Şeker yerine kullanılan düşük veya sıfır kalorili tatlandırıcıların uzun dönemli beyin sağlığıyla ilişkisini inceleyen geniş kapsamlı bir araştırma, yüksek tatlandırıcı tüketimi ile daha hızlı bilişsel gerileme arasında bağlantı bulunduğunu ortaya koydu. Brezilya'da 12.772 yetişkinin yaklaşık sekiz yıl izlendiği çalışmada, tatlandırıcı tüketimi en yüksek olan grupta hafıza ve düşünme becerilerindeki gerilemenin en düşük tüketim grubuna kıyasla yüzde 63 daha hızlı olduğu bildirildi.
São Paulo Üniversitesi öncülüğünde gerçekleştirilen araştırma, Amerikan Nöroloji Akademisinin bilimsel dergisi Neurology'de Eylül 2025'te çevrim içi yayımlandı. Çalışma, 2026 yılında yapılan kapsamlı veri düzeltmelerinin ardından yeniden değerlendirildi. Araştırmacılar, düzeltmelerin temel bilimsel sonuçları değiştirmediğini açıkladı.
Araştırmanın dikkat çekici yönü, yaygın kullanılan yedi farklı şeker ikamesinin bilişsel performansla ilişkisinin uzun süreli insan verileri üzerinden değerlendirilmesi oldu.
12.772 kişi yaklaşık sekiz yıl izlendi
Araştırmada Brezilya'daki yetişkin sağlığına ilişkin uzun dönemli ELSA-Brasil çalışmasının verileri kullanıldı.
Başlangıçta 35 yaş ve üzerindeki kamu çalışanlarından oluşan katılımcıların yaş ortalaması yaklaşık 52'ydi. Katılımcıların yüzde 54,8'ini kadınlar oluşturuyordu.
Araştırmacılar, katılımcıların beslenme alışkanlıklarını başlangıçta uygulanan ayrıntılı besin tüketim anketleriyle değerlendirdi. Ardından tatlandırıcı alım miktarlarını hesaplayarak kişileri üç tüketim grubuna ayırdı.
En düşük tüketim grubundaki kişiler günlük ortalama 20 miligram, en yüksek tüketim grubundakiler ise ortalama 191 miligram tatlandırıcı alıyordu.
Katılımcılara izlem boyunca üç farklı dönemde bilişsel testler uygulandı.
Bu testlerde kelime hatırlama, sözel akıcılık, çalışma belleği, bilgiyi işleme hızı ve genel düşünme becerileri değerlendirildi.
Araştırmacılar yaş, cinsiyet, yüksek tansiyon ve kalp-damar hastalıkları gibi bilişsel performansı etkileyebilecek çeşitli faktörleri istatistiksel analizlerde dikkate aldı.
En yüksek tüketim grubunda yüzde 63 daha hızlı gerileme
Güncellenen araştırma sonuçlarına göre tatlandırıcı tüketimi en yüksek grupta genel bilişsel performanstaki gerileme, en düşük tüketim grubuna göre yüzde 63 daha hızlı gerçekleşti.
Orta düzeyde tüketim grubunda ise bu fark yüzde 36 olarak bildirildi.
Araştırmacılar, en yüksek tüketim grubundaki farkın yaklaşık 1,6 yıllık ek bilişsel yaşlanmaya karşılık geldiğini hesapladı.
Ancak bu sonuçların doğru yorumlanması gerekiyor.
Yüzde 63'lük fark, demans gelişme riskinin yüzde 63 arttığı anlamına gelmiyor. Araştırmada karşılaştırılan ölçüt, bilişsel test performansının zaman içindeki gerileme hızıydı.
Benzer şekilde 1,6 yıllık yaşlanma karşılaştırması da beynin biyolojik yaşının doğrudan ölçüldüğü anlamına gelmiyor. Bu ifade, bilişsel testlerde gözlenen değişimin yaşlanmaya bağlı ortalama değişimle karşılaştırılmasına dayanıyor.
Hangi altı tatlandırıcıyla ilişki bulundu?
Araştırmacılar yedi farklı düşük veya sıfır kalorili şeker ikamesini inceledi.
Bunlardan altısının daha hızlı bilişsel gerilemeyle istatistiksel olarak ilişkili olduğu belirlendi.
İlişki saptanan maddeler şunlardı:
Aspartam: Şekersiz içeceklerde ve çeşitli düşük kalorili ürünlerde kullanılan yoğun tatlandırıcılardan biri.
