Alüminyum fosfit, tahıl ve bakliyat depolarında fumigant olarak kullanılan, son derece toksik bir metal fosfit olup özetle uygulama esnasında gaz haline dönüşen bir pestisittir.

Kolay erişilebilirliği ve düşük maliyeti nedeniyle özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde intihar ve kazara zehirlenmelerin başlıca nedenlerinden biridir. Mortalite oranları birçok seride %30–70 arasında bildirilmiştir. Özellikle Hindistan’da yıllık 15.000 zehirlenme vakasından sorumlulu tutulup mortalitesinin %67 olduğu bildirilmiştir. Son yıllarda Türkiye’de bildirilen ölümlü kazalar, yalnızca hastalar için değil, ilk müdahale ekipleri ve sağlık çalışanları için de ciddi risk oluşturduğunu ortaya koymaktadır.

Kimyasal Özellikler ve Toksisite Mekanizması

Alüminyum fosfit, nem veya mide asidi ile temas ettiğinde fosfin (PH₃) gazı açığa çıkarır. Fosfin, mitokondriyal sitokrom-c oksidazı inhibe eder, oksidatif fosforilasyonu %70’e varan oranda bozar ve serbest radikal oluşumunu artırarak lipid peroksidasyonu ve hücresel membran hasarına yol açar. Bu mekanizma sonucunda gelişen tablo histotoksik hipoksi ile karakterizedir. Özellikle kalp, akciğer, böbrek ve karaciğer gibi yüksek oksijen tüketimi olan organlar hızla etkilenir.

Klinik Bulgular

Semptomlar genellikle ilk 10–30 dakika içinde başlar ve hızla ilerler.

​Gastrointestinal semptomlar: Bulantı, kusma, epigastrik ağrı, korozif gastrit, hematemez, geç dönemde özofagus striktürü ve fistüller.

​Kardiyovasküler semptomlar: Refrakter hipotansiyon, miyokard depresyonu, ventriküler aritmiler, kardiyojenik şok (en sık ölüm nedeni).

​Solunum sistemi ve diğer sistemik semptomlar: ARDS, pulmoner ödem, şiddetli metabolik asidoz, akut böbrek yetmezliği, DİK, hemoliz (özellikle G6PD eksikliğinde) ölüm sıklıkla ilk 24 saat içinde aritmiler ve şok nedeniyle gerçekleşir .

Tanı

​Spesifik ve hızlı bir laboratuvar testi yoktur. Tanı, ayrıntılı anamnez, klinik şüphe ve olay yeri bilgisi temeline dayanır.

​Tanıda yardımcı bulgular: Derin metabolik asidoz, laktat yüksekliği, EKG’de ST-T değişiklikleri, iletim blokları, Ekokardiyografide düşük ejeksiyon fraksiyonu, NT-proBNP yüksekliği (erken mortalite göstergesi).

Gümüş nitrat test kâğıtları mide içeriğinde fosfini saptayabilir; ancak acil pratikte sınırlı kullanımı olup acil servislerde rutin kullanımı söz konusu değildir.

Tedavi ve Yönetim

Alüminyum fosfit zehirlenmesinin spesifik bir antidotu yoktur. Tedavinin temelini erken, agresif ve multidisipliner destek oluşturur.

Sağlık Çalışanları ve İlk Müdahale Güvenliği

Alüminyum fosfit zehirlenmesinde bir diğer önemli konu da sekonder fosfin maruziyeti riskidir. Özellikle acil servis, ambulans ve itfaiye ekipleri riskli gruplar olup tam yüz maskesi ve uygun solunum koruyucu kullanmalıdır. Küçük gözenekli cerrahi maskeler fosfine karşı etkisizdir. Hastalar iyi havalandırılmış alanlarda izlenmelidir

Dekontaminasyon

Su bazlı lavaj önerilmez (fosfin salınımını artırabilir). Yağ bazlı mide lavajı (parafin yağı veya hindistan cevizi yağı) yapılabilir. Bu şekilde fosfin emilimi azaltılabilir ki bazı meta-analizlerde mortaliteyi %40’a kadar düşürdüğü bildirilmiştir.

Kardiyovasküler Destek

Erken sıvı resüsitasyonu, gerekli durumlarda norepinefrin ± inotrop destek düşünülmelidir. Refrakter şokta varlığında VA-ECMO veya intraaortik balon pompası çok nadir kullanılmakla beraber seçilmiş olgularda düşünülebilir.

İnsülin-Öglisemi Tedavisi

Son yıllardaki sistematik derlemeler ve klinik çalışmalar, yüksek doz insülin-öglisemi tedavisinin mortalitede azalma, vazopressör ihtiyacında düşüş ve laktat ve asidozda iyileşme yaptığını belirtmektedirler. Yeni ancak umut vaad eden bu tedavide insülin için önerilen başlangıç dozu 1 IU/kg bolus, ardından 0.2–0.5 IU/kg/saat infüzyondur. Bu yaklaşım özellikle refrakter hipotansiyon varlığında dikkate alınmalıdır .

