Beyin sağlığı açısından beslenmede dikkat çeken gruplar arasında şekerli içecekler, paketli tatlılar, işlenmiş etler ve kızartmalar bulunuyor. Ancak araştırmalar, bu yiyeceklerden birini tüketmenin doğrudan hafıza kaybına yol açtığını göstermiyor. Asıl incelenen, bu ürünlerin günlük beslenmede ne kadar yer tuttuğu ve yıllar içinde zihinsel becerilerle nasıl bir ilişki gösterdiği.
Hangi yiyeceklerin tüketimi sınırlandırılıyor?
Beyin sağlığı üzerine geliştirilen MIND beslenme modeli; tatlı ve hamur işleri, kızartmalar, kırmızı ve işlenmiş etler, tereyağı ve tam yağlı peynir gibi doymuş yağ veya şeker içeriği yüksek ürünleri sınırlandırıyor. Yeşil yapraklı sebzeler, kuruyemişler, balık ve zeytinyağı ise bu modelde öne çıkan besinler arasında.
Bu yaklaşım, listedeki her yiyeceğin aynı ölçüde zararlı olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmiyor. Beslenme modelinin bileşenleri ile tek bir ürünün bağımsız etkisini birbirinden ayırmak gerekiyor.
Şekerli içecekler ve paketli atıştırmalıklar neden araştırılıyor?
Gazlı şekerli içecekler, birçok paketli tatlı ve tuzlu atıştırmalık, bazı işlenmiş et ürünleri ve hazır yemekler ultra işlenmiş gıda grubuna girebiliyor. Bu tanım, yalnızca pişirilmiş veya paketlenmiş olmayı değil; endüstriyel bileşenler ve çeşitli katkılarla oluşturulan ürünleri anlatıyor.
Brezilya’da 10 bin 775 yetişkinin incelendiği gözlemsel araştırmada, ortanca sekiz yıllık takip boyunca bu ürünleri daha fazla tüketenlerde genel zihinsel becerilerdeki gerileme daha hızlı bulundu. Araştırma 2022’de çevrim içi yayımlandı; yeni yapılmış bir deney değil.
Yüzde 28 bulgusu ne anlama geliyor?
Günlük enerjisinin yüzde 19,9’undan fazlasını ultra işlenmiş ürünlerden alanlarda, daha düşük tüketim grubuna göre genel bilişsel gerileme hızı yüzde 28 daha yüksekti. Bu, Alzheimer riskinin yüzde 28 arttığı veya kişilerin hafızalarının yüzde 28’ini kaybettiği anlamına gelmiyor.
Çalışmada bellek puanı için ayrıca anlamlı bir ilişki bulunmadı. Beslenme alışkanlıklarının gözlemlenmesine dayanan tasarım, neden-sonuç ilişkisini kanıtlamıyor. Yüzde 19,9 değeri de herkes için geçerli bir güvenli tüketim sınırı değil.
Beyni koruyan kesin bir diyet var mı?
Beslenme ile beyin sağlığı arasındaki ilişki umut verici olsa da klinik deneylerin sonuçları daha temkinli okunmalı. Ailesinde demans öyküsü bulunan, bilişsel bozukluğu olmayan 604 ileri yaştaki yetişkinle yapılan üç yıllık deneyde, hafif kalori kısıtlaması uygulanan MIND diyeti ile kontrol diyeti karşılaştırıldı.
2023’te yayımlanan çalışmada iki grubun bilişsel performans değişimleri arasında istatistiksel olarak anlamlı fark görülmedi. Sonuç, sağlıklı beslenmenin değersiz olduğunu göstermiyor; bu koşullarda MIND diyetinin karşılaştırılan beslenme düzenine üstünlüğünün gösterilemediğini anlatıyor.
Sofrada yasak listesi yerine neye bakılmalı?
ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü, belirli bir yiyeceği tüketmenin veya ondan kaçınmanın Alzheimer’ı ya da yaşa bağlı bilişsel gerilemeyi önlediğinin gösterilmediğini belirtiyor. Bu nedenle tek bir ürüne “hafıza koruyucu” ya da “beyin düşmanı” etiketi vermek yanıltıcı olabilir.
Akdeniz tipi beslenme yaklaşımı; sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, balık ve zeytinyağı gibi besinlere ağırlık veriyor. Günlük hayatta bakılabilecek nokta, tek bir öğünden çok haftanın genel düzeni: Sebze ve baklagiller sofrada düzenli yer buluyor mu, yoksa öğünlerin önemli bölümünü hazır ürünler ve tatlılar mı oluşturuyor?
KAYNAKLAR
1. Gomes Gonçalves N ve arkadaşları. Association Between Consumption of Ultraprocessed Foods and Cognitive Decline. JAMA Neurology. Çevrim içi yayın: 5 Aralık 2022; 2023;80(2):142–150. DOI: 10.1001/jamaneurol.2022.4397.
2. Barnes LL ve arkadaşları. Trial of the MIND Diet for Prevention of Cognitive Decline in Older Persons. New England Journal of Medicine. 2023;389:602–611. DOI: 10.1056/NEJMoa2302368.
3. ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü (NIA). What Do We Know About Diet and Prevention of Alzheimer’s Disease?