Sakarin: Sofralık tatlandırıcılarda ve bazı şekersiz gıdalarda kullanılan, uzun süredir bilinen bir tatlandırıcı.
Asesülfam-K: Özellikle çeşitli hazır içeceklerde ve işlenmiş gıdalarda kullanılan yoğun tatlandırıcı.
Eritritol: Şeker yerine kullanılan, şeker alkolleri grubunda yer alan bir bileşik.
Ksilitol: Şekersiz sakızlarda, şekerlemelerde ve bazı ağız bakım ürünlerinde de kullanılabilen bir şeker alkolü.
Sorbitol: Şekersiz şekerlemeler ve bazı düşük şekerli ürünlerde kullanılan bir şeker alkolü.
Bu maddelerden aspartam, sakarin ve asesülfam-K yoğun tatlandırıcılar arasında bulunurken eritritol, ksilitol ve sorbitol şeker alkolleri grubunda yer alıyor.
Dolayısıyla araştırmada incelenen maddelerin tamamı aynı kimyasal sınıfa ait değil.
Yedinci madde olan tagatoz ile bilişsel gerileme arasında ise bu çalışmada istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edilmedi.
Ancak bu sonuç, tagatozun beyin sağlığını koruduğunu veya diğer tatlandırıcılardan kesin olarak daha güvenli olduğunu göstermiyor.
60 yaşın altındakilerde ilişki daha belirgindi
Araştırmanın bir başka önemli bulgusu, tatlandırıcı tüketimiyle bilişsel gerileme arasındaki bağlantının yaş gruplarına göre değişmesiydi.
60 yaşın altındaki yetişkinlerde yüksek tatlandırıcı tüketimi, özellikle sözel akıcılık ve genel bilişsel performansta daha hızlı gerilemeyle ilişkili bulundu.
Sözel akıcılık, kişinin belirli bir süre içinde uygun kelimeleri bulabilme ve ifade edebilme becerisini anlatıyor.
60 yaş ve üzerindeki katılımcılarda ise aynı ilişki istatistiksel olarak gösterilemedi.
Bu durum, ileri yaşta tatlandırıcı tüketiminin zararsız olduğunu kanıtlamıyor. Bulgular yalnızca araştırmanın incelenen yaş gruplarında farklı sonuçlar verdiğini gösteriyor.
Diyabeti olan kişilerde bağlantı daha güçlüydü
Araştırmacılar, diyabeti bulunan katılımcılarda tatlandırıcı tüketimi ile bilişsel gerileme arasındaki bağlantının daha güçlü olduğunu belirledi.
Bu bulgu önem taşıyor. Çünkü diyabeti bulunan kişiler, şeker tüketimini sınırlandırmak amacıyla tatlandırıcı içeren ürünlere daha sık yönelebiliyor.
Bununla birlikte çalışmada diyabetli kişilerde gözlenen ilişkinin doğrudan tatlandırıcılardan kaynaklandığı gösterilmedi.
Diyabetin süresi, metabolik sağlık, beslenme alışkanlıkları ve eşlik eden hastalıklar gibi çok sayıda faktör bilişsel performansı etkileyebiliyor.
Araştırmanın sonuçları, diyabetli bireylerin şekerli ürünlere geri dönmesi gerektiği şeklinde yorumlanmamalı.
Tatlandırıcılar gerçekten hafızayı bozuyor mu?
Araştırmanın yanıtlayamadığı temel soru bu.
Çalışma, insanlarda yürütülmüş uzun süreli bir gözlemsel araştırma olmasına rağmen doğrudan neden-sonuç ilişkisi kurabilecek deneysel bir tasarıma sahip değildi.
Katılımcılara belirli tatlandırıcılar rastgele verilmedi. Kişilerin mevcut beslenme alışkanlıkları incelendi ve zaman içindeki bilişsel değişimleri karşılaştırıldı.
Bu nedenle daha fazla tatlandırıcı tüketen kişilerde görülen hızlı gerilemenin mutlaka tatlandırıcılardan kaynaklandığı söylenemiyor.
Ayrıca besin tüketim bilgilerinin katılımcıların kendi bildirimlerine dayanması, ölçüm hatalarına yol açabiliyor.
İzlem sırasında çalışmadan ayrılan katılımcılar ve bütün istatistiksel düzeltmelere rağmen ölçülemeyen yaşam tarzı farklılıkları da sonuçları etkileyebilecek sınırlılıklar arasında bulunuyor.
