Hangi Peynir Daha Sağlıklı? Türkiye’de 200 Örnek Ne Gösteriyor?

Beyaz peynir, kaşar, İzmir tulumu, Erzincan tulumu, Divle tulumu, Mihaliç, Van otlu peyniri, kolot, lor, gravyer, civil…

Türkiye’nin peynir çeşitliliği yalnızca lezzet açısından değil, besin değeri açısından da oldukça geniş. Aynı sofrada yer alan iki peynirin tuz, protein, yağ ve enerji miktarları birbirinden ciddi ölçüde farklı olabiliyor.

Peki sağlık açısından hangisini seçmek daha doğru?

“Lor en hafif peynirdir”, “kaşar çok yağlıdır”, “tulum daha doğaldır” veya “köy peyniri daha sağlıklıdır” gibi yaygın kabuller, Türkiye’de yapılan laboratuvar çalışmalarına bakıldığında her ürün için geçerli değil. [5–8]

Bilimsel veriler peynir seçiminde yalnızca çeşidin adına değil; tuz, protein, yağ, enerji, kalsiyum, porsiyon ve üretim güvenliğine birlikte bakılması gerektiğini gösteriyor. [1–4]

Bu dosya herhangi bir marka veya üreticiyi değerlendirmiyor. Veriler bilimsel araştırmalarda incelenen peynir gruplarına ve örneklere ait. Aynı isimle günümüzde satışa sunulan ürünlerin besin değerleri üreticiye, kullanılan süte ve üretim yöntemine göre farklılık gösterebilir.

Türkiye’de 200 peynir örneğinde ne bulundu?

Türkiye’deki güncel karşılaştırmalardan biri 2024 yılında Dicle Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi’nde yayımlandı. İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Veteriner Fakültesinden Esra Akkaya’nın çalışmasında İstanbul’daki market ve pazarlardan alınan 200 peynir örneği incelendi. [5]

Araştırmada:

• 50 beyaz peynir
• 50 tulum peyniri
• 50 Mihaliç peyniri
• 50 kaşar peyniri

analiz edildi.

Araştırmacılar peynirlerin tuz, protein, yağ, kuru madde, su, pH, asitlik, renk ve doku özelliklerini karşılaştırdı. Dört peynir grubunun temel bileşimleri arasında istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar bulundu. [5]

2024 araştırmasında incelenen örneklerin 100 gramdaki ortalama değerleri

Peynir	Tuz	Protein	Yağ
Beyaz peynir	%3,89	%20,23	%22,48
Tulum peyniri	%5,04	%21,73	%20,39
Mihaliç peyniri	%6,15	%22,05	%25,62
Kaşar peyniri	%2,71	%26,84	%24,55

Not: Değerler araştırmada incelenen örneklerin ortalamalarıdır. Güncel ürünlerin ve markaların besin değerleri farklı olabilir. [5]

Araştırmadaki örneklerde en düşük ortalama tuz kaşarda, en yüksek ise Mihaliç peynirinde bulundu. Protein açısından kaşar yüzde 26,84 ile en yüksek ortalama değere sahipti. Tulum ise dört grup içinde en düşük ortalama yağ oranını gösterdi. [5]

Bu sonuçlar:

“Kaşar en sağlıklı peynirdir”

anlamına gelmiyor.

Daha doğru sonuç şu:

Peynirin adı, tek başına besin değerini tahmin etmek için yeterli değil.

Bir porsiyon peynir günlük tuz sınırının ne kadarını doldurabilir?

