Bipolar Bozukluk ile Narsisizm Nasıl Ayırt Edilir? 15 Kritik Fark

Bipolar Bozukluk ile Narsisizm Nasıl Ayırt Edilir? 15 Kritik Fark

Bipolar bozukluk ile narsisizm zaman zaman birbirine şaşırtıcı derecede benzeyebilir. Özellikle mani veya hipomani döneminde kişi kendisini normalden daha güçlü, yetenekli, önemli ya da ayrıcalıklı görebilir. Çok konuşabilir, büyük projelerden söz edebilir, eleştirilere sert tepki verebilir ve çevresindekilere aşırı özgüvenli görünebilir.

Ancak bu tablo tek başına narsisistik kişilik bozukluğu anlamına gelmez.

Bilimsel literatürde iki durum arasındaki en önemli ortak noktalardan biri grandiyözitedir. Buna karşılık bipolar bozuklukta belirtilerin çoğunlukla dönemler halinde ortaya çıkması; narsisistik kişilik bozukluğunda ise kişilik ve ilişki örüntüsünün uzun yıllar boyunca devam etmesi temel ayrımlardan biridir. (Wiley Online Library)

Bu nedenle psikiyatride asıl soru yalnızca “Kişi kendisini üstün görüyor mu?” değildir.

Daha önemli soru şudur:

Bu davranış kişinin yıllardır süren yapısı mı, yoksa belirli bir duygudurum döneminde ortaya çıkan belirgin bir değişiklik mi?

1. Belirtiler dönemsel mi, sürekli mi?

Bipolar bozukluğu düşündüren en önemli özelliklerden biri epizodik seyirdir.

Kişinin haftalar veya aylar boyunca daha olağan bir ruh halinde olduğu dönemler bulunabilir. Ardından mani, hipomani veya depresyon belirtileri ortaya çıkabilir.

Narsisistik kişilik örüntüsünde ise üstünlük, hayranlık ihtiyacı, hak görme, eleştiriye hassasiyet veya kişilerarası sorunlar yalnızca birkaç haftalık dönemlerle sınırlı kalmaz.

Yıllar boyunca ve farklı ortamlarda görülebilir.

Bu nedenle ayırıcı tanıda en güçlü sorulardan biri:

“Bu kişi yüksek dönemlerin dışında nasıldır?”

sorusudur.

2. Uyku ihtiyacının azalması bipolar açısından çok önemli

Bipolar mani veya hipomaninin narsisizmden ayrıldığı en dikkat çekici özelliklerden biri uyku ihtiyacındaki gerçek azalmadır.

Kişi normalde 7-8 saat uyurken birkaç saat uyuyabilir ve buna rağmen kendisini yorgun hissetmeyebilir.

Dünya Sağlık Örgütü ve NIMH, azalmış uyku ihtiyacını manik tabloların karakteristik belirtileri arasında sayıyor. (Zihinsel Sağlık Enstitüsü)

Narsisistik kişilik bozukluğunda ise yalnızca narsisizm nedeniyle ortaya çıkan böyle karakteristik bir uyku ihtiyacı azalması beklenmez.

3. Enerji olağanüstü arttı mı?

Manide yalnızca özgüven artmaz.

Enerji ve aktivite de artar.

Kişi aynı anda birçok işe başlayabilir, sürekli hareket halinde olabilir, gece geç saatlere kadar çalışabilir veya birbiri ardına projeler üretebilir.

Bipolar tabloda özellikle şu kombinasyon önemlidir:

yüksek özgüven + az uyku + yüksek enerji + artmış aktivite.

Sadece kendisini çok önemli görmek aynı şeyi ifade etmez.

4. Konuşma ve düşünce hızı değişti mi?

Manide kişi normalden belirgin şekilde daha hızlı konuşabilir.

Konuşmanın arasına girmek güçleşebilir.

Bir fikirden diğerine hızla geçebilir ve düşüncelerinin çok hızlandığını söyleyebilir.

“Fikir uçuşması” olarak tanımlanan bu özellik mani açısından önemlidir. (Zihinsel Sağlık Enstitüsü)

Narsisistik özellikleri olan biri kendisinden uzun uzun söz edebilir veya konuşmaya hâkim olmaya çalışabilir.

