Kulak çınlaması kimi zaman ince bir ıslık, kimi zaman uğultu, cızırtı ya da elektrik sesi gibi duyulabilir. Ortam sessizleştiğinde daha baskın hale gelen bu sesin dışarıda gerçek bir kaynağı yoktur. Bazı kişiler çınlamayı yalnızca ara sıra fark ederken bazıları uyumakta, odaklanmakta veya konuşmaları takip etmekte zorlanabilir.
Tıbbi adı tinnitus olan kulak çınlaması tek başına bir hastalık değil, farklı nedenlerle ortaya çıkabilen bir belirtidir. JAMA Neurology’de yayımlanan geniş kapsamlı bir inceleme, yetişkinlerin yaklaşık yüzde 14’ünün yaşamının bir döneminde çınlama yaşadığını; ağır düzeyde etkilenmenin ise yaklaşık yüzde 2 olduğunu gösterdi.
İnternette çınlamayı tamamen ortadan kaldırdığı ileri sürülen çok sayıda damla, takviye, cihaz ve uygulama bulunuyor. Ancak kronik kulak çınlamasını herkeste ve kalıcı biçimde susturduğu kanıtlanmış tek bir tedavi henüz yok. Güncel yaklaşım, önce olası nedeni araştırmaya, ardından sesin uyku, ruh hali, işitme ve günlük yaşam üzerindeki etkisini azaltmaya dayanıyor.
## Kulak çınlamasının arkasında ne olabilir?
Çınlama çoğu zaman yaşa veya yüksek sese maruz kalmaya bağlı işitme kaybıyla birlikte görülür. Kişi günlük konuşmaları iyi duyduğunu düşünse bile bazı ses frekanslarında kayıp bulunabilir. Beynin işitme sisteminden azalan ses bilgisini telafi etmeye çalışmasının, kaynağı dışarıda olmayan bir ses algısına katkıda bulunduğu düşünülüyor.
Kulak kiri, orta veya dış kulak enfeksiyonları, çene eklemi sorunları, baş ve boyun yaralanmaları ile bazı iç kulak hastalıkları da çınlamaya yol açabilir. Daha seyrek olarak damar sorunları veya işitme siniri çevresindeki oluşumlar araştırılır.
Bazı antibiyotikler, kanser tedavisinde kullanılan belirli ilaçlar ve yüksek dozda alınan bazı ağrı kesiciler işitme sistemini etkileyebilir. Bununla birlikte bir ilacı suçlayarak tedaviyi kendi kendine kesmek doğru değildir. Çınlama bir ilaç başladıktan veya dozu değiştirildikten sonra ortaya çıktıysa durum hekimle görüşülmelidir.
## İlk adım doğru değerlendirme
Yeni başlayan, devam eden ya da günlük hayatı etkileyen kulak çınlamasında kulak burun boğaz muayenesi ve işitme değerlendirmesi gerekebilir. Hekim sesin tek kulakta mı, iki kulakta mı duyulduğunu; sürekli mi, aralıklı mı olduğunu ve kalp atışıyla aynı ritmi taşıyıp taşımadığını sorgular.
Kulak kanalında kir veya enfeksiyon gibi düzeltilebilir bir neden saptanırsa bunun tedavisi çınlamayı azaltabilir. İşitme testi, kişinin fark etmediği bir işitme kaybını ortaya çıkarabilir. Her hastaya görüntüleme yapılması gerekmez. Manyetik rezonans veya damar incelemeleri daha çok tek taraflı, nabızla uyumlu ya da nörolojik bulguların eşlik ettiği çınlamalarda gündeme gelir.
## En güçlü kanıt bilişsel davranışçı terapi için
Bilişsel davranışçı terapi, çınlama sesini doğrudan ortadan kaldırmayı değil, kişinin bu sese verdiği yoğun duygusal ve bedensel tepkiyi değiştirmeyi amaçlar. Çınlamanın tehlikeli olduğu düşüncesi, sürekli sesi kontrol etme davranışı, uyku kaygısı ve kaçınma alışkanlıkları terapi sırasında ele alınır.
Cochrane tarafından değerlendirilen çalışmalar, bu terapinin çınlamanın yaşam kalitesi üzerindeki olumsuz etkisini azaltabildiğini gösteriyor. Sesin şiddeti her zaman değişmeyebilir; buna rağmen sıkıntı, kaygı ve günlük işlev kaybı hafifleyebilir. Bu ayrım önemlidir: Tedavinin başarısı yalnızca sesin tamamen kaybolmasıyla ölçülmez.
