Bu dönemi yalnızca “hastaneler yaptırılan yıllar” olarak okumak eksik kalır. Çünkü 1876–1909 arasındaki gelişmeler birlikte değerlendirildiğinde çok daha kapsamlı bir sağlık modernleşmesi görülür: tıp eğitiminin yeniden düzenlenmesi, klinik uygulamanın güçlendirilmesi, bakteriyolojinin kurumsallaşması, Avrupa’daki bilimsel gelişmelerin yakından izlenmesi, aşı ve serum çalışmalarının desteklenmesi ve ihtisaslaşmış sağlık kurumlarının oluşturulması.[1–3]

Başka bir ifadeyle II. Abdülhamid döneminin sağlık politikasında yalnızca “hasta tedavi etmek” değil, hastalığı bilimsel yöntemlerle tanımak, salgını önlemek ve bunu yapabilecek hekimi yetiştirmek de giderek daha görünür hâle gelmiştir.

Mikrop teorisinin yükseldiği çağda Osmanlı tıbbı

II. Abdülhamid’in saltanatı, dünya tıp tarihinde son derece kritik bir döneme rastladı.

Louis Pasteur, Robert Koch ve dönemin diğer bilim insanlarının çalışmaları bulaşıcı hastalıkların anlaşılmasını kökten değiştiriyordu. Mikrobiyoloji ve bakteriyoloji modern tıbbın merkezine yerleşirken aşı, serum, dezenfeksiyon ve laboratuvar tanısı gibi kavramlar sağlık sistemlerinin temel unsurları hâline gelmeye başlıyordu.

Osmanlı Devleti bu bilimsel dönüşümün dışında kalmadı.

Pasteur’ün 1885’te kuduz aşısını başarıyla uygulamasından kısa süre sonra II. Abdülhamid’in iradesiyle Zoeros Paşa başkanlığındaki bir Osmanlı heyeti Paris’e gönderildi. Heyetin amacı yalnızca gelişmeleri gözlemlemek değildi. Yeni yöntemi öğrenmek ve Osmanlı ülkesine aktarmaktı.[3,4]

Padişah ayrıca Pasteur’e 1.000 altın ve Mecidi Nişanı gönderdi. Paris’te eğitim ve incelemelerde bulunan heyetin dönüşünün ardından 1887’de İstanbul’da Dâülkelp Tedavihanesi faaliyete geçti.[3,4]

Bu gelişmenin bilim tarihi açısından önemli bir tarafı vardır.

Osmanlı yönetimi yeni bir bilimsel keşfi yalnızca takip etmekle yetinmemiş, bilgiyi kaynağından öğrenmek üzere insan göndermiş ve edinilen bilgiyi kurumsal yapıya dönüştürmeye çalışmıştır.

Bugünün diliyle bu yaklaşım bir tür bilim ve teknoloji transferidir.

Bakteriyolojihane-i Şahane: Tedaviden önce etkeni bulmak

1890’lı yıllarda kolera başta olmak üzere bulaşıcı hastalıklar Osmanlı coğrafyasının ciddi sağlık sorunları arasındaydı.

1893’te Bakteriyolojihane-i Şahane’nin kurulması bu nedenle önemli bir dönüm noktasıdır.[5]

Pasteur Enstitüsü çevresinden Maurice Nicolle İstanbul’a getirildi. Kurumda yalnızca hastalık etkenlerinin araştırılması değil, bakteriyoloji eğitimi ve uygulamalı çalışmalar da yürütüldü.[5]

Böylece laboratuvar, sağlık hizmetinin giderek daha önemli bir parçasına dönüşmeye başladı.

Su analizleri yapılması, bulaşıcı hastalıkların mikrobiyolojik olarak incelenmesi, aşı ve serum çalışmalarının yürütülmesi, hekimlerin yeni bakteriyoloji bilgisiyle yetiştirilmesi aynı bilimsel dönüşümün parçalarıydı.[5,6]

Bu gelişme, II. Abdülhamid döneminin sağlık anlayışının en dikkat çekici yönlerinden birini gösterir:

Hastalık ortaya çıktıktan sonra yalnızca tedavi etmek yerine hastalığın nedenini belirlemek ve yayılmasını önlemek.

Nitekim kolera salgınları sırasında dezenfeksiyon amacıyla tebhirhanelerin kurulması da koruyucu sağlık yaklaşımının kurumsallaşmasının örneklerinden biri oldu.[6]

Gülhane: Hekimlik eğitimini hasta başına taşımak

II. Abdülhamid döneminin tıp eğitimi açısından belki de en kalıcı adımlarından biri Gülhane’dir.

1898 yılında Gülhane’de Tatbikat Mektebi ve Hastanesi’nin oluşturulması, Osmanlı tıp eğitiminde uygulamalı klinik eğitimin güçlendirilmesi açısından kritik bir gelişmeydi.[1,7]

Almanya’dan getirilen Prof. Dr. Robert Rieder ve Dr. Georg Deycke bu dönüşümde önemli rol oynadı.

Buradaki temel düşünce son derece moderndi:

Hekim yalnızca ders dinleyerek yetişmemeliydi. Hasta görmeli, klinikte çalışmalı, uygulama yapmalı ve bilimsel tıbbı doğrudan hasta başında öğrenmeliydi.

Bu nedenle Gülhane’yi yalnızca bir hastane olarak değerlendirmek doğru değildir.

Gülhane aynı zamanda bir eğitim modeli oluşturdu.

Teorik tıp bilgisinin klinik uygulamayla bütünleştirilmesi, genç hekimlerin mezuniyet sonrasında uygulamalı eğitimden geçirilmesi ve uzmanlaşmış kliniklerin gelişmesi açısından önemli bir merkez hâline geldi.[1,7]

Modern tıp eğitiminde bugün kullandığımız “eğitim ve araştırma hastanesi” anlayışının tarihsel kökleri açısından Gülhane özel bir yere sahiptir.

Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane: Bir bina değil, bilim projesi

II. Abdülhamid döneminin tıp eğitimi vizyonunun en görkemli sembollerinden biri ise Haydarpaşa’daki Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’dir.

Yapımına 1890’ların ortalarında başlanan ve Alexandre Vallaury ile Raimondo D’Aronco’nun mimari çalışmalarıyla yükselen yapı 1903 yılında hizmete girdi.[1,2]

Ancak Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’yi yalnızca anıtsal mimarisi üzerinden değerlendirmek yanıltıcıdır.

Asıl önemli olan, binanın nasıl bir tıp eğitimi için tasarlandığıdır.

Dönemin kaynaklarında okulun derslikleri, laboratuvarları, klinik alanları, sağlık üniteleri ve eğitim düzeni ayrıntılı biçimde anlatılmaktadır. Besim Ömer Paşa’nın Nevsâl-i Âfiyet’te aktardığı bilgiler, dönemin tıp çevrelerinin Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’ye yalnızca yeni bir okul olarak değil, Osmanlı tıbbının Avrupa’daki bilimsel gelişmelerle rekabet edebileceği bir merkez olarak baktığını göstermektedir.[8]

Dolayısıyla Haydarpaşa’daki yapı aslında dönemin sağlık politikasının fiziksel ifadesidir:

Mektep, laboratuvar ve klinik aynı bilimsel ekosistemin parçaları olmalıdır.

Bu yaklaşım bugün akademik tıp merkezlerinin temel mantığıdır.

Hamidiye Etfal: İhtisaslaşmış hastane düşüncesi

II. Abdülhamid dönemindeki bir başka önemli gelişme çocuk sağlığı alanında yaşandı.

Padişahın küçük yaşta difteri nedeniyle kaybettiği kızı Hatice Sultan’ın ardından kurulan Hamidiye Etfal Hastanesi 1899 yılında hasta kabulüne başladı.[9]

Türkiye tıp tarihinde ilk çocuk hastanesi olarak kabul edilen kurum, pediatrinin ayrı bir klinik alan olarak gelişmesinde önemli bir aşamayı temsil etti.[9]

Burada dikkat çekici olan yalnızca çocuklara ayrılmış bir hastanenin kurulması değildir.

Hastanenin döneminin modern tıbbi cihazlarıyla donatılması, Avrupa’da eğitim veya ihtisas görmüş hekimlerin görevlendirilmesi ve bakteriyoloji laboratuvarının bulunması, kurumun aynı zamanda bilimsel tıp anlayışının bir uygulama alanı olarak tasarlandığını göstermektedir.[10]

Bu yaklaşım, modern sağlık sistemlerinin temel özelliklerinden biri olan ihtisaslaşmanın Osmanlı tıbbındaki önemli örneklerinden biridir.

Sağlık politikasının görünmeyen ayağı: Eğitimli insan

II. Abdülhamid döneminde yapılan sağlık yatırımlarının yalnızca bina sayıları üzerinden değerlendirilmesi bu nedenle yanıltıcıdır.

Bir hastane yapılabilir.

Fakat onu yaşatacak hekim yoksa bina tek başına sağlık sistemi oluşturmaz.

Bir laboratuvar kurulabilir.

Fakat mikroorganizmayı tanıyacak, kültür yapacak, aşı ve serum teknolojisini anlayacak bilim insanları yetişmemişse laboratuvarın sürdürülebilirliği sınırlı kalır.

Abdülhamid dönemindeki dikkat çekici özelliklerden biri, kurumlaşmayla insan yetiştirme çabasının birlikte ilerlemesidir.

Hekimlerin ve bilim insanlarının Avrupa’ya gönderilmesi, yabancı bilim insanlarının Osmanlı kurumlarına davet edilmesi, yeni bilim dallarının tıp müfredatına girmesi, laboratuvarların kurulması ve klinik uygulamanın güçlendirilmesi bu bütünlüğün parçalarıdır.[1,3,5]

Bu nedenle dönemin sağlık modernleşmesini yalnızca “hastane yapımı” olarak değil, bilgi–insan–laboratuvar–klinik–hastane zincirinin kurulması olarak okumak daha açıklayıcıdır.

Koruyucu hekimlik düşüncesinin güçlenmesi

Dönemin sağlık politikalarında bir başka dönüşüm daha görülür.

Sağlık hizmeti giderek yalnızca bireysel hastanın tedavisinden ibaret görülmemeye başlamıştır.

Karantina uygulamaları, tebhirhaneler, bakteriyolojik incelemeler, su analizleri, aşı üretimi ve salgın hastalıklarla mücadele bunun örnekleridir.[5,6]

Bu kurumların tümü aynı soruya cevap arıyordu:

İnsanlar hastalanmadan önce ne yapılabilir?

