PTH NEDİR?
PTH, paratiroid bezlerinden salgılanan “parathormon”un kısaltmasıdır. Kandaki kalsiyum ve fosfor dengesinin korunmasında, kemik metabolizmasında ve D vitamininin etkinleşmesinde önemli rol oynar.
PTH yüksekliği veya düşüklüğü tek başına paratiroid hastalığı tanısı koydurmaz. Sonuç mutlaka kalsiyum, fosfor, D vitamini ve böbrek fonksiyonlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
PTH KAÇ OLMALI?
PTH için tek bir evrensel normal aralık yoktur.
Örneğin Mayo Clinic Laboratories erişkinlerde 15–65 pg/mL, MedlinePlus ise 10–65 pg/mL aralığını örnek referans olarak verir.
Laboratuvar yöntemi ve kullanılan kit sonucu etkileyebileceği için kişinin kendi raporundaki referans aralığı esas alınmalıdır.
PTH 20 NE DEMEK?
20 pg/mL birçok erişkin referans aralığında normal bir sonuçtur.
Ancak PTH sonucu tek başına değerlendirilmez. Örneğin kalsiyum yüksek olduğu halde PTH 20 pg/mL gibi “normal” bir düzeydeyse bu değer fizyolojik olarak olması gerekenden yüksek kabul edilebilir.
Yani PTH’nin normal aralıkta olması her zaman “normal paratiroid fonksiyonu” anlamına gelmez.
PTH 50 NE DEMEK?
50 pg/mL çoğu erişkin referans aralığında normaldir.
Kalsiyum, fosfor ve böbrek fonksiyonları normalse genellikle tek başına sorun düşündürmez.
Ancak kalsiyum belirgin yüksekse PTH’nin baskılanması beklenir. Bu nedenle 50 pg/mL gibi normal aralıktaki bir değer bile yüksek kalsiyumla birlikte uygunsuz derecede yüksek olabilir.
PTH 100 NE DEMEK?
100 pg/mL çoğu yetişkin laboratuvar aralığının üzerindedir.
Primer hiperparatiroidi, D vitamini eksikliği, kronik böbrek hastalığı veya düşük kalsiyum alımı gibi durumlarda görülebilir.
PTH 100 sonucunun nedeni yalnızca rakama bakılarak belirlenemez. Kalsiyum yüksekse primer hiperparatiroidi, kalsiyum normal veya düşükse sekonder nedenler daha fazla düşünülür.
PTH 200 NE DEMEK?
200 pg/mL belirgin PTH yüksekliğidir.
Kronik böbrek hastalığında sekonder hiperparatiroidi, uzun süren D vitamini eksikliği veya ileri paratiroid bozukluklarında görülebilir.
Ancak PTH 200 tek başına ameliyat gerektiren paratiroid hastalığı anlamına gelmez. Kalsiyum, fosfor, D vitamini, kreatinin ve eGFR ile birlikte değerlendirilmelidir.
PTH YÜKSEKLİĞİ NEDEN OLUR?
PTH yüksekliğinin başlıca nedenleri:
Primer hiperparatiroidi
D vitamini eksikliği
Kronik böbrek hastalığı
Düşük kalsiyum alımı
Bağırsaktan kalsiyum emilim bozukluğu
Fosfor yüksekliği
Bazı ilaçlar
Pseudohipoparatiroidi
olabilir.
En önemli ayrım, PTH yüksekliğine kalsiyumun nasıl eşlik ettiğidir.
PTH YÜKSEK, KALSİYUM YÜKSEK NE DEMEK?
Bu kombinasyon primer hiperparatiroidiyi düşündüren klasik tablolardan biridir.
Paratiroid bezlerinden biri veya birkaçı gereğinden fazla PTH salgılıyor olabilir.
Ancak tanı tek ölçümle konulmaz. Kalsiyumun tekrarı, albumin veya iyonize kalsiyum, fosfor, D vitamini ve böbrek fonksiyonları birlikte değerlendirilir.
PTH YÜKSEK AMA KALSİYUM NORMAL NE DEMEK?
Bu oldukça önemli bir arama ve klinik sorudur.
D vitamini eksikliği, kronik böbrek hastalığı, düşük kalsiyum alımı veya emilim bozukluğu gibi durumlarda PTH yükselirken kalsiyum normal kalabilir. Buna sekonder hiperparatiroidi denebilir.
Bu nedenler dışlandıktan sonra kalıcı yüksek PTH ve sürekli normal kalsiyum varsa normokalsemik primer hiperparatiroidi gündeme gelebilir.
Bu tanı konulmadan önce özellikle D vitamini eksikliği ve böbrek hastalığının dışlanması gerekir.
PTH YÜKSEK AMA KALSİYUM DÜŞÜK NE DEMEK?
Vücut düşük kalsiyumu düzeltmek için PTH üretimini artırıyor olabilir.
D vitamini eksikliği, kalsiyum emilim bozukluğu veya kronik böbrek hastalığı sık nedenler arasındadır.
Bu durumda yüksek PTH çoğu zaman paratiroid bezinin kendisindeki bir tümörden çok, vücudun düşük kalsiyuma verdiği yanıtı gösterir.
D VİTAMİNİ EKSİKLİĞİ PTH’Yİ YÜKSELTİR Mİ?
Evet.
D vitamini azaldığında bağırsaktan kalsiyum emilimi düşebilir. Vücut kandaki kalsiyumu korumak için PTH salgısını artırır.
Bu nedenle PTH yüksekliğinde 25-OH D vitamini ölçümü özellikle önemlidir.
