Folat, diğer adıyla B9 vitamini, DNA sentezi ve yeni hücrelerin oluşumu için gerekli bir vitamindir. Eksikliğinde özellikle hızlı bölünen kan hücreleri etkilenebilir ve megaloblastik anemi gelişebilir.
Ancak folat düşüklüğünün değerlendirilmesinde önemli bir ayrım vardır. Folat ve B12 eksiklikleri benzer kan sayımı değişiklikleri oluşturabilir. Yüksek doz folik asit B12 eksikliğindeki anemiyi düzeltebilirken altta yatan B12 eksikliğine bağlı nörolojik hasarı tedavi etmez.
Bu nedenle özellikle makrositik anemide folat sonucunu B12'den tamamen bağımsız değerlendirmek doğru değildir.
Folat nedir?
Folat, B9 vitamininin gıdalarda doğal olarak bulunan biçimlerinin genel adıdır.
Folik asit ise takviyelerde ve zenginleştirilmiş gıdalarda kullanılan sentetik formdur.
Folat DNA ve RNA sentezinde, hücre bölünmesinde ve aminoasit metabolizmasında görev alır.
Kemik iliğinde sürekli yeni kan hücreleri üretildiği için folat yetersizliği kan yapımını belirgin şekilde etkileyebilir.
Gebelikte yeterli folat özellikle önemlidir; embriyonun erken gelişimindeki nöral tüp oluşumunda kritik rol oynar.
Folat kaç olmalı?
Serum folatı için bütün laboratuvarlarda geçerli tek bir normal aralık yoktur.
Kullanılan yöntem ve laboratuvara göre referans sınırları değişebilir.
Serum folatının yaklaşık 3 ng/mL'nin altında olması eksiklik açısından güçlü bir bulgu olarak kullanılabilir. Bazı laboratuvarlar daha yüksek alt referans sınırları kullanabilir.
Bu nedenle e-Nabız veya laboratuvar raporundaki referans aralığı mutlaka dikkate alınmalıdır.
Ayrıca serum folatı yakın zamandaki beslenmeden etkilenebilir. Sonuç klinik durum, tam kan sayımı ve B12 ile birlikte değerlendirilir.
Folat 2 ne anlama gelir?
Folat 2 ng/mL düşük bir değerdir ve folat eksikliğini güçlü biçimde düşündürebilir.
Eksiklik ilerlediğinde DNA sentezi bozulur ve kemik iliğinde normal kırmızı kan hücresi üretimi aksayabilir.
Hemoglobin düşebilir ve MCV yükselebilir.
Ancak folat 2 sonucunda yalnızca takviye başlamak yeterli olmayabilir.
Eksikliğin nedeni araştırılmalıdır.
Yetersiz beslenme, alkol kullanımı, emilim bozuklukları, artmış gereksinim veya bazı ilaçlar olası nedenler arasındadır.
Folat 3 ne demek?
Folat 3 ng/mL birçok yaklaşımda eksiklik sınırına yakın veya düşük kabul edilebilecek bir değerdir.
Laboratuvarın kendi referans aralığı önemlidir.
MCV yüksekliği veya anemi varsa B12 sonucu da mutlaka değerlendirilmelidir.
Çünkü folat ve B12 eksikliği birbirine benzeyen megaloblastik kan tablosu oluşturabilir.
Folat 4 ne anlama gelir?
Folat 4 ng/mL bazı laboratuvarlarda normal aralıkta, bazılarında ise alt sınıra yakın bulunabilir.
Bu nedenle yalnızca 4 rakamından eksiklik tanısı konmaz.
Kişinin beslenmesi, gebelik durumu, kullanılan ilaçlar, B12 düzeyi ve kan sayımı değerlendirmeyi etkiler.
Sınırda sonuçlarda klinik şüphe yüksekse homosistein gibi ek testler yardımcı olabilir.
Folat 5 ne demek?
Folat 5 ng/mL birçok laboratuvarın normal aralığında bulunabilir.
Ancak laboratuvarın referans sınırı yine esas alınmalıdır.
Tek bir normal folat sonucu kişinin bütün hematolojik sorunlarını açıklamaz.
MCV yüksekliği devam ediyorsa B12 eksikliği, alkol kullanımı, karaciğer hastalıkları, hipotiroidi, bazı ilaçlar ve kemik iliği hastalıkları gibi başka nedenler değerlendirilir.
Folat 10 ne anlama gelir?
Folat 10 ng/mL genellikle yeterli serum folatıyla uyumlu bir değerdir.
Takviye veya folik asitle zenginleştirilmiş gıda tüketen kişilerde daha yüksek sonuçlar görülebilir.
Ancak folatın yüksek olması B12 eksikliğini dışlamaz.