Sağlık Bakanlığının beslenme bilgilerinde yaklaşık 40–60 gram peynir bir porsiyon süt ürünü olarak değerlendiriliyor. [4]

200 örnekli araştırmanın ortalamalarını yalnızca karşılaştırma amacıyla 40 gramlık miktara uyarladığımızda tablo şöyle oluyor: [5]

Araştırma ortalamalarına göre 40 gramlık porsiyon

Peynir	Tuz	Protein	Yağ	WHO’nun günlük 5 gramlık üst düzeyinin yaklaşık payı
Beyaz peynir	1,56 g	8,1 g	9,0 g	%31
Tulum	2,02 g	8,7 g	8,2 g	%40
Mihaliç	2,46 g	8,8 g	10,2 g	%49
Kaşar	1,08 g	10,7 g	9,8 g	%22

Not: Bu değerler 2024 araştırmasındaki ortalama sonuçlardan hesaplanmıştır; belirli bir marka veya güncel ürünü temsil etmez. [5]

Dünya Sağlık Örgütü yetişkinlerde günlük toplam tuz tüketiminin 5 gramdan az tutulmasını öneriyor. [1]

Bu hesaba göre araştırmadaki ortalama Mihaliç peynirinden 40 gram tüketmek, WHO’nun önerdiği günlük üst düzeyin yaklaşık yarısına karşılık gelebiliyor.

Bu tablo aynı zamanda peynir seçiminde porsiyonun neden en az peynir çeşidi kadar önemli olduğunu gösteriyor.

Tulum peyniri tek bir peynir değil

Türkiye’de “tulum” adı altında birbirinden oldukça farklı peynirler bulunuyor.

İzmir Tulum, Erzincan Tulum, Divle Tulum ve Bitlis Tulum; kullanılan süt, tuzlama biçimi, olgunlaştırma süresi ve üretim yöntemi açısından birbirinden ayrılıyor. Türkiye araştırmalarında da bu farklılıkların besin değerlerine yansıdığı görülüyor. [8,10–12]

Bu nedenle yalnızca “tulum peyniri” diyerek tek bir yağ veya tuz değeri vermek doğru değil.

İzmir Tulumunda süt türü bile sonucu değiştiriyor

Ege Üniversitesi araştırmacılarının 2017 yılında yayımladığı çalışmada 37 İzmir Tulum peyniri incelendi. Bunların 21’i yalnızca inek sütünden, 16’sı ise inek, koyun ve keçi sütlerinin karışımından üretilmişti. [8]

İnek sütünden yapılan örneklerde:

• Yağ yüzde 17,5–30,5
• Protein yüzde 20,99–27,37
• Tuz yüzde 2,34–4,56

arasında değişti.

Karışık sütten yapılan İzmir Tulumlarında ise:

• Yağ yüzde 24–32
• Protein yüzde 21,5–27,5
• Tuz yüzde 1,87–5,27

arasında bulundu. [8]

Çalışma, kullanılan süt karışımının ve üretim yönteminin peynirin besin bileşimini belirgin biçimde değiştirebildiğini gösteriyor.

23 Teneke Tulum örneğinde tuz yaklaşık üç kat değişti

2023 yılında Gıda dergisinde yayımlanan başka bir çalışmada İzmir ve Çanakkale’deki yerel üreticilerden alınan 23 Teneke Tulum peyniri incelendi. [7]

Peynirlerin olgunlaşma süreleri 5 ay ile 23 ay arasında değişiyordu.

Yağ miktarı yüzde 20,72 ile 30,46, tuz miktarı ise yüzde 1,89 ile 5,72 arasında bulundu. [7]

Aynı peynir grubunda en yüksek tuz değerinin en düşük değerin yaklaşık üç katına çıkabilmesi önemli bir mesaj veriyor:

Sağlık açısından seçim yaparken yalnızca peynirin adına değil, ürünün gerçek besin değerine bakmak gerekiyor.

Kolot peynirinde dikkat çekici protein sonucu

Doğu Karadeniz’de Kolot veya bilimsel çalışmalardaki adıyla Golot olarak bilinen peynir üzerine 2005 yılında yayımlanan araştırmada Trabzon ve Rize çevresinden alınan 30 örnek incelendi. [9]

Ortalama değerler:

• Protein: %35,68
• Yağ: %7,41
• Tuz: %2,95
• Kuru madde: %48,63

olarak bulundu. [9]

Protein oranı dikkat çekici derecede yüksek.