Antioksidan ve Destek Tedaviler

Magnezyum sülfat, N-asetilsistein, Vitamin E, C ve deneysel olarak lipid emülsiyon tedavisi gibi tedavi seçenekleri olmakla beraber bu tedavilerle ilgili kanıtlar heterojendir. Ancak patofizyolojik olarak rasyonel görünmektedirler.

Prognoz ve Prognostik Faktörler

​Kötü prognoz göstergeleri arasında en önemli faktör alınan alüminyum fosfit dozudur. 150–500 mg alımlarda mortalite oranı %70-100 arasında seyretmektedir. Diğer kötü prognoz göstergeleri; erken metabolik asidoz, kardiyojenik şok, yüksek laktat, düşük EF, NT-proBNP yüksekliği ve yüksek şok indeksidir (>1.14).

İlk 24 saati stabil atlatan hastalarda sağkalım belirgin olarak artmaktadır .

Önleyici tedbirler (Birincil Korunma)

Yasal ve Düzenleyici Önlemler

Tüm hastalıklarda olduğu gibi zehirlenme olgularında da en önemli amaç önleyici tedbirlerin alınmasıdır. Maruziyet sonrası hastayı tedavi etmekten daha önemli olan şey bu maruziyetleri kaldırmak ya da sınırlandırmaktadır. Akademik veriler, erişimin kısıtlanmasının alüminyum fosfite bağlı mortaliteyi anlamlı biçimde azalttığını göstermektedir.

Öneriler: Alüminyum fosfit satışının yalnızca lisanslı ve eğitimli profesyonellere sınırlandırılması, tablet ve pellet formunun perakende satıştan kaldırılması, küçük paketli ve ev kullanımına uygun formların ise tamamen yasaklanması şeklindedir. Ayrıca satış ve kullanımın merkezi kayıt sistemleriyle izlenmesi gerekmektedir ki ülkemizde de bu yönde önemli yasal düzenlemeler hayata geçirilmiştir.

Bir diğer önleyici tedbir ise daha güvenilir alternatif pestisit ve fumigasyon yöntemlerine geçilmesidir. Düşük toksisiteliveya fosfin dışı fumigantlar tercih edilebilir ya da fiziksel yöntemlerle, biyolojik kontrol yöntemleriyle mücadele seçenekleri de mevcuttur (ısı, kontrollü atmosfer uygulamaları).

Sonuç

Alüminyum fosfit zehirlenmesi, yalnızca toksikolojik değil, aynı zamanda mesleki ve çevresel bir acil durumdur. Spesifik antidot eksikliği nedeniyle başarı; erken tanı, doğru dekontaminasyon, agresif hemodinamik destek ve sağlık çalışanlarının korunmasına bağlıdır. Güncel veriler, yağ bazlı dekontaminasyon ve insülin-öglisemi tedavisinin klinik sonuçları iyileştirebileceğini göstermekte, ancak standart protokoller için daha ileri randomize çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır. Tüm tanı ve tedavi seçeneklerine rağmen alüminyum fosfit zehirlenmeleri hem zor tanı konan hem de yüksek mortalite ile seyreden zehirlenmelerdir.

Kaynaklar

1. Hoffman RS, Howland MA, Lewin NA, Nelson LS, Goldfrank LR. Goldfrank’s Toxicologic Emergencies. 11th ed. New York: McGraw-Hill Education; 2019.

2. Navabi SM, Navabi J, Aghaei A, Shaahmadi Z, Heydari R. Mortality from aluminum phosphide poisoning in Kermanshah province, Iran: Characteristics and predictive factors. Epidemiol Health 2018;40:e2018022.

3. Chugh SN, Arora V, Sharma A, Chugh K. Free radical scavengers and lipid peroxidation in aluminium phosphide poisoning. Indian J Med Res. 1996;104:190–193.

4. Mehrpour O, Singh S. Rice tablet poisoning: A major concern in Iranian population. Hum Exp Toxicol. 2010;29(8):701–702.

5. Gurjar M, Baronia AK, Azim A, Sharma K. Managing aluminum phosphide poisoning. J Emerg Trauma Shock. 2011;4(3):378–384.

6. Proudfoot AT. Aluminium and zinc phosphide poisoning. Clin Toxicol (Phila). 2009;47(2):89–100.

7. Singh RB, Rastogi SS, Singh DS. Cardiovascular manifestations of aluminium phosphide intoxication. Int J Cardiol. 1988;19(1):47–55.

8. Siwach SB, Gupta A. The profile of acute poisonings in Harayana—Rohtak Study. J Assoc Physicians India. 1995;43:756–759.

9. Çakmakcı Karakaya S, Yavuz CI. Aluminum phosphide: Toxicological profiles, health risks, environmental impact, and management protocols: A review. Turk J Emerg Med 2025;25:178-90.