Patates kızartması tüketimi ile tip 2 diyabet arasında dikkat çekici bir ilişki bulundu. BMJ’de yayımlanan ve 205 binden fazla kişinin uzun dönem verilerini inceleyen araştırmada, haftalık patates kızartması tüketiminin her üç porsiyonluk artışı tip 2 diyabet gelişme oranında yaklaşık yüzde 20 artışla ilişkiliydi.
Ancak sonuçlar bütün patates tüketiminin aynı şekilde değerlendirilmemesi gerektiğini gösteriyor. Haşlanmış, fırınlanmış veya püre hâline getirilmiş patates tüketimi ile tip 2 diyabet arasında aynı düzeyde anlamlı bir ilişki saptanmadı. Araştırma gözlemsel olduğu için patates kızartmasının tek başına diyabete neden olduğunu kanıtlamıyor.
Patates kızartması tip 2 diyabet riskini ne kadar artırdı?
Araştırmacılar Nurses’ Health Study, Nurses’ Health Study II ve Health Professionals Follow-up Study kapsamında yer alan toplam 205 bin 107 kadın ve erkeğin verilerini değerlendirdi.
Katılımcılar başlangıçta diyabet, kalp-damar hastalığı veya kanser tanısı almamış kişilerden oluşuyordu. Otuz yılı aşan takip süresinde 22 bin 299 tip 2 diyabet vakası kaydedildi.
Vücut kitle indeksi, yaşam tarzı ve beslenmeyle ilişkili çeşitli etkenler hesaba katıldıktan sonra haftalık patates kızartması tüketiminin her üç porsiyonluk artışı, tip 2 diyabet görülme oranında yüzde 20 artışla ilişkili bulundu.
Haftada beş veya daha fazla porsiyon patates kızartması tüketenlerde de, neredeyse hiç tüketmeyenlerle karşılaştırıldığında tip 2 diyabet oranının daha yüksek olduğu görüldü.
Haşlanmış ve fırınlanmış patateste aynı sonuç çıkmadı
Araştırmanın dikkat çekici yönlerinden biri, patatesin hazırlanma biçimlerini ayrı ayrı değerlendirmesiydi.
Haşlanmış, fırınlanmış veya püre hâline getirilmiş patates tüketiminde haftada üç porsiyonluk artış ile tip 2 diyabet arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmadı.
Bu bulgu, “patates diyabet yapar” şeklindeki genel bir çıkarımın çalışmanın sonuçlarını doğru yansıtmadığını gösteriyor. Bulgular daha çok kızartma yöntemiyle hazırlanan patateslerin öne çıktığı bir ilişkiye işaret ediyor.
Patates kızartması yerine tam tahıl tüketildiğinde ne oldu?
Araştırmacılar yalnızca patates tüketimini değil, patatesin yerine hangi besinlerin tercih edildiğini de değerlendirdi.
Haftada üç porsiyon patates kızartmasının tam tahıllarla değiştirilmesi, istatistiksel modellemelerde tip 2 diyabet oranının yaklaşık yüzde 19 daha düşük olmasıyla ilişkilendirildi.
Tam tahıllar arasında tam tahıllı ekmek, tam tahıllı makarna ve benzeri liften zengin tahıl ürünleri yer alabiliyor.
Bununla birlikte bu sonuç bir müdahale çalışmasından değil, gözlemsel veriler üzerinden yapılan ikame analizinden elde edildi. Bu nedenle bir kişinin beslenmesinde yapılacak değişikliğin diyabet riskini kesin olarak yüzde 19 azaltacağı anlamına gelmiyor.
Neden özellikle patates kızartması öne çıkmış olabilir?
Araştırma, patates kızartmasıyla görülen ilişkinin tek bir mekanizmayla açıklanabileceğini göstermiyor.
Kızartma işlemi yemeğin enerji yoğunluğunu ve yağ içeriğini artırabilir. Yüksek sıcaklıkta pişirme sırasında farklı kimyasal bileşikler de oluşabilir. Ayrıca patates kızartmasının sıklıkla şekerli içecekler, işlenmiş etler ve yüksek enerjili öğünlerle birlikte tüketilmesi toplam beslenme düzenini etkileyebilir.
Araştırmacılar çok sayıda yaşam tarzı ve beslenme değişkenini hesaba katmaya çalışsa da gözlemsel çalışmalarda bütün etkileri tamamen ayırmak mümkün değildir.
Vücut ağırlığının da ilişkinin bir bölümünde rol oynayabileceği hesaplandı. Ancak çalışma, tek başına hangi mekanizmanın tip 2 diyabet riskindeki farklılığı oluşturduğunu kanıtlamadı.
Patates tamamen bırakılmalı mı?
Araştırma böyle bir sonuç ortaya koymuyor.
Haşlanmış, fırınlanmış ve püre hâlindeki patatesler için ana analizde tip 2 diyabet riskiyle anlamlı bir artış görülmedi. Bu nedenle bulgular patatesin tamamını tek bir kategori altında değerlendirmek yerine hazırlama biçimine ve genel beslenme düzenine bakılması gerektiğini düşündürüyor.
Patatesin porsiyonu, yanında tüketilen yiyecekler, kullanılan yağ miktarı ve kişinin toplam beslenme alışkanlığı da önem taşıyor.
Araştırmanın en önemli sınırlaması ne?
Çalışma prospektif kohort araştırmasıydı. Bu tür çalışmalar uzun yıllar boyunca çok sayıda insanı takip ederek beslenme alışkanlıkları ile hastalıkların ortaya çıkışı arasındaki ilişkileri inceleyebilir.
Ancak katılımcılara rastgele patates kızartması veya başka bir yiyecek verilmediği için neden-sonuç ilişkisi kesin olarak kurulamaz.
Beslenme bilgileri belirli aralıklarla doldurulan anketlere dayanıyordu. Hatırlama hataları ve ölçülemeyen yaşam tarzı faktörleri sonuçları etkileyebilir.
Bununla birlikte üç büyük kohortun uzun süre takip edilmesi, beslenmenin tekrar tekrar değerlendirilmesi ve sonuçların daha geniş bir meta-analizle desteklenmesi çalışmanın güçlü yönleri arasında bulunuyor.
Günlük yaşam için sonuç ne anlama geliyor?
Araştırmanın en pratik mesajı, patatesin yalnızca “iyi” veya “kötü” bir yiyecek olarak sınıflandırılmasının yeterli olmadığı.
Patates kızartmasının sık tüketimini azaltmak ve karbonhidrat kaynağı olarak daha fazla tam tahıl tercih etmek, genel sağlıklı beslenme yaklaşımıyla uyumlu bir seçenek olabilir.
Tip 2 diyabet riski ise tek bir besinden kaynaklanmaz. Vücut ağırlığı, fiziksel aktivite, genetik yatkınlık, yaş, uyku, sigara kullanımı ve genel beslenme düzeni gibi birçok etken birlikte rol oynar.
TIBBİ UYARI
Bu içerik genel sağlık bilgisi amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel tıbbi değerlendirme yerine geçmez. Diyabet, prediyabet veya özel beslenme gereksinimi bulunan kişiler beslenme değişikliklerini kendi sağlık durumlarına göre hekim veya diyetisyenle değerlendirmelidir.
KAYNAKLAR
The BMJ — Total and specific potato intake and risk of type 2 diabetes: results from three US cohort studies and a substitution meta-analysis of prospective cohorts — 2025
Harvard T.H. Chan School of Public Health — Potatoes may increase risk of type 2 diabetes—depending on their preparation — 2025