Bugün buna koruyucu hekimlik ve halk sağlığı diyoruz.

Elbette Osmanlı sağlık sisteminin dönemin ekonomik, coğrafi ve idari şartlarından kaynaklanan ciddi kapasite sorunları vardı. Sağlık hizmetlerinin bütün nüfusa bugünkü anlamıyla eşit ve yaygın biçimde ulaştığını söylemek tarihsel olarak doğru olmaz.

Ancak kurulan kurumların yönü önemlidir.

Yön; laboratuvar bilimine, uzmanlaşmaya, aşılama çalışmalarına, salgın kontrolüne ve modern tıp eğitimine doğrudur.

Bir sağlık sistemi vizyonu olarak Abdülhamid dönemi

II. Abdülhamid’in sağlık mirasını değerlendirirken iki aşırı yorumdan kaçınmak gerekir.

Birincisi, dönemin bütün sağlık modernleşmesini tek bir kişinin eseri gibi göstermektir. Osmanlı tıbbındaki dönüşüm Tanzimat’tan başlayan uzun bir modernleşme sürecinin devamıdır. Bu süreçte hekimler, bilim insanları, bürokratlar ve farklı ülkelerden uzmanlar önemli roller üstlenmiştir.

İkincisi ise Abdülhamid döneminde gerçekleştirilen kurumsal atılımı görmezden gelmektir.

Tarihsel veriler birlikte değerlendirildiğinde 1876–1909 dönemi; mikrobiyolojinin kurumsallaştığı, klinik eğitimin güçlendiği, modern tıp okullarının geliştiği, çocuk sağlığı gibi ihtisas alanlarının kurumsal karşılık bulduğu ve Avrupa’daki bilimsel gelişmelerin Osmanlı sağlık sistemine aktarılmaya çalışıldığı önemli bir dönemdir.[1–10]

Pasteur’ün laboratuvarından İstanbul’daki kuduz tedavihanesine…

Bakteriyolojihane-i Şahane’den salgınlarla mücadeleye…

Gülhane’nin kliniklerinden Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’nin derslik ve laboratuvarlarına…

Hamidiye Etfal’den modern çocuk sağlığı anlayışına uzanan çizginin ortak noktası budur.

Bilimsel bilgiyi takip etmek, onu ülkeye taşımak, kurumlaştırmak ve bu bilgiyi kullanabilecek insan yetiştirmek.

Belki de II. Abdülhamid döneminin sağlık ve tıp eğitimi tarihimiz açısından en kalıcı mirası burada aranmalıdır.

Bugün, 21 Eylül’de, doğumunun 184. yılında Sultan II. Abdülhamid’i anarken geriye yalnızca tarihî hastane binaları kalmadığını görmek gerekir.

Geriye bir düşünce de kalmıştır:

Güçlü bir sağlık sistemi yalnızca hastane inşa ederek değil; bilim üreterek, laboratuvar kurarak, hekim yetiştirerek ve dünyadaki tıbbi gelişmeleri zamanında takip ederek kurulabilir.

Kaynaklar

[1] İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi. İstanbul Tıp Fakültesi Tarihi. Tıbbiye, Dâülkelp Tedavihanesi, Bakteriyolojihane, Gülhane ve Haydarpaşa Tıbbiyesi tarihçesi.

[2] Sağlık Bilimleri Üniversitesi. Mekteb-i Tıbbiyye-i Şahane ve tarihçesi. Haydarpaşa’daki tıp mektebinin yapım ve eğitim tarihi.

[3] Uyanıker A. Sultan II. Abdülhamid Döneminde Osmanlı Devleti’nde Sağlık Alanında Yapılan Çalışmalar (1876–1909). Doktora Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, 2014.

[4] Uyanıker A. “II. Abdülhamid Döneminde Açılan Sağlık Kurumu Kuduz Tedavihanesi (Dâûlkelp Ameliyathanesi).” Asia Minor Studies.

[5] Yıldırım N. “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Koruyucu Sağlık Uygulamaları.” Türkiye’de sağlık ve tıp tarihi çalışmaları; ayrıca Bakteriyolojihane-i Şahane tarihine ilişkin çalışmalar.

[6] İkinci Abdülhamid Döneminde Koruyucu Hekimlik ve Bazı Vesikalar. Türk Tarih Kurumu, Belgeler.

[7] Ergin ON ve ilgili tarihsel çalışmalar. Gülhane Tatbikat Mektebi ve Hastanesi; Robert Rieder ve Georg Deycke dönemindeki tıp eğitimi reformları.

[8] Besim Ömer Akalın. Nevsâl-i Âfiyet. Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’ye ilişkin dönem kaynakları; ayrıca Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hemşirelik Dergisi’nde yayımlanan tarihsel inceleme.

[9] İlker F. Şişli Çocuk Hastanesi (Hamîdiye Etfâl Hastanesi) Tarihi. İstanbul, 1976; Türkiye’de pediatri ve çocuk hastaneleri tarihine ilişkin akademik çalışmalar.

[10] Şişli Hamidiye Etfal Eğitim ve Araştırma Hastanesi. Hamidiye Etfal Hastanesi ve Tıbbi Mikrobiyoloji Laboratuvarı tarihçesi.

Ancak önemli bir ayrım var: Bu çalışmalar, “hayatta amaç sahibi olmak ömrü uzatır” şeklinde doğrudan bir neden-sonuç ilişkisini kanıtlamıyor. Bulgular gözlemsel verilere dayanıyor. Sağlıklı yaşam alışkanlıkları, sosyal ilişkiler, mevcut hastalıklar ve ruh sağlığı gibi birçok unsur ilişkinin bir bölümünü açıklayabilir.

2019'daki çalışma 6.985 kişiyi incelemişti

Konunun dikkat çeken araştırmalarından biri 2019 yılında JAMA Network Open'da yayımlandı.

ABD'deki Health and Retirement Study verilerinden yararlanan araştırmacılar, 50 yaş üzerindeki 6.985 kişiyi değerlendirdi. Katılımcıların ortalama yaşı 68,6 idi.

Yaşam amacı, psikolojik iyi oluşu değerlendiren yedi maddelik bir ölçek kullanılarak ölçüldü. Katılımcılar amaç duygusu puanlarına göre farklı gruplara ayrıldı ve 2006-2010 dönemindeki ölümler incelendi.

Sonuç dikkat çekiciydi.

Yaşam amacı puanı en düşük gruptakilerin herhangi bir nedene bağlı ölüm tehlikesi, en yüksek puana sahip grupla karşılaştırıldığında kapsamlı düzeltmelerden sonra 2,43 kat daha yüksekti.

Araştırmacılar yaş, cinsiyet, eğitim, medeni durum, sigara, fiziksel aktivite, alkol kullanımı, vücut kitle indeksi, kronik hastalıklar ve çeşitli psikolojik faktörler dahil çok sayıda değişkeni hesaba katmıştı.

Kalp ve dolaşım sistemi ölümlerinde de ilişki görüldü

2019 araştırmasında yalnızca toplam ölüm oranları değerlendirilmedi.

Yaşam amacı en düşük ve en yüksek gruplar karşılaştırıldığında kalp, dolaşım ve kan hastalıklarına bağlı ölüm açısından da anlamlı bir ilişki saptandı.

Bununla birlikte nedenlere göre ölüm analizlerinde olay sayıları daha az olduğundan bu sonuçların, tüm nedenlere bağlı ölüm bulgularından daha ihtiyatlı yorumlanması gerekiyor.

2026'da çok daha büyük bir analiz yayımlandı

2019 araştırması önemliydi ancak bugün elimizde çok daha geniş bir veri seti bulunuyor.

Psychological Medicine'da 2026 yılında yayımlanan güncel sistematik değerlendirme ve meta-analiz, yaşam amacı ile ölüm riski arasındaki ilişkiyi 25 farklı örneklem üzerinden değerlendirdi.

Toplam 488.765 kişi analiz edildi.

İzlem süreleri bazı çalışmalarda 32 yıla kadar ulaştı ve toplam 48.928 ölüm kaydedildi.

Ana analizde daha güçlü yaşam amacı, daha düşük ölüm riskiyle ilişkiliydi. Meta-analitik hazard oranı 0,76 olarak hesaplandı.

Bu değer, yüksek yaşam amacı ile yaklaşık yüzde 24 daha düşük ölüm hazardı arasındaki ilişkiye karşılık geliyor. Araştırmacılar bunu ters yönden ifade ederek yaklaşık yüzde 30'luk bir fark olarak da tanımladı.

Ancak asıl önemli ayrıntı bundan sonra geliyor.

Sağlıklı yaşam davranışları ve hastalıklar hesaba katıldığında ne oldu?

İlişkinin tamamının yaşam amacının kendisinden kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamak için araştırmacılar davranışsal ve klinik risk faktörlerini dikkate aldı.

Bu düzeltmelerden sonra ilişki zayıfladı ancak tamamen ortadan kalkmadı.

Davranışsal ve klinik risk faktörleri hesaba katıldığında meta-analitik hazard oranı 0,85 oldu. Depresyon için düzeltme yapıldığında ise 0,91 olarak hesaplandı.

Başka bir ifadeyle yaşam amacı yüksek insanların daha sağlıklı davranışlara sahip olması veya psikolojik açıdan daha iyi durumda olması bağlantının bir bölümünü açıklıyor olabilir; fakat mevcut veriler ilişkinin tamamını bunlarla açıklayamıyor.

Yaşam amacı neden sağlıkla ilişkili olabilir?

Bilim insanlarının üzerinde durduğu olası açıklamalardan biri davranışlar.

Yaşamında yön ve amaç duygusu daha güçlü olan kişiler ortalamada fiziksel olarak daha aktif olabilir, sigaradan uzak durabilir veya koruyucu sağlık hizmetlerinden daha fazla yararlanabilir.

Sosyal ilişkiler de önemli olabilir.

Bir işe, aileye, topluma, gönüllü faaliyete, öğrenmeye veya kişisel hedeflere bağlılık kişinin sosyal yaşamını ve günlük davranışlarını etkileyebilir.

Psikolojik süreçlerin stres yanıtları ve dolayısıyla fizyolojik sağlık üzerinde etkili olabileceği de araştırılan mekanizmalar arasında.