Bu nedenle özellikle nörolojik belirtiler veya makrositoz bulunan bir kişide yalnızca yüksek folat sonucuna bakarak B12 değerlendirmesinden vazgeçilmemelidir.
Folat düşüklüğü neden olur?
Folat depoları B12 depolarına kıyasla daha sınırlıdır. Bu nedenle yetersiz alım durumunda eksiklik daha hızlı gelişebilir.
Başlıca nedenler arasında:
Yetersiz veya çok kısıtlı beslenme
Alkol kullanım bozukluğu
Çölyak hastalığı ve diğer emilim bozuklukları
Gebelik gibi artmış gereksinim durumları
Bazı hematolojik hastalıklarda artmış hücre dönüşümü
Bazı ilaçlar
bulunabilir.
Metotreksat, trimetoprim ve bazı antiepileptik ilaçlar folat metabolizmasını etkileyebilir.
Reçeteli ilaçlar folat düşük çıktı diye kendi kendine bırakılmamalıdır.
Folat eksikliği hangi belirtileri yapar?
Folat eksikliğinin belirtileri çoğunlukla gelişen anemiyle ilişkilidir.
Görülebilecek yakınmalar arasında:
Yorgunluk
Halsizlik
Solukluk
Çarpıntı
Nefes darlığı
Dil hassasiyeti
İştahsızlık
bulunabilir.
Ancak bu belirtilerin hiçbiri yalnızca folat eksikliğine özgü değildir.
Folat eksikliği B12 eksikliğinden farklı olarak tipik olarak B12'de görülen nörolojik hasar tablosuna yol açmaz.
Bu ayrım tedavi açısından özellikle önemlidir.
Folat düşüklüğü kansızlık yapar mı?
Evet.
Folat DNA sentezi için gerekli olduğundan eksikliğinde kırmızı kan hücrelerinin olgunlaşması bozulabilir.
Sonuçta megaloblastik anemi gelişebilir.
Hemoglobin düşerken MCV genellikle yükselir ve kırmızı kan hücreleri normalden büyük hale gelir.
Ancak eksikliğin erken döneminde hemoglobin ve MCV henüz normal olabilir.
Bu nedenle normal hemoglobin folat eksikliğini her koşulda dışlamaz.
Folat düşüklüğünde MCV neden yükselir?
Folat eksikliğinde DNA sentezi bozulur.
Hücre çekirdeğinin olgunlaşması gecikirken hücrenin diğer bölümleri büyümeye devam eder.
Bu nedenle kemik iliğinde normalden büyük hücreler gelişebilir ve periferik kandaki eritrositlerin ortalama hacmini gösteren MCV yükselir.
B12 eksikliğinde de aynı mekanizma görülebilir.
Dolayısıyla yüksek MCV'nin yalnızca folat eksikliğine bağlanması doğru değildir.
Folat ile B12 arasındaki fark nedir?
Her ikisi de DNA sentezi ve kan hücresi üretiminde önemli rol oynar.
Her ikisinin eksikliği de makrositik megaloblastik anemi oluşturabilir.
Ancak B12 ayrıca sinir sisteminin normal işlevi için kritik öneme sahiptir.
B12 eksikliğinde uyuşma, karıncalanma, denge bozukluğu ve başka nörolojik sorunlar gelişebilir.
Folat tedavisi B12 eksikliğindeki anemiyi kısmen düzeltebilir ancak nörolojik eksikliği tedavi etmez.
Bu nedenle özellikle yüksek doz folik asit kullanılmadan önce olası B12 eksikliğinin gözden kaçırılmaması önemlidir.
Folik asit B12 eksikliğini maskeler mi?
Klasik olarak bu riskten söz edilir.
Yeterli folik asit verilmesi B12 eksikliğinin neden olduğu megaloblastik anemiyi düzeltebilir.
Böylece hemoglobin ve MCV daha iyi görünürken B12 eksikliğinin sinir sistemi üzerindeki etkileri devam edebilir.
Bu nedenle açıklanamayan makrositoz veya anemide yalnızca folat verip B12'yi değerlendirmemek uygun değildir.
Özellikle uyuşma, karıncalanma veya denge sorunu gibi nörolojik belirtiler varsa B12 daha da önem kazanır.
Folat ile homosistein arasındaki ilişki nedir?
Folat homosistein metabolizmasında görev alır.
Folat eksikliğinde homosistein yükselebilir.
Ancak yüksek homosistein folat eksikliğine özgü değildir.
B12 ve B6 eksikliği, böbrek fonksiyon bozukluğu, genetik faktörler ve başka durumlar da homosisteini etkileyebilir.
B12 eksikliğinde metilmalonik asit de yükselebilirken izole folat eksikliğinde metilmalonik asit genellikle yükselmez.
Bu ayrım sınırda vitamin sonuçlarında yardımcı olabilir.
