Son onilliklərdə cərrahiyyə sahəsində baş verən texnoloji və konseptual dəyişikliklər bir çox xəstəliklərin cərrahi müalicə prinsiplərini əsaslı şəkildə yenidən formalaşdırmışdır. Bu dəyişikliklər arasında endoskopik cərrahiyyənin geniş tətbiqi xüsusi yer tutur. Endoskopik cərrahiyyənin yaranması və sürətli inkişafı cərrahiyyənin tarixi mərhələləri baxımından fundamental dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir və əhəmiyyətinə görə aseptika və antiseptikanın tətbiqi, intubasiyalı narkozun istifadəsi, ekstrakorporal qan dövranı metodlarının inkişafı və əməliyyat mikroskoplarının tətbiqi ilə müqayisə edilə bilər. Elmi ədəbiyyatda bu texnologiyanın meydana çıxması bəzən cərrahiyyə sahəsində “ikinci fransız inqilabı” kimi xarakterizə olunur.
Endoskopik cərrahiyyə dəri örtüklərində geniş kəsiklər aparılmadan, deşilmiş toxuma dəlikləri və ya təbii fizioloji dəliklər vasitəsilə icra olunan radikal cərrahi müdaxilələr toplusunu əhatə edir. XX əsrin 80-ci illərinin sonlarından etibarən bu əməliyyatlar video monitor nəzarəti altında həyata keçirilməyə başlanmışdır. Endocərrahiyyə əsasən qarın boşluğu və döş qəfəsində aparılan laparoskopik və torakoskopik əməliyyatları özündə birləşdirir və minimal invaziv cərrahiyyə konsepsiyasının praktik tətbiqini ən ardıcıl şəkildə təmin etmişdir.
Minimal invaziv cərrahiyyə sağlam toxumaların struktur və funksional bütövlüyünü maksimum dərəcədə qorumaqla radikal cərrahi müdaxilələrin aparılmasına imkan verən cərrahiyyə sahəsidir. Az travmalı və atravmatik əməliyyat prinsipləri tarixi baxımdan yeni olmasa da, bu yanaşmalar Ambroise Paré, Theodor Kocher və William Halsted kimi klassik cərrahların elmi irsində sistemli şəkildə formalaşdırılmışdır. Müasir mərhələdə minimal invaziv cərrahiyyə anlayışı təbii fizioloji dəliklərdən icra olunan endoluminal müdaxilələri, ultrasəs və kompüter tomoqrafiyası nəzarəti altında aparılan perkutan drenaj və punksiya prosedurlarını, eləcə də bir sıra digər az invaziv texnologiyaları əhatə edir.
Endoskopik cərrahiyyənin texniki və funksional xüsusiyyətləri onu ənənəvi açıq cərrahiyyədən prinsipial şəkildə fərqləndirir. Cərrahi manipulyasiyalar bilavasitə videomonitor vasitəsilə aparılır, əməliyyat sahəsi ikiölçülü təsvir üzərində qiymətləndirilir, dərinlik hissinin olmaması və görüntü sahəsinin məhdudluğu müəyyən texniki çətinliklər yaradır. Eyni zamanda obyektlərin böyüdülmüş görüntüsü anatomik strukturların daha dəqiq vizuallaşdırılmasına şərait yaradır. Orqanların palpasiyası yalnız cərrahi alətlər vasitəsilə mümkün olur və bu da cərrahın yüksək səviyyədə əl-göz koordinasiyasına, anatomik biliklərə və texnoloji hazırlığa malik olmasını tələb edir.
Klinik baxımdan endoskopik cərrahiyyənin tətbiqi ənənəvi üsullarla müqayisədə əhəmiyyətli üstünlüklər təmin edir. Əməliyyat sonrası ağrı sindromunun azalması, xəstəxanada qalma müddətinin qısalması, erkən aktivləşmə və reabilitasiya imkanlarının genişlənməsi, estetik nəticələrin yaxşılaşması və infeksion ağırlaşmaların azalması bu üstünlüklər sırasında əsas yer tutur. Ənənəvi cərrahiyyədə tez-tez rast gəlinən yara irinləməsi, eventrasiya, əməliyyat yırtıqları və liqaturalı fistulalar kimi ağırlaşmaların əhəmiyyətli hissəsi endoskopik yanaşma ilə minimuma endirilir. Bu isə həm tibbi, həm də sosial-iqtisadi baxımdan müalicənin səmərəliliyini artırır.
