1917 Rus Devrimi ile Çarlık rejiminin sona ermesi, esirlerin durumunu doğrudan etkiledi. Ancak Rusya’da başlayan siyasi istikrarsızlık ve iç savaş nedeniyle Osmanlı esirlerinin tamamının kısa sürede ülkelerine dönmesi mümkün olmadı.

Bu tarihsel süreç içerisinde kaynaklarda adı öne çıkan isimlerden biri Meryem Atmaca’dır.

Resmî Kayıtlara Geçen 10 Bin Altın ve 1.800 Esir

Meryem Atmaca’nın Türk savaş esirlerinin yurda dönüşündeki rolüne ilişkin en önemli veriler, Cumhuriyet dönemine ait resmî belgelerde ve dönemin basınında bulunmaktadır.

Cumhuriyet Arşivi’nde yer alan 1931 tarihli belgede, Meryem Atmaca ile eşi Ali Rıza Bey’in I. Dünya Savaşı sırasında Ruslara esir düşerek Sibirya’ya gönderilen Türk askerlerinin yurda dönmesinde üstlendikleri rol açık biçimde belirtilmektedir.

Belgede, Ruslara esir düşen Türk subay ve erlerinden 1.800 kişinin, 10 bin altın lira harcanmak suretiyle ana vatana kavuşturulduğu kaydedilmektedir.

Bu kayıt, günümüzde sosyal medya paylaşımlarında sıklıkla karşılaşılan “1.800 asker” ve “10 bin altın” bilgilerinin yakın dönemde oluşturulmuş bir anlatı olmadığını göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Meryem Atmaca’nın ölümünün ardından yayımlanan 15 Mart 1946 tarihli Tasvir gazetesi de aynı rakamları aktarmaktadır. Gazete, Sibirya’da bulunan ve yurda dönemeyen 1.800 Türk subay ve erinin Anadolu’ya ulaştırılması amacıyla Meryem Atmaca’nın kendi imkânlarından 10 bin altın harcadığını bildirmektedir.

Birbirinden farklı nitelikteki resmî kayıtlar ile dönem basınının aynı temel veriler üzerinde birleşmesi, olayın tarihsel dayanağını güçlendirmektedir.

Yurda Dönen Esirlerin Cumhuriyet Dönemindeki Konumu

Tasvir gazetesinde yer alan ölüm ilanı niteliğindeki biyografik yazı, yalnızca esirlerin yurda dönüşünden söz etmemektedir.

Haberde, söz konusu 1.800 kişiden önemli bir bölümünün sonraki yıllarda Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türk Silahlı Kuvvetleri ve devletin farklı kurumlarında görev aldığı da belirtilmektedir.

Bu bilgi, esirlerin yurda dönüşünün yalnızca insani bir girişim olarak değerlendirilmemesi gerektiğini göstermektedir. Savaş ve esaret nedeniyle uzun süre ülke dışında kalan yetişmiş insan gücünün Anadolu’ya dönüşü, Millî Mücadele ve Cumhuriyet’in kuruluş döneminin koşulları düşünüldüğünde ayrıca önem taşımaktadır.

Bununla birlikte, 1.800 kişinin tamamının kimlikleri ile sonraki görevlerini ortaya koyan kapsamlı bir listeye mevcut çalışmalar çerçevesinde ulaşılamamaktadır. Bu nedenle dönem basınındaki söz konusu bilgi, yeni arşiv araştırmalarıyla ayrıntılandırılması gereken bir alan olarak değerlendirilmelidir.

Meryem Atmaca Kimdi?

Meryem Atmaca’nın biyografisine ilişkin bilgiler Türkiye’de uzun süre sınırlı kalmış, hakkında farklı ve zaman zaman birbiriyle çelişen anlatılar ortaya çıkmıştır.

Dönem kaynaklarında Meryem Atmaca, Übeydullah Efendi’nin kızı ve Rumiye Başkonsolos Vekili Yüzbaşı Ali Rıza Bey’in eşi olarak tanıtılmaktadır.

Ancak daha yakın tarihli akademik çalışmalar, Meryem Atmaca’nın aile geçmişine ilişkin daha ayrıntılı bilgiler ortaya koymuştur.

Tataristan Bilimler Akademisi Şehabeddin Mercani Tarih Enstitüsü araştırmacısı Aidar G. Khairutdinov tarafından yayımlanan çalışma, Meryem Atmaca’yı Maryam Nigmatullina-Bubi adıyla ele almakta ve onu İdil-Ural coğrafyasının tanınmış Bubi ailesiyle ilişkilendirmektedir.

Bu araştırmaya göre Meryem’in babası, eğitimci ve din adamı Gobeydullah Nigmatullin-Bubi idi. Ailenin Tatar toplumunun eğitim ve düşünce hayatında önemli bir yere sahip olduğu belirtilmektedir.

Bu bulgu, Türkiye’de bazı yayınlarda Meryem Atmaca hakkında kullanılan “Urfalı” tanımlamasını da tartışmalı hâle getirmektedir.

15 Mart 1946 tarihli Tasvir gazetesindeki ifade “Ufalı Übeydullah Efendi’nin kızı” şeklindedir. Tataristan kaynaklarının ortaya koyduğu aile bağlantıları da dikkate alındığında buradaki “Ufalı” ifadesinin Rusya’daki Ufa coğrafyasına işaret ettiği anlaşılmaktadır.

Dolayısıyla Meryem Atmaca’nın “Urfalı” olduğu yönündeki bazı modern anlatıların, “Ufalı” kelimesinin daha sonraki yıllarda yanlış aktarılmasından kaynaklanmış olması kuvvetle muhtemeldir.

Ali Rıza Bey ve Türkistan Yılları

Meryem Atmaca’nın hayatının anlaşılabilmesi için eşi Ali Rıza Bey’in biyografisi de önem taşımaktadır.

Akademik araştırmalarda ve döneme ilişkin hatıratlarda Ali Rıza Bey’in I. Dünya Savaşı sırasında Ruslara esir düştüğü, daha sonra Türkistan coğrafyasındaki askerî ve siyasi gelişmeler içerisinde yer aldığı aktarılmaktadır.

Zeki Velidi Togan’ın hatıraları da Ali Rıza Bey ile Meryem Atmaca’nın bölgedeki varlığına ilişkin önemli bilgiler içermektedir.

Meryem Atmaca’nın yalnızca esirlerin yurda dönüşü için maddi kaynak sağlayan bir kişi olmadığı, eşiyle birlikte Türkistan’daki millî hareketlerin içerisinde bulunduğu da çeşitli kaynaklarda belirtilmektedir.

Bu çerçevede Meryem Atmaca’nın biyografisi, I. Dünya Savaşı sonrasındaki Türk esirleri meselesinin yanı sıra Türkistan’daki siyasi mücadeleler ve Anadolu’daki Millî Mücadele süreciyle birlikte değerlendirilmelidir.

1931 Tarihli Kararname

Meryem Atmaca ile Ali Rıza Bey’in faaliyetlerinin Türkiye Cumhuriyeti tarafından resmî düzeyde tanındığını gösteren en önemli belgelerden biri 1931 tarihli kararnamedir.

Söz konusu kararda çiftin geçmişte gerçekleştirdiği hizmetlere atıfta bulunularak Ankara’nın Kalaba bölgesinde iskân edilmelerine ilişkin düzenleme yapılmıştır.

Belgede 1.800 Türk subay ve erinin 10 bin altın harcanarak ana vatana ulaştırılması özellikle zikredilmektedir.

Bu nedenle 1931 tarihli kararname, Meryem Atmaca anlatısının tarihsel güvenilirliği açısından temel birincil kaynaklardan biri niteliğindedir.

Belgenin varlığı, esirlerin dönüşüne ilişkin anlatının yalnızca daha sonraki hatıratlara veya gazete haberlerine dayanmadığını; olayın Cumhuriyet’in erken döneminde devlet kayıtlarına geçtiğini göstermektedir.

1945’te Bir Kez Daha Resmî Kayıtlarda

Meryem Atmaca ile Ali Rıza Bey’in adına 1945 tarihli bir başka Bakanlar Kurulu kararında yeniden rastlanmaktadır.

12 Kasım 1945 tarihli belgede, çiftin Ankara’daki iskân hakları karşılığında İstanbul’da kendilerine bir bina verilmesine ilişkin düzenleme yer almaktadır.

Bu belge, Meryem Atmaca’nın ölüm tarihine ilişkin internet ortamında uzun süredir tekrarlanan bazı bilgilerin de yeniden değerlendirilmesini gerektirmektedir.

Bazı ikincil kaynaklarda Meryem Atmaca’nın 1926 yılında hayatını kaybettiği belirtilmektedir. Ancak 1945 tarihli resmî kayıtta adının yer alması ve ölüm haberinin 1946 yılında dönem basınında yayımlanması, 1926 tarihinin doğru olmadığını açık biçimde göstermektedir.

Ölüm Tarihine İlişkin Dönem Kaydı

Meryem Atmaca’nın ölüm tarihinin belirlenmesinde en önemli kaynaklardan biri 15 Mart 1946 tarihli Tasvir gazetesidir.

Gazete, Meryem Atmaca’nın “dün” hayatını kaybettiğini bildirmektedir. Bu ifade esas alındığında ölüm tarihi 14 Mart 1946 olarak ortaya çıkmaktadır.

Aynı haberde cenazesinin İstanbul Yerebatan’daki Neşet Esen Apartmanı’ndan kaldırılacağı bilgisi de bulunmaktadır.

Bu nedenle Meryem Atmaca’nın ölüm tarihine ilişkin değerlendirmelerde, olayın hemen ardından yayımlanmış dönem gazetesinin kaydı daha güçlü bir tarihsel kanıt niteliği taşımaktadır.

“10 Bin Altın Fidye” İfadesi Belgelerde Var mı?

Meryem Atmaca hakkında günümüzde yayımlanan metinlerde olay çoğu zaman “10 bin altın fidye ödeyerek 1.800 Türk askerini Ruslardan kurtardı” şeklinde anlatılmaktadır.

Ancak mevcut birincil kaynaklar bu kadar ayrıntılı bir mekanizma ortaya koymamaktadır.

Resmî kayıtlarda ve dönem basınında kullanılan temel ifade, 10 bin altın harcanması suretiyle 1.800 Türk subay ve erinin ana vatana kavuşturulduğu yönündedir.

Dolayısıyla 10 bin altının tamamının doğrudan Rus veya Sovyet makamlarına “fidye” olarak ödendiğini söylemek, mevcut belgelerin ortaya koyduğu bilgiden daha ileri bir yorum olacaktır.

Benzer biçimde, söz konusu meblağın Meryem Atmaca’nın “bütün serveti” olduğu iddiası da aynı kesinlik düzeyinde belgelenmiş değildir.

Akademik çalışmalarda paranın Meryem Atmaca’ya kalan mirasla bağlantılı olduğuna ilişkin bilgiler bulunmakla birlikte, mevcut mal varlığının tamamının 10 bin altından oluştuğunu ortaya koyan doğrudan birincil belge henüz tespit edilmiş değildir.

Bu nedenle tarihsel açıdan en güvenli ifade, Meryem Atmaca’nın 10 bin altınını 1.800 Türk esirinin yurda dönüşü için harcadığı yönündedir.

Arşivlerden Yeniden Ortaya Çıkan Bir Hayat

Meryem Atmaca’nın biyografisi, tarih araştırmalarında birincil kaynakların önemini gösteren dikkat çekici örneklerden biridir.

Onun hakkında yıllar içinde üretilen popüler anlatılarda bazı ayrıntılar değişmiş, doğum ve ölüm tarihleri konusunda farklı bilgiler ortaya çıkmış, “Ufalı” ifadesi kimi metinlerde “Urfalı” biçiminde aktarılmıştır.

Buna karşılık Cumhuriyet Arşivi belgeleri, dönem gazeteleri, hatıratlar ve son yıllarda yayımlanan akademik çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde daha belirgin bir tarihsel çerçeve ortaya çıkmaktadır.

Bu çerçevenin merkezindeki bilgi ise güçlü biçimde doğrulanmaktadır:

I. Dünya Savaşı sırasında Ruslara esir düşen ve Sibirya’ya gönderilen Türk subay ve erlerinden 1.800 kişinin ana vatana dönmesinde Meryem Atmaca ile eşi Ali Rıza Bey önemli rol üstlenmiş; bu amaç doğrultusunda 10 bin altın harcanmıştır.

Meryem Atmaca’nın hayatı bu olaydan ibaret değildir. Türkistan’daki siyasi mücadelelerden Cumhuriyet’in kuruluş yıllarına uzanan biyografisi, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş döneminin az bilinen kadın aktörlerinden birini ortaya çıkarmaktadır.

Yaklaşık bir asır sonra arşiv belgeleri yeniden okunduğunda Meryem Atmaca’nın hikâyesi, tarihsel hafızanın dışında kalmış kişilerin biyografilerinin birincil kaynaklar üzerinden yeniden araştırılmasının önemini de gözler önüne sermektedir.

Kaynaklar

1. Tasvir Gazetesi, 15 Mart 1946, s. 5, “Bir Türk Kadını: Merhum Meryem Atmaca”.
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhuriyet Arşivi, 1931 tarihli Meryem Atmaca ve Ali Rıza Bey’in iskânına ilişkin kararname.
3. Türkiye Cumhuriyeti Cumhuriyet Arşivi, 12 Kasım 1945, 30-18-1-2 / 109-65-19.
4. Khairutdinov, Aidar G., “Maryam Bubi: The Forgotten Hero of the Bubi Dynasty”, Historical Ethnology, Cilt 7, Sayı 1, 2022.
5. Özteke, Fahri, “Millî Mücadele Dönemi’nde (1918-1923) Güneydoğu Anadolu’da Kadınlar”, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2021.
6. Togan, Zeki Velidi, döneme ilişkin hatıraları ve Türkistan faaliyetlerine dair kayıtlar.

