yıllardır dondurularak saklanan binlerce doku örneğinin gelecekte gerçekten kullanılabilir olup olmayacağını gösterebilecek önemli bir klinik deneyden söz ediliyor.
Ancak tek bir başarılı sperm üretimi bile yöntemin tüm hastalarda işe yarayacağını göstermeyecek.
Kemoterapi öncesindeki yaş, alınan dokunun miktarı, dokuda bulunan kök hücre sayısı, dondurma süresi ve hastanın aldığı tedaviler sonuçları etkileyebilir.
Bir başka önemli soru da güvenlik
Testis dokusunun yeniden nakledilmesinde özellikle kanser hastalarında dikkat edilmesi gereken önemli bir konu bulunuyor.
Tedavi öncesinde alınan dokuda hastalığa ait kötü huylu hücrelerin bulunması teorik olarak hastalığın yeniden vücuda taşınması riskini gündeme getirebilir.
Bu nedenle hangi hastalarda yöntemin güvenle uygulanabileceğinin belirlenmesi ve dokunun nakil öncesinde ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi gerekiyor.
Edinburgh’daki hasta ciddi bir kan hastalığı nedeniyle tedavi görmüş olsa da her hastalık ve her klinik durum aynı değil.
Bu nedenle gelecekte yöntemin hangi hasta gruplarında güvenli şekilde uygulanabileceği ayrıca araştırılacak.
Doğurganlık henüz geri kazanılmış değil
Bugünkü gelişmenin en önemli sınırı burada.
Hastaya kendi testis dokusu başarıyla yeniden nakledildi ancak dokunun sperm üretip üretmeyeceği henüz bilinmiyor.
Gerçek bilimsel dönüm noktası, dondurulan dokudan yıllar sonra canlı ve kullanılabilir sperm üretildiğinin gösterilmesi olacak.
Bunun için araştırmacıların önümüzdeki aylarda elde edeceği sonuçlar bekleniyor.
Eğer yöntem güvenli ve etkili bulunursa, çocukluk döneminde ağır hastalık tedavisi görmek zorunda kalan erkek çocuklarında doğurganlığı korumak için yeni bir seçenek ortaya çıkabilir.
TIBBİ UYARI
Testis dokusunun dondurulması ve daha sonra yeniden nakledilmesi halen deneysel bir doğurganlık koruma yöntemidir. Her hasta için uygun değildir ve sperm üretimini veya gelecekte çocuk sahibi olmayı garanti etmez.
KAYNAKLAR
University of Edinburgh — UK first testicular tissue transplant offers fertility hope, 2026
NHS Lothian — Testicular tissue transplantation clinical programme, 2026
