Sosyal medyada yayılan yeni zayıflama yöntemleri, çoğu zaman mutfakta bulunan basit bir malzemeyi “mucize çözüme” dönüştürüyor. Son dönemde bu listenin başına jelatin yerleşti. Ilık suyla karıştırılıp yemekten önce tüketilen jelatinin iştahı kapattığı, kan şekerini dengelediği ve kilo kaybını hızlandırdığı iddia ediliyor.
Hatta bu karışım bazı paylaşımlarda “doğal Ozempic” olarak tanıtılıyor. Ancak jelatin ile semaglutid içeren reçeteli ilaçların etkileri, kanıt düzeyleri ve kullanım amaçları birbirinden çok farklı.
Jelatin bazı kişilerde kısa süreli tokluk hissine katkıda bulunabilir. Fakat mevcut bilimsel veriler, tek başına jelatin tüketmenin ilaçlara benzer veya kalıcı bir kilo kaybı sağladığını göstermiyor.
Jelatin nedir?
Jelatin; hayvanların deri, kemik ve bağ dokularında bulunan kolajenin işlenmesiyle elde edilen bir protein ürünüdür. Renksiz ve aromasız çeşitleri sıcak sıvıda çözünür, soğudukça jel kıvamı alır.
Gıda endüstrisinde tatlılardan yoğurtlara, şekerlemelerden bazı kapsüllere kadar birçok üründe kıvam verici olarak kullanılır. Kolajen peptitleriyle aynı kaynaktan gelse de tamamen aynı ürün değildir. Jelatin sıvıyı koyulaştırıp jelleşebilirken hidrolize kolajen genellikle sıvı içinde çözünmüş halde kalır.
Jelatinin önemli bir bölümü proteinden oluşur. Bu nedenle tüketildiğinde diğer proteinli besinler gibi tokluk hissine bir ölçüde katkıda bulunması mümkündür.
“Jelatin hilesi” nasıl ortaya çıktı?
Sosyal medyada farklı tarifler bulunmakla birlikte yöntem genellikle aromasız jelatinin sıcak veya ılık suyla karıştırılarak yemek öncesinde tüketilmesine dayanıyor. Bazı tariflere limon suyu, bitki çayı, sirke, tatlandırıcı veya çeşitli takviyeler de ekleniyor.
İddianın temelinde iki düşünce bulunuyor: Jelatinin midede yer kaplayarak daha erken doygunluk oluşturması ve içerdiği proteinin bağırsaklardan salgılanan tokluk hormonlarını harekete geçirmesi.
Bu açıklama ilk bakışta makul görünse de bir besinin doğal sindirim sürecinde oluşturduğu geçici hormon yanıtı ile belirli bir reseptörü uzun süre etkileyen reçeteli bir ilaç aynı şey değildir.
Jelatin GLP-1 hormonunu artırıyor mu?
GLP-1, yemek yedikten sonra bağırsaklardan salgılanan ve kan şekeri kontrolüyle iştahın düzenlenmesinde rol oynayan doğal bir hormondur. Karbonhidrat, yağ ve protein içeren öğünler bu hormonun salgılanmasını farklı ölçülerde uyarabilir.
Küçük bir insan araştırmasında hidrolize jelatin içeren tek bir öğünün ardından GLP-1 düzeyinde yükselme görüldü. İnsülin düzeyi de yükseldi. Ancak bu araştırma, jelatinin uzun süreli kilo kaybı sağladığını değerlendirmedi. Yalnızca tek bir öğünden sonraki kısa süreli hormon değişimleri incelendi.
Dolayısıyla “Jelatin GLP-1 salgısını etkileyebilir” ifadesi ile “Jelatin GLP-1 ilacı gibi çalışır” iddiası birbirinden ayrılmalıdır. Birincisi sınırlı deneysel bulgularla desteklenebilirken ikincisi kanıtlanmış değildir.
Jelatin neden Ozempic gibi çalışmaz?
Ozempic’in etkin maddesi semaglutiddir. Bu ilaç, vücuttaki GLP-1 hormonunun etkisini taklit edecek ve GLP-1 reseptörlerini uzun süre uyaracak şekilde geliştirilmiştir. Kan şekeri kontrolüne yardımcı olur, mide boşalmasını yavaşlatabilir ve beyindeki iştah merkezlerini etkileyebilir.