Tencereye yağ koyarken, yumurta pişirirken ya da kızartma yaparken aynı soru sık sık gündeme geliyor: Zeytinyağı mı, tereyağı mı, ayçiçek yağı mı daha sağlıklı?
Sosyal medyada bu konuda birbirine tamamen zıt iddialara rastlamak mümkün. “Zeytinyağı kesinlikle ısıtılmaz”, “tereyağı doğal olduğu için en sağlıklısıdır” veya “ayçiçek yağı yüksek sıcaklıkta zehirli hale gelir” gibi genellemeler bilimsel tabloyu doğru yansıtmıyor.
Bir yağın sağlık açısından değerlendirilmesinde yalnızca adı değil; içerdiği yağ asitleri, kullanılan miktar, ısıtma sıcaklığı ve süresi, yağın tekrar tekrar kullanılıp kullanılmadığı ve kişinin genel beslenme düzeni birlikte önem taşıyor.
Mevcut bilimsel kanıtlar, günlük beslenmede doymuş yağların bir bölümünün doymamış yağlarla değiştirilmesini destekliyor. Bu açıdan özellikle sızma zeytinyağı güçlü seçeneklerden biri olarak öne çıkarken, ayçiçek yağı da uygun kullanım koşullarında dengeli beslenmenin bir parçası olabilir. Tereyağının ise doymuş yağ içeriği nedeniyle daha sınırlı tüketilmesi genellikle daha uygun kabul ediliyor.
Bir yağı “sağlıklı” yapan nedir?
Yağların tamamı aynı yapıda değildir.
Zeytinyağında ağırlıklı olarak tekli doymamış yağ asitleri, özellikle oleik asit bulunur.
Geleneksel ayçiçek yağında çoklu doymamış yağ asitlerinden linoleik asit daha yüksek orandadır.
Tereyağında ise bitkisel sıvı yağlara kıyasla doymuş yağ oranı daha yüksektir.
Dünya Sağlık Örgütü, iki yaşından büyük kişilerde tüketilen yağların büyük bölümünün doymamış yağlardan gelmesini ve doymuş yağlardan sağlanan enerjinin toplam günlük enerjinin yüzde 10'unun altında tutulmasını öneriyor.
Buradaki önemli nokta yalnızca doymuş yağı azaltmak değil, onun yerine ne tüketildiğidir.
Doymuş yağların yerine özellikle doymamış yağların geçirilmesi, LDL olarak bilinen ve yüksekliği kalp-damar hastalıklarıyla ilişkili kolesterolün düşürülmesine yardımcı olabilir.
Zeytinyağı gerçekten ısıtılmaz mı?
Mutfaktaki en yaygın inanışlardan biri, sızma zeytinyağının yalnızca salatada kullanılması gerektiği.
Bilimsel veriler bu kadar kesin bir yasaklamayı desteklemiyor.
Sızma zeytinyağı oleik asit bakımından zengin olmasının yanı sıra polifenol olarak adlandırılan çeşitli bitkisel bileşenler de içeriyor. Yağın yağ asidi yapısı ve bu doğal bileşenleri ısıya karşı davranışını etkiliyor.
Isıtmayla birlikte zeytinyağındaki bazı yararlı bileşenlerin miktarı zamanla azalabilir. Özellikle uzun süre ve yüksek sıcaklıkta pişirme polifenollerde daha fazla kayba yol açabilir.
Ancak bu durum, zeytinyağının tavaya konulduğu anda zararlı hale geldiği anlamına gelmiyor.
Bilimsel derlemeler, sızma zeytinyağının yağ asidi yapısı ve doğal antioksidan bileşenleri sayesinde normal pişirme koşullarında iyi bir oksidatif dayanıklılık gösterebildiğine işaret ediyor.
Bu nedenle sızma zeytinyağı yalnızca salatada değil; sebze yemeklerinde, çorbalarda, tencere yemeklerinde, fırında ve tavada yapılan birçok günlük pişirme işleminde kullanılabilir.
Dumanlanma noktası neden tek başına yeterli değil?
Bir yağın yüksek sıcaklığa uygun olup olmadığı çoğu zaman yalnızca “dumanlanma noktası” üzerinden değerlendiriliyor.
Dumanlanma noktası, yağın belirgin biçimde ve sürekli duman çıkarmaya başladığı sıcaklığı ifade eder.
Ancak dumanlanma noktası bir yağın sağlık değerini veya ısı altında ne kadar okside olacağını tek başına göstermez.
Isı altında yağlarda oksidasyon adı verilen kimyasal değişiklikler meydana gelir. Bunun hızı;
yağın yağ asidi yapısına,
içerdiği doğal antioksidanlara,
rafine edilip edilmediğine,
serbest yağ asidi miktarına,
sıcaklığın düzeyine,
ısıtma süresine,
havayla temasına,
aynı yağın kaç kez ısıtıldığına
bağlıdır.
Bu nedenle “dumanlanma noktası en yüksek yağ en sağlıklı pişirme yağıdır” şeklinde bir kural yoktur.
Pratik açıdan en önemli noktalardan biri, hangi yağ kullanılırsa kullanılsın yağın sürekli duman çıkaracak kadar aşırı ısıtılmamasıdır.
Kalp sağlığı açısından zeytinyağı neden öne çıkıyor?
Zeytinyağının avantajı yalnızca pişirme sırasındaki dayanıklılığı değil.
Zeytinyağının temel yağ kaynağı olduğu Akdeniz tipi beslenme, kalp-damar sağlığı açısından en fazla araştırılan beslenme modellerinden biri.
PREDIMED araştırmasının 2018'de yayımlanan yeniden analizinde kalp-damar hastalığı açısından yüksek risk taşıyan 7 bin 447 kişi değerlendirildi. Sızma zeytinyağı veya kuruyemişlerle desteklenen Akdeniz tipi beslenme gruplarında ciddi kalp-damar olayları kontrol grubuna göre daha az görüldü.
Ancak çalışma yorumlanırken iki önemli ayrıntı unutulmamalı.
Birincisi, çalışma yalnızca zeytinyağını değil, bütün bir Akdeniz tipi beslenme modelini değerlendirdi. Dolayısıyla elde edilen yararın tamamını tek başına zeytinyağına bağlamak mümkün değil.
İkincisi, araştırmanın ilk yayımlanmasından sonra bazı merkezlerde katılımcıların gruplara atanmasında protokol sapmaları tespit edildi. Araştırmacılar çalışmayı yeniden analiz ederek 2018'de tekrar yayımladı. Protokolden sapma ihtimali bulunan katılımcılar dışlandığında da ana sonuçların benzer kalması bulguları destekledi; ancak bu durum çalışmanın yorumunda dikkate alınması gereken önemli bir sınırlılık.
Bütün kanıtlar birlikte değerlendirildiğinde zeytinyağının, özellikle Akdeniz tipi beslenmenin bir parçası olarak, sağlıklı yağ seçeneklerinden biri olduğuna ilişkin bilimsel destek güçlü.
Tereyağı neden farklı değerlendiriliyor?
Tereyağı geleneksel mutfağın önemli bir parçası. Ancak bir besinin doğal veya geleneksel olması, sınırsız tüketildiğinde sağlık açısından üstün olduğu anlamına gelmez.
Tereyağındaki yağ asitlerinin önemli bölümü doymuş yağlardan oluşuyor.
Doymuş yağların fazla tüketilmesi özellikle bazı kişilerde LDL kolesterolün yükselmesine katkıda bulunabilir.
BMJ Open'da yayımlanan randomize bir araştırmada 96 sağlıklı yetişkin tereyağı, sızma zeytinyağı veya Hindistan cevizi yağı tüketmek üzere gruplara ayrıldı; 91 kişi dört haftalık araştırmayı tamamladı.
Katılımcılar dört hafta boyunca günlük 50 gram çalışma yağı tüketti. Tereyağı grubunda LDL kolesteroldeki değişim zeytinyağı grubuna kıyasla yaklaşık 0,38 mmol/L daha yüksek bulundu.
Ancak bu araştırmanın kısa sürmesi ve günlük 50 gram gibi birçok kişinin günlük yaşamda tükettiğinden yüksek sayılabilecek bir miktarın kullanılması önemli sınırlılıklar.
Sonuç “tereyağı yenmemeli” anlamına gelmiyor.
Daha dengeli yaklaşım, tereyağını gerektiğinde lezzet amacıyla daha sınırlı kullanmak ve günlük yağ tüketiminin daha büyük bölümünü doymamış yağlardan sağlamaktır.
Özellikle LDL kolesterolü yüksek, kalp-damar hastalığı bulunan veya kalp-damar riski yüksek kişilerin doymuş yağ tüketimine daha fazla dikkat etmesi gerekebilir.
Ayçiçek yağı sağlıksız mı?
Ayçiçek yağı hakkında internette en fazla tartışılan konulardan biri omega-6 yağ asitleri.
Geleneksel ayçiçek yağında linoleik asit adı verilen bir omega-6 yağ asidi yüksektir.
Bazen omega-6 yağ asitlerinin doğrudan vücutta iltihabı artırdığı ve bu nedenle ayçiçek yağından tamamen kaçınılması gerektiği ileri sürülüyor.
Bu kadar kesin bir çıkarım mevcut insan araştırmalarıyla desteklenmiyor.
Sağlıklı kişilerde yapılan randomize kontrollü araştırmaları değerlendiren bir sistematik derlemede 15 çalışma incelendi. Diyette linoleik asidin artırılmasının C-reaktif protein, sitokinler ve diğer birçok iltihap göstergesinde anlamlı bir artış yaptığına ilişkin tutarlı kanıt bulunmadı.
Bu veriler, “omega-6 içeren yağlar otomatik olarak iltihap yapar” şeklindeki genellemenin doğru olmadığını gösteriyor.
Bununla birlikte, çok yüksek miktarlarda tüketim ve farklı sağlık durumları konusunda bütün soruların yanıtlandığı anlamına da gelmiyor.
Ayçiçek yağının sağlık üzerindeki etkisini değerlendirirken yağın miktarı, yerine tüketildiği yağ ve nasıl pişirildiği birlikte ele alınmalı.
Standart ayçiçek yağı ile yüksek oleik ayçiçek yağı aynı değil
Market rafındaki bütün ayçiçek yağları yağ asidi yapısı açısından aynı olmayabilir.
Geleneksel ayçiçek yağında linoleik asit oranı yüksektir. Linoleik asit çoklu doymamış bir yağ asididir ve uzun süreli yüksek sıcaklıklarda oksidasyona, tekli doymamış yağlardan daha hassastır.
Yüksek oleik ayçiçek yağında ise oleik asit oranı daha yüksektir.
Bu nedenle yüksek oleik ayçiçek yağı, uzun süreli yüksek sıcaklık koşullarında geleneksel ayçiçek yağına göre daha yüksek oksidatif dayanıklılık gösterebilir.
Food Chemistry'de yayımlanan araştırmada yüksek oleik ayçiçek yağlarının kızartma dayanıklılığını belirleyen önemli unsurlardan birinin yağdaki linoleik asit miktarı olduğu gösterildi. Linoleik asit oranı daha düşük olan yüksek oleik yağların kızartma sırasında daha dayanıklı olduğu görüldü.
Bu nedenle özellikle yüksek sıcaklıkta pişirme amacıyla ayçiçek yağı tercih edenlerin ürün etiketindeki “yüksek oleik” ifadesine dikkat etmesi yararlı olabilir.
Ayçiçek yağını yüksek ısıda kullanmak zararlı mı?
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.
Bir tavaya bir kez ayçiçek yağı koyarak yemek pişirmek ile aynı yağı uzun süre kızartma sıcaklığında tutup defalarca soğutup yeniden ısıtmak aynı şey değildir.
Bu ayrım, bazı araştırmaların yanlış yorumlanmasını önlemek açısından önemli.
European Journal of Nutrition'da yayımlanan randomize çapraz araştırmada 20 obez yetişkin, farklı yağlarla hazırlanan dört ayrı öğünü tüketti. Araştırmada kullanılan yağlar önceden 20 kez ısıtma döngüsünden geçirilmişti.
Tekrar tekrar ısıtılmış standart ayçiçek yağı tüketilen öğünlerden sonra bazı oksidatif stres ve DNA oksidasyonu göstergeleri, fenolik bileşikler içeren yağlarla hazırlanan öğünlere kıyasla daha olumsuz bulundu.
Ancak araştırmanın yalnızca 20 kişide yapılması, katılımcıların obez olması ve yağların 20 ısıtma döngüsünden geçirilmesi önemli sınırlılıklar.
Bu nedenle çalışmayı “evde ayçiçek yağıyla bir kez yemek pişirmek zararlıdır” şeklinde yorumlamak doğru değildir.
Asıl önemli mesaj, yağı uzun süre yüksek sıcaklıkta tutmanın ve tekrar tekrar ısıtmanın oksidasyonu artırabileceğidir.
Aynı kızartma yağını tekrar tekrar kullanmak neden iyi bir fikir değil?
Yağ yüksek sıcaklıkta uzun süre kaldıkça oksijen, sıcaklık ve yiyecekten gelen suyla kimyasal değişikliklere uğrar.
Zaman içinde birincil ve ikincil oksidasyon ürünleri ile farklı parçalanma bileşikleri oluşabilir.
Yağda;
rengin koyulaşması,
ağır veya kötü koku,
kıvam değişikliği,
köpürmenin artması,
dumanlanma davranışının değişmesi
gibi belirtiler ortaya çıkabilir.
Fakat gözle belirgin bir değişiklik görülmemesi de yağın hiç değişmediği anlamına gelmez.
Bu nedenle yağın türü ne olursa olsun aynı kızartma yağını uzun süre kullanmak ve defalarca yüksek sıcaklığa çıkarıp soğutmak iyi bir mutfak uygulaması değildir.
Kızartmada hangi yağ daha uygun?
Burada “yüksek sıcaklığa dayanıklı yağ” ile “sağlıklı kızartma” kavramlarını birbirinden ayırmak gerekiyor.
Bir yağ diğerine göre ısı altında daha az okside olabilir. Bu durum kızartılmış yiyeceğin otomatik olarak sağlıklı hale geldiği anlamına gelmez.
Oksidatif dayanıklılık açısından oleik asit oranı yüksek yağlar avantaj gösterebilir. Sızma zeytinyağının tekli doymamış yağlardan zengin yapısı ve doğal antioksidan bileşenleri de ısı altında dayanıklılığına katkıda bulunur. Yüksek oleik ayçiçek yağı ise bu açıdan geleneksel ayçiçek yağından daha dayanıklı olabilir.
Bununla birlikte sık kızartılmış yiyecek tüketimini teşvik etmek yerine pişirme yöntemi de göz önünde bulundurulmalı.
Hangi yağ kullanılırsa kullanılsın, yağın aşırı ısıtılmaması ve tekrar tekrar kullanılmaması temel prensiptir.
Salata, tava, tencere ve fırında hangi yağ?
Salata ve soğuk yemekler
Sızma zeytinyağı güçlü bir seçenektir. Isıya maruz kalmadığı için aroma ve fenolik bileşenleri daha iyi korunur.
Tencere yemekleri
Sebze, bakliyat, çorba ve benzeri yemeklerde zeytinyağı kullanılabilir.
Ayçiçek yağı da kullanılabilir. Ancak genel beslenmede doymamış yağ kalitesini ve Akdeniz tipi beslenme modelini öne çıkarmak isteyenler için zeytinyağının ana yağ olması güçlü bir seçenektir.
Tavada kısa süreli pişirme
Zeytinyağı soteleme, yumurta pişirme ve benzeri günlük tava işlemlerinde kullanılabilir.
“Zeytinyağı tavaya girer girmez bozulur” iddiası bilimsel verilerle uyumlu değildir.
Fırın yemekleri
Zeytinyağı ve uygun bitkisel yağlar kullanılabilir.
Fırının ayarlanan sıcaklığı ile yiyeceğin ve yağın gerçek sıcaklığının her zaman aynı olmadığını da unutmamak gerekir.
Uzun süreli yüksek sıcaklık
Yağın yağ asidi yapısı ve oksidatif dayanıklılığı daha fazla önem kazanır. Zeytinyağı ve yüksek oleik yağlar bu açıdan avantaj gösterebilir.
Ancak yağın ısıya dayanıklı olması, uzun süreli yüksek sıcaklıkta pişirmeyi veya sık kızartma tüketimini sağlık açısından üstün hale getirmez.
Tereyağı
Tereyağı lezzet amacıyla daha sınırlı miktarlarda kullanılabilir.
Günlük yemeklerin tamamında ana yağ olarak tereyağı kullanılması ise doymuş yağ tüketimini artırabileceği için özellikle kalp-damar sağlığı açısından en uygun seçenek olmayabilir.
“Tereyağı doğal, bitkisel yağlar işlenmiş; o halde daha sağlıklı” doğru mu?
Bir besinin sağlık üzerindeki etkisini yalnızca ne kadar “doğal” olduğu üzerinden değerlendirmek yanıltıcı olabilir.
Tereyağı geleneksel bir besindir ancak doymuş yağ oranı yüksektir.
Bitkisel yağların işlenme dereceleri de birbirinden farklıdır. Sızma zeytinyağı esas olarak mekanik yöntemlerle elde edilirken bazı bitkisel yağlar rafinasyon işlemlerinden geçer.
Sağlık açısından temel soru yalnızca “işlenmiş mi?” değildir.
Hangi yağın, hangi yağın yerine ve ne miktarda tüketildiği daha önemlidir.
Doymuş yağlardan zengin yağların bir bölümünün doymamış yağlardan zengin yağlarla değiştirilmesi kalp-damar sağlığı açısından genel olarak daha avantajlıdır.
Sızma zeytinyağı ile rafine zeytinyağı aynı mı?
İkisinin temel yağ asidi yapısı birbirine benzese de sızma zeytinyağında fenolik bileşikler ve aroma maddeleri daha fazla bulunabilir.
Bu nedenle salata, kahvaltı, tencere yemekleri ve günlük kısa-orta süreli pişirme işlemlerinde kaliteli sızma zeytinyağı iyi bir seçenek olabilir.
Isıtma sırasında fenolik bileşiklerin bir bölümü azalabilir.
Ancak bu kayıp, sızma zeytinyağının ısıtıldığı anda sağlıksız hale geldiği anlamına gelmez.
Bilimsel derlemeler aynı zamanda pişirme yöntemi, süre, sıcaklık, yağın başlangıç kalitesi ve birlikte pişirilen yiyeceğin sonuçları önemli ölçüde değiştirebildiğini gösteriyor. Bu nedenle tek bir sıcaklık rakamıyla bütün pişirme yöntemleri için kesin hüküm vermek doğru değil.
Sağlıklı yağ da sınırsız tüketilmemeli
Zeytinyağının sağlık açısından avantajları bulunması onun kalorisiz olduğu anlamına gelmiyor.
Besin öğesi olarak 1 gram yağ yaklaşık 9 kilokalori enerji sağlar.
Ancak tereyağı saf yağ değildir; yapısında su ve az miktarda başka bileşenler de bulunduğundan gram başına enerji değeri saf sıvı yağlardan daha düşüktür.
Dolayısıyla zeytinyağı, ayçiçek yağı ve tereyağının gram başına kalorisi birebir aynı değildir; ancak üçü de enerji yoğun besinlerdir.
İhtiyaçtan fazla enerji alınması, kullanılan yağ “sağlıklı” olarak kabul edilse bile zaman içinde kilo artışına katkıda bulunabilir.
Bu nedenle yağın kalitesi kadar miktarı da önemlidir.
Kolesterolü yüksek olanlar neye dikkat etmeli?
LDL kolesterolü yüksek kişilerde beslenmedeki doymuş yağ miktarı özellikle önem kazanabilir.
Tereyağı, yağlı etler ve yüksek yağlı bazı süt ürünlerinin sık ve fazla tüketilmesi toplam doymuş yağ alımını yükseltebilir.
Bunların bir bölümünün zeytinyağı ve diğer doymamış yağ kaynaklarıyla değiştirilmesi, uluslararası kalp sağlığı ve beslenme önerileriyle uyumludur.
Ancak tek başına yağ seçimi kolesterol sorununu çözmez.
Kişinin toplam beslenme düzeni, vücut ağırlığı, fiziksel aktivitesi, sigara kullanımı, diyabet durumu, genetik özellikleri ve gerektiğinde kullanılan ilaçlar birlikte önem taşır.
Yağ satın alırken etikette neye bakmalı?
Yağ seçerken yalnızca ambalajın ön yüzündeki ürün adına değil, mümkün olduğunda besin değerleri ve ürün türüne de bakılabilir.
Özellikle şu bilgiler yararlı olabilir:
doymuş yağ miktarı,
yağın sızma veya rafine olup olmadığı,
ayçiçek yağında “yüksek oleik” ifadesi,
son tüketim veya tavsiye edilen tüketim tarihi,
ambalajın ışık ve hava temasını sınırlandıracak özellikte olması.
Yağın evde nasıl saklandığı da önemlidir.
Isı, ışık ve hava yağların zaman içinde oksitlenmesini hızlandırabilir. Bu nedenle yağları sürekli sıcak olan ocak kenarında tutmak yerine serin, karanlık bir yerde ve kapağı kapalı şekilde saklamak daha uygundur.
Sonuç: Mutfakta hangi yağ öne çıkıyor?
Zeytinyağı, tereyağı ve ayçiçek yağını “iyi yağ” ve “kötü yağ” şeklinde iki gruba ayırmak bilimsel açıdan fazla basit bir yaklaşım.
Ancak mevcut kanıtların bütünü değerlendirildiğinde, günlük mutfağın ana yağlarından biri olarak özellikle sızma zeytinyağı güçlü bir seçenek olarak öne çıkıyor.
Zeytinyağı salatada olduğu kadar birçok tencere, tava ve fırın yemeğinde de kullanılabilir. “Zeytinyağı kesinlikle ısıtılmaz” görüşü bilimsel verilerle desteklenmiyor.
Tereyağı tamamen yasaklanması gereken bir besin değil; ancak doymuş yağ içeriği nedeniyle özellikle ana yemeklik yağ olarak fazla miktarda kullanılmaması daha uygun.
Ayçiçek yağı da “zararlı” veya “iltihap yapan” bir yağ olarak genellenmemeli. Özellikle doymuş yağların yerine kullanıldığında çoklu doymamış yağ sağlaması avantaj olabilir. Yüksek sıcaklığın uzun sürdüğü uygulamalarda ise yüksek oleik ayçiçek yağları geleneksel türlere göre daha dayanıklı olabilir.
Mutfaktaki en önemli soru yalnızca “Hangi yağ?” değil.
Ne kadar yağ kullanıldığı, yağın ne kadar ısıtıldığı, aynı yağın kaç kez kullanıldığı ve kişinin genel olarak nasıl beslendiği en az yağın türü kadar önemlidir.
Sağlıklı beslenmede mucize bir yağ yoktur. En güçlü yaklaşım, doymamış yağlardan zengin kaynakları öne çıkaran; sebze, meyve, bakliyat, tam tahıl, kuruyemiş ve diğer sağlıklı besinlerle birlikte dengeli bir beslenme düzenidir.
KAYNAKLAR
Dünya Sağlık Örgütü – Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children: WHO guideline – 2023
Circulation – Dietary Fats and Cardiovascular Disease: A Presidential Advisory From the American Heart Association – Sacks FM, Lichtenstein AH, Wu JHY ve arkadaşları – 2017 – DOI: 10.1161/CIR.0000000000000510
New England Journal of Medicine – Primary Prevention of Cardiovascular Disease with a Mediterranean Diet Supplemented with Extra-Virgin Olive Oil or Nuts – Estruch R, Ros E, Salas-Salvadó J ve arkadaşları – 2018 – DOI: 10.1056/NEJMoa1800389
BMJ Open – Randomised trial of coconut oil, olive oil or butter on blood lipids and other cardiovascular risk factors in healthy men and women – Khaw KT, Sharp SJ, Finikarides L ve arkadaşları – 2018 – DOI: 10.1136/bmjopen-2017-020167
Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics – Effect of Dietary Linoleic Acid on Markers of Inflammation in Healthy Persons: A Systematic Review of Randomized Controlled Trials – Johnson GH, Fritsche K – 2012 – DOI: 10.1016/j.jand.2012.03.029
European Journal of Nutrition – Frying oils with high natural or added antioxidants content, which protect against postprandial oxidative stress, also protect against DNA oxidation damage – Rangel-Zuñiga OA, Haro C, Tormos C ve arkadaşları – 2017 – DOI: 10.1007/s00394-016-1205-1
Food Chemistry – Frying stability of high oleic sunflower oils as affected by composition of tocopherol isomers and linoleic acid content – Aladedunye F, Przybylski R – 2013 – DOI: 10.1016/j.foodchem.2013.05.061
Trends in Food Science & Technology – Cooking with extra-virgin olive oil: A mixture of food components to prevent oxidation and degradation – Lozano-Castellón J, Rinaldi de Alvarenga JF, Vallverdú-Queralt A, Lamuela-Raventós RM – 2022 – DOI: 10.1016/j.tifs.2022.02.022
Molecules – A Review of the Effects of Olive Oil-Cooking on Phenolic Compounds – Ambra R, Lucchetti S, Pastore G – 2022 – DOI: 10.3390/molecules27030661

Edinilen bilgilere göre olay, Darıca’daki Şehit Cevher Dudayev Parkı sahilinde meydana geldi. Sahil kesiminde iki kadının hareketsiz halde görülmesi üzerine 112 Acil Çağrı Merkezi’ne ihbarda bulunuldu.