Fakat bunların hiçbiri tek başına kanıtlanmış bir açıklama olarak görülmemeli.

“Hayat amacı” tam olarak ne demek?

Bilimsel araştırmalardaki yaşam amacı kavramı, kişinin mutlaka büyük veya sıra dışı bir hedefinin olması anlamına gelmiyor.

Kavram daha çok kişinin yaşamını yönlendiren hedeflere sahip olması, hayatında bir yön bulunduğunu hissetmesi ve günlük yaşamını anlamlı bulmasıyla ilişkili psikolojik bir yapıyı ifade ediyor.

Dolayısıyla bunun tek bir biçimi yok.

Aile, meslek, öğrenme, üretme, sosyal ilişkiler, gönüllülük, sanat, bakım verme veya kişisel gelişim farklı insanlar için amaç duygusunun parçaları olabilir.

Peki amaç sahibi olmak gerçekten ömrü uzatıyor mu?

Bugünkü kanıtlarla bunu kesin biçimde söylemek mümkün değil.

Araştırmaların önemli bölümü gözlemsel. Bu nedenle iki olgu arasında güçlü ve tekrarlanan bir ilişki bulunması, birinin diğerine doğrudan neden olduğunu kanıtlamıyor.

Ters nedensellik de önemli bir olasılık.

Örneğin sağlık durumu kötüleşen bir kişinin sosyal yaşamı ve bağımsızlığı azalabilir; bunun sonucunda yaşam amacı puanı da düşebilir. Bu durumda düşük amaç duygusu kötü sağlığın nedeni değil, kısmen sonucu olabilir.

Araştırmacılar bu ihtimali azaltmak için başlangıçtaki sağlık durumunu ve çeşitli risk faktörlerini istatistiksel olarak hesaba katıyor. Yine de gözlemsel araştırmalarda tüm karıştırıcı etkenleri ortadan kaldırmak mümkün değil.

Güncel meta-analizde çalışmalar arasında yüksek düzeyde heterojenlik bulunması ve yayın yanlılığına ilişkin istatistiksel işaret saptanması da sonuçların ölçülü yorumlanmasını gerektiriyor.

Bulgular neden yine de önemli?

Tek bir araştırmaya bakıldığında yaşam amacı ile ölüm arasındaki bağlantının tesadüfi veya belirli bir topluma özgü olması düşünülebilirdi.

Ancak güncel analiz ABD, Avrupa ve Asya'dan yüz binlerce katılımcıyı içeren farklı örneklemlerde benzer ilişkinin tekrarlandığını gösteriyor.

Üstelik bu konu yeni değil.

2016 yılında yayımlanan ve 136.265 kişiyi kapsayan daha eski bir meta-analizde de yüksek yaşam amacı, daha düşük tüm nedenlere bağlı ölüm ve daha düşük kardiyovasküler olay riskiyle ilişkili bulunmuştu.

2019'daki 6.985 kişilik ABD araştırması bu bağlantıyı destekledi.

2026'da yayımlanan 488.765 kişilik geniş analiz ise bilimsel literatürün önemli bölümünü bir araya getirerek ilişkinin farklı toplumlarda da görülebildiğini ortaya koydu.

Bütün kanıtların ortak mesajı bu nedenle “amaç sahibi olmak ömrü uzatır” şeklinde okunmamalı.

Daha doğru ifade şu:

Güçlü bir yaşam amacı, farklı toplumlarda ve uzun takip sürelerinde daha düşük ölüm riskiyle tutarlı biçimde ilişkili görünüyor. Bu ilişkinin ne kadarının doğrudan nedensel olduğu ise henüz kesinleşmiş değil.

Uzun yaşam yalnızca biyolojik bir mesele olmayabilir

Uzun ömür araştırmaları çoğunlukla sigara, egzersiz, beslenme, tansiyon, kolesterol, diyabet ve vücut ağırlığı gibi iyi bilinen faktörlere odaklanıyor.

Bunlar sağlık açısından temel önemini koruyor.

Fakat giderek büyüyen araştırma alanı, insanın psikolojik ve sosyal yaşamının da sağlıklı yaşlanma çalışmalarının dışında bırakılamayacağını gösteriyor.

Yaşam amacı bu alanın dikkat çeken başlıklarından biri.

Şimdilik bilimsel kanıtların söylediği, hayat amacı duygusunun reçeteyle verilecek bir “uzun yaşam yöntemi” olmadığı; ancak sağlıklı yaşlanmayla ilişkili psikososyal faktörlerden biri olabileceği.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Yaşam amacı ile ölüm riski arasındaki bulgular büyük ölçüde gözlemsel araştırmalardan gelmektedir ve bireysel yaşam süresini tahmin etmek için kullanılamaz. Sağlıklı yaşam için kanıtlanmış koruyucu sağlık uygulamalarının yerine geçmez.

KAYNAKLAR

Psychological Medicine — Purpose in life and mortality: A meta-analysis of the published literature and individual-participant data of 488,765 participants followed for up to 32 years (2026)

JAMA Network Open — Association Between Life Purpose and Mortality Among US Adults Older Than 50 Years (2019)

Psychosomatic Medicine — Purpose in Life and Its Relationship to All-Cause Mortality and Cardiovascular Events: A Meta-Analysis (2016)

Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün (MGM) saatlik tahminlerine göre sıcaklık sabah saatlerinde 18 derece civarında başlayacak ve gün içinde kademeli olarak artacak. Saat 09.00’da 21 derece olması beklenen sıcaklık, 12.00’de 23, 15.00’te 24 ve 18.00’de 26 dereceye ulaşacak.

İstanbul’da bugün hava kaç derece?

MGM’nin 21 Eylül için yayımladığı saatlik tahminler şöyle:

06.00: 18°C
09.00: 21°C
12.00: 23°C
15.00: 24°C
18.00: 26°C
21.00: 24°C
00.00: 22°C

Hissedilen sıcaklığın da ölçülen değerlere yakın olması bekleniyor.

İstanbul’da bugün yağmur yağacak mı?

Kent genelinde günün büyük bölümünde sakin bir hava öngörülüyor. Ancak özellikle kuzey ilçelerinde kısa süreli ve yerel sağanak görülebilir.

Sıcaklıkların öğleden sonra yükselerek akşamüstü 26 dereceye ulaşması bekleniyor.

İstanbul saatlik hava durumu

Sabah saatlerinde nem oranı yüksek seyredecek. MGM verilerine göre nemin 06.00’da yüzde 83, 09.00’da yüzde 77 olması bekleniyor. Öğle saatlerinde sıcaklık artarken nem azalacak.

Nem oranı 12.00’de yüzde 69, 15.00 ve 18.00’de yaklaşık yüzde 63 seviyesinde olacak. Akşam saatlerinde yeniden yükselerek 21.00’de yüzde 75’e çıkacak.

İstanbul’da akşam hava nasıl olacak?

Günün en yüksek sıcaklığı 18.00 civarında görülecek. Bu saatte 26 dereceye ulaşması beklenen sıcaklık, 21.00’de 24 dereceye, gece yarısına doğru ise 22 dereceye düşecek.

Gece saatlerinde nem oranının yüzde 80’in üzerine çıkabileceği tahmin ediliyor.

İstanbul 1 haftalık hava durumu

Önümüzdeki hafta sıcaklıkların kademeli olarak düşmesi ve bazı günlerde yağış görülmesi bekleniyor. “İstanbul 7 günlük hava durumu”, “İstanbul haftalık hava durumu” ve “İstanbul’da bu hafta yağmur yağacak mı?” aramalarında öne çıkan tahminler şöyle:

Salı günü İstanbul hava durumu

Salı günü sıcaklıkların bugüne göre düşmesi bekleniyor. Parçalı ve çok bulutlu havanın etkili olacağı kentte, özellikle sabah ve öğle saatlerinde yerel yağış görülebilir.

Çarşamba günü İstanbul hava durumu

Çarşamba günü sağanak ihtimalinin artacağı tahmin ediliyor. Sıcaklıkların düşmesiyle birlikte hava daha serin hissedilecek.

Perşembe günü İstanbul hava durumu

Yağışların aralıklarla sürmesi bekleniyor. Bulutlu havanın etkili olacağı kentte sıcaklıkların mevsim normalleri civarında seyretmesi öngörülüyor.

Cuma günü İstanbul hava durumu

Cuma günü yağış ihtimalinin azalması, parçalı bulutlu havanın ise devam etmesi bekleniyor. Sabah saatleri serin, öğle saatleri daha ılıman geçebilir.

Cumartesi günü İstanbul hava durumu

Cumartesi günü parçalı bulutlu bir hava bekleniyor. Gün içinde kısa süreli yerel yağış ihtimali bulunurken sıcaklıkların yeniden yükselmesi öngörülüyor.

Pazar günü İstanbul hava durumu

Pazar günü genel olarak parçalı bulutlu hava etkili olacak. Bazı ilçelerde kısa süreli yağış görülebilir. Sıcaklıkların hafta ortasına göre daha yüksek olması bekleniyor.

Pazartesi günü İstanbul hava durumu

Yeni haftanın ilk gününde bulutlanmanın artması ve yerel yağış ihtimalinin görülmesi bekleniyor. Sıcaklıkların mevsim normalleri civarında seyredeceği tahmin ediliyor.

İstanbul’da bu hafta yağmur yağacak mı?

Haftanın ilk günlerinde yağış ihtimali daha yüksek görünüyor. Özellikle salı, çarşamba ve perşembe günlerinde yerel sağanak beklenirken hafta sonuna doğru yağışların azalması ve parçalı bulutlu havanın etkili olması öngörülüyor.

Tahminler değişebildiği için ilçe bazlı hava durumu ve saatlik yağış bilgileri MGM’nin güncel verilerinden takip edilebilir.

İstanbul’da hava değişiyor

İstanbul’da bugün ılık ve sıcak bir hava beklenirken hafta ortasında daha serin ve yağışlı koşullar etkili olabilir. Sıcaklık düşüşünün özellikle sabah ve akşam saatlerinde hissedilmesi bekleniyor.

İşe, okula veya yolculuğa çıkmadan önce “İstanbul hava durumu bugün”, “İstanbul yarın hava durumu” ve “İstanbul 7 günlük hava durumu” tahminlerinin kontrol edilmesi öneriliyor.