Araştırma demans veya Alzheimer hastalığı tanısı gelişme riskini doğrudan değerlendiren bir çalışma olarak da yorumlanmamalı.
Bulgular, belirli bilişsel testlerde zamanla ortaya çıkan değişimlere odaklanıyor.
2026 yılında araştırmanın verileri yeniden analiz edildi
Araştırmanın bilimsel geçmişinde dikkat çekici bir gelişme daha bulunuyor.
İlk kez 2025 yılında yayımlanan makalede, Kasım 2025'te bazı güven aralıklarıyla ilgili düzeltmeler yapıldı.
Ardından 30 Temmuz 2026'da yayımlanan ikinci düzeltmede, araştırmacılar analiz sürecinde başka sorunlar da belirlediklerini ve verileri baştan sona yeniden analiz ettiklerini açıkladı.
Bu kapsamda istatistiksel tahminler, güven aralıkları, tablolar ve bazı şekiller yeniden oluşturuldu.
Neurology dergisinde yayımlanan düzeltme açıklamasında, değişikliklerin araştırmanın temel sonuçlarını etkilemediği belirtildi.
Amerikan Nöroloji Akademisinin güncellenmiş açıklamasında, en yüksek tüketim grubundaki bilişsel gerileme farkı yüzde 63, orta tüketim grubundaki fark ise yüzde 36 olarak veriliyor.
Dolayısıyla araştırmanın sonuçları değerlendirilirken ilk haberlerde yer alan sayılar yerine güncellenmiş verilerin esas alınması önem taşıyor.
Şeker yerine tatlandırıcı kullanmak daha mı sağlıklı?
Araştırma, bu soruya bütün yönleriyle yanıt vermiyor.
Şeker tüketimini azaltmanın metabolik sağlık açısından olası yararları ile belirli tatlandırıcıların uzun dönemli etkileri birbirinden ayrı değerlendirilmesi gereken konular.
Üstelik tatlandırıcı içeren bütün ürünlerin beslenme açısından aynı özelliklere sahip olduğu da söylenemez.
Şekersiz bir içeceğin, şekersiz sakızın veya tatlandırıcı içeren başka bir gıdanın tüketim amacı ve miktarı farklı olabilir.
Çalışmada çeşitli tatlandırıcıların toplam ve bireysel tüketimi incelendiği için sonuçlardan her ürün veya her kullanım biçimi için aynı düzeyde risk çıkarılamaz.
Ayrıca araştırmada gözlenen bağlantı, belirli bir tatlandırıcı miktarının üzerinde mutlaka bilişsel zarar oluştuğunu gösteren bir güvenlik eşiği olarak kullanılamaz.
Bu bulguların tüketiciler açısından en önemli karşılığı, şeker yerine kullanılan ürünlerin uzun vadeli sağlık etkilerinin de araştırılması gerektiğidir.
Mevcut veriler tek başına bütün tatlandırıcıların bırakılmasını gerektiren kesin bir bilimsel sonuca ulaşmış değil.
Bunun için farklı toplumlarda yürütülen yeni çalışmaların, daha güvenilir tüketim ölçümlerinin ve mümkün olduğunda kontrollü araştırmaların sonuçlarına ihtiyaç bulunuyor.
TIBBİ UYARI
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Araştırma sonuçlarına dayanarak diyabet tedavinizi veya beslenme planınızı kendi kendinize değiştirmeyin. Kişisel beslenme ve tedavi kararları için hekiminize veya diyetisyeninize danışın.
KAYNAKLAR
1. Gonçalves NG, Martinez-Steele E, Lotufo PA ve arkadaşları. Association Between Consumption of Low- and No-Calorie Artificial Sweeteners and Cognitive Decline: An 8-Year Prospective Study. Neurology. 2025;105(7):e214023. DOI: 10.1212/WNL.0000000000214023.
2. Gonçalves NG ve arkadaşları. Association Between Consumption of Low- and No-Calorie Artificial Sweeteners and Cognitive Decline: An 8-Year Prospective Study. Correction & Replacement. Neurology. 2026;107(4):e218380. DOI: 10.1212/WNL.0000000000218380.
3. American Academy of Neurology. Not So Sweet: Some Sugar Substitutes Linked to Faster Cognitive Decline. Basın açıklaması, 3 Eylül 2025; 30 Temmuz 2026 tarihli düzeltmeye göre güncellenmiş sürüm.