İhbarın ardından bölgeye sağlık, polis ve Sahil Güvenlik ekipleri sevk edildi. Kısa süre içerisinde aynı bölgede bir erkeğin de cansız bedenine ulaşıldı.

Üçünün de kardeş olduğu belirlendi

Ekiplerin yürüttüğü kimlik tespit çalışmalarında hayatını kaybedenlerin Muhammed Ali Sakar, Gülşah Sakar ve Belinay Sakar olduğu belirlendi.

Üç kişinin aynı aileden kardeş olduklarının anlaşılmasının ardından soruşturma genişletildi.

Hayatını kaybeden üç kardeşin cenazeleri, kesin ölüm nedenlerinin belirlenebilmesi amacıyla otopsi işlemleri için morga kaldırıldı.

Dördüncü kardeş Bilgenur Sakar kayıp

Soruşturma sırasında ailenin bir diğer çocuğu Bilgenur Sakar’ın da kayıp olduğu tespit edildi.

Bunun üzerine ekipler Bilgenur Sakar’ın bulunması için denizde ve sahil hattında arama çalışması başlattı. Çalışmalara Sahil Güvenlik ve ilgili ekiplerin katıldığı bildirildi.

Gece saatlerinde hava şartları ve görüş koşullarının elverişsiz hale gelmesi üzerine aramalara ara verildi. Çalışmaların sabahın ilk ışıklarıyla birlikte yeniden sürdürüleceği belirtildi.

Ölüm nedenleri henüz bilinmiyor

Üç kardeşin denize nasıl girdiği ve olayın hangi koşullarda meydana geldiği henüz kesinlik kazanmadı.

Kesin ölüm nedenlerinin yapılacak otopsilerin ardından ortaya çıkması beklenirken, güvenlik güçlerinin olayın bütün yönlerinin aydınlatılması amacıyla başlattığı soruşturma sürüyor.

Sağlık eğitimi alanında ihtisaslaşan Türkiye’nin ilk devlet üniversitesi olan Sağlık Bilimleri Üniversitesi, eğitim, araştırma, uygulama ve uluslararasılaşmayı bütünleştiren özgün yapısıyla sağlık bilimlerinde güçlü bir akademik model ortaya koyuyor.

Tıptan diş hekimliğine, eczacılıktan hemşireliğe, sağlık bilimlerinden sağlık hizmetlerinin farklı alanlarına uzanan geniş eğitim yelpazesiyle SBÜ; geleceğin sağlık profesyonellerini yalnızca mesleki bilgi ve beceriyle değil, bilimsel araştırma kültürü, teknoloji, etik değerler ve disiplinler arası çalışma anlayışıyla yetiştirmeyi hedefliyor.

YKS-2026 Merkezi Yerleştirme Sonuçlarında programların yüzde 100 doluluğa ulaşması, Üniversitenin eğitim modeline ve gelecek vizyonuna gösterilen ilginin önemli göstergelerinden biri oldu.

Türkiye’den dünyaya uzanan sağlık eğitimi vizyonu

Sağlık Bilimleri Üniversitesi, sağlık eğitimini yalnızca ulusal ölçekte ele almayan yapısıyla uluslararasılaşmayı temel stratejik alanlarından biri olarak konumlandırıyor.

Türkiye’deki güçlü akademik ve uygulama altyapısını farklı coğrafyalara taşıyan Üniversite; eğitim, bilimsel araştırma, uluslararası akademik iş birlikleri ve sağlık alanındaki farklı disiplinlerin birlikte çalışma kültürünü aynı vizyon altında buluşturuyor.

Bu yapılanmayla SBÜ, Türkiye’nin sağlık alanındaki bilgi ve tecrübesini akademik üretime dönüştürürken, küresel ölçekte sağlık bilimlerinde söz sahibi üniversiteler arasında kalıcı bir yer edinmeyi hedefliyor.

Rektör Aydın: “Gençlerimizin güveninin güçlü bir göstergesi”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Kemalettin Aydın, YKS-2026 sonuçlarını değerlendirerek yüzde 100 doluluk oranının kendileri açısından yalnızca sayısal bir başarı olmadığını belirtti.

Aydın, şunları söyledi:

“YKS-2026 Merkezi Yerleştirme Sonuçlarında programlarımızın yüzde 100 doluluk oranına ulaşması bizleri son derece memnun etti. Bu tabloyu yalnızca kontenjanlarımızın dolması olarak değerlendirmiyoruz. Gençlerimizin Üniversitemize, akademik gücümüze ve ortaya koyduğumuz gelecek vizyonuna duyduğu güvenin güçlü bir göstergesi olarak görüyoruz. Hedefimiz yalnızca bugünün ihtiyaçlarına cevap verecek mezunlar yetiştirmek değil; bilimin, teknolojinin ve sağlık hizmetlerinin geleceğine yön verebilecek insan kaynağını yetiştirmektir.”

“Sağlık eğitiminde dünyada ilk 100 içerisindeyiz”

SBÜ’nün artık hedeflerini yalnızca Türkiye ölçeğinde belirlemediğini vurgulayan Rektör Aydın, Üniversitenin uluslararası konumuna ilişkin şu değerlendirmede bulundu:

“Sağlık eğitiminde dünyada ilk 100 içerisindeyiz. Dolayısıyla hedeflerimizi ve başarı ölçütlerimizi artık yalnızca ülkemizdeki üniversiteler üzerinden belirlemiyoruz. Rakiplerimiz; tıp, sağlık bilimleri ve biyomedikal araştırmalarda dünyanın önde gelen üniversiteleri olan Harvard, Oxford, Johns Hopkins, Cambridge, Imperial College London, Stanford ve University College London’dır. Sağlık Bilimleri Üniversitesi olarak bilimsel üretimimizi, eğitim kalitemizi, araştırma kapasitemizi ve uluslararası görünürlüğümüzü bu küresel rekabet perspektifiyle daha ileriye taşımak istiyoruz.”

Aydın, sağlık bilimlerinin farklı disiplinlerinin SBÜ’nün gelecek vizyonunun ayrılmaz parçaları olduğuna dikkat çekerek sözlerini şöyle sürdürdü:

“Sağlık bilimlerini tek bir meslek veya disiplin üzerinden değerlendirmiyoruz. Hekiminden diş hekimine, eczacısından hemşiresine, sağlık yöneticisinden teknikerine, araştırmacısından bilim insanına kadar sağlık sisteminin bütün insan kaynağını büyük bir eğitim ve bilim vizyonunun parçası olarak görüyoruz. Bilimsel araştırmayı, uygulamayı, teknolojiyi ve uluslararasılaşmayı eğitimimizin merkezine yerleştiriyoruz. Hedefimiz, ülkemizin sağlık alanındaki birikimini akademik güce dönüştüren ve dünyada referans gösterilen bir Sağlık Bilimleri Üniversitesi oluşturmaktır.”

“SBÜ Ailesi artık sizinle daha büyük, daha güçlü”

Üniversiteye yeni katılacak öğrencilere de seslenen Rektör Aydın, gençlerin SBÜ’nün gelecek vizyonunun en önemli parçası olduğunu belirtti:

“Sevgili gençler, bugün yalnızca bir üniversiteye değil, büyük hedefleri olan uluslararası bir akademik aileye katılıyorsunuz. Sizleri geleceğin sağlık profesyonelleri, araştırmacıları, bilim insanları ve yöneticileri olarak görüyoruz. Burada kazanacağınız bilgi ve tecrübeyi ülkemizin ve insanlığın hizmetine sunacağınıza inanıyoruz. Sizler Türkiye’den dünyaya açılan bir üniversitenin öğrencileri olacaksınız. SBÜ Ailesi artık sizinle daha büyük, daha güçlü. Aramıza hoş geldiniz.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi, YKS-2026’da ulaştığı yüzde 100 doluluk oranıyla yeni akademik döneme güçlü bir başlangıç yaparken; eğitimden araştırmaya, uygulamadan teknolojiye ve uluslararasılaşmaya uzanan vizyonuyla sağlık bilimlerinde küresel ölçekte daha güçlü bir konuma ulaşma hedefini sürdürüyor.

Galatasaray’da Victor Nelsson’un geleceğine ilişkin transfer trafiği sürerken, Danimarkalı savunmacı hakkında İspanya’dan yeni bir gelişme gündeme geldi.

İspanyol basınında yer alan haberlere göre Celta Vigo, savunma hattına yapmayı planladığı takviye kapsamında önüne gelen Victor Nelsson seçeneğini değerlendirdi. Ancak Vigo ekibinin yaptığı değerlendirmenin ardından 27 yaşındaki stoper için transfer girişiminde bulunmama kararı aldığı öne sürüldü.

Victor Nelsson Celta Vigo’ya Önerildi

AS’ın 20 Ağustos tarihli haberinde, Celta Vigo’nun sağ stoper arayışında olduğu ve futbolcu temsilcilerinden kulübe farklı isimlerin önerildiği aktarıldı.

Bu oyuncular arasında Victor Nelsson’un da bulunduğu belirtildi.

Haberde Danimarkalı futbolcunun son günlerde Celta Vigo’ya önerildiği ancak İspanyol kulübünün yöneticilerinin Nelsson transferini değerlendirdikten sonra bu seçeneği elediği ifade edildi.

Bu ayrıntı, daha önce gündeme gelen “Celta Vigo, Nelsson’un durumunu sordu” haberlerinden farklı bir tablo ortaya koyuyor. Yeni bilgilere göre süreç, doğrudan bir transfer görüşmesine dönüşmeden Celta cephesinde kapanmış görünüyor.

Celta Başka Bir Stoper Arıyor

Celta Vigo’nun savunmaya takviye yapmak için çalışmalarını sürdürdüğü belirtilirken, İspanyol ekibinin özellikle savunmanın sağında görev yapabilecek bir oyuncu aradığı kaydedildi.

Nelsson’un stoperin yanı sıra gerektiğinde savunma önünde oynayabilmesinin de değerlendirildiği ancak bunun Celta yönetiminin kararını değiştirmediği aktarıldı.

Böylece Galatasaray ile sözleşmesi devam eden Victor Nelsson için İspanya ihtimali şimdilik zayıflamış oldu.

Transfer döneminin son bölümünde Danimarkalı savunmacının geleceğiyle ilgili farklı kulüplerden yeni girişimlerin gündeme gelmesi ise ihtimaller arasında bulunuyor.

Kaynaklar

1. AS
2. Faro de Vigo

Hac Yolcuları Bu Adada Neden Soyunup Yıkandı? Urla Tahaffuzhanesi’nin Hikâyesi
Bir hac yolculuğunun sonunda İzmir kıyıları göründüğünde bazı yolcular için seyahat henüz bitmiş sayılmıyordu.
Deniz yoluyla gelen ve sağlık kontrolü amacıyla tahaffuzhaneye alınan yolcular Urla açıklarındaki Karantina Adası’na çıkarılıyordu. Burada onları bugünden bakıldığında oldukça sıra dışı görünen bir işlem bekliyordu.
Kıyafetlerini çıkarıyor, eşyalarını görevlilere teslim ediyor, peştamal ve takunya giyerek yıkanma bölümüne geçiyorlardı.
Onlar temizlenirken kıyafet ve eşyaları ayrı bir bölümde sıcak buharla dezenfekte ediliyordu.
Ardından temizlenen kıyafetlerini yeniden giyiyor ve sağlık kontrolünden geçiyorlardı.
Burası Klazomen Tahaffuzhanesi, günümüzde daha çok bilinen adıyla Urla Tahaffuzhanesi idi.
Amaç insanları aşağılamak ya da yolculuklarını zorlaştırmak değildi. 19. yüzyılın en büyük halk sağlığı sorunlarından biri olan kolera, veba ve benzeri bulaşıcı hastalıkların deniz yoluyla yeni bölgelere taşınmasını engellemekti.
Neden hac yolcuları önemliydi?
yüzyılda hac yalnızca büyük bir dinî yolculuk değildi. Aynı zamanda dönemin en yoğun uluslararası insan hareketlerinden birini oluşturuyordu.
Osmanlı topraklarından, Balkanlar’dan, Karadeniz’in kuzeyinden, Orta Asya’dan ve başka bölgelerden çok sayıda insan aynı dönemde Hicaz’a doğru yola çıkıyordu.
Buharlı gemilerin yaygınlaşması yolculuğu hızlandırdı ancak başka bir sorunu da beraberinde getirdi.
Çok sayıda insanın uzun süre aynı gemide bulunması, temiz su ve hijyen koşullarındaki yetersizlikler ve hastalıkların limandan limana taşınabilmesi salgın riskini artırıyordu.
Özellikle kolera, 19. yüzyıl boyunca hac yolları açısından önemli bir halk sağlığı tehdidi haline geldi.
Hacıları taşıyan gemilerin sağlık koşulları bu nedenle Osmanlı sağlık idaresinin giderek daha fazla üzerinde durduğu konulardan biri oldu.
Gemilerin yolcu kapasitesinden içme suyuna, sağlık kontrolünden karantina uygulamalarına kadar çeşitli önlemler getirildi.
Klazomen Tahaffuzhanesi de özellikle yoğun insan hareketliliğinin yaşandığı dönemlerde Doğu Akdeniz’deki salgın kontrol sisteminin önemli merkezlerinden biri haline geldi.
1865 kolera salgını süreci hızlandırdı
İzmir, 19. yüzyılda Doğu Akdeniz’in en hareketli limanlarından biriydi.
Deniz ticareti ve yolcu hareketliliği arttıkça şehri deniz yoluyla gelebilecek salgınlardan korumak daha önemli hale geldi.
Osmanlı Devleti bu dönemde karantina teşkilatını geliştirmeye başladı.
İzmir’de 1865 yılında yaşanan ağır kolera salgını, mevcut karantina düzeninin güçlendirilmesi ve karantina merkezinin Klazomen Adası’na taşınması sürecini hızlandırdı.
Akademik araştırmalara göre karantina teşkilatının Klazomen Adası’na taşınması 1866–1869 yılları arasında gerçekleşti. Tesis sonraki yıllarda yeni yapılar, sağlık birimleri ve daha gelişmiş dezenfeksiyon teknolojileriyle genişletildi.
“Tahaffuz” sözcüğü korunma ve sakınma anlamına geliyor.
Tahaffuzhaneler ise bulaşıcı hastalık riski taşıdığı düşünülen gemilerin, yolcuların ve eşyaların kontrol edildiği; gerektiğinde karantina, dezenfeksiyon, gözlem ve tedavi işlemlerinin yürütüldüğü sağlık merkezleriydi.
Urla’daki merkezin ada üzerinde bulunması da önemliydi.
Bu konum, karantina altındaki kişilerle şehir halkı arasında doğal bir mesafe oluşturuyor ve İzmir’e ulaşmadan önce deniz yolcularının sağlık kontrolünden geçirilmesine imkân sağlıyordu.
Tahaffuzhaneye alınan yolcuyu ne bekliyordu?
Dönemin karantina işlemleri bugünün sınır kapılarındaki rutin sağlık kontrollerinden çok daha kapsamlıydı.
Gemi sağlık değerlendirmesine alınıyor, gerekli görülen yolcular kontrollü biçimde tahaffuzhaneye getiriliyordu.
Karaya çıkan yolcular kayıt ve sağlık işlemlerinden sonra dezenfeksiyon sürecine yönlendiriliyordu.
Asıl dikkat çekici bölüm bundan sonra başlıyordu.
Önce kıyafetler çıkarılıyordu
Tahaffuzhaneye alınan yolcular soyunma bölümünde üzerlerindeki kıyafetleri çıkarıyordu.
Giysiler özel file veya düzeneklere yerleştiriliyor, böylece yolcuların eşyalarının birbirine karışmasının önüne geçilmeye çalışılıyordu.
Yolculara ise peştamal ve takunya veriliyordu.
Yapının mimari düzeni de karantina ve dezenfeksiyon işlemlerinin kontrollü ilerlemesine göre şekillendirilmişti.
Soyunma bölümlerinde bulunan döner dolap benzeri düzenekler sayesinde kıyafet ve eşyaların işlem görmeden diğer bölümlere geçirilmemesi amaçlanıyordu.
Böylece yolcular ile henüz dezenfekte edilmemiş eşyaların hareketi belirli bir düzen içinde tutuluyordu.
Yolcu banyoya, kıyafetler 110 derecelik buhara gidiyordu
Peştamal ve takunyalarını giyen yolcular yıkanma bölümlerine geçiriliyordu.
Burada sabun ve sıcak suyla temizleniyorlardı.
Aynı sırada kıyafetleri ve dezenfekte edilmesi gereken eşyaları tahaffuzhanenin sterilizasyon bölümüne götürülüyordu.
Klazomen’de kullanılan Fransız Geneste-Herscher etüv makineleri, giysi ve eşyaları yaklaşık 110 dereceye ulaşan basınçlı buharla dezenfekte edebiliyordu.
Amaç, kumaş ve eşyalar üzerinde bulunabilecek bulaşıcı hastalık etkenlerini etkisiz hale getirmekti.
Urla Tahaffuzhanesi’nin günümüze kalan en çarpıcı bölümleri arasında bu sistemlerin izleri de bulunuyor.
Etüvler, kazanlar, eşya aktarım düzenekleri ve raylar, yaklaşık bir buçuk asır önce salgın hastalıklarla mücadelede kullanılan teknolojiyi gözler önüne seriyor.
Banyodan çıkan herkes hemen yoluna devam etmiyordu
Yıkanmak ve kıyafetlerin dezenfekte edilmesi işlemin yalnızca bir bölümünü oluşturuyordu.
Yolcular temizlenen kıyafetlerini yeniden giydikten sonra sağlık kontrolünden geçiriliyordu.
Bulaşıcı hastalık belirtisi göstermeyenlerin gerekli işlemlerin tamamlanmasının ardından yollarına devam etmelerine izin verilebiliyordu.
Hastalık şüphesi bulunan kişiler ise diğer yolculardan ayrılıyor ve gerekli görüldüğünde karantina altında tutuluyordu.
Tedaviye ihtiyaç duyan hastalar için de tahaffuzhane bünyesinde sağlık hizmeti verilebiliyordu.
Bu nedenle ada yalnızca bir “yıkanma ve dezenfeksiyon merkezi” değildi.
Muayene, dezenfeksiyon, gözlem, karantina ve gerektiğinde tedavinin bir arada yürütüldüğü kapsamlı bir salgın kontrol merkeziydi.
Hac neden uluslararası sağlık meselesine dönüştü?
Hac mevsimlerinde çok farklı coğrafyalardan çok sayıda insanın aynı bölgede buluşması, 19. yüzyılın salgın hastalık koşullarında önemli bir sağlık problemi oluşturuyordu.
Özellikle kolera salgınları hem Osmanlı Devleti’ni hem de diğer ülkeleri hac güzergâhlarındaki sağlık önlemleriyle daha yakından ilgilenmeye yöneltti.
Hacı taşıyan gemilerin yolcu kapasitesi, temiz su imkânı, sağlık personeli ve hastalık durumunda uygulanacak işlemler giderek daha ayrıntılı kurallara bağlandı.
Bazı gemiler sağlık durumlarına göre sınıflandırılıyor, şüpheli ya da bulaşıcı hastalık görülen yerlerden gelen gemilere karantina uygulanabiliyordu.
Bu nedenle Urla’daki tahaffuzhanenin hikâyesi yalnızca İzmir’in yerel sağlık tarihinden ibaret değil.
Hac yolculuklarının, deniz ulaşımının, Osmanlı karantina teşkilatının ve uluslararası salgın kontrolünün kesiştiği dikkat çekici noktalardan birini oluşturuyor.
Adadaki raylar neden vardı?
Tahaffuzhanenin bugün de dikkat çeken ayrıntılarından biri, iskele ve tesisler arasında kurulan ray sistemiydi.
Bu rayların amacı yolcu treni taşımak değildi.
Gemilerden indirilen valizlerin, çuvalların ve diğer eşyaların dezenfeksiyon işlemlerinin yapılacağı bölümlere taşınmasını kolaylaştırıyordu.
Tahaffuzhane içinde insanlarla eşyaların hareketi gelişigüzel bırakılmıyordu.
Yolcular belirli bölümlerden geçiriliyor, henüz işlem görmemiş eşyalar ayrı tutuluyor ve dezenfeksiyon tamamlandıktan sonra yeniden sahiplerine ulaştırılıyordu.
Tahaffuzhanenin bu mimari düzeni, bulaşık kabul edilen bölümler ile işlem sonrası temiz kabul edilen alanları birbirinden ayırmayı amaçlayan enfeksiyon kontrol anlayışının dikkat çekici tarihsel örneklerinden biriydi.
Yapının yerleşim planı, iç mekân kurgusu ve eşya dolaşım sistemi üzerine yapılan mimarlık araştırmaları da tahaffuzhanenin sağlık işlevine uygun olarak özel biçimde tasarlandığını ortaya koyuyor.
Karantina uygulamaları her zaman kolay kabul edilmedi
Uzun bir yolculuğun ardından yeniden bekletilmek, eşyaların görevlilere teslim edilmesi, dezenfeksiyon işlemleri ve belirlenen süre boyunca karantinada kalma zorunluluğu yolcular açısından kolay değildi.
Nitekim dönemin kayıtları karantina uygulamalarının zaman zaman itirazlara yol açtığını gösteriyor.
1912 yılında Klazomen’de karantina altında bulunan Rusyalı hacıların uygulamalara tepki gösterdiğine ilişkin kayıtlar bulunuyor.
Sağlık makamlarının ise karantina süresi tamamlanmadan yolcuların yollarına devam etmelerine izin vermediği aktarılıyor.
Bu olay, salgın dönemlerinde uygulanan karantina tedbirlerinin yolcular tarafından her zaman kolay kabul edilmediğini gösteren tarihsel örneklerden biri olarak dikkat çekiyor.
Bir adada başlayan halk sağlığı hikâyesi
Urla Tahaffuzhanesi’ni önemli yapan yalnızca günümüze ulaşmış tarihî binaları değil.
Ada, bulaşıcı hastalıkların insanların ve gemilerin hareketiyle ülkeler arasında taşınabileceğinin 19. yüzyılda giderek daha iyi anlaşılmaya başladığını gösteriyor.
Bir gemide ortaya çıkan salgın başka limanlara ulaşabilirdi.
Bunun önüne geçmek için gemiler kontrol ediliyor, yolcular sağlık değerlendirmesinden geçiriliyor, hastalık şüphesi bulunan kişiler ayrılıyor, kıyafetler ve eşyalar dezenfekte ediliyordu.
Bugünden bakıldığında peştamalını giyip yıkanma bölümüne geçen bir hac yolcusunun hikâyesi sıra dışı görünebilir.
Fakat yaklaşık 150 yıl önce Urla’daki tahaffuzhane; etüvleri, banyoları, muayene alanları ve ray sistemiyle büyük bir halk sağlığı hedefinin parçasıydı:
Hastalığın yolculuğunu, insanın yolculuğundan önce durdurabilmek.
KAYNAKLAR
Cihannüma: Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi – Doğu Akdeniz’de Salgın Hastalıklarla Mücadele: Klazomen (Urla) Tahaffuzhanesi – Ufuk Adak – 2021 – Cilt 7, Sayı 2, s. 131–156 – DOI: 10.30517/cihannuma.1040300
Tarih Okulu Dergisi – Osmanlı Devleti’nde Hacıların Gemilerle Nakledilmesi Sırasında Alınan Önlemler – Derya Geçili – 2017 – Sayı XXX, s. 61–83 – DOI: 10.14225/Joh1069
Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü – Eylül 2008 Bülteni – Klazomen/Urla Tahaffuzhanesi’nin tarihçesi ve dezenfeksiyon uygulamalarına ilişkin bölüm – 2008
GRID – Architecture, Planning and Design Journal – Karantina yapılanmaları: Klazomen tahaffuzhanesi örneği – Aylin Gazi Gezgin – 2023 – Cilt 6, Sayı 1, s. 133–175 – DOI: 10.37246/grid.1064964
Turkish Studies – Urla Karantina Adası Tesisleri Mekansal Analizi – Mehmet Cebe – 2021 – Cilt 16, Sayı 4, s. 1203–1220 – DOI: 10.7827/TurkishStudies.51471

