Dul Kalma Etkisi: Eş Kaybından Sonra Ölüm Riski Neden Artıyor?
Hayat arkadaşını kaybetmek yalnızca psikolojik bir travma olmayabilir. On yıllardır farklı ülkelerde yürütülen araştırmalar, eşini yeni kaybeden kişilerin ölüm riskinin evli kişilere kıyasla geçici olarak arttığını gösteriyor. Bilimsel literatürde bu durum “dul kalma etkisi” ya da “widowhood effect” olarak adlandırılıyor.
Risk özellikle kaybın hemen ardından belirginleşiyor. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: “Eşini kaybeden herkesin ölüm riski yüzde 40 artar” demek doğru değil. Çalışmaların sonuçları yaşa, cinsiyete, ülkeye, takip süresine ve kullanılan istatistiksel yönteme göre değişiyor.
Bununla birlikte milyonlarca insanı kapsayan araştırmalarda tekrar eden dikkat çekici bir örüntü bulunuyor: Eş kaybından sonraki ilk aylar en hassas dönem ve ilişki erkeklerde genellikle daha güçlü görünüyor.
İLK 6 AY NEDEN ÖNEMLİ?
2011 yılında PLOS ONE'da yayımlanan önemli bir meta-analiz, eş kaybıyla başlayan uzunlamasına çalışmaları bir araya getirdi.
Analiz 15 prospektif kohort çalışmasından toplam 2 milyon 263 bin 888 kişiyi kapsıyordu.
Sonuç dikkat çekiciydi.
Eş kaybından sonraki ilk 6 ayda ölüm için hesaplanan genel göreli risk 1,41'di. Başka bir ifadeyle bu çalışmalarda yeni dul kalan kişilerde ölüm riski karşılaştırma grubuna göre yaklaşık yüzde 41 daha yüksekti.
Altı aydan sonraki dönem için artış çok daha küçüktü: göreli risk 1,14'tü.
Bu nedenle dul kalma etkisinin en güçlü olduğu dönemin eş kaybının hemen sonrasındaki aylar olduğu düşünülüyor.
Ancak yüzde 41'lik rakamın özellikle erkeklere ait olmadığını vurgulamak gerekiyor. Bu, meta-analizin ilk altı aya ilişkin genel tahminiydi.
ERKEKLERDE RİSK DAHA MI YÜKSEK?
Araştırmaların önemli bir bölümü bu yönde sonuç veriyor.
Aynı 2011 meta-analizinde bütün takip dönemleri değerlendirildiğinde erkeklerde dul kalmayla ilişkili ölüm için göreli risk 1,23 olarak hesaplandı.
Kadınlarda ise tahmin 1,04'tü ve istatistiksel belirsizlik çok daha fazlaydı.
Fakat bilimsel tablo tek bir araştırmaya dayanmıyor.
Daha geniş kapsamlı başka bir meta-analizde 123 yayın içerisinden 1.377 ölüm riski tahmini incelendi ve veriler toplamda 500 milyondan fazla kişiyi temsil ediyordu.
Yüksek kaliteli ve gerekli düzeltmeleri içeren tahminlerde dul erkeklerde ortalama ölüm hazard oranı 1,27, kadınlarda ise 1,15 bulundu.
Dolayısıyla “dul kalma etkisi yalnızca erkeklerde görülüyor” demek yanlış olur.
Kadınlarda da risk artışı saptanabiliyor.
Daha doğru ifade şu:
Araştırmaların önemli bir bölümünde eş kaybıyla ilişkili ölüm riski erkeklerde kadınlara kıyasla daha güçlü görünüyor.
PEKİ NEDEN?
Bu sorunun tek bir cevabı yok.
Eş kaybı aynı anda psikolojik, sosyal, davranışsal ve biyolojik birçok sistemi etkileyebiliyor.
Yoğun yas ve stres bunlardan biri.
