Kahvaltı sofralarının geleneksel lezzeti pekmez, demir alımına katkıda bulunabilir. Ancak “kan yapar” ifadesini, demir eksikliği anemisini tek başına tedavi ettiği şeklinde yorumlamak doğru değil. Beslenmenin desteklenmesi ile eksikliğin nedeninin araştırılması ve gerektiğinde ilaçla tedavisi farklı aşamalar.
Sağlık Bakanlığının Türkiye Beslenme Rehberi, pekmezi bitkisel kaynaklı, hem olmayan demir içeren besinler arasında sayıyor. Buradaki önemli ayrıntı, yiyeceğin içerdiği demir ile vücudun kullanabildiği demir miktarının aynı olmaması.
“Kan yapar” sözü neyi anlatıyor?
Demir, kırmızı kan hücrelerinde oksijen taşıyan hemoglobinin yapımı için gerekli. Yeterli demir alınması, normal kan yapımının sürdürülmesine yardımcı oluyor.
Bununla birlikte demir içeren bir yiyeceğin tüketilmesi, mevcut kansızlığın mutlaka düzeleceğini göstermez. Üstelik her kansızlık demir eksikliğinden kaynaklanmaz; B12 ve folat eksikliği gibi başka nedenler de bulunabilir.
Bu nedenle pekmezin besin değerini kabul etmekle ona tedavi görevi yüklemek birbirinden ayrılmalı.
Pekmezdeki demirin tamamı emilir mi?
Besinlerde demir, hem ve hem olmayan demir biçimlerinde bulunur. Bitkisel besinlerdeki hem olmayan demirin emilimi, öğünde birlikte tüketilen diğer yiyeceklerden etkilenir. Hem demir ise genel olarak daha iyi emilir.
Dolayısıyla yalnızca bir besinin demir içeriğine bakarak vücudun bundan ne kadar yararlanacağını kesin biçimde söylemek mümkün değildir. Günlük beslenmenin bütünü ve kişinin ihtiyacı da önem taşır.
Pekmeze limon eklemek ne sağlar?
C vitamini, bitkisel kaynaklı demirin emilimini artırabilir. Türkiye Beslenme Rehberi de pekmez, kuru baklagiller ve diğer hem olmayan demir kaynaklarının C vitamininden zengin besinlerle birlikte tüketilmesini öneriyor.
Öğünde biber, domates veya turunçgiller gibi besinlere yer verilmesi bu açıdan anlamlı olabilir. Ancak bu mekanizma, “pekmez ve limon karışımı kansızlığı tedavi eder” iddiasını doğrulamaz.
Emilimi destekleyen bir beslenme alışkanlığı, eksikliği giderecek tedavinin dozu ve süresiyle eş tutulamaz.
Demir neden eksildi?
Demir eksikliğinde araştırılması gereken temel sorulardan biri budur. Yetersiz alımın yanı sıra yoğun adet kanaması, gebelikte artan ihtiyaç ve mide-bağırsak sisteminden kan kaybı da etkili olabilir.
Neden belirlenmeden yalnızca pekmez tüketimini artırmak, sorunun kaynağını ortadan kaldırmaz. Özellikle tekrarlayan demir eksikliğinde değerlendirmeyi ertelememek gerekir.
Yorgunluk, solukluk, çarpıntı veya nefes darlığı gibi yakınmalar demir eksikliği anemisinde görülebilir; fakat tek başına tanı koydurmaz. Hekim, öykü ve kan tetkiklerini birlikte değerlendirir.
Demir ilacı yerine pekmez kullanılabilir mi?
Hekim tarafından demir tedavisi önerilmişse pekmez bunun yerine konulmamalı. Tedaviye verilen yanıtın takip edilmesi ve eksikliğe yol açan nedenin ele alınması gerekir.
İlaç kullanımında mide rahatsızlığı veya kabızlık yaşanıyorsa tedaviyi kendi kendine bırakmak yerine sağlık profesyoneliyle görüşülmeli.
Beslenme açısından ise tek bir yiyeceğe bağlanmak yerine çeşitlilik sağlanabilir. Et, balık, mercimek, kuru fasulye ve uygun demirle zenginleştirilmiş ürünler farklı kaynaklar sunar. Pekmez de bu düzenin bir parçası olabilir; ancak herkese aynı kaşık miktarıyla aynı tedavi sonucunu vaat eden bir tarif olarak sunulmamalı.
TIBBİ UYARI
Demir eksikliği şüphesinde değerlendirmeyi pekmez tüketerek ertelemeyin. Önerilmiş demir tedavisini kendi kendinize bırakmayın veya bir besinle değiştirmeyin.
KAYNAKLAR
1. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER), 2022.
2. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Iron: Fact Sheet for Consumers.
3. National Health Service. Iron deficiency anaemia.