Gebelikte folat neden önemli?
Folat embriyonun çok erken dönemindeki hücre bölünmesi ve nöral tüp gelişimi için kritik öneme sahiptir.
Yetersiz folat alımı spina bifida gibi nöral tüp defektlerinin riskini artırabilir.
Bu nedenle folik asit takviyesinin gebelik başladıktan sonra değil, mümkünse gebelikten önce başlanması önemlidir.
Ortalama riskli gebelik planlayan kişiler için günlük 400 mikrogram folik asit yaygın olarak önerilir ve gebeliğin erken döneminde sürdürülür.
Ancak daha önce nöral tüp defektli gebelik, belirli ilaçların kullanımı veya bazı yüksek risk durumlarında daha yüksek doz gerekebilir.
Yüksek doz folik asit herkes için rutin olarak kullanılmamalı; risk durumuna göre belirlenmelidir.
Folat hangi yiyeceklerde bulunur?
Doğal folat açısından zengin gıdalar arasında:
Koyu yeşil yapraklı sebzeler
Ispanak
Brokoli
Baklagiller
Nohut
Mercimek
Fasulye
Avokado
Kuşkonmaz
Bazı turunçgiller
bulunur.
Karaciğer de yüksek folat içerir ancak gebelikte yüksek A vitamini içeriği nedeniyle karaciğer tüketimi konusunda özel öneriler bulunabilir.
Bazı ülkelerde un ve tahıl ürünleri folik asitle zenginleştirilmiştir.
Folat nasıl yükseltilir?
Tedavi nedenine göre planlanır.
Yetersiz alım varsa folattan zengin gıdaların artırılması yardımcı olabilir.
Doğrulanmış eksiklikte folik asit takviyesi gerekebilir.
Ancak eksikliğin nedeni emilim bozukluğu veya kullanılan ilaçsa yalnızca beslenme değişikliği yeterli olmayabilir.
Tedavi öncesinde veya sırasında B12 durumunun değerlendirilmesi özellikle önemlidir.
Folat tedavisiyle kan sayımı genellikle haftalar içinde düzelmeye başlayabilir ancak tedavi süresi eksikliğin nedenine göre değişir.
Folat yüksekliği ne anlama gelir?
Yüksek serum folatı çoğunlukla folik asit takviyesi veya folat açısından zengin/zenginleştirilmiş beslenmeyle ilişkilidir.
Tek başına yüksek folat genellikle belirli bir hastalığın tanısı değildir.
Ancak gereksiz yüksek doz folik asit kullanımının önemli sorunlarından biri B12 eksikliğine bağlı hematolojik bulguları gizleyebilmesidir.
Bu nedenle “suda çözünen vitamin, ne kadar fazla o kadar iyi” yaklaşımı doğru değildir.
Folik asit ne kadar kullanılmalı?
Doz kullanım amacına göre değişir.
Gebelikten korunma amacıyla kullanılan doz ile doğrulanmış folat eksikliğinin tedavi dozu aynı değildir.
Bazı ilaçların yanında kullanılan folik asit veya folinik asit rejimleri de farklıdır.
Bu nedenle yüksek doz folik asit tedavisi kişinin tanısına ve risk durumuna göre planlanmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Folat 2 düşük mü?
Evet. 2 ng/mL birçok laboratuvar ve klinik yaklaşımda düşük kabul edilir ve folat eksikliğini güçlü biçimde düşündürebilir. B12 ve tam kan sayımıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Folat 3 veya 4 normal mi?
Laboratuvara göre değişir. 3 ng/mL eksiklik sınırına yakın olabilirken 4 ng/mL bazı laboratuvarlarda normal kabul edilebilir. Klinik belirtiler ve B12 sonucu değerlendirmeyi etkiler.
Folat düşükse folik asit hemen başlanır mı?
Doğrulanmış eksiklikte folik asit tedavisi gerekebilir ancak özellikle anemi veya yüksek MCV varsa B12 eksikliğinin gözden kaçırılmaması önemlidir. Tedavinin dozu ve süresi eksikliğin nedenine göre belirlenir.
KAYNAKLAR
1. National Institutes of Health Office of Dietary Supplements. Folate Fact Sheet for Health Professionals. National Institutes of Health.
2. World Health Organization. Guideline: Optimal Serum and Red Blood Cell Folate Concentrations in Women of Reproductive Age for Prevention of Neural Tube Defects. World Health Organization.
3. National Institute for Health and Care Excellence. Vitamin B12 Deficiency in Over 16s: Diagnosis and Management. NICE Guideline, 2024.
4. Devalia V, Hamilton MS, Molloy AM. Guidelines for the Diagnosis and Treatment of Cobalamin and Folate Disorders. British Journal of Haematology, 2014.