Eş kaybından sonra otonom sinir sistemi, stres hormonları ve bağışıklık sistemiyle ilişkili değişiklikler araştırılmış durumda. Bilimsel derlemeler, yas yaşayan kişilerde bazı nöroendokrin, otonom ve inflamatuvar süreçlerin değişebildiğini gösteriyor.
Ancak hikâyenin önemli bir bölümü hastanede veya laboratuvarda değil, evde yaşanıyor.
EŞİNİZİ KAYBETTİĞİNİZDE BİR GÜNLÜK YAŞAM SİSTEMİNİ DE KAYBEDEBİLİRSİNİZ
Uzun süreli bir evlilik yalnızca duygusal birliktelik değildir.
İki insan yıllar içerisinde farkında olmadan ortak bir yaşam sistemi kurabilir.
Bir kişi yemekleri düzenler.
Diğeri alışverişi yapar.
Biri ilaç saatlerini hatırlatır.
Diğeri doktor randevularını takip eder.
Birlikte yemek yenir, birlikte dışarı çıkılır ve hastalık belirtileri bazen eş tarafından fark edilir.
Eşlerden biri öldüğünde yalnızca sevilen insan değil, bu gündelik düzenin bir bölümü de aniden ortadan kalkabilir.
Bilimsel araştırmalarda bu mekanizma “sağlığın sosyal düzenlenmesi” açısından ele alınıyor.
Örneğin bir eş, diğerine ilacını almasını, doktora gitmesini, daha iyi beslenmesini veya sağlık sorununu ihmal etmemesini hatırlatıyor olabilir.
Eş kaybıyla bu görünmez koruyucu mekanizma da zayıflayabilir.
BESLENME VE KİLO DEĞİŞEBİLİYOR
İleri yaşta eş kaybından sonraki sağlık davranışlarını inceleyen sistematik bir derleme özellikle beslenme konusunda güçlü kanıtlar buldu.
Eşini kaybeden yaşlı yetişkinlerde beslenme riski ve istemsiz kilo kaybı artabiliyordu.
Bu şaşırtıcı olmayabilir.
Tek başına yemek hazırlama isteğinin azalması, öğünlerin düzensizleşmesi, yalnız yemek yeme ve yas sırasında iştahın değişmesi beslenmeyi etkileyebilir.
Uzun yıllardır birlikte yaşayan çiftlerde yemek yalnızca kalori almak değildir; aynı zamanda sosyal bir davranıştır.
Eş ortadan kalktığında bu alışkanlık da değişebilir.
UYKU DA BOZULABİLİYOR
Aynı sistematik derlemede eş kaybından sonra uyku kalitesinin bozulduğuna ilişkin de kanıt bulundu.
Uykuya dalmakta güçlük, gece sık uyanma ve endişe nedeniyle uyuyamama bildirilen sorunlar arasında.
Uyku bozukluğu tek başına dul kalma etkisini açıklamaz.
Ancak kötü uyku; ruh hali, metabolizma, kardiyovasküler sistem ve kişinin günlük işlevleri üzerinde ek bir yük oluşturabilir.
ALKOL TÜKETİMİ DEĞİŞEBİLİYOR
Araştırmalarda dikkat çeken başka bir alan alkol kullanımı.
Sistematik incelemelerde eş kaybının ardından alkol tüketiminin artabileceğine ilişkin orta düzeyde kanıt bulunuyor. Bazı araştırmalarda ilk yıl boyunca devam eden artış özellikle erkeklerde görülmüş durumda.
Bu bulgu daha eski nüfus araştırmalarıyla da örtüşüyor.
Finlandiya'da yaklaşık 1,58 milyon evli kişinin takip edildiği büyük bir araştırmada eş kaybından sonraki fazla ölüm riski nedenlere göre incelendi.
Kaza, şiddet ve alkolle ilişkili nedenlerde fazla ölüm belirgin biçimde yüksekti.
Kronik iskemik kalp hastalığı ve akciğer kanseri gibi nedenlerde de artış vardı ancak büyüklüğü daha sınırlıydı.
Fazla ölüm yine eş kaybının ilk altı ayında daha belirgindi ve erkeklerde kadınlardan daha yüksekti.
