Bir çiftçinin yıllarca kullandığı tarım ilacı, sanayi çalışanının soluduğu çözücü veya gençlikte geçirilen ciddi bir kafa travması… Bunların hiçbiri tek başına “Parkinson olacaksınız” anlamına gelmiyor. Ancak bilim insanları, hastalığın neden bazı kişilerde ortaya çıktığını anlamaya çalışırken geçmişteki çevresel maruziyetleri de giderek daha dikkatli inceliyor.
Parkinson hastalığı; hareketlerin yavaşlaması, kaslarda sertlik, istirahat hâlinde titreme ve denge sorunlarıyla tanınan, ilerleyici bir sinir sistemi hastalığıdır. Beyinde hareketlerin düzenlenmesine yardım eden dopamini üreten hücrelerin zamanla kaybedilmesiyle gelişir.
Bu hücre kaybını başlatan süreç ise çoğu hastada tam olarak bilinmez. Eldeki veriler, Parkinson’un genetik yatkınlık, yaşlanma, çevresel maruziyetler ve yaşam boyunca biriken biyolojik etkilerin kesiştiği karmaşık bir hastalık olduğunu gösteriyor.
En güçlü risk etkeni ileri yaş
Parkinson her yaşta görülebilse de hastalığın ortaya çıkma ihtimali yaşla birlikte yükselir. Tanıların büyük bölümü 60 yaşından sonra konur. Bununla birlikte ileri yaş, hastalığın kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez; yaşlı nüfusun çoğunda Parkinson gelişmez.
Erkeklerde Parkinson hastalığı kadınlara göre daha sık görülür. Bu farkın hormonlar, genetik özellikler, mesleki maruziyetler ve yaşam tarzıyla ne ölçüde ilişkili olduğu hâlâ araştırılıyor.
Ailede Parkinson bulunması da riski artırabilir. Ancak hastaların çoğunda hastalığı doğrudan açıklayabilecek tek bir kalıtsal değişiklik saptanmaz. Aile öyküsü olmayan bir kişide de Parkinson gelişebilir.
Bazı pestisitlerle bağlantı neden araştırılıyor?
Tarım ilaçları Parkinson araştırmalarının en fazla dikkat çeken başlıklarından biri. Özellikle tarım alanlarında çalışan, pestisitleri hazırlayan veya uygulayan kişilerde uzun süreli ve yoğun maruziyet üzerinde duruluyor.
Araştırmalarda belirli pestisitlere maruz kalma ile Parkinson arasında istatistiksel ilişki bulundu. Bazı kimyasalların, laboratuvar ortamında dopamin üreten sinir hücrelerine zarar verebildiği de gösterildi. Hücrenin enerji üretim merkezleri olan mitokondrilerin bozulması, oksidatif hasar ve iltihabi süreçler olası açıklamalar arasında.
Bununla birlikte bütün pestisitler aynı değildir. “Tarım ilacı Parkinson’a neden olur” biçimindeki geniş ve kesin bir cümle, mevcut kanıtların sınırlarını aşar. Maruz kalınan kimyasalın türü, yoğunluğu, kullanım süresi, koruyucu ekipman ve kişinin genetik yatkınlığı birlikte değerlendirilmelidir.
Mesleği gereği pestisit kullananların ürün etiketindeki güvenlik talimatlarına uyması; eldiven, maske ve uygun koruyucu giysi kullanması; ilaçlama sırasında yemek yememesi ve kimyasalları yaşam alanlarından uzakta saklaması gerekir. Boş ambalajlar başka amaçlarla kullanılmamalıdır.
Kuru temizleme ve sanayide kullanılan çözücüler
Parkinson riskiyle ilişkisi araştırılan maddeler arasında klorlu organik çözücüler de bulunuyor. Bunlardan trikloroetilen, geçmişte metal parçaların yağdan arındırılması ve bazı kuru temizleme işlemleri gibi farklı alanlarda kullanıldı.
Bu maddelerle ilgili bulgular özellikle yüksek düzeyde ve uzun süreli mesleki maruziyet yaşayan gruplardan geliyor. Bir kişinin geçmişte kuru temizlemeci yakınında yaşamış olması veya kısa süreli bir kimyasal kokuya maruz kalması, tek başına hastalık geliştireceği anlamına gelmez.