Fakat basınçlı konuşma ve düşüncelerin biyolojik olarak hızlanmış görünümü bipolar mani açısından çok daha anlamlıdır.

5. Grandiyözite sürekli mi, dönemsel mi?

İki tablonun en fazla karıştığı nokta burasıdır.

Manide kişi:

“Dünyayı değiştirecek bir projem var.”

“Kimsenin yapamadığını yapabilirim.”

“Ben çok özel bir insanım.”

gibi düşüncelere kapılabilir.

Ağır manide grandiyözite sanrısal düzeye dahi ulaşabilir.

Narsisistik kişilik bozukluğunda da kişinin kendi önemini veya yeteneklerini abartması görülebilir.

Ancak kritik fark yine zamandır.

Manide grandiyözite duygudurum epizoduyla birlikte belirgin biçimde yükselir.

Narsisistik kişilik örüntüsünde ise kişinin kendilik algısının daha kalıcı bir parçası olabilir.

6. Hayranlık ihtiyacı var mı?

Narsisistik kişilik bozukluğunda önemli özelliklerden biri başkalarının takdirine ve hayranlığına ihtiyaç duymaktır.

Kişinin özdeğeri insanların kendisi hakkında ne düşündüğüne aşırı bağımlı olabilir.

Manik kişi de dikkat çekebilir ve kendisini övebilir.

Ancak sürekli hayranlık görme ihtiyacı bipolar bozukluğun temel tanı özelliklerinden değildir.

Bu ayrım oldukça önemlidir. (Merck Manuals)

7. “Bunu hak ediyorum” düşüncesi yıllardır var mı?

Narsisistik kişilik bozukluğunda kişinin özel muameleyi hak ettiğine inanması görülebilir.

Örneğin:

“Ben sırada beklememeliyim.”

“Kurallar benim için farklı olmalı.”

“İnsanlar benim istediğimi yapmalı.”

gibi kalıcı bir tutum bulunabilir.

Manide kişinin kendisine aşırı güvenmesi nedeniyle benzer davranışlar görülebilir.

Fakat bu tutumun duygudurum normale döndükten sonra da devam edip etmediği önemlidir.

8. Empati ve ilişki biçimi nasıl?

Narsisistik kişilik bozukluğunda kişilerarası ilişkiler tanının önemli bir bölümünü oluşturur.

Başkalarının ihtiyaçlarını anlamakta veya önemsemekte zorluk, insanların değerini statülerine göre belirleme, kendi özdeğerini korumak için başkalarını küçümseme ya da ilişkilerde sömürücü davranışlar görülebilir.

Bunlar bipolar bozukluğun zorunlu özellikleri değildir.

Manide kişi sabırsız, benmerkezci veya düşüncesiz davranabilir.

Ancak kişi ötimik döneme döndüğünde eski empatik ve ilişkisel yapısına geri dönebiliyorsa bu durum farklı değerlendirilir.

9. Davranış değişikliğini ne tetikliyor?

Narsisistik örüntüde duygudurum değişiklikleri bazen:

eleştirilme,

reddedilme,

başarısızlık,

statü kaybı,

küçümsenme

gibi kişinin özdeğerini tehdit eden olaylarla bağlantılı olabilir.

Narsisistik kişilik bozukluğunda eleştiri veya başarısızlığın aşağılanmışlık, öfke, küçümseme ya da geri çekilmeye yol açabileceği bilinmektedir. (Merck Manuals)

Bipolar epizotlar ise psikososyal olaylardan etkilenebilse de yalnızca bir eleştiriye veya ego yaralanmasına verilen tepki değildir.

Uyku ve sirkadiyen ritim bozulması gibi faktörler de bipolar seyirde önem taşıyabilir.

10. Riskli davranışlar nasıl ortaya çıkıyor?

Maninin önemli belirtilerinden biri sonuçları düşünmeden risk alma eğilimindeki belirgin artıştır.

Örneğin:

kontrolsüz harcama,

yüksek miktarda borçlanma,

tehlikeli yatırımlar,

riskli cinsel davranışlar,

madde veya alkol kullanımındaki artış,

tehlikeli araç kullanımı

görülebilir.

