Bazen dakikalar, hatta saatler boyunca bir melodiye, bir müzik parçasına ya da “reels” izlerken duyduğumuz seslere dalıp gidebiliriz. Bu anlarda çevremizle bağımız zayıflar ve zihnimiz bambaşka düşüncelere yönelir. Evdeyken hayal dünyasında dolaşır, yürürken ya da toplu taşımadayken fark etmeden varış noktamıza ulaşırız. Zamanın nasıl geçtiğini anlamayız. Bazen bu hayaller masumdur; bazen ise kendimizin ya da sevdiklerimizin zarar gördüğü sert sahneler içerir. Peki, bu durum psikoloji biliminde nasıl tanımlanır?
Bu olgu daydreaming (hayal kurma) olarak adlandırılır.
Daydreaming, günlük yaşamda hemen herkesin yaşadığı, çoğu zaman farkında bile olmadan gerçekleşen zihinsel bir süreçtir. Kişinin dikkati bulunduğu ortamdan kopar ve iç dünyasına yönelir. Bu sırada zihin geçmiş anılar, gelecek planları veya tamamen hayali senaryolar üretir. Hayal kurma, bir yandan yaratıcılığın ve problem çözmenin kaynağı olabilirken, diğer yandan aşırıya kaçtığında günlük işlevleri olumsuz etkileyebilir.
Araştırmalar, hayal kurma sırasında beynin Default Mode Network (Varsayılan Mod Ağı) adı verilen bir sisteminin aktifleştiğini göstermektedir. Bu ağ, kişinin dış dünyadan çok iç düşüncelerine odaklandığı anlarda devreye girer. Öz farkındalık, zaman algısı ve başkalarının duygularını anlama gibi süreçlerle yakından ilişkilidir. Yani hayal kurma, beynin “boş durması” değil, içsel olarak aktif olması anlamına gelir.
Daydreaming genel olarak iki ana tipe ayrılır: adaptif (faydalı) ve maladaptif (uygunsuz) hayal kurma.
Adaptif daydreaming, bireyin zihinsel ve duygusal açıdan işlevsel olduğu hayal kurma biçimidir. Kişinin iç motivasyonunu artırır, geleceğe dair planlar yapmasına yardımcı olur ve yaratıcılığı destekler. Aynı zamanda zihinsel bir dinlenme sağlar; stresin azalmasına ve duygusal dengenin korunmasına katkıda bulunur. Bu tür hayal kurma, kişinin kendini daha iyi tanımasına ve kişisel gelişimine olumlu katkılar sunar.
Buna karşılık maladaptif daydreaming, kontrolsüz ve uzun süreli hayal kurma ile karakterizedir. Bu durumda kişi, saatler boyunca hayali dünyalara dalarak gerçek yaşamdan kopabilir. Günlük sorumluluklar, akademik görevler ve sosyal ilişkiler ihmal edilir. Çoğu zaman bu tür hayal kurma; stres, travma veya yoğun duygusal baskılara karşı bir kaçış mekanizması olarak ortaya çıkar. Ancak zamanla bu durum, gerçek hayat problemlerini çözmek yerine onlardan uzaklaşmaya yol açar.
Maladaptif daydreaming yaşayan bireyler, hayal dünyasına aşırı bağlandıkları için gerçek yaşama dönmekte zorlanabilirler. Bu durum verimliliğin düşmesine, akademik başarısızlığa ve sosyal ilişkilerin zayıflamasına neden olabilir. Uzun vadede ise yalnızlık, depresif duygu durumu ve yaşam kalitesinde ciddi düşüşlerle sonuçlanabilir. Araştırmalar, bu hayal kurma biçiminin yoğun görsel imgeler ve tekrarlayıcı düşüncelerle birlikte seyrettiğini ve günlük yaşam düzenini ciddi şekilde bozabildiğini göstermektedir.
Maladaptif daydreaming, bazı psikolojik durumlarla da yakından ilişkilidir. Özellikle Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) olan bireylerde daha sık görülür. Dikkatini uzun süre sürdüremeyen kişiler, gerçek görevlerden koparak hayali senaryolara daha kolay yönelir. Bu da günlük işlevselliği daha da zorlaştırır. Bazı çalışmalar, DEHB tanısı olan bireylerde maladaptif daydreaming’in daha yoğun ve kalıcı seyrettiğini ortaya koymaktadır.
Ayrıca günümüzde sıkça görülen çoklu görev yapma (multitasking) alışkanlığı da bu durumu tetikleyebilir. Beyin aynı anda birden fazla işe odaklanmaya çalıştığında dikkat dağılır ve bu boşluklarda kişi farkında olmadan hayal dünyasına kayabilir. Bu durum, hem zihinsel yorgunluğu artırır hem de üretkenliği düşürür. Uzun süre devam ettiğinde ise bireyin gerçek hayatla olan bağını zayıflatabilir.
KAYNAKLAR
1.Killingsworth, M. A., & Gilbert, D. T. (2010). A Wandering Mind Is an Unhappy Mind. Science.
2.Somer, E. (2002). Maladaptive Daydreaming: A qualitative inquiry. Journal of Contemporary Psychotherapy.
3.Bigelsen, J., Lehrfeld, J. M., Jopp, D. S., & Somer, E. (2012). Maladaptive daydreaming: Evidence for an under-researched mental health condition. Consciousness and Cognition.
4.Mason, M. F. et al. (2007). Wandering minds: The default network and stimulus-independent thought. Science