Ancak çalışma belirli geleneksel ürünleri ve 2005 yılı koşullarını yansıtıyor. Bu nedenle günümüzde “Kolot” adıyla satılan bütün ürünlerin aynı besin profiline sahip olduğu söylenemez.

Erzincan Tulumunun bilimsel profili

Erzincan Tulum üzerine yapılan klasik Türkiye çalışmalarından birinde Erzurum, Erzincan ve çevresinden alınan 26 peynir örneği analiz edildi. [10]

Ortalama:

• Yağ: %28,20
• Protein: %18,51
• Tuz: %3,44
• Kuru madde: %53,21

saptandı. [10]

Araştırma 1991 yılında yayımlandığı için bugünkü bütün Erzincan Tulum üretimini temsil etmiyor. Buna rağmen geleneksel ürünün besin bileşimine ilişkin önemli tarihsel verilerden biri.

Divle Tulumunda protein yüzde 25,9 bulundu

Karaman yöresinin Divle Tulum peyniri üzerine 2012 yılında yapılan araştırmada 50 örnek incelendi. [11]

Ortalama değerler:

• Yağ: %23,46
• Protein: %25,90
• Tuz: %3,99
• Kuru madde: %56,27

olarak bildirildi. [11]

Araştırmanın mikrobiyolojik bölümünde bazı örneklerde hijyen sorunları da saptandı.

Bu bulgu günümüzde standartlara uygun şekilde üretilmiş bütün Divle Tulum peynirlerine genellenemez. Ancak geleneksel peynirlerde besin değerinin yanında üretim ve hijyen koşullarının da değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.

Bitlis Tulumunda yağ oranı dikkat çekti

Bitlis’te satışa sunulan geleneksel tulum peynirleri üzerine 2018 yılında yayımlanan araştırmada 36 örnek analiz edildi. [12]

Ortalamalar:

• Yağ: %31,23
• Protein: %22,64
• Tuz: %3,35
• Kuru madde: %59,35

olarak bulundu. [12]

Araştırmacılar ürünler arasındaki kimyasal farklılıklara dikkat çekerek standardizasyonun önemini vurguladı.

Van Otlu peynirinde kalsiyum miktarı 2,5 kata kadar değişti

Van Otlu peyniri, yöreye özgü çeşitli otlarla hazırlanan Türkiye’nin karakteristik geleneksel peynirlerinden biri.

2015 yılında yayımlanan araştırmada Van piyasasından alınan 26 Otlu peynir örneğinin mineral içeriği incelendi. [13]

Kalsiyum miktarı:

100 gramda 268,7 mg ile 678,7 mg

arasında değişti.

Ortalama değer yaklaşık 443 mg/100 gram olarak bulundu. [13]

Magnezyum ortalaması yaklaşık 55 mg, potasyum ortalaması ise 116 mg/100 gramdı.

Bu sonuç, peynirlerin yalnızca yağ ve tuz açısından değil, mineral içeriği bakımından da farklılaşabildiğini gösteriyor.

Türkiye’nin 29 peynir çeşidi bir arada incelendi

Ege Üniversitesinin 2016 yılında yayımladığı başka bir araştırmada 29 farklı peynir çeşidine ait toplam 50 örnek analiz edildi. [6]

Araştırmada taze kaşar, Sepet, Çerkez, Dil, Çeçil, Erzincan Tulum, Urfa, Ezine, Van Otlu, Kolot, Tire Çamur, Armola, Civil, Gravyer, Mihaliç ve İzmir Tulum gibi çok sayıda peynir bulunuyordu. [6]

Enerji miktarları oldukça geniş bir aralık gösterdi:

Armola: yaklaşık 179 kcal/100 gram
Gravyer: yaklaşık 472 kcal/100 gram [6]

Bu yaklaşık 2,6 katlık fark demek.