Endoskopik cərrahiyyənin inkişafının növbəti mərhələsi robot texnologiyalarının klinik praktikaya inteqrasiyası ilə xarakterizə olunur. Robot-assist edilmiş cərrahiyyə klassik laparoskopiyanın texniki məhdudiyyətlərini aradan qaldıraraq cərraha daha geniş manevr imkanları təqdim edir. Hal-hazırda ən geniş yayılmış robot cərrahi platforma da Vinci Surgical System hesab olunur. Robot texnologiyalarının tətbiqi üçölçülü yüksək rezolyusiyalı görüntü, alətlərin geniş hərəkət azadlığı, titrəmənin filtrasiya olunması və ergonomik iş şəraiti hesabına xüsusilə uroloji, ginekoloji onkoloji, kolorektal, hepatobiliar, pankreatik və torakal cərrahiyyədə yüksək dəqiqlik və təhlükəsizlik təmin edir.
Gələcək perspektivdə endoskopik və robot cərrahiyyənin inkişafı süni intellektlə inteqrasiya olunmuş qərar dəstəyi sistemləri, görüntü navigasiyası, artırılmış reallıq texnologiyaları, telesurgery və hibrid endoskopik-robot yanaşmalar istiqamətində proqnozlaşdırılır. Süni intellekt əsaslı alqoritmlər əməliyyatdan öncə radioloji görüntülərin avtomatik analizini apararaq anatomik strukturları və risk zonalarını müəyyən edir, intraoperativ ağırlaşmaları real vaxt rejimində proqnozlaşdırır və əməliyyat sonrası nəticələri statistik modellər əsasında qiymətləndirir. Bu yanaşma xüsusilə onkoloji və rekonstruktiv cərrahiyyədə insan faktoru ilə bağlı səhvlərin minimuma endirilməsinə şərait yaradır.
Artırılmış reallıq texnologiyaları real cərrahi sahə üzərinə virtual anatomik məlumatların proyeksiyasını təmin edərək damarların, sinirlərin və digər kritik strukturların daha dəqiq vizuallaşdırılmasına imkan verir. Telesurgery isə cərrahın fiziki olaraq əməliyyat otağında olmadan robot platformalar vasitəsilə uzaq məsafədən müdaxilə aparmasını mümkün edir və yüksək ixtisaslı cərrahların əlçatanlığını artırır. Hibrid endoskopik-robot texnologiyalar isə endoluminal və transabdominal girişlərin kombinasiyasını, diaqnostik və terapevtik mərhələlərin eyni əməliyyatda birləşdirilməsini təmin edərək funksional qoruyucu və rekonstruktiv əməliyyatlar üçün geniş perspektivlər açır.
Fərdiləşdirilmiş cərrahi planlama konsepsiyası xəstəyə məxsus anatomik və funksional xüsusiyyətlər əsasında 3D modellərin qurulmasını, virtual simulyasiyaların aparılmasını və əməliyyatın əvvəlcədən rəqəmsal şəkildə planlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Bu yanaşma cərrahın əməliyyata hazırlıq səviyyəsini yüksəldir, əməliyyat müddətini azaldır və ağırlaşma riskini minimuma endirir.
Beləliklə, endoskopik və robot cərrahiyyənin inkişafı yalnız texniki yeniliklərlə məhdudlaşmır, eyni zamanda cərrahiyyənin elmi və fəlsəfi əsaslarını dəyişən kompleks rəqəmsal transformasiya prosesi kimi qiymətləndirilməlidir. Süni intellekt, artırılmış reallıq və robot texnologiyalarının sinerjisi gələcəkdə daha təhlükəsiz, daha dəqiq və daha fərdiləşdirilmiş cərrahi müdaxilələrin əsasını təşkil edəcəkdir.