Alerjiyi Ne Tetikler? Evde ve Dışarıda Karşılaştığımız 10 Yaygın Neden
Alerji, bağışıklık sisteminin normalde zararsız olan bir maddeye karşı aşırı tepki vermesiyle ortaya çıkar. Polen en iyi bilinen nedenlerden biri olsa da alerjinin tek kaynağı değildir. Ev tozu akarları, küf, hayvanlardan yayılan alerjenler, bazı gıdalar, ilaçlar, lateks, böcek zehirleri ve hamam böceği kaynaklı parçacıklar da reaksiyon başlatabilir.
Üstelik tetikleyiciye göre tablo değişebilir. Bazı kişilerde hapşırma, burun akıntısı ve gözlerde kaşıntı ön plandayken bazılarında kurdeşen, dudak veya dilde şişme, kusma, hırıltı ya da nefes almada güçlük görülebilir. Ağır reaksiyonlar ise anafilaksiye ilerleyebilir.
Alerji neden olur?
Bağışıklık sisteminin temel görevi vücudu zararlı etkenlere karşı korumaktır. Alerjide ise bağışıklık sistemi normalde zararsız olan belirli maddeleri tehdit olarak algılar.
Duyarlı kişilerde alerjenle karşılaşma bağışıklık yanıtını ve histamin gibi kimyasal aracıların salınmasını tetikleyebilir. Bunun sonucunda burun akıntısı, hapşırma, kaşıntı, gözlerde sulanma, cilt belirtileri veya solunum yakınmaları gelişebilir.
Alerjiyi tetikleyen 10 yaygın neden
1. Polen
Ağaçlar, çimenler ve yabani otların polenleri mevsimsel alerjik rinitin başlıca tetikleyicilerindendir.
Polen alerjisinde en sık:
Hapşırma
Burun akıntısı
Burun tıkanıklığı
Burun ve damakta kaşıntı
Gözlerde kaşıntı ve sulanma
görülebilir.
Belirtilerin yılın belirli dönemlerinde tekrarlaması polen alerjisi açısından önemli bir ipucudur. Ancak polen mevsimi bitmesine rağmen şikâyetlerin devam etmesi başka alerjenlerin de araştırılmasını gerektirebilir.
2. Ev tozu akarları
Alerjinin en kolay gözden kaçabilen kaynaklarından biri ev tozu akarlarıdır.
Bu mikroskobik canlılar özellikle yatak, yastık, döşemeli mobilya, halı ve tekstil ürünlerinin bulunduğu ortamlarda yaşayabilir. Nemli ortamlar çoğalmalarını kolaylaştırabilir.
Ev tozu akarı alerjisinde şikâyetlerin yalnızca belirli bir mevsimde değil, yıl boyunca görülmesi mümkündür.
Özellikle yatakta geçirilen saatlerin ardından burun tıkanıklığı, hapşırma veya göz yakınmalarının artması olası bir ipucu olabilir. Ancak yalnızca belirtilere bakılarak kesin tanı konulamaz.
3. Hayvan kaynaklı alerjenler
Yaygın bir yanlış inanış, evcil hayvan alerjisinin doğrudan hayvanın tüyüne karşı geliştiğidir.
Asıl sorun çoğu zaman hayvanın deri döküntülerinde, tükürüğünde ve diğer salgılarında bulunan proteinlerdir. Bunlar tüylere ve ev içerisindeki yüzeylere taşınabilir.
Bu nedenle yalnızca “az tüy döken” bir hayvan seçmek alerjen maruziyetini mutlaka ortadan kaldırmaz.
4. Küf
Küf sporları da solunum yolu alerjilerini tetikleyebilir.
Küf özellikle nemli alanlarda gelişebilir. Banyo, bodrum, su sızıntısı bulunan bölgeler ve yetersiz havalandırılan alanlar bunun için uygun ortam oluşturabilir.
Dış ortamda ise çürüyen yapraklar, bitki artıkları ve nemli organik materyaller küf sporlarının kaynağı olabilir.
Nem kontrolü ve su sızıntılarının giderilmesi maruziyeti azaltmada önemlidir.
5. Gıdalar
Gıda alerjisi, gıda intoleransıyla aynı şey değildir.