Ancak bazı yöresel peynirler yalnızca bir veya iki örnekle temsil edildiği için kesin bir “en düşük kalorili peynir” sıralaması yapmak doğru değil.

Peynirin besin değerini dört temel faktör değiştiriyor

Türkiye araştırmaları peynirin bileşimini belirleyen dört ana etkeni öne çıkarıyor. [6–8]

Kullanılan süt

İnek, koyun ve keçi sütlerinin protein ve yağ yapıları farklı. Süt türü veya sütlerin hangi oranlarda karıştırıldığı son ürünü etkileyebiliyor. [8]

Peynirdeki su miktarı

Su azaldıkça protein, yağ ve mineraller 100 gramda daha yoğun hale gelebiliyor. [5,6]

Tuzlama

Kuru tuzlama, salamuranın yoğunluğu ve peynirin salamurada kaldığı süre tuz miktarını değiştirebiliyor. [7,8]

Olgunlaştırma

Olgunlaştırma süreci peynirin su miktarını, dokusunu, aromasını ve bazı kimyasal özelliklerini değiştirebiliyor. [7]

Tansiyonu olanlar hangi peyniri seçmeli?

Yüksek tansiyonu olan kişilerde peynir seçimindeki en önemli değerlerden biri tuz.

Dünya Sağlık Örgütüne göre fazla sodyum tüketimi kan basıncının yükselmesine katkıda bulunuyor. [1]

2024 yılındaki 200 örnekli araştırmada ortalama tuz oranları:

• Kaşar: %2,71
• Beyaz peynir: %3,89
• Tulum: %5,04
• Mihaliç: %6,15

olarak ölçüldü. [5]

Ancak Teneke Tulum araştırmasındaki yüzde 1,89–5,72 arasındaki geniş aralık, aynı peynir türünün farklı ürünlerinde bile değerlerin değişebileceğini gösteriyor. [7]

Bu nedenle hipertansiyon açısından en pratik yaklaşım:

Benzer ürünlerin 100 gram başına tuz miktarlarını etiketten karşılaştırmak.

Protein açısından hangi peynir öne çıkıyor?

Türkiye araştırmalarında bazı peynirler yüksek protein oranlarıyla dikkat çekiyor:

• Kolot/Golot: ortalama %35,68 [9]
• Kaşar: ortalama %26,84 [5]
• Divle Tulum: ortalama %25,90 [11]
• İzmir Tulum: yaklaşık %21–27,5 [8]

Ancak bunları doğrudan bir “protein ligi” olarak değerlendirmek doğru değil. Çalışmalar farklı yıllarda, bölgelerde ve örneklem büyüklükleriyle yapıldı.

Ayrıca yüksek protein, otomatik olarak düşük tuz veya düşük enerji anlamına gelmiyor.

Kilo kontrolünde hangi değer daha önemli?

Kilo kontrolünde yalnızca yağ miktarına bakmak yeterli değil.

Toplam enerji, protein ve porsiyon büyüklüğü birlikte değerlendirilmeli. [2,3]

Türkiye’deki 29 peynir çeşidini değerlendiren çalışmada enerji miktarının yaklaşık 179 ile 472 kcal/100 gram arasında değişmesi bunun önemli bir örneği. [6]

Bu nedenle:

“Bu peynir light mı?”

sorusundan önce,

“100 gramında kaç kalori var ve ben kaç gram yiyeceğim?”

sorusu daha yararlı olabilir.

Peynir kalsiyum açısından neden önemli?

Sağlık Bakanlığı süt ve süt ürünlerini kalsiyum ve kaliteli protein açısından önemli besin kaynakları arasında değerlendiriyor. [3,4]

Van Otlu peynirindeki kalsiyum miktarının 100 gramda yaklaşık 269 mg ile 679 mg arasında değişmesi ise bütün peynirlerin aynı mineral yoğunluğuna sahip olmadığını gösteriyor. [13]

Kalsiyum önemli olmakla birlikte tek başına yeterli bir seçim ölçütü değil. Çok yüksek tuz veya enerji içeren bir ürün yalnızca kalsiyum miktarı nedeniyle “en sağlıklı” kabul edilemez.