KAYNAKLAR

Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) – İstanbul Saatlik Hava Tahmini
Meteoroloji Genel Müdürlüğü – İstanbul 5 Günlük Hava Tahmini
Meteoroloji Genel Müdürlüğü – Günlük Meteorolojik Görünüm

Adana’nın Saimbeyli ilçesinde 21 Eylül 2026 Pazar günü saat 04.02’de 5,0 büyüklüğünde deprem meydana geldi. AFAD’ın açıkladığı ilk verilere göre depremin derinliği 7 kilometre olarak ölçüldü.

Gece saatlerinde meydana gelen deprem yalnızca Adana’da değil, çevre illerde de hissedildi. AFAD, sarsıntının Adana ile birlikte Kahramanmaraş, Osmaniye, Kayseri ve Gaziantep’te hissedildiğini bildirdi.

Adana depremi saat kaçta oldu?

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı’nın verilerine göre deprem 21 Eylül 2026 tarihinde saat 04.02.01’de meydana geldi.

Depremin merkez üssü Adana’nın Saimbeyli ilçesi olarak belirlenirken büyüklüğü 5,0 Mw olarak kaydedildi. Depremin yerin 7 kilometre derinliğinde gerçekleştiği açıklandı.

Saimbeyli depremi kaç büyüklüğünde?

AFAD, Saimbeyli merkezli depremin büyüklüğünü 5,0 olarak duyurdu.

İlk verilere göre depremin temel bilgileri şöyle:

Büyüklük: 5,0 Mw
Merkez üssü: Saimbeyli, Adana
Tarih: 21 Eylül 2026
Saat: 04.02.01
Derinlik: 7 kilometre

Kandilli Rasathanesi 4,8 olarak ölçtü

Depreme ilişkin Kandilli Rasathanesi tarafından açıklanan ölçüm ise AFAD verilerinden bir miktar farklı oldu.

Kandilli Rasathanesi, merkez üssünü Topallar-Saimbeyli olarak kaydettiği depremin büyüklüğünü 4,8, derinliğini ise 5 kilometre olarak açıkladı.

Deprem büyüklüğü ve derinliği konusunda farklı kurumların kullandığı ölçüm ve hesaplama yöntemleri nedeniyle ilk veriler arasında küçük farklılıklar görülebiliyor.

Deprem hangi illerde hissedildi?

Saimbeyli merkezli deprem geniş bir bölgede hissedildi.

AFAD tarafından yapılan açıklamaya göre 5 büyüklüğündeki deprem Adana’nın yanı sıra Kahramanmaraş, Osmaniye, Kayseri ve Gaziantep’te de hissedildi.

Özellikle gece saatlerinde meydana gelmesi nedeniyle sarsıntı bölgede yaşayan vatandaşlar tarafından belirgin şekilde hissedildi.

AFAD: Olumsuz bir durum bulunmuyor

Depremin ardından gözler bölgede herhangi bir hasar veya can kaybı olup olmadığına çevrildi.

AFAD’ın deprem sonrasında yaptığı ilk açıklamada, mevcut bilgiler doğrultusunda olumsuz bir durumun bulunmadığı bildirildi.

Bölgede saha tarama çalışmalarının sürdüğü açıklandı. Deprem sonrasında resmi kurumlardan gelecek yeni açıklamalar önem taşıyor.

Adana’da deprem mi oldu?

Evet. Adana’nın Saimbeyli ilçesinde 21 Eylül 2026 saat 04.02’de deprem meydana geldi. AFAD depremin büyüklüğünü 5,0, derinliğini ise 7 kilometre olarak açıkladı.

21 Eylül Adana depremi nerede oldu?

Depremin merkez üssü Saimbeyli ilçesi olarak açıklandı. AFAD kayıtlarında depremin koordinatları 37.83067 kuzey enlemi ve 36.206 doğu boylamı olarak yer aldı.

Sarsıntının ardından bölgedeki gelişmeler ve meydana gelebilecek artçı depremler resmi kurumların güncel deprem kayıtlarından takip ediliyor.

Atriyal fibrilasyon, kalbin üst odacıklarının düzenli kasılmak yerine düzensiz elektriksel aktivite göstermesiyle ortaya çıkan önemli bir ritim bozukluğudur. Bazı kişilerde belirgin çarpıntıya yol açarken bazı hastalarda uzun süre fark edilmeyebilir.

Ancak atriyal fibrilasyonda asıl mesele yalnızca kalbin düzensiz atması değildir. Kalpte kanın göllenmesi pıhtı oluşumuna zemin hazırlayabilir ve bunun sonucunda inme riski artabilir. Bu nedenle AF tanısı alan kişilerin günlük yaşam alışkanlıkları da tedavinin önemli bir parçasıdır.

KAHVEYİ TAMAMEN BIRAKMAK GEREKİYOR MU?

Atriyal fibrilasyon hakkında en yaygın inanışlardan biri kahvenin tamamen yasak olduğudur. Güncel bilimsel yaklaşım bunu desteklemiyor.

Normal miktarda kafein tüketiminin AF ataklarını önlemek amacıyla tamamen kesilmesinin genel olarak bir yarar sağladığı gösterilmiş değil. Amerikan Kalp Derneği de çoğu yetişkin için günlük 400 mg’a kadar kafeinin genel olarak güvenli kabul edildiğini bildiriyor.

Ancak burada kişisel farklılık önemli. Kahve veya başka kafeinli içeceklerden sonra belirgin çarpıntı yaşayan kişiler kendi tetikleyicilerini takip etmeli ve bunu hekimleriyle görüşmeli.

ALKOL KONUSUNDA DAHA DİKKATLİ OLMAK GEREKİYOR

Kafeinden farklı olarak alkol ile atriyal fibrilasyon arasındaki ilişki daha belirgin.

Özellikle ritim kontrolü hedeflenen AF hastalarında alkol tüketiminin azaltılması veya bırakılması, AF’nin tekrarlamasını ve hastalık yükünü azaltmaya yardımcı olabilir.

Bu nedenle “kahveyi bırakıp alkole devam etmek” AF açısından doğru bir risk değerlendirmesi olmayabilir.

EGZERSİZ YAPMAKTAN KORKMAYIN

AF tanısı almak kişinin hareketsiz kalması gerektiği anlamına gelmiyor.

Düzenli fiziksel aktivite kalp-damar sağlığı, kilo kontrolü ve tansiyon açısından önemli. Güncel kılavuzlarda fiziksel aktivite, atriyal fibrilasyon yönetiminin temel parçalarından biri olarak kabul ediliyor.

Ancak egzersizin türü ve yoğunluğu kişinin kalp hastalığına, belirtilerine ve genel sağlık durumuna göre belirlenmeli. Özellikle yeni tanı alan veya egzersiz sırasında çarpıntı, göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da baş dönmesi yaşayan kişilerin egzersiz programını hekimleriyle değerlendirmesi gerekiyor.

FAZLA KİLO SADECE TARTI MESELESİ DEĞİL

Fazla kilo ve obezite atriyal fibrilasyonun ortaya çıkması ve ilerlemesiyle ilişkili önemli değiştirilebilir risk faktörleri arasında bulunuyor.

Bu nedenle uygun hastalarda kilo kaybı yalnızca genel sağlık için değil, AF yönetiminin bir parçası olarak da değerlendiriliyor.

Beslenmede ise kalp dostu bir model öne çıkıyor. Tuzun, doymuş ve trans yağların sınırlandırılması; sebze, meyve, tam tahıl ve dengeli protein kaynaklarının ağırlık kazanması kalp-damar sağlığını destekliyor.

UYKU APNESİ GÖZDEN KAÇMAMALI

Gece yüksek sesle horlayan, uykuda nefesi durduğu söylenen veya yeterince uyumasına rağmen gündüz aşırı uykulu olan AF hastalarında uyku apnesi ihtimali değerlendirilmelidir.

Obstrüktif uyku apnesi ile atriyal fibrilasyon arasında güçlü bir ilişki bulunuyor. Bu nedenle AF yönetiminde yalnızca kalbe değil, uyku kalitesine ve eşlik eden hastalıklara da bakılması gerekiyor.

TANSİYON VE DİYABET KONTROLÜ ÖNEMLİ

Yüksek tansiyon, diyabet ve diğer kalp-damar hastalıkları atriyal fibrilasyonla birlikte bulunabilir ve komplikasyon riskini etkileyebilir.

Bu nedenle tansiyonun düzenli izlenmesi, kan şekeri kontrolünün sağlanması ve eşlik eden hastalıkların tedavi edilmesi AF yönetiminin önemli parçalarıdır.

SİGARAYI BIRAKMAK TEDAVİNİN BİR PARÇASI

Sigara kullanımı yalnızca akciğerleri etkilemez. Kalp-damar sistemi üzerinde de ciddi etkileri vardır.

AF hastalarında sigaranın bırakılması, güncel kılavuzların özellikle üzerinde durduğu yaşam tarzı müdahalelerinden biridir.

İLAÇLAR “KENDİMİ İYİ HİSSEDİYORUM” DİYE BIRAKILMAMALI

Atriyal fibrilasyon zaman zaman belirti vermeyebilir. Ancak kişinin çarpıntı hissetmemesi, pıhtı ve inme riskinin ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Özellikle pıhtı oluşumunu önlemek amacıyla antikoagülan verilen hastaların ilaçlarını kendi kararlarıyla kesmemeleri son derece önemlidir.

Hekimler antikoagülan gereksinimini değerlendirirken yaş, hipertansiyon, diyabet, geçirilmiş inme ve damar hastalıkları gibi çeşitli faktörleri dikkate alan klinik risk değerlendirmelerinden yararlanabilir.

KAN SULANDIRICI KULLANANLAR AĞRI KESİCİLERE DİKKAT

Antikoagülan kullanan kişilerin reçetesiz ilaçları gelişigüzel kullanması sakıncalı olabilir.

Örneğin warfarin kullananlarda ibuprofen ve naproksen gibi bazı ağrı kesiciler kanama riskini artırabilir. Vitaminler, bitkisel ürünler ve diğer ilaçlar da kullanılan antikoagülanla etkileşime girebilir.

Bu nedenle yeni bir ilaç veya takviye başlamadan önce hekim ya da eczacıya danışılması önemlidir.

AF İLE NORMAL HAYAT MÜMKÜN MÜ?

Çoğu hasta için cevap evet.

Uygun tedavi, düzenli takip ve risk faktörlerinin kontrolüyle atriyal fibrilasyonu olan birçok kişi çalışmaya, seyahat etmeye, egzersiz yapmaya ve günlük yaşamını sürdürmeye devam edebilir.