Çalışma ortamında çözücü kullanılıyorsa iyi havalandırma, kapalı sistemler, uygun kişisel koruyucular ve iş sağlığı denetimleri bireysel önlemlerden çok daha etkilidir. Çalışanların hangi kimyasallara maruz kaldıklarını bilmeleri ve işyeri hekimine bu bilgiyi aktarmaları da önem taşır.
Hava kirliliği ile Parkinson arasında bağ var mı?
Trafik kaynaklı azot dioksit ve ince parçacıklar yalnızca akciğer ve kalp sağlığı açısından değil, sinir sistemi üzerindeki olası etkileri nedeniyle de araştırılıyor.
Bazı geniş nüfus çalışmalarında, azot dioksit düzeyi daha yüksek bölgelerde yaşayan kişilerde Parkinson tanısının daha sık görüldüğü bildirildi. Fakat hava kirliliğinin bileşimi şehirden şehre değişir. Birlikte bulunan trafik yoğunluğu, meslek, ekonomik koşullar ve başka çevresel etkenler de sonuçları etkileyebilir.
Bu nedenle araştırmalar bir ilişkiye işaret etse de her kirleticinin Parkinson’a doğrudan neden olduğu söylenemez. Hava kirliliğinin azaltılması ise Parkinson’dan bağımsız olarak kalp, akciğer ve genel toplum sağlığı için güçlü bir koruyucu adımdır.
Yoğun trafik saatlerinde açık havada ağır egzersiz yapmamak, mümkünse ana yollar yerine daha sakin güzergâhları seçmek ve kapalı alanları hava kalitesinin daha iyi olduğu saatlerde havalandırmak maruziyeti azaltabilir. Asıl kalıcı çözüm, temiz hava politikaları ve toplumsal ölçekte emisyonların düşürülmesidir.
Tekrarlayan kafa travmaları riski etkileyebilir
Bilinç kaybına yol açan ciddi kafa travmaları ve tekrarlayan darbeler de Parkinson riskinin araştırıldığı alanlardan biri. Özellikle temas sporları, düşmeler, trafik kazaları ve bazı mesleklerde meydana gelen kafa yaralanmaları üzerinde duruluyor.
Kafa travmasının beyinde uzun süre devam eden iltihabi süreçleri tetikleyebileceği ve Parkinson’da biriken alfa-sinüklein adlı proteinin davranışını etkileyebileceği düşünülüyor. Ancak kafa travması geçiren kişilerin büyük çoğunluğunda Parkinson gelişmez.
Buradaki en uygulanabilir yaklaşım travmayı önlemektir. Araçta emniyet kemeri, bisiklet ve uygun spor dallarında kask kullanmak; çocukların spor etkinliklerinde güvenlik kurallarına uymak; ileri yaşta düşmeye yol açabilecek ev içi tehlikeleri azaltmak önemlidir.
Başını çarpan bir kişide bilinç kaybı, tekrarlayan kusma, şiddetlenen baş ağrısı, konuşma bozukluğu, güç kaybı, nöbet, belirgin uyku hâli veya davranış değişikliği varsa gecikmeden acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.
Risk faktörü hastalık nedeni demek değildir
Parkinson araştırmalarındaki en sık yanlış anlama, “ilişki” ile “kesin neden” kavramlarının birbirine karıştırılmasıdır.
Bir etkene daha fazla maruz kalan grupta hastalığın daha sık görülmesi, o etkenin her kişide hastalığa yol açtığını kanıtlamaz. Genetik özellikler, yaş, başka kimyasallara maruziyet, beslenme, hareket düzeyi ve araştırmanın nasıl tasarlandığı sonuçları etkileyebilir.
Risk artışı da çoğu zaman mutlak tehlikeyi göstermez. Başlangıçtaki olasılık düşükse göreceli bir artışın kişisel karşılığı yine düşük kalabilir. Bu yüzden tek bir araştırmaya bakarak kişinin Parkinson’a yakalanma ihtimalini hesaplamak mümkün değildir.
Parkinson tamamen önlenebilir mi?
Parkinson hastalığını kesin olarak önlediği kanıtlanmış bir ilaç, besin veya yaşam tarzı programı bulunmuyor. Buna karşılık düzenli fiziksel aktivitenin daha düşük Parkinson riskiyle ilişkili olduğunu gösteren çok sayıda çalışma var.