Peynirdeki doymuş yağ: Tereyağıyla aynı mı?

Peynirlerin önemli bir bölümü doymuş yağ içeriyor. Dünya Sağlık Örgütü, doymuş yağdan gelen enerjinin günlük toplam enerjinin yüzde 10’unun altında tutulmasını öneriyor. [2]

Ancak peynirdeki yağ; protein, kalsiyum, fosfor ve fermantasyon ürünleriyle birlikte karmaşık bir yapı içinde tüketiliyor. Bu bütüne gıda matriksi deniliyor.

Advances in Nutrition’da 2023 yılında yayımlanan sistematik derleme ve meta-analiz, eşit enerji ve süt yağı koşullarında peynir tüketiminin tereyağına kıyasla LDL kolesterol üzerinde daha düşük bir etki oluşturabildiğini gösterdi. [14]

Bu bulgu yağlı peynirin sınırsız tüketilebileceği anlamına gelmiyor. Doymuş yağ miktarı ve porsiyon yine önemini koruyor.

Yaklaşık 900 bin kişilik analiz ne gösterdi?

Nature Communications’da 2025 yılında yayımlanan araştırmada Çin Kadoorie Biobank ve UK Biobank verileri kullanılarak yaklaşık 900 bin kişi değerlendirildi. [15]

İngiltere grubunda daha sık peynir tüketimi, daha düşük kalp-damar ve koroner kalp hastalığı riskiyle ilişkili bulundu; fark yaklaşık yüzde 12 düzeyindeydi. [15]

Ancak çalışma gözlemseldi ve doğrudan neden-sonuç ilişkisi kanıtlamıyor.

Dolayısıyla:

“Peynir kalp hastalığını yüzde 12 azaltır”

sonucu çıkarılamaz.

Araştırmaların daha güvenli mesajı, peynirin yalnızca doymuş yağ içerdiği gerekçesiyle tek başına “kalbe zararlı” olarak sınıflandırılmasının fazla basit olduğudur. [14,15]

Kolesterolü yüksek olanlar neye bakmalı?

LDL kolesterolü yüksek olanlarda doymuş yağ tüketimini kontrol etmek önemini koruyor. [2]

Peynir seçerken özellikle:

• Doymuş yağ
• Toplam yağ
• Porsiyon
• Günlük toplam beslenme düzeni

birlikte değerlendirilmelidir.

Peynir matriksine ilişkin araştırmalar ilginç sonuçlar verse de doymuş yağ tüketimini sınırlama önerisini ortadan kaldırmıyor. [2,14]

“Köy peyniri daha sağlıklıdır” demek neden doğru değil?

“Köy”, “doğal”, “ev yapımı” veya “geleneksel” ifadeleri bir peynirin mikrobiyolojik olarak güvenli olduğunu garanti etmiyor.

Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü brusellozdan korunmak için pastörize edilmiş veya yeterli ısıl işlem görmüş sütten üretilen süt ürünlerinin tercih edilmesini öneriyor. [16]

Kaynağı bilinmeyen çiğ sütten yapılan ürünlerde Brucella başta olmak üzere hastalık yapıcı mikroorganizmalar bulunabilir. [16]

Türkiye’de geçmiş yıllarda yapılan bazı yöresel peynir araştırmalarında mikrobiyolojik sorunlar görülmüş olması da kontrollü üretimin önemini destekliyor. [9,11]

Bu bulgular belirli güncel firmalara veya üreticilere yönelik değildir.

Geleneksel üretim ile gıda güvenliği birlikte yürütülmelidir.