Gıda alerjisinde bağışıklık sistemi belirli bir gıda proteinine karşı reaksiyon oluşturur. Süt, yumurta, yer fıstığı, ağaç yemişleri, balık, kabuklu deniz ürünleri, buğday, soya ve susam iyi bilinen gıda alerjenleri arasındadır.
Belirtiler arasında:
Kurdeşen
Kaşıntı
Dudak, dil veya boğazda şişme
Kusma
Karın ağrısı
İshal
Hırıltı
Nefes almada güçlük
bulunabilir.
Gıda alerjisinin şiddeti kişiden kişiye değişebilir ve bazı reaksiyonlar anafilaksiye ilerleyebilir.
6. Böcek sokmaları
Arı, eşek arısı ve benzeri sokucu böceklerin zehirleri bazı kişilerde ciddi alerjik reaksiyona neden olabilir.
Sokulan bölgede ağrı ve sınırlı şişlik tek başına sistemik alerji anlamına gelmez. Ancak yaygın kurdeşen, boğaz veya dil şişmesi, solunum güçlüğü, baş dönmesi ya da bayılma gibi bulgular ciddi reaksiyonu düşündürür.
Daha önce böcek sokmasına karşı ciddi sistemik reaksiyon yaşayanların alerji uzmanı tarafından değerlendirilmesi önemlidir.
7. İlaçlar
İlaçlara bağlı her yan etki alerji değildir.
Ancak bazı ilaçlar gerçek aşırı duyarlılık reaksiyonlarına yol açabilir. Penisilin ve diğer bazı antibiyotikler bu açıdan sık gündeme gelir; bazı ağrı kesicilerle de aşırı duyarlılık reaksiyonları görülebilir.
Daha önce bir ilaca reaksiyon gelişmiş olması, ilacın ömür boyu kesin biçimde “alerjik” kabul edilmesi gerektiği anlamına gelmeyebilir. Özellikle penisilin alerjisi gibi kayıtlarda uzman değerlendirmesi ve uygun testler tanıyı netleştirebilir.
Şüpheli bir ilacı kendi kendinize yeniden denemek ise güvenli değildir.
8. Lateks
Doğal kauçuk lateks bazı kişilerde alerjik reaksiyona yol açabilir.
Lateks içeren eldivenler ve bazı tıbbi ürünlerle temas sonrasında kaşıntı, kurdeşen, burun ve göz belirtileri veya solunum yakınmaları ortaya çıkabilir.
Nadir durumlarda ağır sistemik reaksiyon gelişebilir.
9. Hamam böceği kaynaklı alerjenler
Ev içindeki alerjen kaynaklarından biri de hamam böcekleridir.
Böceklerin vücut parçaları ve dışkılarındaki proteinler havaya ve ev tozuna karışarak duyarlı kişilerde alerjik belirtileri tetikleyebilir.
Özellikle kalıcı iç ortam alerjilerinde yalnızca ev tozu akarları ve evcil hayvanlar değil, hamam böceği alerjenleri de değerlendirilmelidir.
10. Çevresel irritanlar: Her tetikleyici gerçek alerjen değildir
Burada önemli bir ayrım var.
Sigara dumanı, yoğun parfüm, hava kirliliği ve keskin kokular burun veya astım belirtilerini artırabilir; ancak bunların oluşturduğu reaksiyon her zaman klasik IgE aracılı alerji değildir.
Bu nedenle “bana alerji yapıyor” şeklinde tarif edilen her çevresel etken gerçek bir alerjen olmayabilir.
Alerjinin kaynağı nasıl anlaşılır?
Belirtilerin ne zaman başladığını izlemek oldukça değerlidir.
Örneğin yalnızca ilkbaharda ortaya çıkan yakınmalar poleni düşündürebilirken yıl boyunca, özellikle evde devam eden şikâyetlerde ev tozu akarları, hayvan alerjenleri veya küf gibi iç ortam kaynakları gündeme gelebilir.
Belirtilerin yemek sonrasında başlaması ise gıda alerjisi açısından farklı bir değerlendirme gerektirir.