Egzersiz yalnızca olası Parkinson riski açısından değil; kalp-damar sağlığı, kas gücü, denge, uyku ve zihinsel iyilik hâli açısından da yarar sağlar. Sağlık durumu elverdiği ölçüde tempolu yürüyüş, bisiklet, yüzme, kuvvet ve denge çalışmaları birlikte uygulanabilir.
Sebze, meyve, baklagil, tam tahıl, balık ve zeytinyağının ağırlıkta olduğu dengeli beslenme de genel beyin ve damar sağlığını destekler. Ancak belirli bir yiyeceği tüketmenin Parkinson’u önlediği söylenemez.
Kahve ve çay tüketimi bazı araştırmalarda daha düşük Parkinson görülme sıklığıyla ilişkilendirilmiştir. Bu bulgu, Parkinson’dan korunmak amacıyla herkese kafein başlanması gerektiği anlamına gelmez. Çarpıntısı, ritim bozukluğu, reflüsü, uykusuzluğu veya gebeliği bulunan kişilerde kafein tüketimi ayrıca değerlendirilmelidir.
Sigara kullanımı da gözlemsel çalışmalarda daha düşük Parkinson sıklığıyla ilişkilendirilmiştir. Buna rağmen sigara; kanser, kalp krizi, inme ve kronik akciğer hastalığının başlıca nedenleri arasındadır. Parkinson’dan korunmak için sigaraya başlamak ya da sigarayı sürdürmek kesinlikle güvenli bir seçenek değildir.
Hangi belirtilerde nörolojiye başvurulmalı?
Parkinson yalnızca el titremesinden ibaret değildir. Üstelik her titreme de Parkinson anlamına gelmez. Aşağıdaki değişiklikler kalıcı hâle geldiyse nöroloji değerlendirmesi uygun olabilir:
- Dinlenirken ortaya çıkan ve çoğunlukla bir tarafta başlayan titreme
- Hareketlerde belirgin yavaşlama
- Kol veya bacaklarda açıklanamayan sertlik
- Yürürken bir kolun eskisine göre daha az sallanması
- Küçülen ve sıkışan el yazısı
- Adımların giderek kısalması veya ayakların yere takılması
- Yüz ifadesinin azalması ve sesin kısılması
- Koku duyusunda belirgin azalma
- Uykuda bağırma, konuşma veya rüyadaki hareketleri yapma
- Uzun süren kabızlıkla birlikte hareket belirtilerinin bulunması
Koku kaybı, kabızlık veya uyku bozukluğu toplumda oldukça yaygındır. Bunların tek başına bulunması Parkinson tanısı koydurmaz. Tanı; kişinin öyküsü, nörolojik muayenesi ve gerektiğinde başka hastalıkları dışlamak için yapılan incelemelerle konur.
Çevresel bir etkene maruz kaldığını düşünen ancak hiçbir belirtisi bulunmayan kişiye rutin olarak Parkinson taraması yapılmasını sağlayan, herkese uygun tek bir kan testi veya görüntüleme yöntemi de bulunmuyor. En doğru adım, maruziyetin niteliğini aile hekimi, işyeri hekimi veya nöroloji uzmanıyla paylaşmaktır.
KAYNAKLAR
- Brain & Life – Factors That May Increase the Risk of Parkinson’s Disease – American Academy of Neurology – 2024.
- Nature Communications – A pesticide and iPSC dopaminergic neuron screen identifies and classifies Parkinson-relevant pesticides – Paul KC ve çalışma arkadaşları – 2023 – DOI: 10.1038/s41467-023-38215-z.
- JAMA Neurology – Association of NO2 and Other Air Pollution Exposures With the Risk of Parkinson Disease – Jo S ve çalışma arkadaşları – 2021 – DOI: 10.1001/jamaneurol.2021.1335.
- Acta Neuropathologica Communications – Biological Links Between Traumatic Brain Injury and Parkinson’s Disease – Delic V, Beck KD, Pang KCH ve çalışma arkadaşları – 2020 – DOI: 10.1186/s40478-020-00924-7.
- Current Neurology and Neuroscience Reports – Update: Protective and Risk Factors for Parkinson Disease – Grotewold A, Albina M – 2024 – DOI: 10.1007/s11910-024-01352-z.