Tıbbiye Bülteni köşe yazarlarından Prof. Dr. Nebi Serkan Demirci, yapılan seçim sonucunda Tıbbi Onkoloji Bilim Dalı Başkanı seçildi.

Seçim, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Emin Köse başkanlığında gerçekleştirildi. Fakülte, seçim sonrasında yeni dönemin Tıbbi Onkoloji Bilim Dalı ve Prof. Dr. Nebi Serkan Demirci için hayırlı olması temennisinde bulundu.

Sürmene’den Cerrahpaşa’ya uzanan akademik yolculuk

1983 yılında Trabzon’un Sürmene ilçesinde doğan Prof. Dr. Nebi Serkan Demirci, tıp eğitimini İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nde tamamlayarak 2006 yılında mezun oldu.

İç Hastalıkları uzmanlık eğitimini Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nde tamamlayan Demirci, 2012 yılında iç hastalıkları uzmanı oldu. Ardından kanser hastalıklarının tanı ve tedavisine yoğunlaşarak tıbbi onkoloji alanında yan dal eğitimine yöneldi.

Tıbbi Onkoloji yan dal uzmanlığını Sağlık Bilimleri Üniversitesi Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde tamamlayan Demirci, 2016 yılında tıbbi onkoloji uzmanı oldu.

Akademik kariyerini sürdüren Demirci, 2018 yılında doçentlik unvanını aldı. Meslek hayatı boyunca Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Tekirdağ Devlet Hastanesi ve Ümraniye Eğitim ve Araştırma Hastanesi gibi farklı sağlık kuruluşlarında görev yaptı.

Bugün İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Tıbbi Onkoloji Bilim Dalı’nda Prof. Dr. unvanıyla akademik ve bilimsel çalışmalarını sürdürüyor.

Bilimsel çalışmalarıyla da öne çıkıyor

Prof. Dr. Nebi Serkan Demirci’nin akademik çalışmalarının önemli bölümünü kanser tedavileri ve klinik onkoloji oluşturuyor. Meme kanseri, akciğer kanseri, gastrointestinal sistem tümörleri ve farklı kanser türlerinde tedavi sonuçlarını ele alan çok sayıda bilimsel çalışmada araştırmacı olarak yer aldı.

İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Akademik Veri Yönetim Sistemi’ndeki güncel kayıtlarda Demirci’nin 90’ın üzerinde bilimsel yayını bulunuyor. Ayrıca lisansüstü akademik çalışmalar ve tez danışmanlıklarında da görev alıyor.

Demirci, mesleki çalışmalarının yanı sıra Türk Tıbbi Onkoloji Derneği bünyesinde de görev üstlendi. Derneğin 2022-2024 dönemi Yönetim Kurulu’nda üye olarak yer aldı ve Eğitim ve Planlama Organizasyon Kurulu Başkanlığı görevini yürüttü.

Tıbbiye Bülteni ailesi olarak tebrik ediyoruz

Kanser alanındaki bilimsel birikimini akademik çalışmalarının yanı sıra toplumun anlayabileceği bir dille okuyucularımıza aktaran köşe yazarımız Prof. Dr. Nebi Serkan Demirci’yi yeni görevi dolayısıyla tebrik ediyoruz.

Cerrahpaşa Tıp Fakültesi gibi Türk tıbbının köklü kurumlarından birinde Tıbbi Onkoloji Bilim Dalı Başkanlığı görevine seçilen hocamıza yeni döneminde başarılar diliyoruz.

Edinilen bilgilere göre, Çamburnu Tersaneleri’nde güvenlik görevlisi olarak çalışan 47 yaşındaki Araklılı İmdat Danışmaz, karşı tarafta bulunan markete gitmek üzere yolun karşısına geçmek istedi.

Bu sırada Trabzon yönünden gelen bir aracın çarptığı Danışmaz ağır yaralandı.

Hastanede hayatını kaybetti

Kazanın ardından çevredekilerin ihbarı üzerine bölgeye sağlık ve güvenlik ekipleri sevk edildi.

İlk müdahalesi olay yerinde yapılan İmdat Danışmaz, ambulansla Of Devlet Hastanesi’ne kaldırıldı. Ağır yaralı olarak tedavi altına alınan Danışmaz, doktorların tüm müdahalelerine rağmen kurtarılamadı.

Danışmaz’ın hayatını kaybettiği haberinin ardından ailesi ve yakınları büyük üzüntü yaşadı.

Araklı’yı yasa boğan ölüm

Üç çocuk babası olduğu öğrenilen İmdat Danışmaz’ın vefatı, ailesinin yanı sıra çalışma arkadaşları ve Araklı’daki sevenlerini de yasa boğdu.

Danışmaz’ın kardeşlerinin İbrahim, Tarkan, Evren, Kenan ve Ali Danışmaz olduğu öğrenildi.

İmdat Danışmaz’ın cenaze namazı ve defin programına ilişkin ayrıntıların daha sonra açıklanacağı bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Vitiligo, günümüzde yalnızca kozmetik bir renk farklılığı olarak değerlendirilmiyor. Bağışıklık sisteminin rol oynadığı kronik bir hastalık olarak kabul ediliyor. Üstelik bazı otoimmün hastalıkların vitiligolu kişilerde daha sık görülmesi ve hastalığın kişinin psikolojik ve sosyal yaşamını etkileyebilmesi, değerlendirmede yalnızca beyaz lekelerin değil kişinin bütününün dikkate alınmasını önemli hale getiriyor.

Vitiligo nedir?

Cildimizin rengini büyük ölçüde melanin adı verilen pigment belirler. Bu pigmenti üreten hücrelere melanosit denir.

Vitiligoda bağışıklık sistemiyle ilişkili mekanizmalar sonucunda melanositler zarar görür veya kaybolur. Bunun sonucunda cildin bazı bölgelerinde pigment azalır ve keskin sınırlı, açık renkli veya beyaz alanlar ortaya çıkabilir.

Vitiligo bulaşıcı değildir. Dokunmakla, aynı havluyu kullanmakla, aynı ortamda bulunmakla veya fiziksel temasla başka bir kişiye geçmez.

Aynı zamanda kötü hijyenin sonucu değildir.

Vitiligo neden ortaya çıkıyor?

Vitiligonun tek bir nedeni yok.

Hastalığın gelişiminde genetik yatkınlık, bağışıklık sistemindeki değişiklikler ve hücresel stres mekanizmalarının birlikte rol oynadığı düşünülüyor.

Ailesinde vitiligo veya başka otoimmün hastalık bulunan kişilerde yatkınlık artabilse de ailesinde hiç vitiligo olmayan bir kişide de hastalık gelişebilir.

Bu nedenle “Ailemde yoksa bende olmaz” düşüncesi doğru değildir.

Bazı kişiler güneş yanığı, cilt travması veya sürtünmeye maruz kalan bölgelerde yeni lekeler fark edebilir. Ancak bunların hastalığın tek başına nedeni olduğu söylenemez.

En önemli noktalardan biri: Vitiligo otoimmün bir hastalıktır

Otoimmün hastalıklarda bağışıklık sistemi normalde koruması gereken vücudun kendi hücre veya dokularına karşı yanlış yönlendirilmiş bir bağışıklık yanıtı oluşturabilir.

Vitiligoda hedeflerden biri pigment üreten melanositlerdir.

Bu bilgi önemli, çünkü vitiligonun neden bazı kişilerde başka otoimmün hastalıklarla birlikte görülebildiğini de kısmen açıklıyor.

Özellikle tiroid hastalıkları bu açıdan dikkat çekiyor.

Vitiligo ile tiroid arasında nasıl bir bağlantı var?

Bilimsel araştırmalar, özellikle otoimmün tiroid hastalıklarının vitiligolu kişilerde genel topluma göre daha sık görülebildiğini gösteriyor.

British Journal of Dermatology’de yayımlanan geniş kapsamlı bir sistematik derlemede 48 araştırma değerlendirildi. Bulgular vitiligolu kişilerde tiroid hastalığı ve özellikle otoimmün tiroid hastalığı görülme sıklığının arttığına işaret etti.

Daha sonraki geniş kapsamlı çalışmalar da bu bağlantıyı destekledi.

2025 yılında yayımlanan ve ABD’deki yetişkin vitiligo hastalarını inceleyen sekiz çalışmanın verilerini bir araya getiren sistematik derleme ve meta-analizde 10 binden fazla kişi değerlendirildi. Tiroid hastalıkları, incelenen otoimmün eşlik eden hastalıklar arasında en sık görülenlerden biriydi.

Bu durum, vitiligosu olan herkesin mutlaka tiroid hastalığı geliştireceği anlamına gelmiyor.

Aynı şekilde vitiligo tanısı, tek başına tiroid hastalığı tanısı anlamına da gelmez.

Ancak kişinin belirtileri, yaşı, aile öyküsü ve hastalığın özellikleri değerlendirilirken tiroid hastalıklarının akılda tutulması önem taşıyor.

Sadece tiroid değil: Başka otoimmün hastalıklar da eşlik edebilir

Vitiligo ile ilişkilendirilen hastalıklar tiroidle sınırlı değil.

Araştırmalarda vitiligolu kişilerde bazı gruplarda alopesi areata olarak bilinen bölgesel saç dökülmesi, tip 1 diyabet, romatoid artrit ve pernisiyöz anemi gibi bazı otoimmün hastalıkların da daha sık görülebildiği bildiriliyor.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Bu hastalıkların vitiligo ile ilişkili bulunması, vitiligosu olan herkesin bu hastalıklara yakalanacağı anlamına gelmez.

Ayrıca yalnızca vitiligo tanısı bulunduğu için herkese aynı kapsamda laboratuvar testi yapılması gerektiği sonucu da çıkarılmamalıdır. Hangi incelemelerin gerekli olduğuna kişinin belirtileri, aile öyküsü, yaşı ve klinik değerlendirmesi birlikte dikkate alınarak karar verilir.

Vitiligoda hangi belirtiler görülür?

En tipik bulgu ciltte pigmentini kaybetmiş beyaz alanların ortaya çıkmasıdır.

Lekeler eller, parmaklar, yüz, ağız ve göz çevresi, dirsekler, dizler, koltuk altları ve genital bölge dahil vücudun farklı bölgelerinde gelişebilir.

Bazı kişilerde saç, kaş, kirpik veya sakal kıllarında erken beyazlama görülebilir.

Hastalığın seyri kişiden kişiye önemli ölçüde değişir.

Bazı insanlarda birkaç küçük bölge yıllarca aynı kalabilirken, başka kişilerde yeni alanlar ortaya çıkabilir veya mevcut alanlar genişleyebilir.

Bu nedenle bir kişinin vitiligo deneyimi başka bir hastanın seyriyle birebir karşılaştırılmamalıdır.

Her beyaz leke vitiligo mudur?

Hayır.

Ciltte açık veya beyaz renkli alanlara yol açabilecek çok sayıda durum bulunuyor. Bazı mantar enfeksiyonları, iltihabi cilt hastalıkları sonrasında gelişen renk değişiklikleri ve farklı pigment bozuklukları vitiligoyla karıştırılabilir.

Bu nedenle özellikle yeni ortaya çıkan, büyüyen veya sayısı artan beyaz lekelerde dermatoloji değerlendirmesi önemlidir.

Tanı çoğu zaman dermatolojik muayeneyle konulabilir. Hekim gerekli gördüğünde özel ışıkla cilt incelemesi veya başka değerlendirmelerden yararlanabilir.

Vitiligo yalnızca aynada görülen bir hastalık değil

Vitiligonun gözden kaçabilen en önemli yönlerinden biri psikolojik ve sosyal etkisidir.

Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology’de yayımlanan kapsamlı bir sistematik derleme, 130 çalışmayı değerlendirdi. Araştırmaların önemli bölümünde vitiligonun yaşam kalitesi üzerinde orta düzeyde veya daha ağır etki oluşturabildiği bildirildi.

Özellikle yüz ve eller gibi görünür bölgelerdeki lekeler bazı kişilerde daha belirgin psikososyal yük oluşturabiliyor.

Kişi sosyal ortamlardan uzaklaşabilir, insanların bakışlarından rahatsız olabilir veya görünümü konusunda kaygı yaşayabilir.

Çocuk ve gençlerde ise akran ilişkileri ve zorbalık ayrıca önem taşıyabilir.

Bu nedenle tedavinin başarısı yalnızca “Beyaz alan ne kadar küçüldü?” sorusuyla ölçülmemeli. Hastanın günlük yaşamı, beklentileri ve tedaviden ne beklediği de dikkate alınmalıdır.

Stres vitiligoya neden olur mu?

Bu konuda sık yapılan hata, hastalığı yalnızca strese bağlamaktır.

Vitiligo karmaşık biyolojik mekanizmaları bulunan otoimmün bir hastalıktır. Stresin bazı kişilerde hastalığın seyriyle ilişkili olabileceği düşünülse de “Vitiligonun nedeni strestir” demek bilimsel olarak doğru değildir.

Üstelik hastalığı yalnızca psikolojik nedenlere bağlamak, kişinin kendisini sorumlu hissetmesine de yol açabilir.

Vitiligo tedavi edilebilir mi?

Vitiligoda herkese uyan tek bir tedavi bulunmuyor.

Tedavide temel amaçlar hastalığın ilerlemesini kontrol altına almak, uygun hastalarda ciltte yeniden pigment oluşmasını desteklemek ve elde edilen iyileşmenin korunmasına yardımcı olmaktır.

Uluslararası uzman önerilerinde tedavi seçiminin vitiligonun tipi, ne kadar aktif olduğu, vücudun ne kadarını etkilediği, lekelerin bulunduğu bölge, kişinin yaşı ve tedavi beklentileri dikkate alınarak yapılması gerektiği belirtiliyor.

Tedavide uygun hastalarda cilde uygulanan kortikosteroidler, kalsinörin inhibitörleri, belirli JAK inhibitörleri ve ışık tedavileri gibi seçenekler değerlendirilebiliyor. Bazı özel durumlarda farklı sistemik veya girişimsel yöntemler de gündeme gelebiliyor.

Ancak her yöntemin uygun olduğu hasta grubu farklıdır.

Özellikle yüz ve boyun gibi bölgelerin tedaviye yanıtı ile el ve ayak parmakları gibi bölgelerin yanıtı aynı olmayabilir. Tedavi çoğu zaman sabır gerektirir ve sonuçların değerlendirilmesi haftalar yerine aylar sürebilir.

Yeni tedaviler vitiligoya bakışı değiştirdi

Vitiligo tedavisinde son yıllarda bağışıklık sistemindeki belirli sinyal yollarını hedefleyen ilaçların geliştirilmesi önemli bir değişim yarattı.

JAK inhibitörleri adı verilen ilaç grubu bunlardan biri.