WHO da manik epizotlarda riskli ve düşüncesiz davranışların ortaya çıkabileceğini belirtiyor. (Dünya Sağlık Örgütü)

Narsisistik özellikleri olan kişiler de risk alabilir.

Ancak bipolar bozuklukta önemli olan kişinin kendi olağan davranışından belirgin biçimde sapmasıdır.

11. Eleştiriye tepki nasıl?

Narsisistik kişilik yapılanmasında eleştiri özel bir önem taşıyabilir.

Kişi eleştiriyi yalnızca davranışına yönelik bir geri bildirim olarak değil, kendi değerine yönelik tehdit şeklinde yaşayabilir.

Sonrasında:

öfke,

küçümseme,

karşı saldırı,

geri çekilme

görülebilir.

Manik kişi de eleştiriye çok öfkeli tepki verebilir.

Fakat manide bu irritabilite genellikle daha geniş bir sendromun parçasıdır:

az uyku + yüksek enerji + hızlanmış düşünce + artmış aktivite + grandiyözite.

Bu nedenle tek başına öfke ayırıcı değildir.

12. Depresif dönemlerin öyküsü var mı?

Bipolar bozuklukta depresif dönemler çok önemlidir.

Kişinin geçmişinde:

uzun süren çökkünlük,

ilgi ve haz kaybı,

enerji azalması,

uyku veya iştah değişiklikleri,

konsantrasyon sorunları,

umutsuzluk

gibi majör depresyon belirtileri bulunabilir.

Narsisistik kişilik yapılanmasında da depresyon görülebilir.

Özellikle başarısızlık veya özsaygı yaralanmaları sonrasında depresif belirtiler ortaya çıkabilir.

Bu nedenle “depresyon var” demek bipolar tanısı koydurmaz.

Asıl önemli olan yaşam boyu mani/hipomani ve depresyon örüntüsünün değerlendirilmesidir.

13. Psikotik belirtiler gelişiyor mu?

Şiddetli mani sırasında grandiyöz sanrılar veya başka psikotik belirtiler ortaya çıkabilir.

Örneğin kişi gerçekten olağanüstü güçlere sahip olduğuna veya dünyayı yönetecek özel bir görevin kendisine verildiğine sarsılmaz biçimde inanabilir.

WHO, bipolar tip I bozuklukta manik dönemlerin psikotik belirtilerle seyredebildiğini tanımlıyor. (Iris)

Narsisistik kişilik bozukluğundaki grandiyözite ise otomatik olarak psikoz anlamına gelmez.

Bu önemli bir ayrımdır.

14. Dönem geçince eski kişiliğine dönüyor mu?

Belki de en öğretici sorulardan biri budur.

Yakınları bazen manik dönem için:

“Normalde böyle değildir.”

“Son haftalarda tamamen değişti.”

“Eskiden böyle para harcamazdı.”

“Normalde bu kadar iddialı konuşmaz.”

şeklinde ifadeler kullanabilir.

Bu tür kişinin olağan halinden belirgin değişiklikler bipolar bozukluk açısından önemlidir.

Narsisistik kişilik örüntüsünde ise davranışların geçmişten beri farklı ilişkilerde ve ortamlarda görülmesi beklenir.

15. Çocukluk, ergenlik ve erken yetişkinlik öyküsü ne söylüyor?

Kişilik bozukluklarını değerlendirirken yalnızca son birkaç haftaya bakılmaz.

Kişinin uzun dönemli:

arkadaşlıkları,

romantik ilişkileri,

iş yaşamı,

eleştiriyle ilişkisi,

başarı ve statü anlayışı,

empati kapasitesi,

kendilik algısı

incelenir.

Narsisistik kişilik bozukluğu tanısında örüntünün erken yetişkinlik döneminden itibaren farklı yaşam alanlarında sürmesi beklenir. (Merck Manuals)

Bipolar bozukluk değerlendirmesinde ise yaşam boyu mani, hipomani, depresyon ve ötimik dönemlerin zaman çizelgesi özellikle önemlidir.

En kritik ayrım: Kişilik mi, epizot mu?