D vitamini eksikliği giderildiğinde sekonder PTH yüksekliği de düşebilir.
BÖBREK HASTALIĞI PTH’Yİ YÜKSELTİR Mİ?
Evet.
Kronik böbrek hastalığında fosforun atılımı azalabilir, aktif D vitamini üretimi bozulabilir ve kalsiyum dengesi değişebilir.
Bunun sonucunda paratiroid bezleri daha fazla PTH salgılayabilir.
Bu nedenle böbrek hastalarında PTH’nin yorumu sağlıklı böbrek fonksiyonu olan kişilerden farklıdır.
PTH DÜŞÜKLÜĞÜ NEDEN OLUR?
Düşük PTH en sık hipoparatiroidi ile ilişkilidir.
Tiroid veya boyun ameliyatları sırasında paratiroid bezlerinin hasar görmesi, otoimmün hastalıklar ve bazı genetik durumlar PTH düşüklüğüne yol açabilir.
Yüksek kalsiyum da normal fizyolojik yanıt olarak PTH’yi baskılayabilir.
PTH DÜŞÜK, KALSİYUM DÜŞÜK NE DEMEK?
Bu kombinasyon hipoparatiroidiyi düşündürebilir.
Özellikle yakın zamanda tiroid veya boyun cerrahisi geçiren kişilerde önemlidir.
Kas krampları, ağız çevresinde uyuşma, ellerde karıncalanma veya kasılmalar eşlik edebilir.
PTH DÜŞÜK, KALSİYUM YÜKSEK NE DEMEK?
Kalsiyum yüksekken PTH’nin düşük olması paratiroid dışı hiperkalsemi nedenlerini düşündürür.
D vitamini fazlalığı, bazı kanserler ve başka metabolik durumlar değerlendirilir.
Bu durumda yüksek kalsiyumun nedeni PTH fazlalığı olmayabilir.
PTH VE FOSFOR ARASINDAKİ İLİŞKİ NEDİR?
PTH böbreklerden fosfor atılımını artırır.
Primer hiperparatiroidide bu nedenle fosfor düşük olabilir.
Kronik böbrek hastalığında ise böbrek fosforu yeterince atamadığı için fosfor yüksek kalabilir ve bu durum PTH’yi daha da artırabilir.
PTH YÜKSEKLİĞİ KEMİKLERİ ETKİLER Mİ?
Uzun süreli PTH fazlalığı kemik dönüşümünü artırabilir ve zamanla kemik mineral yoğunluğunun azalmasına katkıda bulunabilir.
Primer hiperparatiroidide osteoporoz ve bazı hastalarda böbrek taşı riski artabilir.
Ancak yalnızca PTH rakamına bakılarak kemik hasarı olduğu söylenemez.
PTH YÜKSEKLİĞİ BÖBREK TAŞI YAPAR MI?
Primer hiperparatiroidide kandaki kalsiyum ve idrarla kalsiyum atılımının artması bazı kişilerde böbrek taşı riskini yükseltebilir.
Ancak yüksek PTH bulunan herkes böbrek taşı geliştirmez.
Taş öyküsü varsa idrar kalsiyumu ve diğer metabolik taş testleri değerlendirilebilir.
PTH NASIL DÜŞÜRÜLÜR?
Amaç PTH rakamını doğrudan düşürmek değil, yüksekliğin nedenini tedavi etmektir.
D vitamini eksikliğinde D vitamini tedavisi, düşük kalsiyum alımında uygun beslenme düzenlemesi, böbrek hastalığında mineral-kemik metabolizmasının yönetimi gerekebilir.
Primer hiperparatiroidide ise bazı hastalarda cerrahi tedavi gündeme gelebilir.
Kendi kendine yüksek doz D vitamini veya kalsiyum kullanılmamalıdır; özellikle kalsiyumu yüksek kişilerde bu yaklaşım zararlı olabilir.
SIK SORULAN SORULAR
PTH 50 normal mi?
Birçok erişkin laboratuvarında normal aralıktadır. Ancak kalsiyum yüksekse “normal” PTH bile fizyolojik olarak uygunsuz olabilir.
PTH 100 yüksek mi?
Çoğu laboratuvarda yüksektir. D vitamini eksikliği, böbrek hastalığı ve primer hiperparatiroidi gibi nedenler araştırılır.
PTH 200 çok mu yüksek?
Belirgin yüksek bir sonuçtur ancak nedeni tek başına rakam belirlemez. Kalsiyum, fosfor, D vitamini ve böbrek fonksiyonları birlikte değerlendirilir.
PTH yüksek ama D vitamini düşükse ne olur?
D vitamini eksikliğine bağlı sekonder hiperparatiroidi görülebilir. Eksiklik uygun şekilde düzeltildiğinde PTH düşebilir.
PTH yüksekliği kanser mi?
Genellikle hayır. PTH yüksekliğinin çok daha sık nedenleri paratiroid hastalığı, D vitamini eksikliği ve kronik böbrek hastalığıdır.
TIBBİ UYARI
PTH sonucu tek başına yorumlanmamalıdır. Özellikle yüksek veya düşük PTH ile birlikte belirgin kalsiyum bozukluğu, böbrek taşı, ciddi kas krampları, bilinç değişikliği veya ritim bozukluğu belirtileri varsa tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir. Kalsiyumu yüksek kişiler kendi kendine yüksek doz D vitamini veya kalsiyum başlamamalıdır.
KAYNAKLAR
Mayo Clinic Laboratories — Parathyroid Hormone, Serum
MedlinePlus Medical Encyclopedia — Parathyroid Hormone (PTH) Blood Test