Buradaki kritik nokta AF’yi yalnızca “çarpıntı hastalığı” olarak görmemektir. Günümüzde tedavinin hedefleri kalp hızını veya ritmini kontrol etmenin yanında pıhtı ve inme riskini azaltmayı, hastalığın ilerlemesini sınırlamayı ve yaşam kalitesini korumayı da kapsıyor.

Bu nedenle AF tedavisi artık yalnızca reçetedeki ilaçlardan ibaret görülmüyor. Kilo, tansiyon, uyku, sigara, alkol ve fiziksel aktivite de tedavi planının parçaları arasında yer alıyor.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel tıbbi değerlendirme yerine geçmez. Atriyal fibrilasyon tedavisi kişiye göre değişir. Antikoagülan veya ritim ilaçları başta olmak üzere reçeteli ilaçlar hekime danışılmadan başlanmamalı, bırakılmamalı veya dozları değiştirilmemelidir. Ani göğüs ağrısı, ciddi nefes darlığı, bayılma veya inme belirtileri acil değerlendirme gerektirir.

KAYNAKLAR

WebMD — Living With Atrial Fibrillation

American Heart Association — Lifestyle Strategies for Atrial Fibrillation

ACC/AHA/ACCP/HRS — Guideline for the Diagnosis and Management of Atrial Fibrillation

İki kez şampuanlama; özellikle saç derisinde yoğun yağlanma, ter veya saç şekillendirici ürün birikimi bulunan kişilerde daha etkili bir temizlik sağlayabiliyor. Ancak her saç yıkamada bu yöntemi uygulamak gerekli değil.

İKİ KEZ ŞAMPUANLAMAK NE İŞE YARIYOR?

Çift şampuanlama olarak bilinen yöntemde saç önce şampuanlanıp tamamen durulanıyor. Ardından daha küçük miktarda şampuanla ikinci temizlik yapılıyor.

Dermatologların değerlendirmesine göre bu yöntem saç ve saç derisinde biriken sebum, ter, kir ve şekillendirici ürün kalıntılarının uzaklaştırılmasına yardımcı olabiliyor.

Özellikle saçını birkaç günde bir yıkayan kişilerde, ilk şampuanlama yüzeydeki yoğun birikimi azaltırken ikinci uygulama saç derisinin daha etkili temizlenmesini sağlayabiliyor.

KİMLERDE DAHA FAYDALI OLABİLİR?

Çift şampuanlama özellikle yağlı saç derisine sahip kişilerde düşünülebilir. Yoğun egzersiz nedeniyle sık terleyenler ve jöle, sprey, kuru şampuan ya da benzeri şekillendirici ürünleri yoğun kullanan kişiler de zaman zaman ikinci şampuanlamadan fayda görebilir.

Saçını uzun aralıklarla yıkayan kişilerde de yağ ve ürün birikimi daha fazla olabileceğinden tek şampuanlama yeterli gelmeyebilir.

Bazı özel durumlarda ikinci yıkama farklı amaçla kullanılan bir şampuan için de değerlendirilebilir. Örneğin doktor önerisiyle kullanılan medikal şampuanlarda uygulama biçimi ürünün içeriğine ve tedavi edilen saç derisi sorununa göre değişebilir.

HERKES İÇİN DOĞRU DEĞİL

Daha fazla şampuan kullanmak her zaman daha sağlıklı saç anlamına gelmiyor.

Saçını her gün veya gün aşırı yıkayan bir kişinin her seferinde iki kez şampuan kullanması, saç ve saç derisindeki doğal yağların gereğinden fazla uzaklaştırılmasına neden olabilir.

Bunun sonucunda saç derisinde kuruluk, hassasiyet ve pullanma görülebilir. Saç telleri de kuruyarak kırılmaya ve özellikle ısıyla şekillendirme sırasında hasara daha yatkın hale gelebilir.

Hassas veya zaten kuru bir saç derisine sahip kişilerde çift şampuanlama konusunda daha dikkatli olunması gerekiyor.

SAÇINIZIN VERDİĞİ SİNYALE BAKIN

Saçınızı yıkadıktan sonra kökler hâlâ belirgin biçimde yağlı veya ağır hissediliyorsa, yoğun ürün kullandıysanız ya da birkaç gündür saçınızı yıkamadıysanız ikinci bir şampuanlama düşünülebilir.

Buna karşılık tek yıkamanın ardından saç derisi temiz hissediliyorsa ikinci uygulamanın ek bir fayda sağlaması şart değil.

Uzmanların üzerinde durduğu temel nokta, herkese uygulanabilecek tek bir saç yıkama programının bulunmaması. Saç derisinin yağlanma düzeyi, saçın düz veya kıvırcık olması, kullanılan ürünler, egzersiz sıklığı ve kişinin günlük yaşamı ideal yıkama sıklığını değiştirebilir.

SAÇ KREMİNİ DE İKİ KEZ KULLANMAK GEREKİYOR MU?

Hayır. Şampuanın iki kez uygulanabildiği bazı durumlarda bile saç kremini iki kez kullanmanın belirgin bir avantajı bulunmuyor.

Uzmanlar, saç kremini art arda iki kez sürmek yerine tek uygulamada ürünün önerilen süre boyunca saçta tutulmasını daha uygun buluyor. Bazı ürünlerde bu süre yaklaşık 3–5 dakika olabiliyor.

SONUÇ: İKİNCİ ŞAMPUAN HERKES İÇİN ŞART DEĞİL

Çift şampuanlama bir saç bakım kuralı değil, ihtiyaç halinde kullanılabilecek bir yöntem olarak görülmeli.

Yağlı saç derisi, yoğun terleme, uzun yıkama aralıkları veya fazla miktarda şekillendirici ürün kullanımı varsa ikinci şampuanlama daha iyi temizlik sağlayabilir.

Ancak saçını sık yıkayan, kuru veya hassas saç derisine sahip kişilerde sürekli çift şampuanlama ters etki yaratabilir. Kısacası önemli olan şampuanın kaç kez kullanıldığı değil, saç ve saç derisinin ihtiyacına uygun bir temizlik düzeninin oluşturulmasıdır.

TIBBİ UYARI

Sürekli kaşıntı, belirgin kepeklenme, kızarıklık, yara, kabuklanma veya saç dökülmesi bulunuyorsa yalnızca şampuanlama alışkanlığını değiştirmek yerine dermatoloji uzmanına başvurulmalıdır.

KAYNAKLAR

Health
American Academy of Dermatology Association
PubMed / International Journal of Trichology ve saç-saç derisi bakım literatürü

Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Bucak İşletme Fakültesi’nde uzun yıllardır görev yapan Prof. Dr. Özlem Çetinkaya Bozkurt yaşamını yitirdi.

Üniversite, 20 Eylül 2026 tarihinde yayımladığı “Acı Kaybımız” başlıklı mesajla Bozkurt’un vefatını duyurdu. MAKÜ Rektörlüğü mesajında, Bozkurt’un ailesine, yakınlarına, öğrencilerine, meslektaşlarına ve sevenlerine başsağlığı diledi.

MAKÜ Rektörü Prof. Dr. Hüseyin Dalgar da yayımladığı taziye mesajında, Bucak İşletme Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Özlem Çetinkaya Bozkurt’un vefatından duyduğu üzüntüyü dile getirerek ailesine, yakınlarına, öğrencilerine ve üniversite camiasına başsağlığı dileklerini iletti.

Prof. Dr. Özlem Çetinkaya Bozkurt kimdir?

Prof. Dr. Özlem Çetinkaya Bozkurt, 1993 yılında Marmara Üniversitesi İşletme Bölümü’nden mezun oldu. Yüksek lisans eğitimini 1997, doktora eğitimini ise 2005 yılında Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim Dalında tamamladı.

Öğrencilik yıllarında yaklaşık iki yıl özel sektörde farklı görevlerde çalışan Bozkurt, 1997 yılında akademik kariyerine Adnan Menderes Üniversitesi’nde öğretim görevlisi olarak başladı.

2007-2010 yılları arasında Dokuz Eylül Üniversitesi İzmir Meslek Yüksekokulunda öğretim üyesi olarak görev yaptı. 2008-2015 döneminde ise Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Bucak Zeliha Tolunay Uygulamalı Teknoloji ve İşletmecilik Yüksekokulu Yönetim Bilişim Sistemleri Bölümünde çalıştı.

Bozkurt, 2015 yılında Yönetim ve Strateji alanında doçent, 2020 yılında ise profesör unvanını aldı. 2016’dan itibaren Bucak İşletme Fakültesi İşletme Bölümünde öğretim üyesi olarak görev yaptı ve bölüm başkanlığı görevini de yürüttü.

Girişimcilik ve örgütsel davranış alanında çalışmalar yaptı

Prof. Dr. Özlem Çetinkaya Bozkurt’un akademik çalışmalarının önemli bölümünü girişimcilik ve örgütsel davranış oluşturuyordu.

İnovasyon, KOBİ’ler, teknoloji kabulü ve kullanımı da çalışma alanları arasındaydı. DergiPark profilinde 35 yayın ve 108 CrossRef atfı kayıtlı bulunuyor.

MAKÜ Akademik Bilgi Sistemi’nde Bozkurt’un beş farklı araştırma projesinde yer aldığı görülüyor. Bunlar arasında 2025’te başlayan uluslararası “Entrepreneurship in the Age of Artificial Intelligence” projesi de bulunuyor.

Prof. Dr. Özlem Çetinkaya Bozkurt neden öldü?

Bozkurt’un kardeşi Prof. Dr. Metin Lütfi Baydar, vefatı duyurduğu açıklamasında kardeşini genç yaşta yakalandığı bir hastalık nedeniyle kaybettiklerini bildirdi. Hastalığın türüne ilişkin doğrulanmış ayrıntı paylaşılmadı.

Cenazesi Antalya’da defnedilecek

Yayımlanan vefat ilanına göre Prof. Dr. Özlem Çetinkaya Bozkurt’un cenazesi, 21 Eylül 2026 Pazartesi günü ikindi namazının ardından Antalya’nın Döşemealtı ilçesindeki Yeşilbayır Camii’nden kaldırılacak.

Bozkurt’un Yeşilbayır Aile Mezarlığı’nda toprağa verileceği bildirildi.