Ozempic esas olarak tip 2 diyabet tedavisi için kullanılan reçeteli bir ilaçtır. Semaglutidin obezite tedavisi için geliştirilmiş ve farklı ticari adla kullanılan bir formu da bulunmaktadır. Bu ilaçların kimin için uygun olduğuna, olası yararları ve riskleri değerlendirilerek hekim tarafından karar verilir.
Jelatin ise sindirilen sıradan bir besin proteinidir. İlaç gibi belirli bir reseptörü uzun süre uyarması, kontrollü bir doz sağlaması veya klinik araştırmalarda semaglutide benzer kilo kaybı oluşturması gösterilmemiştir.
Bu nedenle “doğal Ozempic” ifadesi yalnızca abartılı değil, iki farklı etkiyi aynıymış gibi gösterdiği için yanıltıcıdır.
Araştırmalar jelatin ve tokluk hakkında ne gösteriyor?
Bazı kısa süreli araştırmalarda jelatin içeren öğünlerin açlık hissini belirli protein türlerinden daha fazla azaltabildiği veya bir sonraki öğünde tüketilen enerji miktarını düşürebildiği bildirildi.
Ancak bu araştırmaların önemli sınırlılıkları bulunuyor. Çalışmaların bir bölümü az sayıda katılımcıyla, kontrollü laboratuvar koşullarında ve günlük beslenme düzenini tam olarak yansıtmayan özel öğünlerle gerçekleştirildi.
Sekiz haftalık kontrollü bir araştırmaya fazla kilolu 72 yetişkin katıldı. Jelatin ve süt proteini içeren beslenme modeli, yalnızca süt proteini içeren modellerle karşılaştırıldı. Tüm gruplarda enerji alımı azaltıldığında kilo kaybı görüldü; ancak jelatin eklenmesi daha fazla kilo kaybı veya vücut bileşiminde belirgin bir üstünlük sağlamadı.
Başka bir araştırmada, kilo kaybı sonrasında jelatin ve süt proteini içeren beslenmenin dört aylık kilo koruma döneminde yalnızca süt proteini içeren beslenmeye üstün olmadığı sonucuna ulaşıldı.
Bulguların bütünü, jelatinin kısa süreli tokluğu etkileyebileceğini ancak bunun uzun vadede fazladan ve kalıcı kilo kaybına dönüştüğünün gösterilemediğini düşündürüyor.
Jelatin tek başına yağ yakar mı?
Jelatinin yağ hücrelerini parçaladığı, metabolizmayı olağanüstü ölçüde hızlandırdığı veya karın yağlarını hedef aldığı gösterilmemiştir.
Bir kişi jelatinli bir içecek sayesinde öğünde daha az yemek yiyorsa günlük enerji alımı azalabilir. Zaman içinde kilo değişikliğine yol açabilecek olan jelatinin kendisi değil, oluşan toplam enerji açığıdır.
Üstelik karışıma şeker, bal, şekerli meyve suyu veya yüksek kalorili başka malzemeler eklenmesi amaçlanan enerji azaltımını tersine çevirebilir. Hazır jöle ürünleri de aromasız saf jelatinden farklı olarak önemli miktarda şeker içerebilir.
Jelatin iyi bir protein kaynağı mı?
Jelatin protein içerir ancak “tam protein” değildir. Vücudun besinlerden almak zorunda olduğu temel aminoasitlerin tamamını yeterli ve dengeli biçimde sağlamaz. Özellikle triptofan içermez; bazı diğer temel aminoasitler bakımından da sınırlıdır.
Bu nedenle et, balık, yumurta, süt ürünleri, soya veya uygun biçimde bir araya getirilen baklagil ve tahıl kaynaklarının yerine geçemez. Jelatinin öğün yerine kullanılması, özellikle uzun süre devam edildiğinde dengeli beslenmeyi ve kas kütlesinin korunmasını olumsuz etkileyebilir.
Kilo verme sürecinde yalnızca tartıdaki sayının azalması değil, kas kaybının mümkün olduğunca önlenmesi de önemlidir. Bu nedenle günlük proteinin tamamını jelatinden karşılamaya çalışmak doğru bir yaklaşım değildir.
