1960’lı yılların sonlarında Sacks, New York’taki kronik bakım hastanelerinde nörolog olarak çalışırken sıra dışı bir hasta grubuyla ilgilenmeye başladı. Bu hastalar, 1920’lerde geçirilmiş ensefalitis lethargica sonrasında yıllardır neredeyse donmuş bir durumda yaşamaktaydı. Konuşmuyor, hareket etmiyor ve dış dünyayla anlamlı bir ilişki kuramıyorlardı.
Aynı dönemde yeni geliştirilen L-dopa, Parkinson hastalığında etkili sonuçlar vermeye başlamıştı. Dopamin yetersizliğine benzer bir klinik tablo sergileyen bu hastalarda da ilacı denemeye karar veren Sacks, beklenmedik ve çarpıcı sonuçlarla karşılaştı. Bazı hastalar, onlarca yıl sonra ilk kez konuşmaya, yürümeye ve hatta şakalaşmaya başladı. Bu dramatik “uyanış” sahneleri, Sacks’ın Uyanışlar adlı eserinde çarpıcı biçimde anlatılır.
Ancak Sacks, bu geçici iyilik hâlinin karanlık yüzünü de özellikle vurgular. Doz arttıkça bazı hastalarda taşkınlık, ajitasyon, motor tikler ve ağır psikiyatrik belirtiler ortaya çıkabilmektedir. Bu gözlemlerden hareketle ulaştığı temel sonuç nettir: İlaç yalnızca bir kapıyı aralar; içeride neyle karşılaşılacağı, beynin yapısına ve kişinin özgül hikâyesine bağlıdır. L-dopa, kimi hastalarda hayatı geri getirirken, kimilerinde yeni bir kaos yaratabilmektedir.
Yıllar sonra Sacks bu kez bambaşka bir hasta grubuyla karşılaşır: Görme kaybı olan, ancak “bir şeyler gören” insanlar. Bir huzurevinden gelen telefon üzerine muayene ettiği doksanlı yaşlarında, tamamen kör bir kadın, günlerdir renkli ve hareketli sahneler izlediğini anlatmaktadır. İnsanlar, hayvanlar, çocuklar, geometrik desenler… Hasta, gördüklerinin gerçek olmadığının farkındadır; yine de yoğun bir kaygı içindedir. “Aklımı mı kaybediyorum?” diye sorar.
Sacks’ın koyduğu tanı Charles Bonnet sendromudur. İlk kez 18. yüzyılda tanımlanan bu tabloda, görme kaybı sonrasında beynin görsel korteksi duyusal girdiden yoksun kalır. Ancak bu alanlar sessizleşmek yerine, kendiliğinden ve kontrolsüz biçimde aktive olur. Beyin, dış dünyadan görüntü alamadığında, kendi içinden görüntü üretmeye başlar.
Bu halüsinasyonlar psikozdan ayrılır. Kişiye seslenmez, onunla etkileşime girmez, suçlayıcı ya da tehditkâr değildir. Hastalar durumu sıklıkla “benimle ilgisi olmayan bir film izliyormuşum gibi” şeklinde tarif eder. En sık görülen imgeler yüzlerdir; çoğu zaman abartılı gözler, dişler ve orantısız detaylar dikkat çeker. Bunu çizgi film benzeri, renkli ve hareketli sahneler izler.
Sacks’ın bu olgularda özellikle vurguladığı kritik bir nokta daha vardır: Hastalar yaşadıklarını çoğu zaman gizler. Çünkü “olmayan şeyler görmek”, toplumda hâlâ delilikle eş tutulur. Oysa burada sorun zihinsel bir bozukluk değil; duyusal girdinin kaybı ve beynin bu boşluğu anlamla doldurma çabasıdır.
Oliver Sacks, yaşamı boyunca ısrarla şu gerçeğin altını çizmiştir: Nörolojik belirtiler yalnızca birer arıza değildir; aynı zamanda beynin uyum sağlama, telafi etme ve anlam üretme kapasitesinin dışavurumlarıdır.