ERKEKLER NEDEN DAHA KIRILGAN OLABİLİR?
En ilginç sorulardan biri burada ortaya çıkıyor.
Bunun yalnızca biyolojik bir açıklaması olmayabilir.
Özellikle eski kuşaklarda erkeklerin sosyal ilişkilerinin önemli bir bölümünün eş üzerinden sürmesi olası mekanizmalardan biri olarak değerlendiriliyor.
Araştırmalar dul erkeklerin sosyal izolasyon ve yalnızlık açısından bazı koşullarda dul kadınlardan daha kırılgan olabildiğini gösteriyor.
Kadınların ortalama olarak arkadaşlar ve diğer sosyal bağlantılarla daha geniş veya daha sık temas eden ağlara sahip olabilmesi, eş kaybının ardından alternatif sosyal desteğin sürmesine yardımcı olabilir.
Fakat bunu bütün kadın ve erkekler için geçerli bir kural olarak görmek doğru değildir.
Aile yapısı, kültür, ekonomik durum, yaş, arkadaş çevresi, çocuklarla ilişkiler ve kişinin eşinden önceki sosyal yaşamı sonucu önemli ölçüde değiştirebilir.
“BESLE VE DOST OL” TEK BAŞINA AÇIKLAMA DEĞİL
Kadınların stres karşısında sosyal bağ kurmaya daha fazla yöneldiğini öne süren “tend-and-befriend” yaklaşımı bu konuda zaman zaman kullanılıyor.
Fakat dul kalma etkisini yalnızca bu teoriyle açıklamak bilimsel kanıtın ötesine geçer.
Bugünkü bilgiler çok faktörlü bir modelle daha iyi uyuşuyor.
Yoğun psikolojik stres, yalnızlık, sosyal desteğin azalması, uyku bozukluğu, beslenmenin kötüleşmesi, istemsiz kilo kaybı, alkol tüketimindeki değişiklikler, fiziksel aktivitenin azalması ve günlük sağlık yönetiminin aksaması aynı anda rol oynayabilir.
Buna biyolojik stres yanıtları da eklenebilir.
KALP ÜZERİNDEKİ ETKİ NEDİR?
Yoğun duygusal stresin kardiyovasküler sistem üzerinde gerçek fizyolojik sonuçları bulunabilir.
Eş kaybı sonrasındaki dönemde kan basıncı, kalp hızı, otonom sinir sistemi ve stres hormonlarındaki değişiklikler araştırılıyor.
Ayrıca ağır duygusal veya fiziksel stres bazı kişilerde “kırık kalp sendromu” olarak bilinen Takotsubo sendromunu tetikleyebilir.
Fakat dul kalma etkisini yalnızca kalp krizi veya Takotsubo sendromuyla açıklamak doğru değildir.
Büyük nüfus çalışmalarında ölüm nedenleri çok çeşitlidir.
YAS BAĞIŞIKLIK SİSTEMİNİ DE ETKİLEYEBİLİR Mİ?
Araştırmalar bu olasılığı da destekliyor.
Eş kaybı yaşayan kişilerde inflamasyon, bağışıklık fonksiyonu ve stres hormonları üzerine çalışmalar yapıldı.
Yasın yarattığı kronik veya yoğun stresin hipotalamus-hipofiz-adrenal eksen, sempatik sinir sistemi ve inflamatuvar süreçlerle etkileşebileceği düşünülüyor.
Ancak bunlar karmaşık biyolojik mekanizmalardır.
“Üzüntü bağışıklığı düşürdü ve kişi bu nedenle öldü” şeklindeki basit bir neden-sonuç ilişkisi bilimsel olarak kurulamaz.
EVLİLİK ERKEKLERİ KORUYOR MU?
Dul kalma etkisini açıklamak için sık kullanılan görüşlerden biri de evliliğin sağlığa sağlayabileceği sosyal ve davranışsal desteklerin kaybıdır.
