Gece yatağa girdiniz. Ev sessiz. Fakat kulağınızda ince bir ıslık, uğultu, vızıltı ya da hiç durmayan tiz bir ses var. Çevrede bu sesi çıkaran hiçbir şey olmadığı halde siz onu duyuyorsunuz.
Bu durum tinnitus, halk arasında bilinen adıyla kulak çınlaması olabilir.
Kulak çınlaması sanıldığından çok daha yaygın. JAMA Neurology’de yayımlanan geniş kapsamlı sistematik derleme ve meta-analiz, dünya genelinde 740 milyondan fazla yetişkinin bir tür tinnitus yaşadığını tahmin ediyor. Araştırmada yetişkinlerde herhangi bir tinnitusun yaygınlığı yüzde 14,4, şiddetli tinnitusun yaygınlığı ise yüzde 2,3 olarak hesaplandı.
Çınlama bazı kişiler için hafif ve zaman zaman fark edilen bir sesken, bazı kişilerde uyku, konsantrasyon, iş yaşamı ve ruh sağlığını ciddi biçimde etkileyebiliyor.
Asıl sorun şu: İnternette kulak çınlamasını geçirdiği öne sürülen takviyelerden ses cihazlarına kadar çok sayıda yöntem bulunuyor.
Bilimsel kanıt ise hepsine aynı şeyi söylemiyor.
Kulak çınlaması aslında nedir?
Tinnitus, dışarıda gerçek bir ses kaynağı olmadığı halde kişinin ses algılamasıdır.
Adında “çınlama” geçse de herkes aynı sesi duymaz. Ses;
- zil sesi,
- ıslık,
- uğultu,
- vızıltı,
- tıslama,
- elektrik sesi,
- motor uğultusu
şeklinde tarif edilebilir.
Bir veya iki kulakta hissedilebilir. Bazı kişiler sesi başının içinde duyduğunu söyler.
Kısa süreli tinnitus özellikle yüksek sese maruz kaldıktan sonra ortaya çıkabilir ve kaybolabilir. Ancak bazı kişilerde aylarca, hatta yıllarca devam edebilir.
Kulak çınlaması neden olur?
Tinnitus tek başına belirli bir hastalık adı değildir. Farklı durumlarla ilişkili ortaya çıkabilen bir belirtidir.
En önemli ilişkilerden biri işitme kaybıdır.
Yaşa bağlı işitme kaybı ve uzun süre yüksek sese maruz kalmak tinnitusla birlikte görülebilir. İşitme sisteminden beyne ulaşan ses bilgisinin azalması sonrasında beynin bu değişime verdiği yanıtın tinnitus algısının oluşmasında rol oynadığı düşünülüyor.
Ancak her kulak çınlamasının nedeni aynı değildir.
Kulak kiri, kulak enfeksiyonları, iç kulak hastalıkları, baş ve boyun yaralanmaları, çene eklemi sorunları ve bazı damar problemleri de tinnitusla ilişkili olabilir.
Bazı ilaçlar da işitme sistemi üzerinde olumsuz etkiye yol açabilir. Özellikle bazı kemoterapi ilaçları ve aminoglikozid grubu antibiyotikler bu açıdan bilinen örnekler arasındadır.
Bu nedenle yeni başlayan veya devam eden tinnitusun yalnızca “kulak çınlaması işte” denilerek geçiştirilmemesi önemlidir.
Kulak çınlamasının kesin tedavisi var mı?
Kronik tinnitusun tamamını ortadan kaldırdığı kanıtlanmış, herkes için etkili tek bir tedavi henüz bulunmuyor.
Bu durum “yapılabilecek hiçbir şey yok” anlamına gelmiyor.
Modern tinnitus tedavisinin önemli hedeflerinden biri, kişinin sesi ne kadar yüksek algıladığından çok, bu sesin yaşamını ne ölçüde etkilediğini azaltmak.
Başka bir ifadeyle amaç bazı hastalarda sesi tamamen susturmak değil, beynin sese verdiği dikkat ve rahatsızlık yanıtını azaltmak olabiliyor.
