İDRARDA KETON NEDİR?
Ketonlar, vücut enerji için yeterli glukozu kullanamadığında veya karbonhidrat alımı azaldığında yağların parçalanması sırasında oluşan maddelerdir. İdrar tahlilinde “keton” veya “KET” olarak görülebilir.
İdrarda keton pozitifliği tek başına hastalık anlamına gelmez. Uzun süre açlık, düşük karbonhidratlı beslenme, yoğun egzersiz veya kusma keton oluşturabilir. Ancak özellikle diyabetli bir kişide yüksek kan şekeri ve hastalık belirtileriyle birlikte keton görülmesi diyabetik ketoasidoz (DKA) açısından önemlidir.
İDRARDA KETON KAÇ OLMALI?
Normal koşullarda rutin idrar tahlilinde ketonun negatif olması beklenir.
Sonuçlar laboratuvar ve test sistemine göre “negatif”, “eser/trace”, “+1”, “+2” veya “+3” gibi yarı nicel biçimde raporlanabilir. Bu nedenle + işaretlerinin kesin mmol/L veya mg/dL karşılığı kullanılan teste göre değişebilir.
İDRARDA KETON +1 NE DEMEK?
KET +1, idrarda düşük düzeyde keton saptandığını gösterir.
Uzun süre yemek yememek, düşük karbonhidrat tüketmek, yoğun egzersiz veya kusma gibi durumlarda görülebilir. Diyabeti olmayan ve genel durumu iyi bir kişide tek başına +1 sonucu diyabetik ketoasidoz anlamına gelmez.
İDRARDA KETON +2 NE DEMEK?
KET +2, idrarda daha belirgin keton bulunduğunu gösterir.
Sonucun önemi kişinin neden keton ürettiğine bağlıdır. Özellikle diyabeti olan bir kişide kan şekeri yüksekliği, bulantı-kusma, karın ağrısı veya hızlı-soluk alıp verme gibi belirtiler varsa daha dikkatli değerlendirilmelidir.
İDRARDA KETON +3 NE DEMEK?
KET +3 belirgin keton pozitifliğini ifade eder.
Ancak +3 sonucundan tek başına diyabetik ketoasidoz tanısı konulamaz. Kan glukozu, kan ketonu özellikle beta-hidroksibütirat, elektrolitler, bikarbonat ve kan pH'sı gibi değerler klinik değerlendirmede önemlidir.
İDRARDA KETON NEDEN ÇIKAR?
Keton üretimi vücudun enerji için yağ kullanımının arttığı durumlarda ortaya çıkar.
Uzun süre aç kalmak, çok düşük karbonhidratlı veya ketojenik beslenme, uzun süren kusma, yeterli beslenememe ve yoğun egzersiz keton pozitifliğine yol açabilir.
Kontrolsüz diyabet ve insülin eksikliği ise keton üretiminin tehlikeli biçimde artabileceği önemli nedenler arasındadır.
AÇ KALINCA İDRARDA KETON ÇIKAR MI?
Evet.
Karbonhidrat ve dolayısıyla kullanılabilir glukoz azaldığında vücut enerji ihtiyacını karşılamak için yağ depolarını daha fazla kullanmaya başlar. Bunun sonucunda keton üretimi artabilir.
Bu nedenle açlık sonrası saptanan keton ile kontrolsüz diyabette ortaya çıkan keton aynı klinik anlama gelmez.
DÜŞÜK KARBONHİDRAT VE KETOJENİK DİYET KETON POZİTİF YAPAR MI?
Evet. Karbonhidrat alımının ciddi biçimde azaltılması keton üretimini artırabilir.
Beslenmeye bağlı ketozis ile diyabetik ketoasidoz birbirinden farklı durumlardır. Ancak özellikle diyabeti bulunan veya glukoz düşürücü ilaç kullanan kişilerde keton pozitifliğinin nedeni klinik durumla birlikte değerlendirilmelidir.
DİYABETTE İDRARDA KETON NEDEN ÖNEMLİ?
İnsülin yetersiz olduğunda hücreler glukozu yeterince kullanamaz ve yağ yıkımı hızlanabilir. Çok miktarda keton oluşması kanın asitleşmesine yol açarak diyabetik ketoasidoza neden olabilir.
DKA özellikle tip 1 diyabette önemli bir risktir ancak tip 2 diyabette de gelişebilir. Enfeksiyon, insülin dozunun atlanması veya başka akut hastalıklar tetikleyici olabilir.
İDRARDA KETON POZİTİFSE DİYABET Mİ VAR?