Evlilik bazı kişiler için düzenli öğünler, sağlık sorunlarının daha erken fark edilmesi, ilaç kullanımının hatırlatılması, tıbbi yardım almaya teşvik edilme ve sürekli sosyal temas sağlayabilir.
Bu mekanizmaların bir bölümü erkeklerde daha güçlü olabilir.
Ancak “kadın erkeğin sağlığını yönetir ve kadın öldüğünde erkek de ölür” şeklindeki açıklama fazla kesin ve indirgemecidir.
Araştırmalar böyle tek yönlü bir nedensellik göstermiyor.
Üstelik evliliklerin yapısı ve görev paylaşımı kuşaklara, toplumlara ve bireylere göre büyük farklılık gösteriyor.
DUL KALMA ETKİSİ KADER DEĞİL
İstatistiksel risk artışı bireyin başına ne geleceğini söylemez.
Çalışmalarda görülen yüzde 20, yüzde 40 veya benzeri göreli risk artışları, eşini kaybeden insanların aynı oranda kısa sürede hayatını kaybedeceği anlamına gelmez.
Bunlar büyük nüfus gruplarının karşılaştırılmasından elde edilen göreli ölçümlerdir.
Bireysel mutlak risk kişinin yaşına, mevcut hastalıklarına, sosyal desteğine ve çok sayıda başka faktöre bağlıdır.
Araştırmaların asıl halk sağlığı mesajı başka yerde olabilir:
Eş kaybından sonraki ilk aylar yalnızca psikolojik destek gerektiren bir yas dönemi olarak görülmemeli.
Özellikle ileri yaştaki kişilerde düzenli yemek yiyip yemediği, ilaçlarını kullanıp kullanmadığı, doktor kontrollerini sürdürüp sürdürmediği, uykusu, alkol kullanımı, fiziksel aktivitesi ve sosyal izolasyonu da yakından izlenebilir.
Bazen en önemli yardım “Nasılsın?” sorusundan sonra gelir:
Bugün yemek yedin mi?
İlaçlarını aldın mı?
Doktor randevuna gidelim mi?
Birlikte yürüyelim mi?
Bu küçük görünen davranışlar, eş kaybından sonra bozulan günlük yaşam düzeninin yeniden kurulmasına yardımcı olabilir.
Bilimin “dul kalma etkisi” dediği olgunun belki de en önemli mesajı budur:
İnsan sağlığı yalnızca organların çalışmasıyla ilgili değildir.
Bizi hayatta tutan düzenin bir kısmı başka insanlarla kurduğumuz ilişkilerin içinde bulunur.
TIBBİ UYARI
Yas doğal bir süreçtir ve eş kaybından sonra artmış istatistiksel risk, her bireyin ciddi sağlık sorunu yaşayacağı anlamına gelmez. Göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılma gibi acil belirtilerde tıbbi yardım alınmalıdır. Uzayan ağır yas, belirgin işlev kaybı veya kendine zarar verme düşüncelerinde profesyonel destek alınması önemlidir.
KAYNAKLAR
Moon JR, Kondo N, Glymour MM, Subramanian SV. Widowhood and Mortality: A Meta-Analysis. PLOS ONE, 2011.
Shor E, Roelfs DJ, Curreli M, Clemow L, Burg MM, Schwartz JE. Widowhood and Mortality: A Meta-Analysis and Meta-Regression. Demography, 2012.
Martikainen P, Valkonen T. Mortality after the Death of a Spouse: Rates and Causes of Death in a Large Finnish Cohort. American Journal of Public Health, 1996.
Stahl ST, Schulz R. Changes in Routine Health Behaviors Following Late-Life Bereavement: A Systematic Review. Journal of Behavioral Medicine, 2014.
Fagundes CP ve ark. Matters of the Heart: Grief, Morbidity, and Mortality. Psychosomatic Medicine, 2020.
Wilson SJ ve ark. Biological Mechanisms Underlying Widowhood's Health Consequences: Does Diet Play a Role? Brain, Behavior, and Immunity – Health, 2022.