Zaman içinde bazı kişiler tinnituslarını daha az fark etmeye başlayabiliyor. Bu süreç “habituasyon”, yani alışma olarak adlandırılıyor.
Kanıtı en güçlü seçeneklerden biri: Bilişsel davranışçı terapi
Kulak çınlamasına bağlı sıkıntının azaltılmasında bilimsel kanıtı en güçlü yaklaşımlardan biri bilişsel davranışçı terapi, kısa adıyla BDT.
Burada önemli bir ayrım var.
BDT’nin temel amacı kulağın duyduğu sesi fiziksel olarak susturmak değildir. Kişinin tinnitus karşısında geliştirdiği kaygı, korku, sürekli kontrol etme davranışı ve olumsuz düşünce döngüsünü azaltmaya çalışır.
Cochrane tarafından yayımlanan sistematik derleme, BDT’nin tinnitusun yaşam kalitesi üzerindeki olumsuz etkisini azaltabileceğini gösteriyor.
İngiltere’deki NICE rehberi de tinnitusun duygusal, sosyal ve günlük yaşam üzerindeki etkisi devam eden yetişkinlerde tinnitus odaklı psikolojik tedavilerin değerlendirilmesini öneriyor.
Dijital BDT, grup terapileri ve bireysel BDT bu yaklaşımlar arasında yer alıyor.
İşitme kaybı varsa işitme cihazı önemli olabilir
Tinnitus ile işitme kaybı sıklıkla birlikte görülüyor.
İşitme kaybı kişinin iletişimini etkiliyorsa işitme cihazları yalnızca konuşmaları daha iyi duymasına yardımcı olmakla kalmayabilir, bazı kişilerde tinnitusun daha az fark edilmesine de katkıda bulunabilir.
NICE, tinnitusla birlikte iletişimi etkileyen işitme kaybı bulunan kişilere işitmeyi güçlendiren cihazların sunulmasını öneriyor.
Ancak işitme kaybı bulunmayan herkese yalnızca tinnitus nedeniyle işitme cihazı verilmesi önerilmiyor.
Bu nedenle tinnitus değerlendirmesinin önemli parçalarından biri işitme testi.
Beyaz gürültü ve doğa sesleri işe yarar mı?
Tinnitus özellikle sessiz ortamlarda daha belirgin hale gelebilir.
Bunun nedeni çevrede dikkati başka yöne çekecek seslerin azalmasıdır.
Düşük düzeyde arka plan sesi, bazı kişilerde tinnitusun daha az fark edilmesini sağlayabilir. Beyaz gürültü, hafif doğa sesleri, sakin müzik veya benzeri sesler özellikle uykuya geçiş sırasında bazı kişilerin rahatlamasına yardımcı olabilir.
Ancak burada “rahatlatmak” ile “tedavi etmek” arasındaki fark önemli.
Ses terapilerinin tinnitusun kendisini kalıcı olarak ortadan kaldırdığına ilişkin güçlü ve kesin kanıt bulunmuyor. NICE da yalnızca ses terapisi konusunda genel bir uygulama önerisi oluşturmak için mevcut kanıtları yeterli görmüyor.
Tinnitus retraining therapy gerçekten işe yarıyor mu?
Tinnitus retraining therapy, yani tinnitus yeniden eğitim terapisi, danışmanlık ile ses terapisini bir araya getirerek kişinin zamanla tinnitusa alışmasını hedefleyen bir yaklaşım.
Fakat bu yönteme ilişkin sonuçlar sanıldığı kadar net değil.
JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery’de yayımlanan randomize klinik araştırmada 151 kişi 18 aya kadar takip edildi.
Tinnitusla ilişkili sıkıntı araştırmadaki bütün gruplarda azaldı. Ancak klasik tinnitus yeniden eğitim terapisi, plasebo ses üreteci kullanılan yaklaşım veya standart bakım arasında klinik açıdan anlamlı üstünlük gösterilemedi.
Bu nedenle yöntemin etkisi değerlendirilirken “kesin çözüm” söylemlerine temkinli yaklaşmak gerekiyor.
Dil uyarımı ve ses birlikte kullanılıyor: Yeni cihazlar ne vaat ediyor?
Son yılların dikkat çeken araştırma alanlarından biri bimodal nöromodülasyon.
Bu yöntemde iki farklı duyusal sistem aynı anda uyarılıyor.
Üzerinde en fazla çalışma yapılan cihazlardan biri, kulaklıkla verilen sesleri dil üzerine uygulanan hafif elektriksel uyarıyla birleştiriyor.
Nature Communications’da yayımlanan TENT-A3 çalışmasına 112 kişi katıldı. Araştırmada katılımcılar önce yalnızca ses uyarımı, ardından ses ile dil uyarımının birlikte uygulandığı tedaviyi aldı.
Başlangıçta en az orta derecede tinnitus yükü bulunan grupta, ses ve dil uyarımının birlikte kullanıldığı dönemde klinik yanıt oranı yalnızca ses kullanılan döneme göre daha yüksek bulundu.
Ancak önemli bir sınırlılık var: Araştırma klasik anlamda bağımsız, paralel gruplu ve kör bir randomize çalışma değildi. Katılımcılar kendi kontrolleri olarak değerlendirildi.
Bu nedenle sonuçlar umut verici olsa da yöntemin uzun dönem etkinliğini ve hangi hastaların en fazla yarar göreceğini belirlemek için daha fazla bağımsız araştırmaya ihtiyaç var.
Yeni teknolojiler “kulak çınlamasının kesin tedavisi bulundu” şeklinde yorumlanmamalı.
Ginkgo biloba, çinko ve diğer takviyeler işe yarıyor mu?
Kulak çınlaması internette takviye ürünlerinin en yoğun pazarlandığı sağlık sorunlarından biri.
Ginkgo biloba, çinko, magnezyum ve farklı vitamin kombinasyonları tinnitus için sıkça öneriliyor.
Ancak mevcut bilimsel kanıtlar bu ürünlerin kronik tinnitusun rutin tedavisinde güvenilir biçimde etkili olduğunu göstermiyor.
Amerikan Kulak Burun Boğaz Baş ve Boyun Cerrahisi Akademisi’nin klinik rehberi, kalıcı ve rahatsız edici tinnitusun tedavisi amacıyla Ginkgo biloba, melatonin, çinko veya diğer besin takviyelerinin rutin olarak önerilmemesi gerektiğini belirtiyor.
“Doğal” olması da bir ürünün etkili veya risksiz olduğu anlamına gelmiyor. Bazı takviyeler kullanılan ilaçlarla etkileşime girebilir.
Kahve, tuz veya belirli yiyecekleri kesmek gerekir mi?
Tinnitus yaşayan kişiler bazen kahve, tuz, alkol veya belirli yiyeceklerin çınlamayı artırdığını fark ettiklerini söylüyor.
Kişisel farklılıklar mümkün.
Ancak bütün tinnitus hastalarına uygulanabilecek, belirli bir yiyeceği kesmenin tinnitusun genel olarak düzelmesini sağladığını gösteren güçlü bilimsel kanıt bulunmuyor.
Bu nedenle gereksiz ve aşırı kısıtlayıcı diyetlere yönelmek yerine kişinin kendi belirtilerindeki değişiklikleri gözlemlemesi daha anlamlı olabilir.
Stres çınlamayı artırabilir mi?
Tinnitus ile stres arasında karmaşık bir ilişki bulunuyor.
Stres ve kaygı kişinin sese daha fazla odaklanmasına ve sesi daha rahatsız edici algılamasına yol açabilir. Tinnitus da uyku bozukluğu, kaygı ve ruhsal sıkıntıyı artırabilir.
Böylece bir döngü oluşabilir.
Meditasyon, gevşeme uygulamaları, yoga veya benzeri yöntemler tinnitusun kaynağını ortadan kaldıran tedaviler olarak görülmemeli.
Ancak kişinin stresini azaltıyor ve uykuya geçişini kolaylaştırıyorsa tinnitusla yaşamayı kolaylaştıran destekleyici yöntemler olabilir.
Kulak çınlamasında ne zaman doktora başvurulmalı?
Her tinnitus aynı anlamı taşımaz.
Özellikle tek kulakta sürekli tinnitus, işitme kaybıyla birlikte çınlama veya kişinin günlük yaşamını ciddi biçimde etkileyen tinnitus değerlendirilmelidir.
Kalp atışıyla aynı ritimde duyulan nabız şeklindeki tinnitus da farklı nedenlerin araştırılmasını gerektirebilir.
Kulak çınlamasıyla birlikte aniden ortaya çıkan işitme kaybı ise daha önemlidir. Ani işitme kaybı erken değerlendirme ve tedavi gerektirebilen bir durumdur.
Baş dönmesi, belirgin dengesizlik veya nörolojik belirtilerin eşlik ettiği yeni tinnitus da tıbbi değerlendirme gerektirir.
Her kulak çınlamasında MR gerekir mi?
Hayır.
Kulak çınlaması yaşayan herkese rutin olarak görüntüleme yapılması önerilmiyor.
Değerlendirme tinnitusun tek veya çift taraflı olması, nabızla ilişkisi, işitme kaybının bulunup bulunmaması ve eşlik eden diğer belirtilere göre planlanıyor.
Özellikle iki taraflı, nabızla ilişkili olmayan ve başka şüpheli bulgu bulunmayan tinnitus vakalarında gereksiz görüntülemeden kaçınılabiliyor.
Kulak çınlamasında en önemli hata: “Hiçbir şey yapılamaz” düşüncesi
Kronik tinnitus için herkeste sesi tamamen susturacak bir tedavi bulunmaması, kişinin çaresiz olduğu anlamına gelmiyor.
Önce tinnitusun altında tedavi edilebilir bir neden bulunup bulunmadığı araştırılmalı. İşitme değerlendirmesi yapılmalı. İşitme kaybı varsa bunun yönetimi planlanmalı.
Tinnitus günlük yaşamı ciddi biçimde etkiliyorsa bilişsel davranışçı terapi gibi kanıtı daha güçlü yaklaşımlar değerlendirilebilir.
Uyku, stres, işitme ve ruhsal durum da tedavinin parçaları olabilir.
Yeni nöromodülasyon teknolojileri umut verici bir araştırma alanı oluşturuyor, ancak bunları henüz herkes için kesin çözüm olarak görmek doğru değil.
Belki de tinnitus tedavisindeki en önemli ayrım burada yatıyor:
Sesi tamamen ortadan kaldırmak her zaman mümkün olmayabilir; fakat o sesin hayat üzerindeki hakimiyetini azaltmak mümkün olabilir.
KAYNAKLAR
- JAMA Neurology – Global Prevalence and Incidence of Tinnitus: A Systematic Review and Meta-analysis – Carlotta M. Jarach, Alessandra Lugo, Marco Scala ve arkadaşları – 2022 – DOI: 10.1001/jamaneurol.2022.2189
- Cochrane Database of Systematic Reviews – Cognitive behavioural therapy for tinnitus – Thomas Fuller, Rilana Cima, Berthold Langguth, Birgit Mazurek, Johan W. S. Vlaeyen, Derek J. Hoare – 2020 – DOI: 10.1002/14651858.CD012614.pub2
- National Institute for Health and Care Excellence – Tinnitus: assessment and management – NICE Guideline NG155 – 2020
- Otolaryngology–Head and Neck Surgery – Clinical Practice Guideline: Tinnitus – David E. Tunkel ve arkadaşları – 2014 – DOI: 10.1177/0194599814545325
- JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery – Effect of Tinnitus Retraining Therapy vs Standard of Care on Tinnitus-Related Quality of Life: A Randomized Clinical Trial – Tinnitus Retraining Therapy Trial Research Group – 2019 – DOI: 10.1001/jamaoto.2019.0821
- Nature Communications – Combining sound with tongue stimulation for the treatment of tinnitus: a multi-site single-arm controlled pivotal trial – Michael Boedts ve arkadaşları – 2024 – DOI: 10.1038/s41467-024-50473-z