Kabul ve kararlılık terapisi de kişinin bütün dikkatini çınlamaya vermeden günlük yaşamını sürdürebilmesine yardımcı olabilir. Bu yaklaşımda amaç çınlamayı önemsememeye zorlamak değil, sesin kişinin hayatını yönetmesini azaltmaktır.
## İşitme kaybı varsa işitme cihazı yarar sağlayabilir
Çınlamaya işitme kaybı eşlik ediyorsa işitme cihazları çevredeki seslerin yeniden duyulmasını sağlayabilir. Böylece çınlama daha az belirgin hale gelebilir; konuşmaları takip etmek için harcanan çaba da azalabilir. Etki kişiden kişiye değiştiği için cihaz kararı işitme testi ve odyolojik değerlendirme sonrasında verilmelidir.
İleri derecede işitme kaybı bulunan ve uygun koşulları taşıyan bazı kişilerde koklear implantlar da işitmeyi geliştirirken çınlamayı azaltabilir. Bu yöntem yalnızca çınlama için uygulanan sıradan bir tedavi değildir ve ayrıntılı uzman değerlendirmesi gerektirir.
## Beyaz gürültü sesi bastırabilir ama tedavi sayılmaz
Vantilatör sesi, yağmur sesi, düşük düzeyli beyaz gürültü, sakin müzik veya bir sesli kitap özellikle gece çınlamanın daha az fark edilmesini sağlayabilir. Tam sessizlikte dış ses bulunmadığı için dikkat çınlamaya daha kolay yönelir.
Kullanılan sesin çınlamayı tamamen örtecek kadar yüksek olması gerekmez. Yüksek sesle ve uzun süre kulaklık kullanmak işitmeye zarar verebilir. Ses desteği rahatlatıcı bir araçtır; altta yatan nedeni tedavi ettiği veya kronik çınlamayı kalıcı biçimde giderdiği söylenemez.
Çınlama yeniden eğitim terapisi, bilgilendirme ve ses desteğiyle beynin sese alışmasını hedefler. Ancak geniş bir randomize araştırmada özel ses üreteçlerinin standart danışmanlığa belirgin üstünlüğü gösterilemedi. Bu nedenle yöntemin olası yararı, kişiye sunulan eğitim ve destekten bağımsız değerlendirilmemelidir.
## Uyku ve ruh hali tedavinin bir parçası olabilir
Çınlama uykusuzluğu artırabilir; uykusuzluk da sesin daha rahatsız edici algılanmasına yol açabilir. Düzenli uyku saatleri, yatmadan önce sakin bir arka plan sesi ve uyku sorununa yönelik profesyonel destek bu döngünün kırılmasına katkı sağlayabilir.
Kaygı ve depresyon çınlamaya eşlik edebilir veya çınlamanın yükünü ağırlaştırabilir. Antidepresanlar çınlamayı doğrudan susturan ilaçlar değildir. Ancak eşlik eden depresyon ya da kaygı bozukluğunun tedavisinde hekim tarafından gerekli görülürse kullanılabilir.
Çınlamanın kişide dayanılmaz sıkıntıya veya kendine zarar verme düşüncesine yol açması acil psikiyatrik değerlendirme gerektirir. Böyle bir durumda kişi yalnız bırakılmamalı ve gecikmeden acil sağlık desteğine başvurulmalıdır.
## Ginkgo biloba, çinko ve magnezyum için kanıt yetersiz
Ginkgo biloba, çinko, magnezyum ve çeşitli vitamin karışımları çınlama tedavisi adıyla pazarlanabiliyor. Klinik kılavuzlar, vitamin veya mineral eksikliği gösterilmemiş kişilerde bu ürünlerin rutin kullanımını desteklemiyor. Araştırmalar çınlamayı güvenilir ve kalıcı biçimde azalttıklarını ortaya koymuş değil.
Takviyelerin “doğal” olması risksiz oldukları anlamına gelmez. Bazıları kan sulandırıcılarla ve başka ilaçlarla etkileşebilir, yan etkilere yol açabilir veya asıl değerlendirmeyi geciktirebilir.
## Kahve, tuz ve alkolü herkesin bırakması gerekmiyor
Kahve, tuz veya alkolün bütün çınlama hastalarında sesi artırdığını gösteren yeterli kanıt bulunmuyor. Bu nedenle herkese uygulanabilecek katı bir çınlama diyeti yoktur.
