Normal görünen testler yanıltıcı olabilir
Diyabet taramalarında en sık kullanılan testlerden biri HbA1c ölçümüdür. Bu test, son yaklaşık 90 gün boyunca kandaki ortalama glikoz seviyesini gösterir. Ancak son yıllarda metabolik sağlık üzerine çalışan araştırmacılar önemli bir noktaya dikkat çekiyor:
HbA1c normal olsa bile metabolik sistem ciddi bir stres altında olabilir.
Çünkü HbA1c yalnızca kan şekeri ortalamasını gösterir; pankreasın bu düzeyi korumak için ne kadar insülin ürettiğini göstermez.
Uzmanlara göre metabolik sağlığın gerçek tablosunu anlamak için insülin düzeylerinin de değerlendirilmesi gerekiyor.
HbA1c Ne Ölçer?
HbA1c, hemoglobinin glikozla birleşmesi sonucu oluşan bir biyokimyasal göstergedir.
Bu test şu soruya yanıt verir:
“Son üç ayda kan şekeri ortalama olarak ne kadar yüksekti?”
Ancak şu soruya cevap vermez:
“Bu kan şekeri seviyesini korumak için pankreas ne kadar çalıştı?”
Başka bir deyişle HbA1c, metabolik sistemin harcadığı çabayı değil, ortaya çıkan sonucu ölçer.
İnsülin Neyi Gösterir?
Fasting (açlık) ve yemek sonrası insülin düzeyleri ise metabolizmanın arka planını ortaya koyar.
İnsülin ölçümü şu başlıklar hakkında bilgi verir:
-
İnsülin duyarlılığı
-
Pankreasın yükü
-
Erken metabolik stres
-
Gizli insülin direnci
Bilimsel çalışmalar metabolik bozulmada ilk yükselen parametrenin insülin olduğunu, glikozun ise daha sonra yükseldiğini gösteriyor.
HbA1c Normal Ama İnsülin Yüksek Olabilir
Metabolik hastalıkların erken döneminde şu tablo görülebilir:
-
Karaciğer insüline dirençli hale gelir
-
Kas dokusu glikozu yeterince kullanamaz
-
Pankreas bunu telafi etmek için daha fazla insülin üretir
Bu durumda ortaya şu tablo çıkar:
-
Kan şekeri normal
-
HbA1c normal
-
İnsülin yüksek
Bu dönem bazen 5 ila 10 yıl boyunca sessiz şekilde devam edebilir.
HbA1c Yükseldiğinde Aslında Hastalık İlerlemiş Olabilir
Bir başka önemli durum ise HbA1c yükseldiğinde insülinin artık yüksek olmamasıdır.
Bu tablo şu durumları düşündürebilir:
-
Beta hücre fonksiyon kaybı
-
Pankreas rezervinin tükenmesi
-
İlk faz insülin yanıtının zayıflaması
Bu aşamada pankreas artık kan şekerini kontrol edemez ve HbA1c yükselmeye başlar.
Yani bazı uzmanlara göre HbA1c yükselmesi çoğu zaman hastalığın başlangıcı değil, telafi mekanizmasının bozulduğu aşamadır.
HbA1c Metabolizma Dışındaki Faktörlerden de Etkilenebilir
HbA1c değeri yalnızca metabolik durumdan etkilenmez.
Aşağıdaki durumlar sonuçları değiştirebilir:
-
Demir eksikliği
-
B12 vitamini eksikliği
-
Kronik böbrek hastalığı
-
Hemoglobin varyantları
-
Kırmızı kan hücrelerinin yaşam süresi
Örneğin:
-
Kısa ömürlü eritrositler → HbA1c düşük görünebilir
-
Uzun ömürlü eritrositler → HbA1c yüksek görünebilir
İnsülin ölçümleri ise bu faktörlerden etkilenmez.
HbA1c Dalgalanmaları Gizleyebilir
HbA1c yalnızca ortalamayı gösterir.
Ancak gün içinde sık görülen şu durumlar ortalamayı gizleyebilir:
-
Yemek sonrası yüksek glikoz sıçramaları
-
Sonrasında hızlı düşüşler
Ortalama normal görünse bile şu sorunlar devam edebilir:
-
İnsülin pikleri
-
Oksidatif stres
-
Damar iç yüzeyinde hasar
Bu nedenle bazı uzmanlar glikoz ortalamasının metabolik sağlığı tam yansıtmadığını vurguluyor.
İnsülin Direnci Lipid Bozukluklarını Erken Başlatabilir
Uzun süre yüksek insülin düzeyleri şu metabolik değişimlere yol açabilir:
-
VLDL üretiminde artış
-
Trigliserid yükselmesi
-
HDL düşmesi
-
Küçük yoğun LDL artışı
-
ApoB partikül sayısında artış
Bu lipid değişiklikleri çoğu zaman kan şekeri yükselmeden önce ortaya çıkar.
İnsülinin Damarsal Etkileri
İnsülin yalnızca glikoz metabolizmasında rol oynamaz. Aynı zamanda şu biyolojik etkileri de tetikleyebilir:
-
Damar düz kas hücrelerinde çoğalma
-
Böbreklerde sodyum tutulumu
-
Sempatik sinir sistemi aktivasyonu
-
Büyüme faktörü sinyalleri
Bu nedenle bazı araştırmacılar hiperinsülineminin metabolik olarak aktif bir risk faktörü olduğunu vurguluyor.
Metabolik Hastalıklar Yıllarca Sessiz İlerleyebilir
Uzmanlara göre metabolik bozulma çoğu zaman HbA1c yükselmeden yıllar önce başlar.
Bu nedenle klinik yaklaşımın şu soruya yönelmesi gerektiği belirtiliyor:
“HbA1c normal mi?” yerine
“Bu değeri korumak için vücut ne kadar insülin üretiyor?”
Gerçek metabolik sağlık yalnızca normal kan şekeri değil, aynı zamanda:
düşük insülin yükü ve stabil glikoz dengesi anlamına geliyor.