Ruxolitinib kremle gerçekleştirilen iki Faz III randomize kontrollü çalışmada, yüz bölgesindeki yeniden pigmentlenme açısından plaseboya göre daha yüksek yanıt oranları elde edildi.

Bu gelişmeler vitiligonun yalnızca kapatılması gereken kozmetik bir sorun olmadığı, biyolojik mekanizmaları hedeflenebilen bir hastalık olduğu görüşünü güçlendirdi.

Bununla birlikte bu tedavilerin uygunluğu, ruhsat durumu, yaş sınırları, uygulanacağı vücut alanı ve olası yan etkileri ülkeye ve hastanın özelliklerine göre değişebilir. Bu nedenle tedavi kararı kişiye özel değerlendirilmelidir.

Güneş konusunda neden dikkatli olunmalı?

Pigmentini kaybeden bölgelerde melanin koruması azaldığı için güneşe karşı hassasiyet artabilir.

Ayrıca normal cilt bronzlaştığında beyaz bölgelerle arasındaki renk farkı daha belirgin hale gelebilir.

Bu nedenle uygun güneşten korunma yöntemleri vitiligo yönetiminin önemli parçalarından biri olabilir.

Ancak bu durum “vitiligolu kişi güneşe hiç çıkmamalı” anlamına gelmez. Kontrollü ultraviyole ışık, zaten belirli vitiligo hastalarında dermatolog gözetiminde tedavi amacıyla kullanılabilmektedir.

Güneşlenme ile tıbbi fototerapi aynı şey değildir.

Beslenmeyle vitiligo tamamen geçirilebilir mi?

Vitiligo konusunda internette “şu besini bırakın”, “bu vitamini alın”, “şunu yiyerek pigmentleri geri getirin” şeklinde çok sayıda iddia bulunuyor.

Bugünkü bilimsel kanıtlar, belirli bir diyetin tek başına vitiligoyu ortadan kaldırdığını göstermiyor.

Vitamin veya mineral eksikliği saptanması durumunda bunun ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir. Ancak rastgele ve yüksek doz takviye kullanmak vitiligo için kanıtlanmış bir tedavinin yerini tutmaz.

“Vitiligo diyeti” adı altında çok sayıda besinin gereksiz yere yasaklanması da dengeli beslenmeyi bozabilir.

Vitiligosu olan kişi neyi gözden kaçırmamalı?

Ciltteki beyaz alanların büyüyüp büyümediği elbette önemli. Fakat vitiligo değerlendirmesini yalnızca ciltle sınırlamak eksik kalabilir.

Yeni lekelerin ortaya çıkması, mevcut alanların hızla genişlemesi veya saçlarda pigment kaybının gelişmesi dermatolojik değerlendirmeyi gerektirebilir.

Bunun yanında açıklanamayan halsizlik, kilo değişiklikleri, çarpıntı, sıcak veya soğuğa karşı belirgin hassasiyet gibi tiroid fonksiyonlarını düşündürebilecek yakınmalar varsa bunların da sağlık değerlendirmesinde belirtilmesi önemlidir.

Ailede otoimmün hastalık bulunması da hekimin bilmesi gereken bilgiler arasındadır.

Tedavinin hedefini hasta da belirlemeli

Modern vitiligo yaklaşımında giderek öne çıkan kavramlardan biri ortak karar verme.

Bir kişinin en büyük endişesi yüzündeki küçük bir leke olabilirken, başka biri için hastalığın yayılmasının durdurulması daha önemli olabilir. Bir başkası uzun süreli tedavi istemeyebilir.

Bu nedenle yalnızca hastalığın vücutta kapladığı alan değil, kişinin beklentileri ve yaşam kalitesi de tedavi planının parçası olmalıdır.

Vitiligoda asıl değişen bakış açısı da burada ortaya çıkıyor:

Vitiligo yalnızca ciltte görülen beyaz lekelerden ibaret değildir. Bağışıklık sistemiyle ilişkisi, başka otoimmün hastalıklarla birlikteliği ve kişinin psikolojik ve sosyal yaşamındaki etkileriyle birlikte değerlendirilmesi gereken kronik bir hastalıktır.

KAYNAKLAR

1. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology – Worldwide expert recommendations for the diagnosis and management of vitiligo: Position statement from the International Vitiligo Task Force Part 1: towards a new management algorithm – van Geel N ve arkadaşları – 2023 – DOI: 10.1111/jdv.19451
2. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology – Worldwide expert recommendations for the diagnosis and management of vitiligo: Position statement from the International Vitiligo Task Force Part 2: Specific treatment recommendations – Seneschal J ve arkadaşları – 2023 – DOI: 10.1111/jdv.19450
3. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology – The humanistic burden of vitiligo: a systematic literature review of quality-of-life outcomes – Picardo M ve arkadaşları – 2022 – DOI: 10.1111/jdv.18129
4. British Journal of Dermatology – The prevalence of thyroid disease in patients with vitiligo: a systematic review – Vrijman C ve arkadaşları – 2012 – DOI: 10.1111/j.1365-2133.2012.11198.x
5. European Journal of Dermatology – Vitiligo and thyroid disease: a systematic review and meta-analysis – Fan KC, Yang TH, Huang YC – 2018 – DOI: 10.1684/ejd.2018.3449
6. Dermatology and Therapy – Prevalence and Association of Autoimmune Comorbidities Among Adults with Vitiligo: A Systematic Literature Review and Meta-analysis of USA-Based Studies – Liu J ve arkadaşları – 2025 – DOI: 10.1007/s13555-025-01506-y
7. New England Journal of Medicine – Two Phase 3, Randomized, Controlled Trials of Ruxolitinib Cream for Vitiligo – Rosmarin D ve arkadaşları – 2022 – DOI: 10.1056/NEJMoa2118828M

Trabzonspor, UEFA Avrupa Ligi’nde lig aşamasına kalma yolundaki en kritik eşiklerden birinde sahasında istediği sonucu alamadı.

Bordo-mavililer, play-off turu ilk karşılaşmasında Macaristan temsilcisi Ferencvaros’u Papara Park’ta konuk etti. Taraftarının desteğiyle rövanş öncesinde avantaj elde etmeyi hedefleyen Trabzonspor, mücadeleden 1-0 mağlup ayrıldı.

Konuk ekibe galibiyeti getiren gol, karşılaşmanın henüz 17. dakikasında Kristoffer Zachariassen’den geldi.

Ferencvaros 17. dakikada öne geçti

Karşılaşmaya iki takım da kontrollü bir oyunla başlarken Ferencvaros, Trabzonspor savunmasının dengesini bozduğu ilk bölümde skor üstünlüğünü yakaladı.

Macaristan temsilcisi, 17. dakikada geliştirdiği hücumda Zachariassen ile golü buldu ve Papara Park’ta 1-0 öne geçti.

Erken gelen golün ardından Trabzonspor oyunun kontrolünü ele almaya ve rakip yarı sahadaki baskısını artırmaya çalıştı. Ferencvaros ise skor avantajını korumayı önceleyen daha kontrollü bir oyun sergiledi.

İlk 45 dakikada başka gol olmayınca soyunma odasına konuk takımın 1-0 üstünlüğüyle gidildi.

Trabzonspor ikinci yarıda beraberliği aradı

Bordo-mavili ekip ikinci yarıya skoru değiştirme hedefiyle çıktı. Trabzonspor özellikle kanatlardan geliştirdiği hücumlarla Ferencvaros savunmasını geriye çekmeye çalışırken, ceza sahasında Paul Onuachu’yu daha fazla topla buluşturmayı hedefledi.

Maçın en kritik anlarından biri 55. dakikada yaşandı.

Sağ kanattan yapılan ortada Onuachu’nun müsait durumda yaptığı kafa vuruşu direkten döndü. Dönen top sonrasında Trabzonspor hücumu devam etmesine rağmen bordo-mavililer aradığı beraberlik golünü çıkaramadı.

Bu pozisyon, Trabzonspor’un karşılaşmada gole en fazla yaklaştığı anlardan biri oldu.

Salah ilk 11’de sahaya çıktı

Trabzonspor’un yıldız transferlerinden Mohamed Salah, Ferencvaros karşılaşmasına ilk 11’de başladı.

Kasımpaşa karşılaşmasında sonradan oyuna girerek bordo-mavili formayla resmi maç heyecanı yaşayan Mısırlı futbolcu, Ferencvaros mücadelesiyle Trabzon’da taraftarın karşısına ilk 11 oyuncusu olarak çıktı.

Trabzonspor mücadeleye Onana, Pina, Nwaiwu, Cenk, Mustafa, Melih, Bouchouari, Salah, Saviolo, Umut ve Onuachu ilk 11’iyle başladı.

Ferencvaros’un başlangıç kadrosunda ise Dibusz, Nagy, Raemaekers, Gomez, Cadu, Corbu, Rommens, Zachariassen, O’Dowda, Yusuf ve Joseph yer aldı.

Trabzonspor baskı kurdu ancak gol gelmedi

Karşılaşmanın son bölümüne girilirken Trabzonspor beraberlik için riskleri artırdı.

Bordo-mavililer rakip yarı alandaki baskısını yükseltirken Ferencvaros savunma güvenliğini ön planda tuttu. Macar ekibi özellikle Trabzonspor’un ceza sahasına yaptığı servislerde kalabalık kalarak skor üstünlüğünü korumaya çalıştı.

Trabzonspor’un son dakikalardaki çabası da sonucu değiştirmedi.

90 dakikanın sonunda skor tabelasında Trabzonspor 0-1 Ferencvaros yazdı.

Zachariassen maçın kaderini belirledi

Karşılaşmanın skorunu belirleyen isim Kristoffer Zachariassen oldu.

Ferencvaroslu futbolcunun 17. dakikada kaydettiği gol, Macaristan temsilcisinin Trabzon’dan son derece değerli bir deplasman galibiyetiyle ayrılmasını sağladı.

Trabzonspor ise özellikle ikinci yarıda yakaladığı fırsatları değerlendirememenin bedelini ilk maçta mağlubiyetle ödedi.

Tur umutları rövanşa kaldı

İlk karşılaşmanın 1-0 Ferencvaros üstünlüğüyle tamamlanmasının ardından UEFA Avrupa Ligi lig aşamasına yükselme mücadelesi rövanşa taşındı.

Eşleşmenin ikinci karşılaşması 27 Ağustos 2026 Perşembe günü Macaristan’da oynanacak.

Trabzonspor’un Avrupa Ligi yolculuğuna devam edebilmesi için deplasmandaki karşılaşmada ilk maçtaki tek farklı yenilgiyi telafi etmesi gerekecek.

Bordo-mavililer rövanşta eşleşmeyi kendi lehine çevirmeye çalışırken, Ferencvaros ise Trabzon’da elde ettiği 1-0’lık avantajı koruyarak lig aşamasına yükselmenin hesaplarını yapacak.

Papara Park’ta kaçan fırsatlar sonrası artık bütün gözler Macaristan’daki 90 dakikaya çevrildi.

Maçın Özeti

Trabzonspor: 0
Ferencvaros: 1
Gol: 17’ Kristoffer Zachariassen
Organizasyon: UEFA Avrupa Ligi Play-Off Turu, ilk maç
Tarih: 20 Ağustos 2026
Rövanş: 27 Ağustos 2026
Rövanş yeri: Macaristan

Kızartma yağı kaç kez kullanılabilir? Tek bir sayı neden yeterli değil?
Patatesi kızarttınız, ancak tavada önemli miktarda yağ kaldı. Yağı süzüp saklamak mı, yoksa bir daha kullanmamak mı gerekiyor? Bu soruya “en fazla iki” veya “üç kez” gibi herkes için geçerli tek bir rakamla cevap vermek mümkün değil.
Aynı yağ bir mutfakta kısa süre ve kontrollü sıcaklıkta kullanılırken başka bir mutfakta duman çıkaracak kadar ısıtılabilir. Kızartılan yiyeceğin suyu, un ve ekmek kırıntıları, yağın açıkta bekletilmesi ve her kullanımın ne kadar sürdüğü de bozulma hızını değiştirir.
Bu nedenle yağın kaçıncı kez kullanıldığı kadar, her kullanımda ne kadar ısıya, havaya, suya ve yiyecek kalıntısına maruz kaldığı da önemlidir.
Kızartma sırasında yağda ne değişiyor?
Yağ yüksek sıcaklığa çıktığında yalnızca ısınmaz; oksijen, su ve yiyecek kalıntılarıyla birlikte çeşitli kimyasal değişimlere uğrar.
Başlıca üç süreç öne çıkar:
Oksidasyon: Yağın havadaki oksijenle tepkimeye girmesi sonucu parçalanma ürünlerinin oluşmasıdır.
Hidroliz: Yiyeceklerden yağa geçen suyun, yağın yapısındaki bazı bağları parçalama sürecidir.
Polimerleşme: Parçalanan yağ bileşenlerinin birleşmesiyle yağın daha koyu, yoğun ve yapışkan hâle gelmesidir.
Isıtma süresi ve sıcaklık arttıkça bu değişimler genellikle hızlanır. Yağın uzun süre ocakta tutulması, tekrar tekrar soğutulup ısıtılması ve içinde yanmış yiyecek parçalarının kalması bozulmayı artırabilir.
Neden “en fazla üç kez” gibi bir kural yok?
Bir yağın kullanılabilir durumda kalması yalnızca kullanım sayısına bağlı değildir. Bozulma hızını etkileyen başlıca etkenler şunlardır:
Yağın türü ve yağ asidi yapısı
Kızartma sıcaklığı
Her ısıtmanın süresi
Yağın duman çıkarıp çıkarmadığı
Kızartılan yiyeceğin su içeriği
Un, kaplama ve yiyecek kırıntıları
Yağın hava ve ışıkla teması
Kullanımlar arasındaki saklama koşulları
Örneğin kısa süre ısıtılan ve içinde çok az kalıntı bulunan yağ ile saatlerce yüksek sıcaklıkta tutulan yağ aynı sayıda kullanılmış olsa bile aynı durumda olmayabilir.
Evde yağın kimyasal durumu ölçülmediği için yalnızca “kaç kez kullanıldı?” sorusundan güvenilir bir sınır çıkarmak mümkün değildir. En ihtiyatlı yaklaşım, kızartma için gerekli miktarda yağ kullanmak ve yağı gereksiz yere tekrar tekrar ısıtmamaktır.
Toplam polar madde ne anlama geliyor?
Yağ ısı ve oksijen etkisiyle bozuldukça başlangıçta bulunmayan veya çok daha düşük düzeyde bulunan parçalanma ürünleri ortaya çıkar. Bunların bir bölümü “toplam polar madde” adı verilen ölçüm içinde değerlendirilir.
Toplam polar madde miktarı, profesyonel mutfaklarda kızartma yağının ne ölçüde yıprandığını belirlemek için özel cihazlarla veya laboratuvar yöntemleriyle ölçülebilir.
Asit sayısı ise yağ parçalandıkça açığa çıkabilen serbest yağ asitlerinin değerlendirilmesinde kullanılan başka bir teknik ölçüttür. Değerin yükselmesi, yağın bozulma sürecinde ilerlediğine işaret edebilir.
Tarım ve Orman Bakanlığının 2024 tarihli denetim açıklamasında, Türkiye’de gıda üretim ve perakende işyerlerinde kullanılan kızartma yağları için şu ölçütler hatırlatıldı:
Kızartma sıcaklığı 160–180 derece arasında olmalı
Toplam polar madde oranı yüzde 25’i aşmamalı
Asit sayısı 2,5 mg KOH/g yağ değerini geçmemeli
Sınırları aşan yağlar tekrar kullanılmamalı
Buradaki mg KOH/g yağ ifadesi, asit sayısının laboratuvarda hesaplanmasında kullanılan teknik ölçüm birimidir. Evde kaşık, renk veya koku üzerinden bu değerin hesaplanması mümkün değildir.
Bu sınırlar gıda işletmelerinde yapılan resmî kontroller içindir. Yağın açık renkli görünmesi veya henüz kötü kokmaması, teknik sınırları aşmadığını garanti etmez.
Kızartma yağının bozulduğunu gösteren 6 işaret
Aşağıdaki değişikliklerden biri ortaya çıktığında yağın tekrar kullanılmaması daha güvenli bir yaklaşımdır:
Normalden daha düşük sıcaklıkta duman çıkarması
Isıtılmadığı hâlde keskin, acılaşmış veya alışılmadık kokması
Kızartma sırasında kalıcı ve yoğun köpük oluşması
Renginin belirgin biçimde koyulaşması
Kıvamının yoğunlaşması, yapışkan veya ipliksi hâle gelmesi
Yiyecekte yanık, acı ya da rahatsız edici tat bırakması
Yağın içinde çok sayıda yanmış yiyecek parçasının bulunması da bozulmayı hızlandırabilir. Ancak bu işaretlerin görülmemesi, yağın kimyasal olarak tamamen uygun olduğunu kanıtlamaz. Görünüm ve koku yalnızca pratik uyarı işaretleridir.
Duman çıkması neden önemli?
Dumanlanma noktası, yağın görünür biçimde duman çıkarmaya başladığı sıcaklıktır. Bu noktada yağın parçalanması hızlanabilir ve istenmeyen maddelerin oluşumu artabilir.
Tekrarlanan ısıtma, yağın dumanlanma noktasını düşürebilir. Daha önce yüksek sıcaklığa maruz kalan bir yağ, sonraki kullanımda beklenenden daha erken duman çıkarabilir.
Yağ duman çıkarmaya başladıysa güvenli biçimde ocağın altı kapatılmalıdır. Duman çıkan veya aşırı ısınmış tavaya taze yağ ya da su eklenmemelidir. Taze yağ daha önce oluşmuş parçalanma ürünlerini ortadan kaldırmaz; su ise ciddi sıçrama ve yangın riski doğurabilir.
Yağın alev alması durumunda üzerine kesinlikle su dökülmemelidir. Ocak güvenli biçimde kapatılabiliyorsa kapatılmalı, tavanın üzeri uygun bir kapakla örtülmeli ve yangın kontrol altına alınamıyorsa acil yardım istenmelidir.
Kullanılmış yağa taze yağ eklemek çözüm mü?
Taze yağ eklemek tavada bulunan yağ miktarını artırabilir ve parçalanma ürünlerini bir ölçüde seyreltebilir. Ancak eski yağın uğradığı kimyasal değişimi geri çeviremez.
Belirgin biçimde koyulaşmış, köpüren, kötü kokan veya erken duman çıkaran yağın üzerine taze yağ ekleyerek kullanmaya devam etmek doğru değildir. Yeni yağ ancak eldeki yağ hâlâ uygun durumdaysa eksilen miktarı tamamlamak amacıyla eklenebilir.
Başka bir ifadeyle taze yağ, bozulmuş yağı yeniden yeni hâle getirmez.
Bütün yağlar kızartmaya aynı ölçüde uygun mu?
Yağların yüksek sıcaklığa dayanıklılığı aynı değildir. Yağ asidi yapısı, üretim yöntemi, rafine edilip edilmediği, içindeki doğal antioksidanlar ve kullanım sıcaklığı sonucu etkiler.
Çoklu doymamış yağ asitleri bakımından zengin yağlar, uzun süreli ve yüksek sıcaklıktaki işlemlerde oksidasyona daha açık olabilir. Tekli doymamış yağ asitlerinin yüksek olduğu bazı yağlar ise belirli koşullarda ısıya karşı daha dayanıklı olabilir.
Bu durum, tek bir yağın bütün pişirme yöntemleri için “en sağlıklı yağ” olduğu anlamına gelmez. Ürünün kızartmaya uygun olup olmadığına, üreticinin kullanım bilgilerine ve amaçlanan pişirme sıcaklığına bakılmalıdır.
Dumanlanma noktası da tek başına yeterli bir kalite ölçüsü değildir. Bir yağın yüksek dumanlanma noktasına sahip olması, sınırsız kez ısıtılabileceğini göstermez.
Tekrarlanan ısıtmanın sağlığa etkileri neler?
Tekrar tekrar ısıtılmış yağların insanlarda uzun vadeli hastalık oluşturup oluşturmadığını doğrudan inceleyen güçlü ve uzun süreli araştırmalar sınırlıdır. Bu nedenle belirli bir kullanım sayısının kanser veya kalp hastalığına yol açtığı söylenemez.
Bununla birlikte laboratuvar araştırmaları, yüksek sıcaklıkta uzun süre kalan yağlarda aldehit adı verilen reaktif parçalanma ürünlerinin oluşabildiğini gösteriyor. Bazı kızartma koşullarında, yüksek ısı ve yanma süreçleriyle bağlantılı polisiklik aromatik hidrokarbonlar da ortaya çıkabilir.
Isıtma süresi ve tekrar sayısı arttıkça bu maddelerin miktarı yükselebilir. Hayvan deneyleri ve mekanizma çalışmaları, yoğun biçimde oksitlenmiş yağların iltihaplanma, damar işlevleri ve hücresel hasarla ilişkili olabileceğine işaret ediyor.
Ancak bu bulgular, evde yeniden kullanılan tek bir yağın insanlarda doğrudan hastalık oluşturduğunu kanıtlamaz. Bilimsel açıdan dengeli sonuç, kızartma yağını gereksiz yere uzun süre ısıtmamak, duman çıkarmamak ve belirgin biçimde bozulmuş yağı kullanmamaktır.
Kızartılmış yiyeceklerin sık tüketilmesi yalnızca yağın yeniden kullanımı açısından değerlendirilmemelidir. Bu yiyecekler yüksek enerji, tuz veya rafine karbonhidrat içerebilir. Genel beslenme düzeninde kızartmaya ne sıklıkla yer verildiği de önemlidir.
Yağ yeniden kullanılacaksa nasıl saklanmalı?
Yağda hiçbir bozulma işareti yoksa ve yeniden kullanılmasına karar verildiyse şu adımlar bozulmayı yavaşlatabilir:
Yağı güvenli biçimde soğumaya bırakın.
Yiyecek ve kaplama kırıntılarını ince bir süzgeçle ayırın.
Temiz, tamamen kuru ve ağzı sıkıca kapanan bir kaba aktarın.
Işık geçirmeyen kap kullanın veya kabı karanlık yerde tutun.
Isıdan, nemden ve doğrudan güneş ışığından uzak saklayın.
Balık gibi belirgin kokulu yiyeceklerde kullanılan yağı başka yiyeceklerde kullanmayın.
Ne zaman ve hangi yiyecek için kullanıldığını takip edin.
Yağa su karışmasını önlemek önemlidir. Islak kap kullanmak veya donmuş yiyeceğin üzerindeki buzları doğrudan kızgın yağa bırakmak hem sıçrama ve yanık riskini artırır hem de yağın daha hızlı bozulmasına katkıda bulunabilir.
Yağ uzun süre beklemişse yeniden kullanmadan önce görünümü ve kokusu kontrol edilmelidir. Şüphe duyulan yağ kullanılmamalıdır.
Kızartma sırasında yağın bozulması nasıl azaltılabilir?
Yağın daha az yıpranması için sıcaklığı kontrol altında tutmak gerekir. Ev tipi bir mutfak termometresi, yağın gereğinden fazla ısıtılmasını önlemeye yardımcı olabilir.
Şu uygulamalar da yararlı olabilir:
Yağı boş tavada uzun süre ısıtmayın.
Sıcaklığın 180 derecenin üzerine çıkmasına izin vermeyin.
Yağ uygun sıcaklığa ulaştığında, duman çıkarmasını beklemeden yiyeceği ekleyin.
Yiyeceğin üzerindeki fazla suyu dikkatlice uzaklaştırın.
Her parti arasında yanmış kırıntıları alın.
Çok fazla yiyeceği aynı anda tavaya koymayın.
Kızartma bittiğinde ocağı kapatın.
Yağı saatlerce sıcak tutmayın.
Tavaya bir anda çok fazla yiyecek konulması yağın sıcaklığını düşürür. Bu durumda yiyecek daha fazla yağ çekebilir ve kızartma süresi uzayabilir.
Kızartma yağlarıyla ilgili doğru bilinen yanlışlar
“Yağın rengi açıksa güvenlidir”
Renk önemli bir uyarı olabilir ancak tek başına yeterli değildir. Yağda gözle görülmeyen parçalanma ürünleri bulunabilir.
“Taze yağ eklenince eski yağ yenilenir”
Taze yağ, daha önce oluşmuş parçalanma ürünlerini yok etmez. Bozulmuş yağın üzerine eklenmesi yağı yeniden uygun hâle getirmez.
“Duman çıkarmadıysa sınırsız kullanılabilir”
Yağ, duman çıkarmadan önce de kimyasal değişime uğrayabilir. Duman yalnızca ileri bozulmanın önemli işaretlerinden biridir.
“Süzmek yağı tamamen temizler”
Süzme işlemi yiyecek kırıntılarını uzaklaştırır. Fakat yağın içinde oluşmuş çözünmüş kimyasal maddeleri gidermez.
“Her yağ için aynı kullanım sayısı geçerlidir”
Yağın türü, sıcaklık, süre, kızartılan yiyecek ve saklama koşulları farklı olduğu için ortak bir kullanım sayısı belirlenemez.
Kullanılmış yağ nasıl atılmalı?
Kullanılmış yağ lavaboya veya tuvalete dökülmemelidir. Borularda tıkanmaya ve çevre kirliliğine yol açabilir.
Yağ tamamen soğuduktan sonra sızdırmayacak bir kapta biriktirilebilir. Bulunulan yerdeki belediyenin veya yetkilendirilmiş atık yağ toplama hizmetlerinin kabul koşulları öğrenilerek teslim edilmelidir.
Sonuç: Kullanım sayısı tek başına yeterli değil
Kızartma yağının durumu; kullanım sayısıyla birlikte sıcaklık, ısıtma süresi, yiyecek kalıntıları ve saklama koşullarına göre değerlendirilmelidir.
Yağ duman çıkarıyor, köpürüyor, koyulaşıyor, yoğunlaşıyor veya kötü kokuyorsa tekrar kullanılmamalıdır. Yağın durumundan emin olunamıyorsa en ihtiyatlı seçenek onu gıda amacıyla yeniden kullanmamaktır.
KAYNAKLAR
Foods – Effects of Repeated Heating on Fatty Acid Composition of Plant-Based Cooking Oils – Zoltan Szabo, Tamas Marosvölgyi, Eva Szabo, Viktor Koczka, Zsofia Verzar, Maria Figler ve Tamas Decsi – 2022 – DOI: 10.3390/foods11020192
Scientific Reports – Toxic Aldehyde Generation in and Food Uptake from Culinary Oils During Frying Practices: Peroxidative Resistance of a Monounsaturate-Rich Algae Oil – Sarah Moumtaz, Benita C. Percival, Devki Parmar, Kerry L. Grootveld, Pim Jansson ve Martin Grootveld – 2019 – DOI: 10.1038/s41598-019-39767-1
Critical Reviews in Food Science and Nutrition – Impact of Consumption of Repeatedly Heated Cooking Oils on the Incidence of Various Cancers: A Critical Review – Kumar Ganesan, Kumeshini Sukalingam ve Baojun Xu – 2019 – DOI: 10.1080/10408398.2017.1379470
Polish Journal of Food and Nutrition Sciences – Potential Health Implications of the Consumption of Thermally-Oxidized Cooking Oils: A Review – Ayodeji Osmund Falade, Ganiyu Oboh ve Anthony Ifeanyi Okoh – 2017 – DOI: 10.1515/pjfns-2016-0028
T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – Kızartmada Kullanılmakta Olan Katı ve Sıvı Yağlar İçin Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği – 2012
T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı – Toplu Tüketim Yerlerinde Kızartmada Kullanılan Katı ve Sıvı Yağların Denetim Seferberliği Devam Ediyor – 2024
Singapore Food Agency – Reusing Cooking Oils – 2026

Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, emekli öğretim üyesi Prof. Dr. Erol Akı’nın hayatını kaybettiğini duyurdu.

Akı, akademik yaşamı boyunca Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesinde görev yaptı ve Kamu Yönetimi Bölüm Başkanlığı görevini de üstlendi.

Prof. Dr. Erol Akı kimdir?

İstanbul’da dünyaya gelen Erol Akı, ilk, orta ve lise öğrenimini İstanbul’da tamamladı.

Hukuk eğitimini İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesinde sürdüren Akı, 1961 yılında fakülteden mezun oldu. Askerlik hizmetinin ardından avukatlık stajına başlayan Akı, stajını İstanbul Adliyesinde tamamladı.

Meslek hayatının ilerleyen döneminde akademiye yönelen Akı, özellikle İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku alanlarında çalışmalar yürüttü. Uzun yıllara yayılan akademik kariyerinde hukuk eğitiminin yanı sıra kamu yönetimi alanında da görevler üstlendi.

Dokuz Eylül Üniversitesinde akademik çalışmalarını sürdüren Akı, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölüm Başkanlığı görevinde de bulundu. Emekliliğine kadar üniversite bünyesinde çalışmalarını sürdüren Akı, yetiştirdiği öğrenciler ve hukuk alanındaki akademik çalışmalarıyla tanındı.

Ölüm nedeni açıklandı mı?

Prof. Dr. Erol Akı’nın vefat nedenine ilişkin resmi açıklamada herhangi bir bilgi paylaşılmadı.

Bu nedenle Akı’nın ölümünün belirli bir hastalık veya sağlık sorunuyla ilişkilendirilmesine yönelik doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor.

Cenazesi 21 Ağustos’ta

Prof. Dr. Erol Akı için cenaze programı da belli oldu.

Akı’nın cenazesi 21 Ağustos 2026 Cuma günü ikindi namazının ardından İzmir Bostanlı Beşikçioğlu Camisi’nden kaldırılacak.

Prof. Dr. Erol Akı’nın vefatı, uzun yıllar görev yaptığı Dokuz Eylül Üniversitesi başta olmak üzere hukuk ve akademi camiasında üzüntüyle karşılandı.

Pişmiş pilav tekrar ısıtılır mı? Asıl risk ısıtmak değil
Akşamdan kalan pilavı ertesi gün ısıtıp yemek, birçok evde uygulanan sıradan bir alışkanlık. Ancak pilavın güvenli olup olmadığını belirleyen asıl nokta, kaç kez ısıtıldığından önce piştikten sonra nasıl soğutulduğu ve hangi sıcaklıkta saklandığıdır.
Doğru biçimde soğutularak buzdolabında saklanan pilav yeniden ısıtılabilir. Buna karşılık saatlerce tezgahta bekleyen pilavı çok yüksek sıcaklıkta ısıtmak, oluşmuş olabilecek bazı toksinleri ortadan kaldırmayabilir.
Bu nedenle “Pilav tekrar ısıtılmaz” şeklindeki genel ifade doğru değildir. Daha doğru soru şudur: Pilav piştikten sonra ne kadar sürede ve nasıl saklandı?
Pişmiş pilav neden gıda zehirlenmesine yol açabilir?
Çiğ pirinçte çevrede ve toprakta yaygın olarak bulunan Bacillus cereus adlı bir bakteri bulunabilir. Bu bakterinin oluşturduğu dayanıklı sporların bir bölümü, normal pişirme sıcaklıklarında canlı kalabilir.
Sporlar, bakterinin olumsuz koşullara dayanmasını sağlayan koruyucu yapılardır. Pişmiş pilav oda sıcaklığında uzun süre bırakıldığında bu sporlar yeniden etkinleşebilir, çoğalabilir ve toksin üretebilir.
Risk yalnızca pirince özgü değildir. Makarna, patates, erişte, çorba, sos ve pişmiş sebzeler gibi nişasta içeren ya da nemli yiyecekler de uygun olmayan sıcaklıklarda bekletildiğinde Bacillus cereus çoğalmasına elverişli hâle gelebilir.
Sorun yeniden ısıtmak mı, yanlış saklamak mı?
Pişmiş pilavın yeniden ısıtılması, kendi başına gıda zehirlenmesinin nedeni değildir. Temel sorun, pilavın piştikten sonra bakterilerin çoğalabileceği sıcaklıklarda uzun süre kalmasıdır.
Yeniden ısıtma bazı bakterileri etkisiz hâle getirebilir. Ancak dayanıklı sporların tamamını veya daha önce oluşmuş ısıya dayanıklı toksinleri güvenilir biçimde ortadan kaldırmayabilir.
Başka bir ifadeyle mikrodalgada, tavada veya tencerede iyice ısıtmak; saatlerce dışarıda kalmış bir pilavı yeniden güvenli hâle getirmez.
Pilav oda sıcaklığında ne kadar bekleyebilir?
Artan yemeklerin mümkün olduğunca kısa sürede soğutulması gerekir. Genel gıda güvenliği yaklaşımında pişmiş yiyeceklerin en geç iki saat içinde buzdolabına kaldırılması önerilir. Ortam sıcaklığı 32°C’nin üzerindeyse bu süre bir saate iner.
Ancak iki saat, pilavı mutlaka o kadar bekletmek gerektiği anlamına gelmez. Bu süre bir üst sınır olarak düşünülmelidir. Pilavın bir tencere içinde saatlerce kendi kendine soğumasını beklemek doğru değildir.
Büyük miktardaki pilavı küçük ve sığ kaplara bölmek, daha hızlı soğumasını sağlar. Kapları üst üste yığmadan buzdolabına yerleştirmek de soğuk havanın dolaşmasına yardımcı olur.
Sıcak pilav doğrudan buzdolabına konabilir mi?
“Yemek tamamen soğumadan buzdolabına konmaz” düşüncesi, pilavın tezgahta gereğinden uzun süre bırakılmasına yol açabilir.
Çok büyük ve kaynar durumdaki bir tencereyi doğrudan buzdolabına koymak, dolabın iç sıcaklığını yükseltebilir. Bunun yerine pilav küçük ve sığ kaplara paylaştırılmalı, yoğun buharı azaldıktan sonra gecikmeden buzdolabına kaldırılmalıdır.
Pilavın tamamen oda sıcaklığına gelmesi için saatlerce beklemek gerekli değildir. Buzdolabı 5°C’nin altında, tercihen 4°C veya daha soğuk çalışmalıdır.
Pişmiş pilav buzdolabında kaç gün saklanabilir?
Resmî kurumların süre önerileri birbirinden farklı olabilir. Genel artan yemek rehberlerinde, doğru biçimde soğutulan yiyecekler için üç-dört günlük üst sınır verilir. Pirince özel bazı rehberler ise 24 saat gibi daha kısa ve koruyucu bir süre önerir.
Pilav için en koruyucu ev uygulaması, onu aynı gün veya 24 saat içinde tüketmektir. Üç-dört günlük süre, doğru biçimde soğutulmuş genel artan yemekler için bildirilen üst sınırdır; hedef saklama süresi olarak görülmemelidir.
Özellikle küçük çocuklar, ileri yaştakiler, hamileler ve bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler için pilavı 24 saat içinde tüketmek daha güvenli bir yaklaşımdır.
Pilavın buzdolabında üç-dört günden uzun tutulması önerilmez. Ne zaman hazırlandığı bilinmiyorsa veya zamanında soğutulup soğutulmadığından emin olunamıyorsa tüketilmemelidir.
Buzdolabı bakterilerin çoğalmasını yavaşlatır; yiyeceği sınırsız süre güvenli tutmaz.
Pilav nasıl yeniden ısıtılmalı?
Yalnızca tüketilecek miktarın ısıtılması, pilavın tekrar tekrar sıcaklık değişimine uğramasını önler.
Yeniden ısıtırken şu noktalara dikkat edilebilir:
Pilavın her bölümü tamamen ısınmalıdır.
Hedef iç sıcaklık yaklaşık 74°C olmalıdır.
Termometre kullanılmıyorsa pilavın ortasından da yoğun buhar çıkacak kadar ısıtılması gerekir.
Mikrodalgada ısıtılırken pilav karıştırılmalı ve soğuk noktalar kalmadığından emin olunmalıdır.
Kurumasını önlemek için az miktarda su eklenebilir.
Isıtılan pilav hemen tüketilmelidir.
Aynı pilavı tekrar tekrar soğutup ısıtmaktan kaçınılmalıdır.
Isıtma işlemi pilavı sıcak hâle getirir; yanlış saklanmış pilavdaki önceden oluşmuş toksini güvenilir biçimde yok etmez.
Pilavın kokusu ve görünümü güvenli olduğunu gösterir mi?
Pilavın kötü kokması, renk değiştirmesi, küflenmesi veya yapışkan bir yapı kazanması bozulduğunu düşündürebilir. Ancak normal görünmesi ve kokması güvenli olduğunu kanıtlamaz.
Bacillus cereus sporları veya toksinleri pilavın kokusunu, tadını ve görünümünü fark edilir biçimde değiştirmeyebilir. Bu nedenle “Kokusu iyi, bir şey olmaz” yaklaşımı güvenilir değildir.
Pilavın güvenliği, duyularla yapılan kontrolden çok ne kadar süre dışarıda kaldığına ve hangi sıcaklıkta saklandığına göre değerlendirilmelidir. Şüphe varsa tadına bakarak kontrol etmek yerine pilavı tüketmemek daha güvenlidir.
Pilav dondurulabilir mi?
Kısa sürede tüketilmeyecek pilav, doğru biçimde soğutulduktan sonra küçük porsiyonlar hâlinde dondurulabilir. Böylece yalnızca ihtiyaç duyulan miktar çözdürülür.
Dondurma bakterilerin çoğalmasını durdurur ancak daha önce oluşmuş toksinleri ortadan kaldırmaz. Bu nedenle saatlerce dışarıda kalmış pilavı dondurmak, onu yeniden güvenli hâle getirmez.
Dondurulmuş pilav buzdolabında çözdürülebilir veya uygun mikrodalga programıyla doğrudan ısıtılabilir. Çözünen pilavın her bölümü tamamen ısıtılmalı ve gecikmeden tüketilmelidir.
Bacillus cereus zehirlenmesinin belirtileri nelerdir?
Bacillus cereus iki farklı sindirim sistemi tablosuna yol açabilir. Kusmanın öne çıktığı tablo, kirli yiyeceğin tüketilmesinden sonraki birkaç saat içinde başlayabilir. Diğer tabloda sulu ishal ve karın krampları daha belirgin olabilir.
Görülebilecek belirtiler şunlardır:
Bulantı
Kusma
Karın ağrısı veya kramp
Sulu ishal
Halsizlik
Hastalık çoğu kişide kısa sürer ve sıvı kaybı yerine konduğunda düzelir. Ancak bu belirtiler yalnızca Bacillus cereus için özel değildir. Aynı şikâyetlere başka bakteriler, virüsler veya farklı sağlık sorunları da neden olabilir.
Ne zaman sağlık kuruluşuna başvurulmalı?
Sık kusma nedeniyle su içilemiyorsa, belirgin sıvı kaybı gelişiyorsa veya belirtiler şiddetliyse sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Aşağıdaki durumlar özellikle önemlidir:
Kanlı ishal
Üç günden uzun süren ishal
Yaklaşık 39°C’nin üzerinde ateş
Sıvıların vücutta tutulamayacağı kadar sık kusma
İdrarın belirgin azalması veya koyulaşması
Ağız kuruluğu ve aşırı susama
Ayağa kalkınca baş dönmesi veya bayılma hissi
Şiddetli ya da giderek artan karın ağrısı
Aynı yemeği yiyen birden fazla kişide benzer belirtiler görülmesi
Küçük çocuklar, ileri yaştakiler, hamileler, kronik hastalığı bulunanlar ve bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde sıvı kaybı daha hızlı sorun oluşturabileceği için değerlendirme geciktirilmemelidir.
Pilav saklarken yapılan 7 hata
Pilavı tencerenin içinde saatlerce tezgahta bekletmek
Büyük miktardaki pilavı tek ve derin bir kapta soğutmaya çalışmak
Tamamen soğumasını beklerken iki saatlik sınırı aşmak
Buzdolabının yeterince soğuk olup olmadığını kontrol etmemek
Pilavın ne zaman hazırlandığını hatırlamadan günlerce saklamak
Kokusunun normal olmasını güvenlik kanıtı saymak
Yanlış saklanan pilavın yüksek sıcaklıkta ısıtılınca güvenli olacağını düşünmek
En güvenli uygulama nasıl olmalı?
Pişen pilav hemen tüketilmeyecekse küçük ve sığ kaplara bölünmeli, mümkün olduğunca çabuk soğutulmalı ve en geç iki saat içinde buzdolabına kaldırılmalıdır. Sıcak havalarda bu süre bir saate düşürülmelidir.
Pilav mümkünse aynı gün veya 24 saat içinde tüketilmeli, yalnızca yenilecek miktar çıkarılmalı ve her bölümü tamamen ısınacak şekilde tercihen bir kez yeniden ısıtılmalıdır.
Çıkarılabilecek en önemli sonuç şudur: Dünden kalan pilav otomatik olarak tehlikeli değildir. Güvenliği belirleyen temel unsurlar, piştikten sonra ne kadar süre dışarıda kaldığı, ne kadar hızlı soğutulduğu ve hangi sıcaklıkta saklandığıdır.
KAYNAKLAR
Foods – Risk of Bacillus cereus in Relation to Rice and Derivatives – Dolores Rodrigo, Cristina M. Rosell ve Antonio Martinez – 2021 – DOI: 10.3390/foods10020302
Foodborne Pathogens and Disease – Effect of Temperatures on the Growth, Toxin Production, and Heat Resistance of Bacillus cereus in Cooked Rice – J. Wang, T. Ding ve D.H. Oh – 2014 – DOI: 10.1089/fpd.2013.1609
Toxins – The Food Poisoning Toxins of Bacillus cereus – Richard Dietrich, Nadja Jessberger, Monika Ehling-Schulz, Erwin Märtlbauer ve Per Einar Granum – 2021 – DOI: 10.3390/toxins13020098
EFSA Journal – Risks for public health related to the presence of Bacillus cereus and other Bacillus spp. including Bacillus thuringiensis in foodstuffs – EFSA Panel on Biological Hazards – 2016 – DOI: 10.2903/j.efsa.2016.4524
Food Standards Australia New Zealand – Bacillus cereus in food – 2025
Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı Gıda Güvenliği ve Denetim Servisi – Leftovers and Food Safety – 2020
ABD Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri – Food Poisoning Symptoms – 2025