Kişi belirli bir içeceğin veya yiyeceğin ardından yakınmasının sürekli değiştiğini fark ediyorsa kısa süreli bir belirti günlüğü tutabilir. Ancak aynı anda çok sayıda besini kesmek, gereksiz kısıtlamalara ve beslenme dengesinin bozulmasına neden olabilir. İç kulakta sıvı basıncıyla seyreden bazı hastalıklarda ise hekim farklı bir beslenme planı önerebilir.
## Yeni cihazlar umut veriyor ancak herkeste aynı sonucu göstermiyor
İki farklı duyuyu aynı anda uyaran bimodal nöromodülasyon cihazları son yıllarda öne çıktı. Bu sistemlerden biri kulaklıkla verilen sesi, dile uygulanan hafif elektriksel uyarıyla birleştiriyor. Amaç, çınlamayla bağlantılı sinir etkinliğini değiştirmek.
ABD Gıda ve İlaç Dairesi bu cihazlardan birine 2023 yılında belirli yetişkinlerde kullanılmak üzere pazarlama izni verdi. Bu karar cihazın çınlamayı tamamen iyileştirdiği veya herkeste işe yaradığı anlamına gelmiyor. Araştırmaların önemli bölümünün cihaz geliştiricileriyle bağlantılı ekiplerce yürütülmesi ve bağımsız çalışma sayısının sınırlı kalması nedeniyle yararın büyüklüğü konusunda daha fazla veriye ihtiyaç var.
## Beyin zamanla sesi geri plana atabilir
Alışma, beynin çınlamayı daha seyrek fark etmeye ve fark ettiğinde daha az güçlü tepki vermeye başlamasıdır. Ses tümüyle kaybolmasa bile uyku, çalışma ve sosyal yaşam üzerindeki etkisi azalabilir.
Çınlamayı sürekli ölçmek, sessizliği tekrar tekrar kontrol etmek ve bütün dikkati sese yöneltmek bazı kişilerde yakınmayı daha baskın hale getirebilir. Uygun danışmanlık, işitme desteği, psikolojik tedavi ve günlük yaşam düzenlemeleri bu döngünün gevşemesine yardımcı olabilir.
## Ne zaman gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalı?
Çınlamayla birlikte üç gün içinde gelişen ani işitme kaybı varsa aynı gün acil kulak burun boğaz değerlendirmesi gerekir. Erken tedavi, işitmenin geri kazanılma olasılığını etkileyebilir.
Çınlamaya yüzde veya vücudun bir tarafında güçsüzlük, konuşma bozukluğu, şiddetli baş dönmesi ya da başka ani nörolojik belirtiler eşlik ediyorsa acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.
Kalp atışıyla aynı ritimde duyulan çınlama, yalnızca bir kulakta devam eden ses, belirgin işitme farklılığı veya yeni başlayan denge sorunu da hekim değerlendirmesini gerektirir. Bu bulgular her zaman ciddi bir hastalık anlamına gelmez; ancak altta yatan nedenin araştırılması gerekir.
KAYNAKLAR
1. JAMA Neurology – Global Prevalence and Incidence of Tinnitus: A Systematic Review and Meta-analysis – Jarach ve arkadaşları – 2022 – DOI: 10.1001/jamaneurol.2022.2189
2. Cochrane Database of Systematic Reviews – Cognitive Behavioural Therapy for Tinnitus – Fuller, Cima, Langguth, Mazurek, Vlaeyen ve Hoare – 2020 – DOI: 10.1002/14651858.CD012614.pub2
3. Otolaryngology–Head and Neck Surgery – Clinical Practice Guideline: Tinnitus – Tunkel ve arkadaşları – 2014 – DOI: 10.1177/0194599814545325
4. JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery – Effect of Tinnitus Retraining Therapy vs Standard of Care on Tinnitus-Related Quality of Life: A Randomized Clinical Trial – Tinnitus Retraining Therapy Trial Research Group – 2019 – DOI: 10.1001/jamaoto.2019.0821
5. National Institute for Health and Care Excellence – Tinnitus: Assessment and Management, NICE Guideline NG155 – 2020
6. ABD Gıda ve İlaç Dairesi – Lenire Tinnitus Treatment Device, De Novo Classification Request DEN210033 – 2023