Şu ayrıntıların kaydedilmesi tetikleyiciyi bulmaya yardımcı olabilir:
Belirti ne zaman başladı?
Nerede ortaya çıktı?
Ne kadar sürdü?
O sırada ne yenildi?
Yeni bir ilaç kullanıldı mı?
Hayvanla temas oldu mu?
Belirli bir ortamda artıyor mu?
Yılın aynı dönemlerinde tekrarlıyor mu?
Ancak belirtiler üzerinden kendi kendine kesin alerji tanısı koymak doğru değildir.
Alerji testi ne zaman gerekir?
Tetikleyicinin belirlenemediği, belirtilerin sık tekrarladığı, günlük yaşamı etkilediği veya ciddi reaksiyon öyküsü bulunduğu durumlarda hekim değerlendirmesi gerekebilir.
Öyküye göre deri prik testi veya belirli alerjenlere karşı IgE antikorlarını değerlendiren kan testleri kullanılabilir.
Buradaki önemli nokta şudur: Pozitif bir alerji testi tek başına mutlaka klinik alerji anlamına gelmez. Sonucun kişinin belirtileri ve maruziyet öyküsüyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Alerjenlerden tamamen kaçınmak mümkün mü?
Her zaman değil.
Polen gibi dış ortam alerjenlerinden tamamen uzaklaşmak gerçekçi değildir. Buna karşılık kişinin gerçekten duyarlı olduğu alerjen belirlendiğinde hedefli önlemler maruziyeti azaltabilir.
Örneğin ev tozu akarına duyarlı kişilerde yatak ve yastık için alerjen geçirmeyen kılıflar, uygun temizlik yöntemleri ve iç ortam neminin kontrol edilmesi yararlı olabilir.
Polen alerjisinde yüksek polen dönemlerinde dış ortam maruziyetinin azaltılması ve eve giren polenin kontrol edilmesi düşünülebilir.
Tedavi ise alerjinin türüne ve şiddetine göre antihistaminikler, burun spreyleri veya uygun hastalarda alerjen immünoterapisi gibi seçenekleri içerebilir. Tedavi seçimi kişinin hastalığına göre yapılmalıdır.
Alerji ne zaman acildir?
Alerjik reaksiyonların büyük bölümü yaşamı tehdit etmez. Ancak anafilaksi acil müdahale gerektirir.
Özellikle şu belirtiler ciddi kabul edilmelidir:
Nefes almada güçlük
Boğazda sıkışma veya şişme
Dil şişmesi
Bayılma veya belirgin bilinç değişikliği
Şiddetli baş dönmesi
Birden fazla organ sistemini etkileyen hızla gelişen reaksiyon
Anafilaksi riski nedeniyle adrenalin reçete edilmiş kişiler, hekimlerinin hazırladığı acil eylem planına uymalı ve adrenalini geciktirmemelidir. Acil tıbbi yardım da sağlanmalıdır.
Alerjide en önemli adım: Tetikleyiciyi doğru tanımak
Sürekli hapşırmanın nedeni polen olabilir; ancak aynı belirtileri yataktaki ev tozu akarları, evcil hayvan kaynaklı proteinler veya küf de oluşturabilir.
Bu nedenle alerjiyi kontrol etmenin temel basamaklarından biri, yalnızca belirtileri baskılamak değil, gerçekten hangi alerjenin reaksiyonu tetiklediğini belirlemektir.
Özellikle yıl boyunca süren veya nedeni açıklanamayan yakınmalarda belirtilerin zamanı ve maruziyetlerle ilişkisi önemli ipuçları sağlar. Gerektiğinde alerji değerlendirmesi bu tabloyu netleştirebilir.
TIBBİ UYARI
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve tanı veya kişisel tedavi önerisi yerine geçmez. Nefes darlığı, boğaz veya dilde şişme, bayılma ya da hızla ilerleyen ciddi alerjik reaksiyon belirtilerinde acil tıbbi yardım alınmalıdır.
KAYNAKLAR
American Academy of Allergy, Asthma & Immunology (AAAAI) — Allergic Rhinitis / Hay Fever
American College of Allergy, Asthma & Immunology (ACAAI) — Allergies and Allergic Conditions
WebMD — Common Allergy Triggers
