Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu (İYE), üst solunum yolu enfeksiyonlarından sonra en sık görülen enfeksiyondur. Ancak tekrarlayan özelliği, ateş veya başka bulgular vermeden geçirilmesi nedeniyle atlanabilmesi ve en önemlisi böbreklerde kalıcı hasar bırakması nedeniyle çok önemlidir.
Bu nedenle, tedavisi kadar önlenmesi de hayati olup; doktorların, ebeveynlerin hatta çocukların bile enfeksiyonun ortaya çıkmasını kolaylaştıran faktörleri bilmesi gerekir. Kabızlık, bu faktörler arasında en sık görülen nedenlerden biridir.
Çocuklarda Kabızlık Nedir?
Çocuk her gün dışkılama yapmıyorsa kabız kabul edilir.
Her gün dışkı yapsa bile; dışkı sert ise, tuvaletini yaparken zorlanıyor ise ve kaka tutma davranışı varsa kabız kabul edilir.
Dikkat! Bu durum zamanla kalın bağırsağın genişlemesine, dışkının içeride birikmesine ve çocuğun normal dışkılama hissini kaybetmesine yol açabilir.
Kabızlık Nasıl Anlaşılır?
Kabızlığı fark etmek her zaman kolay olmayabilir. Aileler çoğu zaman yalnızca dışkılama sıklığına odaklanır. Oysa dikkat edilmesi gereken başka belirtiler de vardır:
•Sert ve zor çıkan dışkı
•Tuvalete gitmeyi erteleme veya kaçınma
•Karın ağrısı
•İdrar kaçırma veya sık idrara çıkma
•Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
Bu belirtiler bir arada olduğunda, kabızlık mutlaka değerlendirilmelidir.
Kabızlık şikâyeti ile gelmeyen çocuğun kabız olup olmadığını öğrenmek için kabızlığı var mı diye sormak her zaman doğru cevabı getirmez. Hasta veya yakınları kabızlığın tanımını bilmiyorsa doktoru yanlış yönlendirecektir. Bu nedenle, sorgularken kabızlık var mı sorusundan çok, Bristol Kaka Skalası (Tablosu) kullanılır. Çocuğa bu tablo gösterilerek,
‘’ kakan bunlardan hangisine benziyor ?’’ şeklinde sorulmalıdır.
Bristol Kaka Tablosu, dışkının şekil ve kıvamına göre barsaklardan geçiş süresini dolaylı olarak değerlendirmeye olanak sağlayan, klinik pratikte yaygın olarak kullanılan görsel bir sınıflama sistemidir. Tablo, dışkıyı Tip 1’den Tip 7’ye kadar yedi grupta sınıflandırır. Tip 1–2 sert ve parçalı dışkıyı (kabızlık ile ilişkili), Tip 3–4 normal dışkıyı, Tip 5–7 ise yumuşak ya da sulu dışkıyı (ishal ile ilişkili) temsil eder. Özellikle çocuklarda ve fonksiyonel gastrointestinal bozuklukların değerlendirilmesinde, hastanın ya da ebeveynin semptomları daha doğru ifade edebilmesini sağlayarak klinik değerlendirmeye katkı sunar.
İshal Olduğu Sanılan Çocuk Kabız Olabilir!
Klinik pratikte sık karşılaşılan bir yanılgı, sulu veya sık dışkılama yakınması olan çocukların ishal olarak değerlendirilmesidir. Oysa bazı olgularda bu tablo, altta yatan kabızlığa bağlı taşma ishali ile ilişkilidir. Rektumda biriken sert dışkı kitlesi, daha üst barsak kesiminden gelen daha yumuşak dışkının kontrolsüz şekilde geçmesine neden olarak ishal izlenimi yaratır. Bu durum özellikle küçük çocuklarda ve tuvalet eğitimi döneminde daha belirgin olabilir. Bristol Kaka Tablosu kullanılarak dışkı formunun sistematik değerlendirilmesi, gerçek ishal ile kabızlığa bağlı taşma dışkılamasının ayırt edilmesine katkı sağlar ve yanlış tedavilerin önüne geçilmesine yardımcı olur.
Kabızlık Neden İdrar Yolu Enfeksiyonuna Yol Açar?
Bağırsaklar ve mesane anatomik olarak birbirine çok yakındır. Kalın bağırsağın dışkı ile dolu olması, mesanenin yeterince genişlemesini ve tam olarak boşalmasını zorlaştırır. Mesanede kalan idrar miktarının artması, bakterilerin çoğalması için uygun bir ortam oluşturur.