Prof. Dr. Özlem Çetinkaya Bozkurt’un vefatı başta ailesi ve yakınları olmak üzere öğrencileri, meslektaşları ve Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi camiasında üzüntüyle karşılandı.

Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM), taşra teşkilatında görevlendirilmek üzere 50 sürekli işçi alımı yapacak. Beden işçisi (genel) pozisyonundaki alımlarda adayların 18-35 yaş arasında olması ve en az ilkokul, en fazla lise veya dengi okul mezunu olması gerekiyor.

Başvurular, Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) İl Müdürlükleri ile İŞKUR'un internet sistemi üzerinden yapılacak. İlanda, başvuruların 21 Eylül 2026 tarihinde sona ereceği belirtildi. Son başvuru tarihinin tatil gününe rastlaması durumunda süre takip eden ilk iş günü sonuna kadar uzatılacak.

KGM 50 işçi alımı hangi illerde yapılacak?

İlanda yer alan kontenjanların dağılımı şöyle:

İstanbul: 1
Sakarya: 1
İzmir: 1
Konya: 3
Ankara 4. Bölge Müdürlüğü: 9
Bolu: 1
Samsun: 5
Çorum: 1
Elazığ: 1
Adıyaman: 1
Diyarbakır: 1
Artvin: 1
Giresun: 1
Erzurum: 3
Antalya: 3
Antalya Finike: 3
Antalya Alanya: 3
Muğla: 2
Bursa: 2
Balıkesir: 2
Bilecik: 1
Ankara Atölye Müdürlüğü: 4

Toplam kontenjan 50 kişi olarak açıklandı.

KGM işçi alımı başvuru şartları neler?

İlana göre adaylarda aranan temel şartlar arasında Türk vatandaşı olmak, 18 yaşını doldurmuş ve 35 yaşından gün almamış olmak, kamu haklarından mahrum bulunmamak ve askerlikle ilişiği bulunmamak yer alıyor.

Adayların beden gücü gerektiren işlerde çalışmalarına engel bir durumunun bulunmaması gerekiyor.

İlan kapsamında arazide ve vardiyalı çalışmaya uygun olmak, her türlü iklim ve yolculuk şartlarında görev yapabilmek ve sürekli görev yapmaya veya görev gereği seyahat etmeye engel olabilecek hastalık ya da engelin bulunmaması şartı da aranıyor.

Ataması yapılacak adaylardan Tehlikeli ve Çok Tehlikeli İşlerde Çalışabilir Sağlık Raporu istenecek.

Eğitim şartı ne?

Beden işçisi (genel) pozisyonu için adayların en az ilkokul, en fazla ortaöğretim (lise ve dengi) mezunu olması gerekiyor.

Adayların başvurunun son günü itibarıyla başvurdukları unvan için belirlenen eğitim durumu ve diğer şartları karşılaması gerekiyor.

Her aday yalnızca bir ilana başvurabilecek

KGM'nin duyurusuna göre her aday İŞKUR'da yayımlanan ilanlardan yalnızca bir tanesine başvurabilecek.

Birden fazla il veya meslek koluna başvuru yapıldığının tespit edilmesi halinde adayın hiçbir başvurusu kabul edilmeyecek.

Ayrıca iş gücü talebinin yayımlandığı tarih itibarıyla KGM'nin merkez ve taşra teşkilatındaki sürekli işçi kadrolarında çalışanların ilan edilen kadrolara yapacağı başvurular geçersiz sayılacak.

İşçiler kura ile belirlenecek

İŞKUR tarafından gönderilen başvuru sahipleri arasından açık iş sayısı kadar asil, asil sayısının 4 katı kadar yedek aday kura ile belirlenecek.

Kura tarihi ve yeri daha sonra Karayolları Genel Müdürlüğünün resmi internet adresinden duyurulacak.

Nihai listede yer alan adaylardan hangi belgelerin isteneceği, belge teslim yeri ve tarihleri ile diğer işlemler de KGM tarafından ayrıca ilan edilecek.

Günlük ücret 2.665,13 TL

İlanda işe alınacak işçilerin 2.665,13 TL çıplak yevmiye ile işe başlatılacağı bildirildi.

İşe alınan işçiler 2 aylık deneme süresine tabi tutulacak. Deneme süresi içerisinde başarısız olanların iş sözleşmeleri bildirim süresine gerek olmaksızın feshedilebilecek.

Bu kişilerin yerine, aranan şartları taşıyan adaylar arasından yedek listenin ilk sırasından başlanarak atama yapılabilecek.

5 yıl başka ile tayin talebi yapılamayacak

Ataması yapılan işçiler 5 yıl boyunca başka bir ildeki KGM işyerlerine nakil (tayin) talebinde bulunamayacak.

İşverenin ihtiyaç duyması halinde işe alınan işçiler, görev yaptıkları Bölge Müdürlüğü sınırları içerisindeki herhangi bir işyerinde çalıştırılabilecek.

KGM 50 işçi alımı başvurusu nasıl yapılır?

Başvurular İŞKUR İl Müdürlükleri ve İŞKUR'un internet sistemi üzerinden gerçekleştirilecek.

İlanda başvuruların 21 Eylül 2026 tarihinde sona ereceği belirtiliyor. Son başvuru tarihinin tatil gününe rastlaması halinde başvurular takip eden ilk iş günü sonuna kadar uzatılacak.

Adayların başvuru yapmadan önce yaş, eğitim, sağlık ve diğer çalışma şartlarını dikkatle incelemesi gerekiyor. Başvuru veya işlemler sırasında gerçeğe aykırı beyanda bulunduğu ya da belge verdiği tespit edilenlerin başvuruları geçersiz sayılacak ve atamaları yapılmayacak.

Peki DNA testi gerçekten bir insanın yüzde kaç Türk, Balkan, Yunan, İtalyan, Kafkas veya Orta Asyalı olduğunu söyleyebilir mi?

Kısa cevap: Bu kadar kesin değil.

Testlerin laboratuvarda DNA varyantlarını belirlemesi ile bu varyantlardan coğrafi veya etnik köken yüzdesi hesaplanması birbirinden farklı iki aşamadır. DNA’daki genetik işaretler oldukça yüksek teknik doğrulukla okunabilirken, bunların hangi tarihsel veya coğrafi topluluğa ait olduğunun belirlenmesi istatistiksel bir tahmindir.

DNA testi “ırkı” ölçüyor mu?

Bilimsel açıdan burada önemli bir kavram ayrımı bulunuyor.

ABD Ulusal İnsan Genomu Araştırma Enstitüsü (NHGRI), genetik köken, ırk ve etnisitenin aynı kavramlar olmadığını vurguluyor.

Genetik köken, insanların ortak atalardan miras aldığı DNA nedeniyle birbirleriyle olan biyolojik ilişkilerini ifade ediyor. Irk ve etnisite ise genetik kökenle birebir eşdeğer biyolojik kategoriler değil.

Bu nedenle halk arasında “ırk DNA testi” denilen ticari testleri “genetik soy veya köken testi” olarak tanımlamak bilimsel açıdan daha doğru.

Testler aslında ne yapıyor?

Sistem kabaca şöyle çalışıyor:

Şirketler dünyanın farklı bölgelerinden, aile geçmişi belirli coğrafyalarda uzun süre izlenebilen kişilerden referans grupları oluşturuyor.

Daha sonra kullanıcının DNA’sındaki yüz binlerce genetik varyant, özellikle SNP adı verilen noktalar inceleniyor.

DNA parçalarının hangi referans grubundaki genetik örüntülere daha fazla benzediği istatistiksel modellerle hesaplanıyor.

Sonunda kullanıcıya örneğin:

Anadolu
Balkanlar
Güney İtalya
Kafkasya
Orta Asya
İber Yarımadası

gibi coğrafi veya popülasyon temelli sonuçlar yüzdeler halinde sunulabiliyor.

Ancak “yüzde 25 Balkan” sonucu, kişinin DNA’sının tartışmasız biçimde dörtte birinin belirli bir modern etnik kimliğe ait olduğu anlamına gelmiyor.

Daha doğru yorum şudur:

İncelenen DNA segmentlerinin belirli bölümü, şirketin “Balkan” olarak tanımladığı referans popülasyondaki genetik örüntülere benzerlik göstermiştir.

23andMe nasıl hesaplıyor?

23andMe’nin güncel Ancestry Composition sisteminde köken yüzdelerinin belirlenmesinde 78 bölgesel referans popülasyon kullanıldığı belirtiliyor.

Şirket, bazı yakın popülasyonların birbirinden ayrılmasının doğal olarak zor olduğunu da açıkça belirtiyor. Bunun nedeni tarih boyunca komşu toplulukların birbirleriyle karışması, ortak geçmişe sahip olması veya bazı bölgelerde yeterli referans verisinin bulunmaması olabilir.

23andMe ayrıca ülke eşleşmeleri ve genetik gruplar üzerinden daha yakın dönem atalarına ilişkin ek tahminler sunuyor.

Dolayısıyla “bölgesel köken yüzdesi” ile “ataların yakın geçmişte yaşamış olabileceği ülke veya bölge” aynı analiz değil.

AncestryDNA’nın referans paneli ne kadar büyük?

AncestryDNA’nın güncel açıklamasına göre şirketin referans paneli 185 binden fazla DNA örneğini kapsıyor ve 146 farklı popülasyonun tanımlanmasında kullanılıyor.

Şirket yaklaşık 700 bin genetik işareti inceleyerek kişinin DNA parçalarını referans popülasyonlarla karşılaştırıyor.

Buradaki önemli ayrıntı şu:

AncestryDNA, köken oranlarını tek ve değişmez bir gerçek olarak değerlendirmiyor. Bazı sonuçlar için olası yüzde aralıkları bulunabiliyor.

Özellikle küçük oranlarda bu aralık sıfırı dahi içerebiliyor. Böyle bir durumda ekranda görülen küçük bir yüzdeyi kesin bir soy kanıtı olarak değerlendirmek doğru olmayabilir.

MyHeritage DNA ne yapıyor?

MyHeritage’ın Temmuz 2026 tarihli açıklamasına göre güncel Ethnicity Estimate sistemi 79 etnik/coğrafi popülasyon modeli kullanıyor.

Şirket, DNA’daki genetik işaretleri referans popülasyonlarının genetik profilleriyle karşılaştırarak kişinin DNA segmentlerinin hangi gruplara daha fazla benzediğini hesaplıyor.

MyHeritage da sonuçların “tahmin” olduğunu özellikle belirtiyor.