Bütün bu farklılıklar tek bir cümlede özetlenebilir:

Bipolar bozuklukta kişi belirli dönemlerde değişir; narsisistik kişilik örüntüsünde ise sorun büyük ölçüde kişinin uzun dönemli kendilik ve ilişki kurma biçiminde görülür.

Ancak bu mutlak bir kural değildir.

Çünkü bipolar bozukluk ve narsisistik kişilik bozukluğu aynı kişide birlikte de bulunabilir.

Bilimsel incelemeler iki durum arasında grandiyözite dışında da ödül arayışı, sosyal işlev ve bazı kişilik boyutları açısından örtüşmeler olabileceğini gösteriyor. Bu nedenle klinik değerlendirme yalnızca birkaç belirtiye dayanamaz. (Wiley Online Library)

“Narsist mi bipolar mı?” sorusu neden tek başına yanlış?

Çünkü bir insanın kendisini övmesi veya kibirli görünmesi psikiyatrik tanı koydurmaz.

Benzer şekilde:

çok konuşmak,

sinirlenmek,

para harcamak,

özgüvenli olmak,

ilişkilerde sorun yaşamak

tek başına bipolar bozukluk veya narsisistik kişilik bozukluğu anlamına gelmez.

Tanı; belirtilerin sayısı, süresi, şiddeti, kişinin önceki hali, yaşam boyu seyri ve işlev kaybının birlikte değerlendirilmesini gerektirir.

İkisi aynı kişide bulunabilir mi?

Evet.

Bir kişide hem bipolar bozukluk hem de narsisistik kişilik bozukluğu bulunması mümkündür.

Bu durumda önemli nokta şudur:

Manik dönem sona erip kişi ötimik hale geldiğinde narsisistik kişilik örüntüsünün devam edip etmediği değerlendirilir.

Bipolar bozukluk ile narsisizm arasındaki ilişkiyi inceleyen kapsamlı bilimsel derleme de tanısal değerlendirmede özellikle bu noktaya dikkat çekmektedir. (Wiley Online Library)

Yakınları için 5 kritik gözlem

Bir yakında ani davranış değişikliği görülüyorsa şu beş soru özellikle değerlidir:

* Son günlerde uyku ihtiyacı belirgin biçimde azaldı mı?
* Enerjisi ve aktivitesi olağan dışı arttı mı?
* Konuşması veya düşünceleri belirgin biçimde hızlandı mı?
* Riskli harcama veya davranışlarda ani artış var mı?
* Bu davranışlar kişinin yıllardır süren yapısı mı, yoksa sonradan mı başladı?

Özellikle ilk dört özellik bir arada ve kişinin önceki halinden belirgin biçimde farklıysa profesyonel değerlendirme önem kazanır.

Ne zaman acil değerlendirme gerekir?

Kişide:

birkaç gün boyunca neredeyse hiç uyumama,

kontrol edilemeyen aşırı hareketlilik,

gerçeklikle bağın bozulması,

grandiyöz veya paranoid sanrılar,

tehlikeli para harcama ya da risk alma,

kendisine veya başkasına zarar verme düşüncesi

ortaya çıkıyorsa durum yalnızca “kişilik özelliği” olarak değerlendirilmemelidir.

Acil psikiyatrik değerlendirme gerekebilir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik bilgilendirme amacı taşır; bipolar bozukluk veya narsisistik kişilik bozukluğu tanısı koymak için kullanılamaz. İnternetteki kişilik testleri ve birkaç davranış üzerinden kişiye “narsist” ya da “bipolar” etiketi koymak doğru değildir. Tanı, psikiyatri uzmanının ayrıntılı görüşmesi, yaşam boyu hastalık öyküsü ve gerektiğinde yakınlarından alınan bilgilerle konulur.

Kaynaklar

1. Dünya Sağlık Örgütü — ICD-11 Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements for Mental, Behavioural or Neurodevelopmental Disorders.
2. Nagel MG, Marcus DK, Zeigler-Hill V. Bipolar Disorders and Narcissism: Diagnostic Concerns, Conceptual Commonalities and Potential Antecedents. Clinical Psychology & Psychotherapy.
3. Merck Manual Professional Edition — Narcissistic Personality Disorder.