Ayrıca kabızlık, mesane kaslarının uyumlu çalışmasını bozarak işeme sırasında tam boşalamamaya neden olabilir. Bu durum idrarın mesanede daha uzun süre kalmasına ve enfeksiyon riskinin artmasına yol açar. Bu nedenle kabızlık, özellikle tekrarlayan İYE’lerde önemli bir risk faktörüdür.
Doğru Tuvalet Alışkanlığı Nedir?
İdrar yolu enfeksiyonlarının önlenmesinde yalnızca ilaç tedavisi değil, doğru tuvalet alışkanlıklarının kazandırılması da büyük önem taşır. Doğru tuvalet alışkanlığı:
•Çocuğun idrarını ve dışkısını tutmaması
•Gün içinde düzenli aralıklarla tuvalete gitmesi
•Ayakları yere basacak şekilde, rahat bir pozisyonda oturması
•Tuvalette acele etmemesi
şeklinde özetlenebilir. Özellikle okul çağındaki çocuklarda, tuvalet erteleme davranışı hem kabızlığı hem de idrar yolu sorunlarını artırabilir.
İdrar Yolu Enfeksiyonu Tedavisinde Neden Kabızlık Mutlaka Ele Alınmalıdır?
Kabızlık düzeltilmeden yapılan idrar yolu enfeksiyonu tedavileri çoğu zaman kalıcı çözüm sağlamaz. Enfeksiyon antibiyotikle geçse bile, altta yatan zemin devam ettiği sürece enfeksiyon tekrarlayabilir. Bu durum gereksiz antibiyotik kullanımına ve antibiyotik direnci gelişimine yol açabilir.
Bu nedenle özellikle tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu olan çocuklarda, kabızlığın etkin şekilde tedavi edilmesi enfeksiyonların önlenmesinde temel bir adımdır.
Kabızlık Tedavisi
Kabızlığa bağlı taşma dışkılamasında temel tedavi, bağırsakta biriken sert kakaların yumuşatılması ve düzenli dışkılama alışkanlığının yeniden kazandırılmasıdır. Tedavi sürecinde ilaç kullanılırsa, yeterli süre ve doğru dozda kullanılması çok önemlidir; belirtiler düzelse bile ilacın erken kesilmesi kabızlığın tekrarlamasına neden olabilir.
Bunun yanı sıra çocuğun yeterli sıvı alması, liften zengin beslenmesi ve her gün aynı saatlerde tuvalete oturma alışkanlığı kazanması tedavinin önemli bir parçasıdır. Tuvalet sırasında çocuğun acele ettirilmemesi ve cezalandırılmaması gerekir.
Tedavide en sık kullanılan ve etkili ilaçlardan biri makrogol içeren kaka yumuşatıcılardır. Makrogol, bağırsakta su tutarak sert kakaların yumuşamasını sağlar ve çocuğun ağrısız, düzenli şekilde tuvalete çıkmasına yardımcı olur. Bağırsak tembelliği yapmaz ve şeker içermediği için uzun süreli kullanımı güvenlidir.
Makrogolün etkisi hemen değil, birkaç gün içinde ortaya çıkabilir. Bu nedenle ilacın düzenli ve doktorun önerdiği dozda kullanılması önemlidir. Dışkı yumuşadığında veya “ishal olmuş gibi” göründüğünde ilacın kendi kendine kesilmesi doğru değildir; çünkü bu durum çoğu zaman bağırsakların boşalmaya başladığını gösterir. Tedavinin erken bırakılması kabızlığın tekrar etmesine yol açabilir.
Kabızlık tedavisi sabır gerektiren bir süreçtir. Düzenli takip ve doktor önerilerine uyum sağlandığında, çoğu çocukta tamamen düzelir.
Sonuç
İdrar yolu enfeksiyonları yalnızca idrar yollarına ait bir sorun olarak değerlendirilmemelidir. Bazı çocuklarda enfeksiyonun ortaya çıkmasında temel rol oynayan faktör, sindirim sistemiyle ilişkilidir. Kabızlık, idrar yolu enfeksiyonlarının hem oluşumunda hem de tekrarlamasında önemli bir etkendir ve değerlendirme sürecinde mutlaka dikkate alınmalıdır.
Prof. Dr. Nida Temizkan Dinçel- Çocuk Nefrolojisi
SBÜ İzmir Tıp Fakültesi Dr Behçet Uz Çocuk Hastalıkları ve Cerrahisi EAH