Olay, 18 Ağustos’ta Keşap ilçesine bağlı Dokuztepe köyü kavşağında meydana geldi. Edinilen bilgilere göre bölgede meydana gelen trafik kazasının ardından taraflar arasında tartışma çıktı.

Tartışma kısa sürede büyüdü

Kazaya karışan taraflar arasında başlayan sözlü tartışmanın büyümesi üzerine silah kullanıldı. Giresun İl Emniyet Müdürlüğü bünyesinde bekçi olarak görev yaptığı belirtilen S.Ç.’nin, yanında bulunan tabancayla araç içerisindeki Salim Atmaca’ya ateş ettiği bildirildi.

Başından vurulan Atmaca ağır şekilde yaralandı. Olay yerine gelen sağlık ekiplerinin yaptığı kontrolde Salim Atmaca’nın hayatını kaybettiği belirlendi.

Atmaca’nın cenazesi, olay yerinde gerçekleştirilen incelemelerin ardından otopsi işlemleri için morga kaldırıldı.

Bekçi S.Ç. gözaltına alındı

Silahlı olayın ardından S.Ç. güvenlik güçleri tarafından gözaltına alındı. Şüphelinin emniyetteki işlemleri tamamlandıktan sonra adliyeye sevk edildiği bildirildi.

Savcılık işlemlerinin ardından mahkemeye çıkarılan S.Ç., “kasten öldürme” suçundan tutuklanarak cezaevine gönderildi.

Soruşturma sürüyor

Trafik kazasının nasıl meydana geldiği, kazanın ardından taraflar arasındaki tartışmanın hangi nedenle büyüdüğü ve silahlı olayın ayrıntılarının belirlenmesine yönelik soruşturma devam ediyor.

Trabzon’un Ortahisar ilçesinde denizde bulunan erkek cesedinin, sel sularına kapılarak kaybolan Mehmet Akkaya’ya ait olduğu belirlendi.

İlk aşamada cesedin Akkaya’ya ait olabileceği değerlendirilmiş ve kesin kimlik tespiti için inceleme başlatılmıştı. Yakınlarının teşhisinin ardından yürütülen kimlik tespiti sürecinin de sonuçlandığı ve cansız bedenin Mehmet Akkaya’ya ait olduğunun belirlendiği bildirildi.

SEL SULARINA KAPILAN ARAÇTA BULUNUYORDU

Giresun’da 13 Ağustos 2026 tarihinde etkili olan şiddetli yağışların ardından Keşap ilçesi Karadere köyü mevkisinde Karabulduk Deresi taştı.

Taşkın sırasında içerisinde üç kişinin bulunduğu araç sel sularına kapıldı. Araçtakilerden bir kişi kendi imkânlarıyla kurtulurken Mehmet Akkaya ile 16 yaşındaki yeğeni Muhammed Abdullah Hakkıoğlu kayboldu.

Olayın hemen ardından kayıp iki kişinin bulunabilmesi için bölgede geniş çaplı arama-kurtarma çalışması başlatıldı. Ekipler dere yatağı ve çevresinin yanı sıra derenin Karadeniz’e ulaştığı kesimlerde de arama yaptı.

ÖNCE 16 YAŞINDAKİ YEĞENİ BULUNDU

Günler süren çalışmaların ardından 18 Ağustos’ta 16 yaşındaki Muhammed Abdullah Hakkıoğlu’nun cansız bedenine ulaşıldı.

Hakkıoğlu’nun bulunmasının ardından ekipler arama çalışmalarını Mehmet Akkaya üzerinde yoğunlaştırdı.

Ailenin yaşadığı ilk acının üzerinden kısa süre geçerken bu kez Trabzon’dan gelen haber umutları sona erdirdi.

TRABZON’DA DENİZDE BULUNDU

19 Ağustos’ta Trabzon’un Ortahisar ilçesinde denizde bir erkek cesedi bulundu. Cesedin, selde kaybolan Mehmet Akkaya olabileceği ihtimali üzerine yakınlarına haber verildi.

Yakınlarının teşhisinin ardından kimlik tespiti için yürütülen işlemler sonucunda cansız bedenin Mehmet Akkaya’ya ait olduğu bildirildi.

Böylece Keşap’taki sel felaketinde kaybolan iki kişiye de günler süren çalışmaların ardından ulaşılmış oldu.

AİLE İKİNCİ KEZ YASA BOĞULDU

Öğretmen Mehmet Akkaya ile 16 yaşındaki yeğeninin peş peşe cansız bedenlerine ulaşılması ailesi, yakınları ve sevenlerini yasa boğdu.

Mehmet Akkaya için cenaze hazırlıklarının başladığı, ailesinin bulunduğu yerde Kur’an-ı Kerim tilaveti gerçekleştirileceği belirtildi.

ABD’deki yerel haberler ile Bayram’ın ailesine destek amacıyla başlatılan yardım kampanyasında paylaşılan bilgiler birlikte değerlendirildiğinde kazanın, 2 Ağustos 2026 gecesi saat 01.00 sıralarında Virginia’daki George Washington Memorial Parkway üzerinde meydana geldiği anlaşılıyor.

Karşı yönden gelen araç şeridine geçti

ABD Park Polisi tarafından yerel basına verilen bilgilere göre iki aracın kafa kafaya çarpıştığı kazada, kuzey yönünde ilerleyen bir araç henüz belirlenemeyen nedenle karşı yöndeki şeride geçti.

Araç, güney yönünde seyreden diğer otomobille çarpıştı. Çarpışmanın ardından araçlardan biri alev aldı.

Olay yerine polis, itfaiye ve sağlık ekipleri sevk edilirken sürücülerden birinin araçta sıkıştığı ve ekiplerin müdahalesiyle çıkarıldığı bildirildi. Her iki araçta da yalnızca sürücülerin bulunduğu belirtildi.

Bir sürücü hayatını kaybetti

ABD Park Polisi’nin paylaştığı ilk bilgilere göre, karşı şeride geçtiği belirtilen aracın sürücüsü hastaneye kaldırılmasının ardından hayatını kaybetti.

Diğer aracın sürücüsü ise hayati tehlike oluşturan ağır yaralarla hastaneye kaldırıldı.

ABD’deki resmi açıklamalarda ağır yaralanan sürücünün ismi kamuoyuyla paylaşılmadı. Bununla birlikte Halil İbrahim Bayram için oluşturulan yardım kampanyasında verilen kaza tarihi, saat, bölge ve ağır yaralanmaya ilişkin bilgiler ABD basınında yer alan kazanın ayrıntılarıyla büyük ölçüde örtüşüyor.

İki ameliyat geçirdi, yoğun bakımda

Bayram için başlatılan kampanyada paylaşılan bilgilere göre, ağır yaralı olarak hastaneye kaldırılan Halil İbrahim Bayram yoğun bakımda entübe edildi.

Bayram’ın şu ana kadar iki ameliyat geçirdiği, önünde başka operasyonların da bulunduğu ve sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu belirtildi.

Doktorların durumun ağırlığı nedeniyle Türkiye’deki ailesinin de gelmesini istediği, bunun üzerine ailesinin Adana’dan ABD’ye giderek hastanede Bayram’ın yanında olduğu aktarıldı.

Doğumuna bir ay kalan eşi zor günler geçiriyor

Kazanın aile açısından en ağır taraflarından biri de Halil İbrahim Bayram’ın eşinin ikinci çocuklarına hamile olması.

Doğumuna yaklaşık bir ay kaldığı belirtilen Bayram’ın eşinin bu süreçte çalışamadığı ifade edildi. Aile, bir taraftan yoğun bakımdan gelecek iyi haberi beklerken diğer taraftan kira ve günlük yaşam giderlerini karşılamaya çalışıyor.

Bayram’ın Virginia’ya taşınmadan önce yaklaşık üç yıl New York’ta yaşadığı da aile tarafından paylaşılan bilgiler arasında.

Halil İbrahim Bayram ve ailesi için bağış kampanyası

Yaşanan kazanın ardından Bayram ailesinin üzerindeki ekonomik yükün hafifletilmesi amacıyla bir bağış kampanyası başlatıldı.

Kampanyada, Halil İbrahim Bayram’ın ağır yaralanmasının ardından ailenin gelir ve günlük yaşam düzeninin ciddi şekilde etkilendiği belirtilerek yardım çağrısında bulunuldu.

Toplanacak bağışların özellikle ailenin kira ve temel yaşam giderlerinin karşılanması, doğumu yaklaşan eşinin ihtiyaçlarının desteklenmesi ve çocukların bu zorlu dönemde mağduriyet yaşamamasına katkı sağlanması amacıyla kullanılacağı ifade edildi.

Kampanyayı düzenleyenler, Bayram’ın tedavi sürecinin devam ettiği bu dönemde yapılacak desteğin ailesinin günlük hayatını sürdürebilmesi açısından önemli olduğunu belirtti.

Bağış yapmak isteyenlerin ise ödeme yapmadan önce kampanyanın düzenleyicisini ve resmi kampanya sayfasındaki güncel bilgileri kontrol etmeleri önem taşıyor.

Ailenin gözü hastaneden gelecek haberde

Kazanın kesin nedeni konusunda soruşturma devam ediyor.

İlk bulgular araçlardan birinin karşı yöndeki şeride geçtiğini gösterirken, sürücünün neden karşı şeride geçtiğine ilişkin henüz resmi bir açıklama yapılmadı.

Bu nedenle hız, alkol, uyku hali, dikkatsizlik veya sağlık problemi gibi herhangi bir nedenin kazaya yol açtığını söylemek için doğrulanmış bilgi bulunmuyor.

Halil İbrahim Bayram’ın ailesi ise şimdi Virginia’daki hastaneden gelecek iyi habere kilitlenmiş durumda.

Bir tarafta yoğun bakımda yaşam mücadelesi veren bir baba, diğer tarafta doğumuna günler kalan eşi ve onu bekleyen çocukları…

Bayram ailesi için başlatılan dayanışma kampanyası da bu zorlu süreçte ailenin yükünü bir nebze olsun hafifletmeyi amaçlıyor.

Nature Communications’ta 20 Ağustos 2026’da yayımlanan geniş kapsamlı bir araştırma, bu iki deneyimin fiziksel ve ruhsal hastalık olmadan geçirilen yaşam süresiyle nasıl ilişkili olduğunu inceledi. Birleşik Krallık Biyobankası verilerine dayanan çalışma, başlangıçta incelenen yedi hastalık grubundan hiçbirine sahip olmayan 277 bin 489 yetişkini kapsadı.

Araştırmanın sonucu önemli, ancak dikkatle okunmalı: Yalnızlık veya sosyal izolasyonun yaşamdan belirli sayıda yılı doğrudan eksilttiği kanıtlanmadı. Bildirilen rakamlar, büyük bir katılımcı grubunun verilerinden üretilen istatistiksel tahminlerdir; herhangi bir kişinin ne zaman hastalanacağını göstermez.

Yalnızlık ile sosyal izolasyon arasındaki fark nedir?

Yalnızlık, kişinin sahip olduğu ilişkiler ile ihtiyaç duyduğu ilişkiler arasındaki farktan kaynaklanan öznel ve sıkıntı verici duygudur. Bir kişinin kaç insan tanıdığından çok, ilişkilerinden ne ölçüde yakınlık ve destek gördüğüyle ilgilidir.

Sosyal izolasyon ise daha nesnel bir durumu anlatır. İlişki ve etkileşimlerin az olması, seyrek görüşme ve sosyal etkinliklere katılmama gibi ölçülebilir özelliklerle değerlendirilir.

Bu nedenle tek başına yaşamak, tek başına yalnızlık anlamına gelmez. Kalabalık bir evde yaşamak da kişinin kendisini yalnız hissetmeyeceğini garanti etmez. Sağlık açısından önemli olan yalnızca temas sayısı değil, bağların niteliği ve kişinin bu ilişkileri nasıl deneyimlediğidir.

Yalnızlık yalnızca ileri yaşın sorunu değil

Dünya Sağlık Örgütü Sosyal Bağlantı Komisyonunun 2025 raporuna göre dünya genelinde insanların yaklaşık yüzde 15,8’i, başka bir ifadeyle yaklaşık her altı kişiden biri yalnızlık yaşadığını bildiriyor. Yalnızlık her yaşta görülebiliyor; küresel tahminlerde ergenler ve genç yetişkinler daha yüksek oranlarla öne çıkıyor.

Bu yeni biyobanka araştırması ise başlangıçta 40 ile 69 yaş arasında olan yetişkinlere dayanıyor. Bu nedenle çalışmadaki yıl farklarını çocuklara, gençlere veya bütün yaş gruplarına doğrudan taşımak doğru değil.

277 bin kişilik araştırma nasıl yapıldı?

Araştırmacılar, İngiltere, İskoçya ve Galler’de yaşayan, biyobanka çalışmasına katıldıklarında 40 ile 69 yaş arasında olan yetişkinlerin verilerini kullandı. Başlangıçta tip 2 diyabet, kalp ve damar hastalığı, kronik solunum yolu hastalığı, nörodejeneratif hastalık, kanser, depresyon veya anksiyete tanısı bulunanlar bu analizden çıkarıldı.

Yalnızlık iki soruyla değerlendirildi: Kişinin sık sık kendisini yalnız hissedip hissetmediği ve yakın birine ne sıklıkla içini açabildiği soruldu. Sosyal izolasyon değerlendirmesinde ise tek başına yaşama, aile veya arkadaşlarla seyrek görüşme ve haftalık sosyal etkinliğe katılmama dikkate alındı.

Çalışmada yalnızlık grubuna alınmak için iki ölçütün de, sosyal izolasyon grubuna alınmak için ise üç göstergeden en az ikisinin karşılanması gerekiyordu.

Katılımcıların yüzde 3,3’ü yalnızlık, yüzde 6,8’i sosyal izolasyon ölçütünü tek başına karşıladı. Her iki ölçütü birlikte karşılayanların oranı yüzde 0,8 oldu. Bunlar toplumdaki genel yaygınlık oranları değil, araştırmada kullanılan dar ölçütlere göre oluşan oranlardır.

İzlem sırasında 78 bin 829 kişide incelenen hastalık gruplarından en az biri kaydedildi; 16 bin 356 kişi hayatını kaybetti. Araştırmacılar bu verileri çok durumlu yaşam tablosu adı verilen istatistiksel yöntemle birleştirerek 50 yaşından itibaren hastalık olmadan geçirilmesi beklenen yılları hesapladı.

Ruhsal hastalık olmadan geçirilen sürede daha büyük fark görüldü

Hem yalnızlık hem de sosyal izolasyon ölçütünü karşılayan 50 yaşındaki kadınlarda, bu iki durumu da yaşamayan kadınlara kıyasla beş büyük fiziksel hastalık grubundan biri ortaya çıkmadan geçirilmesi beklenen süre 2,4 yıl daha kısa hesaplandı. Depresyon veya anksiyete olmadan geçirilmesi beklenen süredeki fark 3,7 yıldı.

Erkeklerde hesaplanan fark fiziksel hastalıklar için 1,7 yıl, depresyon veya anksiyete için 5,8 yıl oldu.

Fiziksel ve ruhsal hastalıkların tamamı birlikte değerlendirildiğinde, hem yalnız hem de sosyal olarak izole olan grupta yedi hastalıktan herhangi biri ortaya çıkmadan geçirilmesi beklenen süre kadınlarda 3 yıl, erkeklerde 2,2 yıl daha kısa bulundu.

Buradaki “hastalıksız yaşam” ifadesi bütün sağlık sorunlarını kapsamıyor. Araştırma beş fiziksel hastalık grubunu ve iki ruhsal bozukluğu inceledi. Dolayısıyla sonuçlar, kişinin yaşamının tümüyle sağlıklı veya hastalıklı geçen bölümünü eksiksiz biçimde ölçmüyor.

Bu rakamlar kişisel ömür hesabı değildir

Bir kişinin bu çalışmaya bakarak “yalnız olduğum için ömrümden şu kadar yıl eksildi” demesi doğru olmaz. Hesaplamalar, belirli gruplardaki hastalık ve ölüm hızlarından hareketle oluşturulan ortalama istatistiksel beklentilerdir.

