Periferik arter hastalığı; bacaklarda, pelvik bölgede ya da kollarda bulunan atardamarların, çoğunlukla damar sertliği (ateroskleroz) nedeniyle daralması veya tıkanması sonucu ortaya çıkan bir damar hastalığıdır. Damarın iç yüzeyinde biriken plaklar kan akışını sınırlar, bu da dokuların yeterince beslenememesine yol açar. Özellikle erken dönemde tanı konulduğunda hastalık büyük ölçüde kontrol altına alınabilir.
PAH sanıldığından çok daha yaygındır. Dünya genelinde 200 milyondan fazla insanı etkilediği bilinmektedir. Her yaşta görülebilse de risk, yaşla birlikte belirgin şekilde artar.
Belirtiler: Vücut Sessizce Uyarır
Periferik arter hastalığının en sık görülen ilk belirtisi, hareket sırasında ortaya çıkan bacak ağrısıdır. Yürürken, merdiven çıkarken veya kısa bir efor sonrası baldır, uyluk ya da kalça bölgesinde ağrı, kramp, uyuşma veya yorgunluk hissi oluşur. Bu şikâyetler genellikle durup dinlenince, çoğu zaman 5–10 dakika içinde geçer. Bunun nedeni, daralmış damarların kasların artan kan ihtiyacını karşılayamamasıdır.
Hastalık ilerledikçe ağrı sadece hareketle sınırlı kalmaz. Dinlenirken, özellikle gece yatakta uzanırken bacaklarda ya da ayaklarda yanma ve ağrı hissi ortaya çıkabilir. Bazı hastalar, ayağını yataktan aşağı sarkıttığında ağrının hafiflediğini fark eder. Bu, hastalığın daha ileri evrede olduğunun önemli bir göstergesidir.
Bazı kişilerde ise uzun süre hiçbir belirti görülmeyebilir. Bu nedenle PAH, bazen yalnızca yapılan taramalar sırasında tesadüfen saptanır.
Dikkat edilmesi gereken diğer belirtiler şunlardır:
-
Ayak veya ayak parmaklarında iyileşmeyen yaralar (ülserler)
-
Cilt renginde değişiklikler: Morarma, solukluk, siyaha yakın renk değişimleri
-
Ciltte soğukluk, karıncalanma veya hissizlik
Bu bulgular, ciddi damar tıkanıklığını düşündürür ve acil tıbbi değerlendirme gerektirir.
Ağrının yeri, hangi damarın etkilendiğine dair önemli ipuçları verir:
-
Kalça ve uyluk ağrısı: Pelvik bölgedeki ana damarlar etkilenmiş olabilir.
-
Baldır ağrısı: Uyluk veya diz arkası atardamarlarında daralma düşündürür.
Erkeklerde, özellikle pelvik damarların tutulduğu durumlarda ereksiyon bozukluğu da eşlik edebilir.
Neden Olur?
Periferik arter hastalığının temel nedeni aterosklerozdur. Normalde atardamarların iç yüzeyi pürüzsüzdür ve kanın rahatça akmasını sağlar. Zamanla bu yüzeyde yağ, kolesterol ve iltihabi hücrelerden oluşan plaklar birikir. Damar daralır, hatta tamamen tıkanabilir.
Plakların yüzeyi çatladığında, pıhtılaşma hücreleri bu bölgeye yapışır ve kan pıhtıları oluşabilir. Bu durum kan akışını daha da kısıtlar. Kanın ulaşamadığı dokular yeterince oksijen alamaz ve hasar görmeye başlar. En sık etkilenen bölgeler ayaklar ve ayak parmaklarıdır.
Kimler Risk Altında?
Aşağıdaki durumlar periferik arter hastalığı riskini belirgin şekilde artırır:
-
Sigara kullanımı (geçmişte veya halen)
-
Diyabet
-
Yüksek tansiyon
-
Yüksek kolesterol ve trigliserid düzeyleri
-
Kronik böbrek hastalığı
Özellikle sigara ve diyabet, PAH için en güçlü iki risk faktörüdür. Bu kişilerin hastalığa yakalanma riski, diğer bireylere göre 2–4 kat daha fazladır.
Tedavi Edilmezse Ne Olur?
Tedavi edilmeyen periferik arter hastalığı, ileri evrelerde uzuv kaybına kadar ilerleyebilir. Her PAH hastası uzvunu kaybetmez; ancak doku hasarı gelişmişse ya da hayati risk varsa cerrahi girişimler gerekebilir.
PAH olan kişilerde sıklıkla kalp krizi ve felç riski de artmıştır. Bunun nedeni, damar sertliğinin yalnızca bacaklarla sınırlı kalmayıp tüm vücudu etkileyen sistemik bir süreç olmasıdır. Bu yüzden PAH tedavisi aynı zamanda kalp ve beyin damarlarını korumayı da hedefler.
Tanı Nasıl Konur?
Tanının ilk ve en önemli basamağı iyi bir öykü ve dikkatli bir fizik muayenedir. Ardından şu testler kullanılabilir:
-
Ayak bileği–kol indeksi (ABI): En sık kullanılan tarama testidir.
-
Renkli Doppler ultrasonografi: Damarların yapısını ve kan akışını gösterir.
-
BT anjiyografi: Damarların ayrıntılı görüntülenmesini sağlar.
-
MR anjiyografi: Alternatif bir ileri görüntüleme yöntemidir.
Tedavi: Erken Müdahale Hayat Kurtarır
Tedavi, hastalığın evresine göre planlanır. Hafif veya belirtisiz olgularda yaşam tarzı değişiklikleri ve ilaç tedavisi yeterli olabilir. İleri vakalarda ise girişimsel veya cerrahi yöntemler gündeme gelir.
İlaç Tedavisi
-
Kan sulandırıcılar
-
Kolesterol düşürücü statinler
-
Tansiyon ilaçları
-
Damar genişleticiler
Yaşam Tarzı Değişiklikleri
-
Düzenli yürüyüş: Günde en az 30 dakika
-
Kalp dostu beslenme: Akdeniz tipi diyet
-
Sigarayı bırakmak: En etkili ve vazgeçilmez adım
Ayak Bakımı
PAH hastalarında ayak bakımı hayati önemdedir. Günlük kontrol, uygun ayakkabı seçimi ve küçük yaraların bile ciddiye alınması gerekir.
Son Söz
Periferik arter hastalığı, ömür boyu süren bir hastalıktır; ancak kontrol altına alınabilir. İlaçlarını düzenli kullanan, sigaradan uzak duran ve yaşam tarzını değiştiren hastalarda hastalığın ilerlemesi büyük ölçüde engellenebilir.
Özellikle sigarayı bırakmak, sadece bacakları değil hayatı kurtarır. PAH tanısı aldıktan sonra sigarayı bırakanların yaşam süresi belirgin şekilde uzamaktadır.
Unutmayalım:
Her bacak ağrısı masum değildir. Vücudun verdiği küçük sinyaller, büyük felaketlerin önüne geçebilir.