Hayır.
Açlık, düşük karbonhidratlı beslenme, kusma ve yoğun egzersiz gibi diyabet dışı nedenlerle de idrarda keton görülebilir.
Diyabet değerlendirmesinde yalnızca idrar ketonuna değil kan şekeri, HbA1c ve gerektiğinde diğer testlere bakılır.
KAN KETONU MU, İDRAR KETONU MU DAHA ÖNEMLİ?
Akut diyabetik ketoasidoz değerlendirmesinde kan beta-hidroksibütirat ölçümü idrar ketonuna göre daha doğrudan bilgi sağlar.
İdrar stripleri esas olarak asetoasetatı saptar ve DKA'da baskın keton olan beta-hidroksibütiratı doğrudan ölçmez. Bu nedenle ciddi klinik şüphede yalnızca idrar keton sonucuna güvenilmez.
GEBELİKTE İDRARDA KETON NEDEN ÇIKAR?
Gebelikte uzun süre aç kalma, yetersiz karbonhidrat veya kalori alımı ve kusma keton oluşumuna yol açabilir.
Özellikle şiddetli ve devam eden kusması bulunan gebelerde sıvı ve beslenme durumu değerlendirilmelidir. Diyabet bulunan gebelerde ise keton pozitifliği kan şekeri ve klinik durumla birlikte daha dikkatli ele alınır.
İDRARDA KETON NASIL DÜŞER?
Keton sonucunu doğrudan düşürmek yerine neden belirlenmelidir.
Açlık veya yetersiz beslenme nedeniyle oluşan keton ile diyabetik ketoasidoza bağlı ketonun tedavisi aynı değildir. Özellikle diyabetli bir kişide belirgin keton pozitifliğini yalnızca yemek yiyerek veya su içerek düzeltmeye çalışmak tehlikeli olabilir.
HANGİ DURUMDA HIZLI DEĞERLENDİRME GEREKİR?
Diyabeti bulunan bir kişide keton pozitifliğine yüksek kan şekeri, tekrarlayan kusma, karın ağrısı, belirgin susama, sık idrara çıkma, halsizlik, hızlı veya derin solunum, nefeste meyvemsi koku ya da bilinç değişikliği eşlik ediyorsa diyabetik ketoasidoz açısından hızlı değerlendirme gerekir.
DKA tanısı yalnızca idrardaki + işaretinin derecesine göre konulmaz.
SIK SORULAN SORULAR
İdrarda keton +1 tehlikeli mi?
Tek başına +1 keton tehlikeli bir durum anlamına gelmez. Açlık veya düşük karbonhidrat alımı gibi nedenlerle görülebilir; diyabet ve eşlik eden belirtiler sonucu daha önemli hale getirir.
İdrarda keton +3 tehlikeli mi?
+3 belirgin keton varlığını gösterir ancak tek başına DKA tanısı değildir. Özellikle diyabet, yüksek kan şekeri, kusma veya hızlı solunum varsa hızlı değerlendirme gerekir.
Keton pozitif ama şeker normal olabilir mi?
Evet. Açlık, ketojenik beslenme veya kusma sırasında kan şekeri yüksek olmadan keton oluşabilir. Ayrıca bazı özel klinik durumlarda ketoasidoz belirgin hiperglisemi olmadan da gelişebilir.
Keton pozitifliği kilo verildiğini gösterir mi?
Keton üretimi yağ kullanımının arttığını gösterebilir ancak tek başına sağlıklı veya kalıcı kilo kaybının göstergesi değildir.
İdrarda keton çocuklarda çıkar mı?
Evet. Özellikle uzun süre yemek yiyememe, ateşli hastalık ve kusma sırasında çocuklarda keton görülebilir. Sürekli kusma, sıvı alamama veya genel durumda bozulma varsa değerlendirme gerekir.
TIBBİ UYARI
Diyabeti olan bir kişide belirgin keton pozitifliğine yüksek kan şekeri, kusma, karın ağrısı, hızlı veya derin solunum, belirgin halsizlik ya da bilinç değişikliği eşlik ediyorsa diyabetik ketoasidoz açısından acil değerlendirme gerekebilir. İdrar ketonundaki + işareti tek başına DKA tanısı koydurmaz.
KAYNAKLAR
American Diabetes Association — Standards of Care in Diabetes
American Diabetes Association, European Association for the Study of Diabetes ve diğer uzmanlık kuruluşları — Hyperglycemic Crises in Adults With Diabetes: A Consensus Report