Üstelik şirket yakın zamanda sistemini güncelleyerek önceki 42 popülasyonluk yapısını 79 popülasyona çıkardı. Bunun sonucunda bazı kullanıcıların daha önce gördükleri köken yüzdeleri değişebiliyor.

Bu önemli bir örnek:

DNA değişmediği halde sonuç değişebiliyor.

Çünkü değişen kişinin DNA’sı değil; DNA’nın karşılaştırıldığı veri tabanı ve onu yorumlayan algoritma.

FamilyTreeDNA nasıl çalışıyor?

FamilyTreeDNA’nın Family Finder adlı otozomal DNA testi de kişinin anne ve baba tarafından gelen DNA’sını inceliyor.

Şirketin myOrigins sistemi, DNA’yı dünya genelindeki referans popülasyonlarla karşılaştırarak yüzdelik köken tahminleri oluşturuyor. FamilyTreeDNA güncel ürün bilgisinde 90’dan fazla popülasyon kümesine dayanan sonuçlardan söz ediyor.

FamilyTreeDNA ayrıca Y-DNA ve mitokondriyal DNA testleri konusunda diğer büyük tüketici test şirketlerinden ayrılan seçenekler sunuyor.

Y-DNA doğrudan baba hattını, mitokondriyal DNA ise doğrudan anne hattını araştırmak için kullanılabiliyor. Bunlar kişinin bütün soy ağacını temsil etmez; yalnızca belirli doğrudan soy çizgilerini izler.

Aynı DNA neden farklı şirketlerde farklı sonuç veriyor?

DNA’nızı bugün 23andMe, AncestryDNA, MyHeritage ve FamilyTreeDNA’ya gönderdiğinizi düşünün.

Dört raporun birebir aynı çıkması beklenmemeli.

Bunun üç temel nedeni var.

Birincisi, şirketlerin referans popülasyonları farklı.

İkincisi, kullanılan istatistiksel algoritmalar farklı.

Üçüncüsü, DNA üzerinde incelenen genetik işaretlerin kapsamı ve kullanılan test platformları farklılaşabiliyor.

MyHeritage da farklı şirketlerden alınan sonuçların bu nedenlerle değişebileceğini açıkça belirtiyor.

Örneğin aynı DNA segmentini bir algoritma “Balkan” grubuna daha yakın değerlendirirken başka bir sistem “Yunan ve Arnavut”, “Doğu Avrupa” veya komşu başka bir popülasyon içinde sınıflandırabilir.

Bu durum özellikle tarih boyunca yoğun göç ve nüfus karışımı yaşamış bölgelerde daha önemlidir.

Türkiye açısından neden daha karmaşık?

Anadolu binlerce yıldır Avrupa, Kafkasya, Orta Doğu, Akdeniz ve Orta Asya arasında büyük nüfus hareketlerinin yaşandığı coğrafyalardan biri.

Bu nedenle Türkiye’den bir kişinin genetik köken raporunda birbirine yakın farklı coğrafi bileşenlerin görülmesi şaşırtıcı değildir.

Üstelik modern devlet sınırları genetik sınırlar değildir.

DNA üzerinde Türkiye-Yunanistan, Türkiye-Gürcistan veya Türkiye-Balkanlar şeklinde kesin çizgiler bulunmaz.

Komşu toplulukların genetik özellikleri çoğu zaman birbirinin üzerine biner.

NHGRI da genetik varyasyonun coğrafya boyunca devamlılık gösterebildiğini ve referans popülasyonlarının seçiminin genetik köken sınıflandırmasını etkileyebildiğini belirtiyor.

Yüzde 1 veya yüzde 2’lik sonuçlara güvenilir mi?

Küçük oranlar daha dikkatli yorumlanmalı.

Bir raporda yüzde 1–2 oranında belirli bir coğrafi köken görülmesi tek başına “kesinlikle o topluluktan bir atam var” sonucunu kanıtlamaz.

Düşük yüzdelerde istatistiksel belirsizlik daha önemli hale gelebilir.

AncestryDNA’nın açıkladığı tahmin aralıklarında bazı küçük sonuçların olası aralığı sıfıra kadar inebiliyor.

Bu nedenle küçük yüzdeler özellikle aile ağacı, tarihsel kayıtlar ve genetik akraba eşleşmeleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

DNA sonucum neden birkaç yıl sonra değişti?

Bu durum testlerin en fazla kafa karıştıran özelliklerinden biri.

Örneğin bugün:

%40 A
%30 B
%20 C
%10 D

şeklinde sonuç alan bir kişi, ileride aynı hesabında farklı oranlar görebilir.

Bunun için yeniden DNA örneği vermesi bile gerekmeyebilir.

Şirket veri tabanına yeni insanlar eklediğinde, referans gruplarını değiştirdiğinde veya algoritmasını geliştirdiğinde mevcut ham DNA yeniden analiz edilebilir.

AncestryDNA, 2025 güncellemesinde referans panelini 116 bin 800 örnekten 185 binin üzerine çıkardığını ve tanımlanan popülasyon sayısını 107’den 146’ya yükselttiğini bildirdi.

MyHeritage ise yakın güncellemesinde 42 etnisite modelinden 79 modele geçtiğini açıkladı.

Yani değişen DNA değil, DNA’ya baktığımız karşılaştırma sistemi.

DNA testlerinin en güçlü tarafı ne?

Tüketici DNA testlerinde iki farklı sonucu birbirinden ayırmak gerekiyor:

Köken yüzdesi tahmini ile genetik akraba eşleşmesi.

Bir kişinin “yüzde kaç Balkan veya Anadolu kökenli” olduğu algoritmik bir popülasyon tahminidir.

Buna karşılık iki kişinin uzun DNA segmentlerini paylaşması, biyolojik akrabalık konusunda çok daha doğrudan genetik kanıt sağlayabilir.

Bu nedenle soy araştırmalarında yalnızca renkli köken yüzdelerine bakmak yerine DNA eşleşmeleri, paylaşılan DNA miktarı, aile ağacı ve tarihsel belgeleri birlikte değerlendirmek çok daha güçlü bir yaklaşım oluşturur.

DNA testi “yüzde kaç Türk olduğunuzu” söyleyebilir mi?

Bu şekilde yorumlamak bilimsel açıdan doğru değildir.

“Türk” sözcüğü vatandaşlık, kültür, dil, tarih ve kimlik gibi çok sayıda unsuru içeren bir kavramdır. Bunların tamamını belirleyen tek bir “Türk DNA’sı” bulunmaz.

Aynı durum Yunan, İtalyan, Kürt, Arap veya başka modern kimliklerin yalnızca bir DNA yüzdesine indirgenmesi için de geçerlidir.

Genetik analiz, kişinin DNA'sının belirli referans popülasyonlarla ne kadar benzerlik gösterdiğini araştırabilir.

Kültürel veya ulusal kimliği laboratuvar testiyle ölçmez.

Peki DNA köken testleri güvenilir mi?

Sorunun cevabı neyin ölçülmek istendiğine bağlı.

DNA’daki genetik işaretlerin laboratuvarda okunması güçlü ve yerleşik bir teknolojidir.

Yakın biyolojik akrabaların bulunması konusunda otozomal DNA testleri oldukça yararlı olabilir.

Kıtasal veya geniş coğrafi genetik köken hakkında da anlamlı bilgiler sağlayabilir.

Ancak belirli modern halklara veya çok yakın coğrafyalara ilişkin kesin yüzdeler söz konusu olduğunda sonuçların “ölçüm” değil, referans veri tabanına ve algoritmaya bağlı birer “tahmin” olduğu unutulmamalıdır.

Bu nedenle rapordaki:

“%32 X”

ifadesini:

“DNA’mın kesin olarak yüzde 32’si X ırkıdır”

şeklinde okumak yerine:

“İncelenen DNA segmentlerimin yaklaşık bu bölümü şirketin X olarak tanımladığı referans popülasyona en fazla benzerlik gösteriyor”

şeklinde değerlendirmek bilimsel olarak daha doğru olur.

Sonuçta DNA köken testleri atalarımız hakkında gerçek genetik bilgiler sağlayabilir. Fakat ekrandaki renkli yüzdeler insanları kesin biyolojik ırklara ayıran bir cetvel değildir.

En değerli sonuç, DNA verisinin aile ağacı, belgeler, coğrafi geçmiş ve genetik akraba eşleşmeleriyle birlikte değerlendirilmesiyle elde edilir.

TIBBİ UYARI
Tüketiciye yönelik soy ve köken DNA testleri tıbbi tanı amacı taşımaz. Sağlık veya kalıtsal hastalıklarla ilgili genetik sonuçlar, gerektiğinde klinik genetik uzmanı ve doğrulayıcı tıbbi testlerle değerlendirilmelidir.

KAYNAKLAR
National Human Genome Research Institute (NHGRI) — Use of Population Descriptors in Genomics
23andMe — Ancestry Composition Reference Populations & Regions
AncestryDNA — Ethnicity Estimate / Reference Panel
MyHeritage — Ethnicity Estimate ve Reference Populations
FamilyTreeDNA — Family Finder ve myOrigins

Ancak D-Dimer hakkında bilinmesi gereken en önemli nokta şudur:

Yüksek D-Dimer pıhtının nerede olduğunu göstermez ve tek başına “pıhtı var” tanısı koydurmaz.

Enfeksiyon, gebelik, ameliyat, travma, ileri yaş, inflamasyon ve kanser dahil çok sayıda durumda D-Dimer yükselebilir.

Testin asıl gücü farklıdır. Klinik olarak pıhtı olasılığı düşük veya orta olan uygun hastalarda negatif D-Dimer sonucu venöz tromboemboliyi dışlamaya yardımcı olabilir.

D-Dimer nedir?

Kan pıhtısı oluşurken fibrinojen fibrine dönüşür.

Fibrin lifleri pıhtının dayanıklı ağ yapısını oluşturur ve Faktör XIII aracılığıyla çapraz bağlanır.

Vücut daha sonra bu fibrin ağını plazmin aracılığıyla parçalamaya başladığında D-Dimer dahil fibrin yıkım ürünleri ortaya çıkar.

Dolayısıyla D-Dimer pıhtılaşma ve fibrin yıkımının gerçekleştiğini gösteren bir biyobelirteçtir.

Ancak bu süreç yalnızca bacakta veya akciğerde tehlikeli pıhtı bulunduğunda gerçekleşmez.