Jelatin tüketmenin sakıncaları olabilir mi?
Gıdalarda kullanılan jelatin çoğu sağlıklı yetişkin tarafından tüketilebilir. Bununla birlikte bazı kişilerde şişkinlik, mide rahatsızlığı, kötü tat hissi veya alerjik reaksiyon görülebilir.
Jelatin genellikle sığır, domuz veya balık kaynaklıdır. Alerjisi bulunanların yanı sıra dini, etik veya vejetaryen beslenme tercihleri olan kişilerin ürünün kaynağını ve etiketini kontrol etmesi gerekir.
Kuru jelatin tozunu doğrudan yutmaya çalışmak boğulma tehlikesi oluşturabilir. Ürün hazırlanacaksa ambalajdaki güvenli hazırlama talimatlarına uyulmalıdır. Yutma güçlüğü bulunan kişilerin jelleşen ürünler konusunda ayrıca dikkatli olması gerekir.
Diyabet, böbrek hastalığı veya başka bir kronik hastalığı bulunanlar; hamileler, emzirenler ve düzenli ilaç kullananlar, zayıflama amacıyla yoğun veya düzenli bir uygulamaya başlamadan önce sağlık profesyoneliyle görüşmelidir.
Kilo vermek isteyenler bu iddiadan ne anlamalı?
Jelatin, dengeli beslenmenin küçük bir parçası olabilir. Şekerli ve yüksek kalorili bir atıştırmalığın yerine aromasız veya şekersiz bir seçenek kullanılması bazı kişilerde toplam enerji alımını azaltabilir. Protein içeriği de kısa süreli tokluğa katkıda bulunabilir.
Ancak kilo kontrolünde sonucu belirleyen tek bir karışım değildir. Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve yeterli kalitede protein içeren sürdürülebilir bir beslenme düzeni; düzenli hareket, yeterli uyku ve davranış değişiklikleri çok daha güçlü bir temele sahiptir.
Obezite yalnızca irade eksikliği olarak görülemez. Genetik yapı, hormonlar, kullanılan ilaçlar, uyku, ruh sağlığı ve çevresel koşullar kilo üzerinde etkili olabilir. Bu nedenle önemli miktarda kilo vermesi gereken veya kilo bağlantılı sağlık sorunu bulunan kişiler için profesyonel değerlendirme, sosyal medyadaki hızlı çözümlerden daha güvenli bir başlangıçtır.
Sonuç olarak jelatin, bazı kişilerde kısa süreli doygunluk sağlayabilecek sıradan bir besin ürünüdür. Fakat “doğal Ozempic” değildir; reçeteli tedavilerin yerine geçmez ve tek başına kalıcı kilo kaybı sağladığına dair güçlü kanıt bulunmaz.
KAYNAKLAR
- Eating and Weight Disorders – Oral ingestion of a hydrolyzed gelatin meal in subjects with normal weight and in obese patients: Postprandial effect on circulating gut peptides, glucose and insulin – Rubio IGS, Castro G, Zanini AC ve arkadaşları – 2008 – DOI: 10.1007/BF03327784
- The Journal of Nutrition – Single-protein casein and gelatin diets affect energy expenditure similarly but substrate balance and appetite differently in adults – Hochstenbach-Waelen A, Westerterp-Plantenga MS, Veldhorst MAB, Westerterp KR – 2009 – DOI: 10.3945/jn.109.110403
- Physiology & Behavior – No long-term weight maintenance effects of gelatin in a supra-sustained protein diet – Hochstenbach-Waelen A, Westerterp KR, Soenen S, Westerterp-Plantenga MS – 2010 – DOI: 10.1016/j.physbeh.2010.05.005
- British Journal of Nutrition – Effects of a supra-sustained gelatin–milk protein diet compared with sustained and supra-sustained milk protein diets on body-weight loss – Hochstenbach-Waelen A, Soenen S, Westerterp KR, Westerterp-Plantenga MS – 2011 – DOI: 10.1017/S0007114510005106
- New England Journal of Medicine – Once-Weekly Semaglutide in Adults with Overweight or Obesity – Wilding JPH, Batterham RL, Calanna S ve arkadaşları – 2021 – DOI: 10.1056/NEJMoa2032183