Çalışma ayrıca gözlemsel niteliktedir. Araştırmacılar katılımcılara yalnızlığı azaltan bir uygulama yapıp sonucunu deneysel olarak ölçmedi. Bu nedenle bulunan bağlantı, yalnızlığın veya sosyal izolasyonun hastalıkları doğrudan oluşturduğunu kanıtlamaz.

İlişkinin yönü tersine de işleyebilir. Henüz tanı almamış ya da zamanla gelişen bir sağlık sorunu, kişinin dışarı çıkmasını ve insanlarla görüşmesini azaltabilir. Gelir, eğitim, yaşanılan çevre, ulaşım olanakları, işitme veya hareket güçlüğü gibi başka etkenler hem sosyal bağları hem de sağlığı etkileyebilir.

Sağlıklı alışkanlıklar farkı kapatabilir mi?

Araştırmacılar sigara kullanımı, vücut ağırlığı, fiziksel aktivite, beslenme ve uyku süresinden oluşan beş maddelik bir yaşam tarzı puanı hazırladı. Daha sağlıklı yaşam tarzı, yalnızlık veya sosyal izolasyon durumundan bağımsız olarak daha uzun hastalıksız yaşam beklentisiyle ilişkili bulundu.

Sosyal izolasyonla bağlantılı fark, sağlıklı alışkanlık puanı yükseldikçe daraldı. Buna karşılık öznel yalnızlıkla ilişkili farkta istatistiksel olarak anlamlı bir daralma görülmedi.

Bu bulgu, sağlıklı alışkanlıkların sosyal izolasyonun etkisini ortadan kaldırdığını veya yalnız hisseden kişilere yarar sağlamadığını göstermez. Çalışma bir yaşam tarzı müdahalesini sınamadı. Sonuç yalnızca, incelenen grupta sağlıklı alışkanlıkların sosyal izolasyon ve yalnızlıkla ilişkilerinin aynı görünmediğine işaret ediyor.

Sosyal bağları güçlendirmek için neler yapılabilir?

Önce yaşanan güçlüğün ne olduğunu ayırt etmek yararlı olabilir. Sorun insanlarla az görüşmek mi, yoksa görüşmeler olsa bile yakınlık ve anlaşılma hissinin eksik kalması mı? İki durum farklı çözümler gerektirebilir.

Dünya Sağlık Örgütü bir yakına ulaşmak, yüz yüze konuşurken dikkati telefondan ayırmak, komşularla temas kurmak, ortak ilgi alanına dayalı bir gruba katılmak ve gönüllü faaliyetlerde bulunmak gibi günlük adımları öneriyor. Düzenli ve sürdürülebilir temas, bir kerelik yoğun görüşmeden daha uygulanabilir olabilir.

Ancak çözümü yalnızca kişisel çabaya yüklemek doğru değildir. Ulaşım güçlüğü, işitme kaybı, hareket kısıtlılığı, maddi sorunlar, bakım sorumluluğu veya güvenli sosyal alanların azlığı insanları sosyal yaşamdan uzaklaştırabilir. Böyle durumlarda aile desteği, yerel hizmetler, sağlık ve sosyal destek birimleri de önem taşır.

Ne zaman profesyonel destek düşünülmeli?

Yalnızlık zaman zaman herkesin yaşayabileceği bir duygudur ve tek başına ruhsal hastalık tanısı anlamına gelmez. Bununla birlikte duygu kalıcı hâle geliyor, günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyor veya çökkünlük, yoğun kaygı, uyku ya da iştah değişikliği, ilgi kaybı ve insanlardan giderek uzaklaşma eşlik ediyorsa aile hekimi ya da ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek uygun olabilir.

Kişinin kendisine zarar verme düşüncesi varsa ya da güvende kalamayacağını hissediyorsa beklemeden acil sağlık hizmetine başvurması gerekir.

Araştırmanın önemli sınırlılıkları var

Yalnızlık ve sosyal izolasyon yalnızca araştırmanın başlangıcında, kısa öz bildirim sorularıyla ölçüldü. Oysa sosyal ilişkiler yıllar içinde değişebilir. Yaşam tarzı bilgileri de katılımcıların kendi beyanlarına dayanıyordu.

Birleşik Krallık Biyobankası toplumun tamamını temsil eden rastgele seçilmiş bir örneklem değildir. Katılımcıların yaş aralığı ve yaşadıkları ülke nedeniyle sonuçlar gençlere, Türkiye toplumuna veya farklı kültürlere doğrudan genellenemez. Ayrıca analiz yalnızca belirlenmiş yedi hastalık grubunu kapsadı.

Araştırmanın güçlü yanı ise çok sayıda yetişkini uzun süre izleyen verileri kullanması, hastane ve ölüm kayıtlarını bir araya getirmesi ve yalnızlık ile sosyal izolasyonu ayrı ayrı incelemesidir.

Çalışmadan çıkarılabilecek en dengeli sonuç şu: Sağlıklı yaşam yalnızca ne yediğimiz, ne kadar hareket ettiğimiz ve kaç saat uyuduğumuzla sınırlı olmayabilir. İnsanlarla kurduğumuz bağların sayısı kadar niteliği de fiziksel ve ruhsal açıdan sağlıklı geçirilen yıllarla ilişkili olabilir. Fakat bu ilişkiyi nedensellik olarak yorumlamak için müdahale araştırmalarına ihtiyaç var.

KAYNAKLAR

1. Nature Communications – Associations of loneliness, social isolation and healthy lifestyle with life expectancy free of major physical disease and mental disorder – Xuan Wang, Hao Ma, Yoriko Heianza, Zhaoxia Liang, Oscar H. Franco ve Lu Qi – 2026 – DOI: 10.1038/s41467-026-74498-8

2. Dünya Sağlık Örgütü Sosyal Bağlantı Komisyonu – From loneliness to social connection: charting a path to healthier societies – 2025 – ISBN: 978-92-4-011236-0

3. Dünya Sağlık Örgütü – Social connection linked to improved health and reduced risk of early death – 2025

Tıpta 50 yaşından önce teşhis edilen vakalar “erken başlangıçlı kolorektal kanser” olarak tanımlanıyor. Büyük nüfus araştırmaları, birçok ülkede bu yaş grubundaki vaka oranlarının yükseldiğini gösteriyor.

The Lancet Oncology’de yayımlanan ve 50 ülke ile bölgeden verilerin değerlendirildiği geniş kapsamlı araştırmada, 25-49 yaş grubundaki kolorektal kanser görülme sıklığının incelenen yerlerin 27’sinde arttığı belirlendi. Dikkat çekici biçimde Türkiye de genç yetişkinlerde artış saptanan ülkeler arasında yer aldı.

ABD’de yayımlanan 2026 kolorektal kanser istatistikleri de yaş grupları arasındaki ayrışmayı ortaya koyuyor. İleri yaşlarda görülme sıklığı azalırken, 20-49 yaş grubunda oranların son yıllarda yılda yaklaşık yüzde 3 arttığı bildiriliyor.

Bu tablo önemli bir soruyu beraberinde getiriyor:

Kolorektal kanser neden gençleşiyor?

Bilim insanlarının henüz tek ve kesin bir cevabı yok.

Kolorektal kanser nedir?

Kolorektal kanser, kalın bağırsak yani kolon veya kalın bağırsağın son bölümü olan rektumdan gelişen kanserleri ifade eder.

Vakaların önemli bir bölümünde süreç, bağırsak iç yüzeyinde oluşan polip adı verilen küçük oluşumlardan başlayabilir. Poliplerin büyük çoğunluğu kanser değildir. Ancak bazı polip türleri yıllar içerisinde kansere dönüşebilir.

Bu nedenle tarama programlarının amaçlarından biri yalnızca kanseri erken yakalamak değil, kansere dönüşme potansiyeli taşıyan bazı polipleri henüz kanser gelişmeden belirleyip çıkarmaktır.

Gençlerdeki artış yalnızca ABD’ye özgü değil

Genç yaşta kolorektal kanser artışının tek bir ülkeye özgü olmadığı giderek daha net görülüyor.

The Lancet Oncology’de yayımlanan uluslararası araştırmada genç yetişkinlerdeki artışın farklı coğrafyalarda görüldüğü ortaya kondu. Bazı ülkelerde gençlerdeki yükseliş, ileri yaş grubundaki düşüşle aynı dönemde gerçekleşti.

Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı araştırmacılarının uzun dönemli verileri değerlendirdiği başka bir çalışma ise doğum kuşakları arasında dikkat çekici farklılıklar bulunduğunu gösterdi.

Avustralya, Kanada, İngiltere ve ABD verilerinin incelendiği araştırmada, daha yakın yıllarda doğan kuşaklarda erken başlangıçlı kolorektal kanser riskinin daha yüksek olduğu görüldü.

Bu durum araştırmacıları yalnızca yetişkinlik dönemine değil, çocukluk ve gençlik yıllarından başlayabilecek çevresel ve yaşam tarzıyla ilişkili etkenlere de yöneltiyor.

Ancak kuşaklar arasındaki farklılıklar, tek başına hangi faktörün kansere yol açtığını kanıtlamıyor.

Neden artıyor?

İşte araştırmaların en zor sorusu bu.

Kolorektal kanser için bilinen çok sayıda risk faktörü bulunuyor. Fazla kilo ve obezite, fiziksel hareketsizlik, sigara kullanımı, yüksek miktarda alkol tüketimi ve sağlıksız beslenme düzenleri bunlar arasında.

Kırmızı ve özellikle işlenmiş etin fazla tüketilmesi ile liften fakir beslenme de kolorektal kanser açısından üzerinde uzun süredir durulan beslenme faktörlerinden.

Erken başlangıçlı kolorektal kansere özel araştırmalarda da obezite, hareketsizlik, sigara, alkol, bazı Batı tipi beslenme modelleri ve şekerli içecek tüketimi gibi faktörlerle daha yüksek risk arasında bağlantılar bildirildi.

Fakat burada önemli bir ayrım gerekiyor.

Bu faktörlerin bulunması, gençlerdeki yükselişin tamamının bunlarla açıklanabildiği anlamına gelmiyor. Araştırmacılar beslenme düzenindeki değişimlerden bağırsak mikrobiyotasına, metabolik sağlıktan erken yaşam dönemindeki çevresel maruziyetlere kadar birçok olasılığı araştırıyor.

Bugünkü bilimsel bilgilerle “gençlerde kolon kanserinin artmasının tek nedeni budur” demek mümkün değil.

Aile öyküsü neden önemli?

Genç yaşta gelişen kolorektal kanser söz konusu olduğunda aile öyküsü özellikle önem taşıyor.

Birinci derece akrabalarda kolon veya rektum kanseri bulunması kişinin riskini artırabilir. Lynch sendromu ve ailesel adenomatöz polipozis gibi kalıtsal hastalıklar da genç yaşta kolorektal kanser gelişme riskini belirgin biçimde yükseltebilir.

Ancak önemli bir nokta var:

Genç yaşta kolorektal kanser gelişen herkesin ailesinde kanser öyküsü bulunmaz.

Bu nedenle ailede hastalık olmaması, devam eden şüpheli belirtilerin göz ardı edilmesi için yeterli değildir.

Gençlerde en sık hangi belirtiler görülüyor?

Gençlerde kolorektal kanserin en önemli sorunlarından biri, belirtilerin başlangıçta hemoroid, bağırsak enfeksiyonu, irritabl bağırsak sendromu veya başka daha sık görülen rahatsızlıklarla karıştırılabilmesidir.

JAMA Network Open’da yayımlanan kapsamlı bir sistematik derleme ve meta-analiz bu konuda önemli bilgiler sağladı.

Araştırmacılar 81 çalışmayı ve toplamda 24,9 milyondan fazla 50 yaş altı kişiyi kapsayan verileri değerlendirdi.

Erken başlangıçlı kolorektal kanser tanısı alanlarda en sık bildirilen belirtiler arasında:

• Dışkıda veya makattan kan gelmesi
• Karın ağrısı
• Bağırsak alışkanlıklarında değişiklik
• Açıklanamayan kilo kaybı

yer aldı.

Çalışmada hastaların yaklaşık yüzde 45’inde dışkıda veya makattan kan gelmesi, yaklaşık yüzde 40’ında karın ağrısı ve yaklaşık yüzde 27’sinde değişen bağırsak alışkanlıkları bildirildi.

Ancak bu oranlar tersinden yorumlanmamalıdır. Örneğin dışkıda kan görülmesi kişinin yüzde 45 olasılıkla kanser olduğu anlamına gelmez. Bu oran, araştırmalardaki kolorektal kanser hastalarının ne kadarında söz konusu belirtinin görüldüğünü ifade eder.

Dışkıda kan her zaman kanser anlamına mı gelir?

Hayır.

Makattan kan gelmesinin hemoroid ve anal fissür gibi kanser dışı çok sayıda nedeni vardır. Özellikle gençlerde bu nedenler kolorektal kanserden çok daha sık görülür.

Fakat kanamanın tekrarlaması, açıklanamaması veya başka belirtilerle birlikte ortaya çıkması değerlendirilmelidir.

Özellikle dışkılama düzenindeki kalıcı değişiklik, açıklanamayan kansızlık, kilo kaybı veya devam eden karın ağrısı tabloya eşlik ediyorsa yaşın genç olması tek başına güvence olarak görülmemelidir.

Demir eksikliği ve kansızlık da ipucu olabilir

Bağırsaktan uzun süre fark edilmeyen küçük miktarlardaki kan kaybı bazı hastalarda demir eksikliği anemisine, yani kansızlığa yol açabilir.

Halsizlik, çabuk yorulma, nefes nefese kalma veya solukluk gibi yakınmalar bunun sonucu ortaya çıkabilir.

Demir eksikliği anemisinin çok sayıda nedeni vardır ve tek başına kanser anlamına gelmez. Ancak özellikle nedeni açıklanamayan demir eksikliği anemisinde altta yatan nedenin araştırılması önemlidir.

Tanıda aylar süren gecikmeler yaşanabiliyor

Gençlerde kolorektal kanser konusunda dikkat çeken noktalardan biri de tanı gecikmesi.

JAMA Network Open’daki sistematik derlemede belirtilerin ortaya çıkmasından teşhise kadar geçen sürenin birçok çalışmada yaklaşık 4-6 ayı bulabildiği görüldü.

Bunun farklı nedenleri olabilir.

Genç bir kişide hem hasta hem de sağlık çalışanı başlangıçta kanser ihtimalini daha düşük görebilir. Kanama hemoroide, karın ağrısı beslenmeye veya bağırsak alışkanlığındaki değişiklik strese bağlanabilir.

Çoğu zaman gerçekten de neden kanser değildir.

Sorun, açıklanamayan veya devam eden belirtilerin yalnızca yaş nedeniyle sürekli ertelenmesidir.

50 yaşından önce tarama gerekir mi?

Tarama ile belirtileri olan kişinin değerlendirilmesi birbirinden farklıdır.

Tarama, herhangi bir şikâyeti olmayan kişilerde hastalığı veya kanser öncüsü oluşumları erken dönemde yakalamayı amaçlar.

ABD’de ortalama risk taşıyan yetişkinler için kolorektal kanser taramasına 45 yaşında başlanması öneriliyor. Kullanılabilecek yöntemler arasında dışkı testleri ve kolonoskopi gibi seçenekler bulunuyor.

Ancak ülkelerin tarama programları ve başlangıç yaşları aynı değildir.

Aile öyküsü, kalıtsal kanser sendromları, daha önce saptanmış bazı polipler veya inflamatuvar bağırsak hastalıkları gibi durumlarda kişinin riskine göre daha erken ve farklı bir takip planı gerekebilir.

Daha da önemlisi, tarama yaşı belirtileri görmezden gelmek için kullanılmamalıdır.

Örneğin 30 veya 35 yaşındaki bir kişide tekrarlayan makattan kanama varsa “Henüz tarama yaşında değilsiniz” yaklaşımı, belirtilerin değerlendirilmesine engel olmamalıdır. Çünkü bu durumda yapılan işlem rutin tarama değil, mevcut şikâyetin nedenini araştırmaktır.

Riski azaltmak mümkün mü?

Kolorektal kanserlerin tamamını önlemek mümkün değildir. Genetik yatkınlık gibi değiştirilemeyen faktörler bulunur.

Bununla birlikte genel kolorektal kanser riskinin azaltılması açısından sağlıklı vücut ağırlığının korunması, düzenli fiziksel aktivite, sigaradan uzak durmak, alkol tüketimini sınırlamak ve sebze, meyve, baklagil ve tam tahıllardan zengin, lif içeriği yüksek bir beslenme düzeni önem taşır.

İşlenmiş etlerin ve aşırı kırmızı et tüketiminin sınırlandırılması da koruyucu yaşam tarzının parçalarından biri olarak değerlendirilebilir.

Fakat tek bir yiyecek, vitamin veya takviye kolorektal kanseri önleyen bir kalkan değildir.

Asıl hedef yıllara yayılan genel yaşam tarzıdır.

Hangi belirtiler ertelenmemeli?

Genç olmak kolorektal kanser ihtimalini ortadan kaldırmaz. Buna karşılık her bağırsak şikâyetini kansere yormak da doğru değildir.

Dengeyi belirleyen nokta belirtilerin niteliği ve devamlılığıdır.

Özellikle tekrarlayan veya açıklanamayan makattan kanama, dışkıda kan, uzun süren bağırsak alışkanlığı değişikliği, geçmeyen karın ağrısı, açıklanamayan kilo kaybı veya nedeni belirlenemeyen demir eksikliği anemisi değerlendirilmelidir.

Yoğun veya kontrol edilemeyen kanama, bayılma, belirgin güçsüzlük ya da şiddetli karın ağrısı gibi durumlarda ise gecikmeden sağlık hizmetine başvurulması gerekir.

Gençlerde kolorektal kanser hâlâ ileri yaş grubuna göre daha seyrek görülüyor. Fakat son yıllardaki verilerin verdiği mesaj açık: Yaş, önemli belirtileri görmezden gelmenin gerekçesi olmamalı.

KAYNAKLAR

1. The Lancet Oncology – Colorectal cancer incidence trends in younger versus older adults: an analysis of population-based cancer registry data – Hyuna Sung, Rebecca L. Siegel, Mathieu Laversanne ve arkadaşları – 2025 – DOI: 10.1016/S1470-2045(24)00600-4
2. CA: A Cancer Journal for Clinicians – Colorectal cancer statistics, 2026 – Rebecca L. Siegel, Nikita Sandeep Wagle, Jessica Star, Tyler B. Kratzer, Robert A. Smith, Ahmedin Jemal – 2026 – DOI: 10.3322/caac.70067
3. JAMA Network Open – Red Flag Signs and Symptoms for Patients With Early-Onset Colorectal Cancer: A Systematic Review and Meta-Analysis – Joshua Demb, Jennifer M. Kolb, Jonathan Dounel ve arkadaşları – 2024 – DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2024.13157
4. Journal of the National Cancer Institute – Increase of early-onset colorectal cancer: a cohort effect – Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı araştırmacıları – 2025 – DOI: 10.1093/jnci/djaf238
5. Frontiers in Oncology – Risk factors for early-onset colorectal cancer: systematic review and meta-analysis – Hua, Jiang, Sun ve Xu – 2023 – DOI: 10.3389/fonc.2023.1132306
6. Public Health – Global, regional, and national burden of early-onset colorectal cancer and projection to 2050: An analysis based on the Global Burden of Disease Study 2021 – Araştırma grubu – 2025 – DOI: 10.1016/j.puhe.2024.12.011
7. U.S. Preventive Services Task Force – Screening for Colorectal Cancer: Recommendation Statement – 2021
8. American Cancer Society – Colorectal Cancer Screening Guidelines for People at Average Risk – Güncel klinik öneriler

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: