Tıp tarihinde bazı keşifler vardır ki yalnızca bir hastalığın tedavisini değiştirmez; bilimin nasıl ilerlediğini de yeniden tanımlar. Bu hikâye, laboratuvarlarda başlayan ama bir doktorun kendi midesinde son bulan sıra dışı bir bilim yolculuğunun hikâyesidir.
1980'li yılların başında Avustralya'nın Perth kentindeki Royal Perth Hospital'da çalışan patolog Dr. Robin Warren, mikroskobun başında saatlerini geçiriyordu. Mide biyopsilerini incelerken herkesin gözünden kaçan bir ayrıntı dikkatini çekmişti.
Mide dokusunun üzerinde, kıvrımlı, spiral şeklinde küçük bakteriler...
O yıllarda tıp dünyasının neredeyse tartışmasız kabul ettiği bir gerçek vardı: Mide asidi o kadar güçlüydü ki hiçbir bakteri burada yaşayamazdı. Ülserin nedeni ise stres, yoğun çalışma temposu, baharatlı yiyecekler ve aşırı mide asidiydi. Bu bilgi ders kitaplarında yazıyor, amfilerde öğretiliyor ve milyonlarca hastaya aynı şekilde anlatılıyordu.
Robin Warren ise mikroskobunda bambaşka bir şey görüyordu.
Kısa süre sonra genç iç hastalıkları uzmanı ve gastroenteroloji araştırmacısı Dr. Barry Marshall ile yolları kesişti. Warren'ın gözlemleri, Marshall'ın sorgulayıcı kişiliğiyle birleşince modern tıp tarihinin en önemli bilimsel ortaklıklarından biri doğdu.
İkili yüzlerce mide biyopsisini inceledi. Gördükleri tesadüf değildi. Gastrit ve peptik ülseri olan hastaların büyük bölümünde aynı spiral bakteri bulunuyordu. Onlara göre sorun mide asidi değil, bu bakteriydi. Daha sonra bu mikroorganizma Helicobacter pylori olarak adlandırılacaktı.
Fakat bilim dünyası onları ciddiye almadı.
Çünkü bu iddia yalnızca yeni bir teori değildi; onlarca yıldır kabul edilen bir tıp öğretisini yerle bir ediyordu. Hakemler makalelerini reddediyor, kongrelerde söyledikleri kuşkuyla karşılanıyor, "Midede bakteri yaşayamaz." cümlesi adeta değişmez bir fizik yasası gibi tekrarlanıyordu.
Barry Marshall için artık yalnızca iki seçenek vardı: Ya vazgeçecekti ya da kimsenin cesaret edemeyeceği bir şey yapacaktı.
1984 yılında laboratuvarda üretilen Helicobacter pylori kültürünü kendi isteğiyle içti.
Bilim uğruna kendi bedenini deney alanına çevirmişti.
Birkaç gün sonra bulantı, kusma, ağız kokusu ve mide ağrıları başladı. Yapılan endoskopide akut gastrit geliştiği görüldü. Midesinden alınan biyopsilerde bakteri açıkça gösterildi ve enfeksiyonun mide mukozasında iltihap oluşturduğu kanıtlandı. Daha sonra antibiyotik tedavisi alarak tamamen iyileşti.
Bu deney yalnızca cesaret örneği değildi.
Bilim tarihinde "öz-deney" olarak bilinen en dikkat çekici çalışmalardan biri hâline geldi. Marshall, etik nedenlerle bunu başka bir insana yaptıramayacağını biliyordu. Bilimsel hipotezini sınamak için riski kendisi üstlenmişti. Bugün aynı yöntem etik kurullar tarafından kabul edilmese de, o günün koşullarında bu deney tıp tarihinin yönünü değiştiren en önemli bilimsel dönüm noktalarından biri oldu.
Ardından dünyanın dört bir yanından araştırmalar gelmeye başladı.
Bir zamanlar stres hastalığı olarak görülen peptik ülserlerin büyük bölümünün aslında enfeksiyon hastalığı olduğu ortaya çıktı. Antibiyotik tedavileri sayesinde milyonlarca insan yıllarca süren ağrılarından kurtuldu. Ülser nedeniyle yapılan mide ameliyatları belirgin şekilde azaldı. Ayrıca Helicobacter pylori enfeksiyonunun mide kanseri ve mide mukozasına bağlı lenfoid doku lenfoması (MALT lenfoma) gelişiminde önemli rol oynadığı da gösterildi.
2005 yılında Barry Marshall ve Robin Warren, Helicobacter pylori bakterisinin keşfi ve gastrit ile peptik ülser hastalığındaki rolünü ortaya koymaları nedeniyle Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'ne layık görüldü. Bu ödül yalnızca iki bilim insanına değil; önyargıya karşı sabrın, dikkatli gözlemin ve bilimsel cesaretin de ödülüydü.
Bu hikâye bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor.
Bilim, çoğu zaman en yüksek sesle konuşanların değil; en dikkatli bakanların eseridir. Robin Warren'ın mikroskopta fark ettiği küçücük spiral bakteriler, Barry Marshall'ın cesaretiyle birleşince yalnızca ülser tedavisini değil, modern gastroenterolojinin geleceğini değiştirdi.
Bugün dünya genelinde milyonlarca insanın antibiyotik tedavisiyle sağlığına kavuşmasının temelinde, iki bilim insanının vazgeçmeyen merakı ve gerçeği kanıtlamak için gösterdiği kararlılık yatmaktadır.
Bazen bir devrim, büyük laboratuvarlarda değil; mikroskobun altında görülen küçücük bir bakteride başlar.
Ve bazen insanlık tarihini değiştiren en büyük deney, bir doktorun kendi midesinde yazılır.