Market veya şarküteride peynir seçerken 30 saniyelik kontrol

1. Tuz

Benzer peynirlerin 100 gram başına tuz miktarını karşılaştırın. Özellikle yüksek tansiyonda önemli. [1]

2. Protein

Aynı gruptaki ürünlerin protein miktarları bile değişebilir. [5,6]

3. Doymuş yağ ve enerji

Özellikle kilo kontrolü ve LDL kolesterol yüksekliğinde değerlendirilmesi gereken değerler. [2]

4. Porsiyon

Sağlık Bakanlığı yaklaşık 40–60 gram peyniri bir porsiyon süt ürünü olarak değerlendiriyor. [4]

5. Üretim güvenliği

Kaynağı belli, uygun koşullarda üretilmiş ve saklanmış ürünleri tercih edin. [16]

Türkiye peynirlerinde hangi sağlık hedefinde neye bakmalı?

Sağlık hedefi	Öncelikli değer	Bilimsel verinin söylediği
Yüksek tansiyon	Tuz	Aynı tür içinde bile büyük fark olabilir [1,5,7]
Protein alımı	Protein/100 g	Kaşar, Divle ve Kolot araştırmalarında yüksek değerler görüldü [5,9,11]
Kilo kontrolü	Enerji + porsiyon	Peynirlerin enerji yoğunluğu önemli ölçüde değişiyor [3,6]
Kemik sağlığı	Kalsiyum + protein	Peynir önemli kaynak olabilir; miktar ürüne göre değişir [3,13]
LDL yüksekliği	Doymuş yağ + porsiyon	Peynir matriksi önemli ancak toplam doymuş yağ yine dikkate alınmalı [2,14]
Gıda güvenliği	Üretim ve süt güvenliği	“Doğal” ibaresi tek başına güvence değildir [16]

Beyaz peynir mi, kaşar mı, tulum mu, kolot mu?

Bilimsel veriler herkes için tek bir kazanan göstermiyor.

Beyaz peynir:
Protein ve kalsiyum sağlayabilir; tuz miktarı özellikle kontrol edilmeli. [3,5]

Kaşar:
200 örnekli çalışmada dört grup içinde en yüksek ortalama proteine ve en düşük ortalama tuza sahipti. Ancak yağ ve enerji yoğunluğu nedeniyle porsiyon önemli. [5]

Mihaliç:
Aynı çalışmada en yüksek ortalama tuz miktarı görüldü. Özellikle tuz kısıtlaması gerekenlerde etiket karşılaştırması önemli. [5]

İzmir Tulum:
Protein açısından güçlü olabilir; ancak farklı örneklerde tuz miktarı ciddi biçimde değişebiliyor. [7,8]

Erzincan Tulum:
Tarihsel çalışmada belirgin yağ ve tuz içeriği görüldü; günümüz ürünlerine doğrudan genellenmemeli. [10]

Divle Tulum:
Araştırılan örneklerde yüksek protein oranı görüldü. [11]

Bitlis Tulum:
Çalışmadaki örneklerde yağ oranı görece yüksek bulundu. [12]

Kolot/Golot:
30 örnekli çalışmada yüksek protein ve görece düşük yağ oranıyla dikkat çekti; çalışma eski olduğu için bütün güncel Kolotlara genellenemez. [9]

Van Otlu:
Kalsiyum açısından dikkat çekici; mineral içeriği ürünler arasında belirgin biçimde değişebiliyor. [13]

Lor:
Bazı ürünlerde az yağlı ve az tuzlu olabilir. Ancak yalnızca “lor” adı yüksek protein veya düşük kalori garantisi değildir. [3,6]

Sonuç: En sağlıklı peynir bir isim değil, bir profil

Türkiye’deki bilimsel araştırmalar belirli bir peynir çeşidini herkes için “en sağlıklı” ilan etmeyi desteklemiyor. [5–8]

Ancak seçim için güçlü bir çerçeve sunuyor:

Tuzu daha düşük, yeterli protein sağlayan, enerji ve doymuş yağı kişinin toplam beslenmesine uygun, güvenilir koşullarda üretilmiş ve makul porsiyonda tüketilen peynir daha avantajlı bir günlük seçim olabilir. [1–3,16]

Bu nedenle markette veya şarküteride yalnızca:

“Hangi peynir?”

diye değil,

“Bu peynirin etiketi ne söylüyor?”

diye sormak gerekiyor.

Türkiye’nin zengin peynir kültüründe en güvenilir rehber:

Etiket, porsiyon ve bilimsel veridir.

Editoryal not

Bu içerik herhangi bir marka veya üreticiyi karşılaştırmak amacıyla hazırlanmadı. Bilimsel araştırmalarda incelenen örnekler ile Dünya Sağlık Örgütü ve T.C. Sağlık Bakanlığının beslenme ve gıda güvenliği önerileri temel alındı. Araştırma sonuçları belirli güncel ürünlerin besin değerleri olarak yorumlanmamalıdır.

KAYNAKLAR

1. Dünya Sağlık Örgütü – Sodium reduction – Güncelleme: 2026.

2. Dünya Sağlık Örgütü – Healthy diet – Güncelleme: 2026.

3. T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü – Türkiye Beslenme Rehberi TÜBER 2022 – 2022.

4. T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü – Dünya Süt Günü – 2024.

5. Dicle Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi – Characterization of Physicochemical, Colour and Textural Properties of Turkish Type Cheeses – Akkaya E – 2024 – DOI: 10.47027/duvetfd.1527852

6. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi – Cholesterol Levels and Some Nutritional Parameters of Traditional Cheeses in Turkey – Karagözlü C, Yerlikaya O, Akpınar A, Ünal G, Ergönül B, Ender G, Uysal HR – 2016 – DOI: 10.20289/zfdergi.388959

7. Gıda – Teneke Tulum Peynirlerinin Bazı Fizikokimyasal ve Duyusal Özelliklerinin Belirlenmesi – Şen C, Doğan MA, Karagül Yüceer Y – 2023 – DOI: 10.15237/gida.GD23048

8. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi – Some Physicochemical Characteristics and Aroma Compounds of Izmir Tulum Cheese Produced with Different Milk Types – Akpınar A, Yerlikaya O, Kınık Ö, Korel F, Kahraman C, Uysal HR – 2017 – DOI: 10.20289/zfdergi.297939

9. Gıda – Doğu Karadeniz Bölgesinde Üretilen ve Tüketime Sunulan Golot Peynirinin Üretim Tekniği, Bazı Kimyasal, Biyokimyasal ve Mikrobiyolojik Özellikleri – Tunçtürk Y, Özdemir M – 2005.

10. Gıda – Erzincan Tulum (Şavak) Peynirinin Yapılışı, Duyusal, Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri Üzerinde Bir Araştırma – Kurt A, Çakmakçı S, Çağlar A, Akyüz N – 1991.

11. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi – Divle Tulum Peynirinin Kimyasal ve Mikrobiyolojik Özellikleri – Morul F, İşleyici Ö – 2012.

12. Bitlis Eren Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi – Geleneksel Olarak Üretilen Bitlis Tulum Peyniri ve Kimyasal Kalite Nitelikleri – Sancak H, İşleyici Ö, Tuncay R, Sancak Y – 2018 – DOI: 10.17798/bitlisfen.430442

13. Gıda – Van Otlu Peynirinin Üretimi ve Mineral Madde İçeriği – Ocak E, Köse Ş – 2015 – DOI: 10.15237/gida.GD15024

14. Advances in Nutrition – Effect of Isoenergetic Substitution of Cheese with Other Dairy Products on Blood Lipid Markers in the Fasted and Postprandial State: An Updated and Extended Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials in Adults – Pradeilles R, Norris T, Sellem L, Markey O – 2023 – DOI: 10.1016/j.advnut.2023.09.003

15. Nature Communications – A global analysis of dairy consumption and incident cardiovascular disease – Zhuang P, Liu X, Li Y ve arkadaşları – 2025 – DOI: 10.1038/s41467-024-55585-0

16. T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü – Bruselloz.