Birçok fizyolojik ve hastalık durumunda pıhtılaşma-fibrinoliz aktivitesi artabilir.

D-Dimer kaç olmalı?

Burada önemli bir birim kilidi vardır.

D-Dimer farklı laboratuvarlarda:

ng/mL FEU

µg/L FEU

mg/L FEU

veya DDU

olarak raporlanabilir.

FEU, fibrinojen eşdeğer birimini; DDU ise D-Dimer birimini ifade eder.

Bu iki raporlama sistemi aynı sayı değildir.

Kabaca FEU değerleri DDU değerlerinin yaklaşık iki katı olabilir ancak laboratuvar yöntemleri arasında farklılık bulunduğu için kullanıcının raporundaki birim ve referans sınırı esas alınmalıdır.

Sık kullanılan testlerde 500 ng/mL FEU veya 0,5 mg/L FEU civarı kesim değeriyle karşılaşılabilir.

Ancak “D-Dimer 500 normaldir” cümlesi birim belirtilmeden güvenli değildir.

D-Dimer 500 ne anlama gelir?

Sonuç 500 ng/mL FEU olarak raporlanıyorsa birçok klasik yöntemde kullanılan karar sınırına karşılık gelebilir.

Ancak kişinin yaşı ve kullanılan klinik algoritma önemlidir.

50 yaşın üzerindeki bazı hastalarda yaşa göre ayarlanmış D-Dimer eşiği kullanılabilir.

Örneğin 70 yaşındaki bir kişide bazı algoritmalarda:

70 × 10 = 700 ng/mL FEU

yaşa uyarlanmış sınır olarak kullanılabilir.

Bu yaklaşım gereksiz görüntülemeyi azaltırken güvenli dışlama performansını korumayı amaçlar.

Ancak yaşa göre eşik her durumda veya her D-Dimer yönteminde otomatik uygulanmaz.

D-Dimer 1000 ne demek?

1000 ng/mL FEU, klasik 500 ng/mL FEU sınırının üzerinde bir sonuçtur.

Ancak bu sonuç kişinin kesin olarak bacağında veya akciğerinde pıhtı bulunduğunu göstermez.

Enfeksiyon, ameliyat, travma, gebelik, ileri yaş ve inflamasyon gibi durumlarda bu düzey görülebilir.

Akciğer embolisi şüphesi bulunan bir hastada D-Dimer 1000 sonucu klinik olasılıkla birlikte değerlendirilir ve gerekiyorsa görüntüleme yapılır.

Bazı modern klinik algoritmalarda belirli düşük riskli hastalarda 1000 ng/mL gibi daha yüksek eşikler de kullanılabilir.

Bu nedenle rakamın anlamı testin hangi klinik algoritmanın parçası olarak istendiğine bağlıdır.

D-Dimer 2000 ne anlama gelir?

2000 ng/mL FEU belirgin D-Dimer yüksekliğidir.

Pıhtı olasılığı yükselen D-Dimer düzeyleriyle birlikte artabilir ancak değer tanısal değildir.

Aynı rakam:

Akciğer embolisi

Derin ven trombozu

Ciddi enfeksiyon

Yakın zamanda ameliyat

Travma

Kanser

ve başka inflamatuvar durumlarda görülebilir.

Bu nedenle “D-Dimer 2000 = akciğerde pıhtı” şeklinde doğrudan bir eşleştirme yapılamaz.

D-Dimer 5000 ne demek?

5000 ng/mL FEU çok belirgin bir yüksekliktir ve altta yatan önemli bir klinik durum bulunma olasılığını artırır.

Venöz tromboembolizm olası nedenlerden biridir ancak tek neden değildir.

Ciddi enfeksiyon ve sepsis, büyük cerrahi girişimler, travma, yaygın inflamasyon, kanser ve DIC gibi durumlarda çok yüksek D-Dimer görülebilir.

Dolayısıyla D-Dimer 5000 ciddi biçimde değerlendirilmesi gereken bir laboratuvar bulgusudur ancak pıhtının varlığını veya yerini tek başına kanıtlamaz.

D-Dimer 10000 ne anlama gelir?

10000 ng/mL FEU son derece yüksek bir D-Dimer düzeyidir.

Bu sonuçta ciddi hastalık olasılığı daha fazla önem kazanır.

Venöz tromboembolizm, ağır enfeksiyon, malignite, büyük travma ve DIC gibi nedenler araştırılabilir.

Ancak 10000 rakamı bile tek başına “kesin akciğer embolisi” anlamına gelmez.

D-Dimer yükseldikçe testin pozitif olması daha dikkat çekici hale gelir ancak kesin tanı için klinik değerlendirme ve uygun görüntüleme gerekir.

D-Dimer yüksekliği kesin pıhtı mı?

Hayır.

Bu, D-Dimer konusunda en önemli klinik ayrımdır.

D-Dimer oldukça duyarlı fakat özgüllüğü sınırlı bir testtir.

Başka bir ifadeyle pıhtı bulunan birçok kişide yükselir ancak pıhtısı olmayan çok sayıda kişide de yüksek çıkabilir.

Bu nedenle pozitif D-Dimerin tanısal değeri sınırlıdır.

Negatif D-Dimer ise doğru hasta grubunda çok daha değerlidir.

Akciğer embolisi veya derin ven trombozu açısından klinik olasılığı düşük ya da uygun şekilde sınıflandırılmış bazı hastalarda negatif sonuç pıhtının güvenle dışlanmasına yardımcı olabilir.

D-Dimer normal çıkarsa pıhtı kesin yok mudur?

Her durumda hayır.

D-Dimerin pıhtıyı dışlama gücü klinik olasılığa bağlıdır.

Akciğer embolisi açısından yüksek klinik olasılığı bulunan bir hastada yalnızca negatif D-Dimer sonucuna güvenilmez; doğrudan görüntüleme gerekebilir.

Ayrıca belirtilerin başlamasından uzun süre sonra yapılan ölçümler, küçük pıhtılar ve antikoagülan tedavi başlanmış olması gibi faktörler D-Dimer sonucunu etkileyebilir.

Bu nedenle “D-Dimer normal = hiçbir koşulda pıhtı yok” şeklinde mutlak bir kural doğru değildir.

D-Dimer neden yükselir?

D-Dimer fibrin oluşumu ve parçalanmasının arttığı birçok durumda yükselebilir.

Başlıca nedenler arasında:

Derin ven trombozu

Akciğer embolisi

DIC

Enfeksiyon ve sepsis

Ameliyat sonrası dönem

Travma

Gebelik

İleri yaş

İnflamatuvar hastalıklar

Kanser

Karaciğer hastalıkları

bulunabilir.

Bu geniş neden listesi testin neden pozitif sonuçla tek başına tanı koydurmadığını açıklar.

Akciğer embolisinde D-Dimer nasıl kullanılır?

Akciğer embolisi şüphesinde ilk adım yalnızca D-Dimer istemek değildir.

Önce klinik olasılık değerlendirilir.

Bunun için Wells skoru gibi klinik karar araçları veya yapılandırılmış klinik değerlendirme kullanılabilir.

Çok düşük riskli bazı hastalarda PERC kriterleri kullanılarak D-Dimer testine bile ihtiyaç duyulmayabilir.

Düşük veya orta klinik olasılıkta uygun D-Dimer stratejileri kullanılabilir.

Sonuç kullanılan eşiğin altındaysa akciğer embolisi görüntüleme yapılmadan dışlanabilir.

Sonuç pozitifse bu “emboli var” demek değildir; gerektiğinde BT pulmoner anjiyografi gibi görüntüleme yöntemlerine geçilir.

D-Dimer yaşa göre değişir mi?

Evet.

D-Dimer yaş ilerledikçe pıhtı olmadan da daha sık yüksek çıkar.

Bu durum özellikle ileri yaştaki kişilerde sabit 500 ng/mL FEU sınırının çok sayıda gereksiz pozitif sonuç üretmesine neden olabilir.

Bu nedenle 50 yaşın üzerindeki kişiler için bazı doğrulanmış algoritmalarda:

Yaş × 10 ng/mL FEU

formülü kullanılabilir.

Örneğin:

60 yaş → 600 ng/mL FEU

70 yaş → 700 ng/mL FEU

80 yaş → 800 ng/mL FEU

Ancak bu hesap yalnızca uygun klinik bağlamda ve FEU cinsinden ilgili yöntemlerle kullanılmalıdır.

D-Dimer gebelikte neden yükselir?

Gebelik sırasında pıhtılaşma sistemi fizyolojik olarak değişir ve D-Dimer gebelik ilerledikçe doğal olarak yükselebilir.

Bu nedenle gebe olmayan yetişkinlerde kullanılan sabit D-Dimer sınırını gebeliğin her dönemine doğrudan uygulamak çok sayıda pozitif sonuç oluşturabilir.

Gebelikte akciğer embolisi şüphesinin değerlendirilmesi için gebeliğe uyarlanmış klinik algoritmalar geliştirilmiştir.

Gebelik-adapte YEARS yaklaşımı bunlardan biridir.

Bu nedenle gebelikte yüksek D-Dimer tek başına pıhtı anlamına gelmez ancak pıhtı şüphesi de yalnızca “gebelikte zaten yükselir” denilerek göz ardı edilmemelidir.

Enfeksiyon D-Dimeri yükseltir mi?

Evet.

Enfeksiyon ve inflamasyon pıhtılaşma sistemi ile fibrinolizi aktive edebilir.

Özellikle ciddi enfeksiyon ve sepsiste D-Dimer oldukça yüksek olabilir.

Bu nedenle ateşi ve enfeksiyonu bulunan bir kişide yüksek D-Dimer otomatik olarak akciğer embolisi anlamına gelmez.

Ancak enfeksiyon pıhtı riskini de artırabileceğinden klinik belirtiler varsa iki durum birlikte bulunabilir.

Ameliyattan sonra D-Dimer yükselir mi?

Evet.

Cerrahi işlem doku hasarı, pıhtılaşma aktivasyonu ve inflamasyona neden olduğu için D-Dimer ameliyat sonrasında yükselebilir.

Bu durum testin özgüllüğünü azaltır.

Üstelik ameliyat aynı zamanda gerçek venöz tromboembolizm riskini de artırabilir.

Dolayısıyla ameliyat sonrası yüksek D-Dimerin yorumlanması özellikle klinik değerlendirmeye dayanır.

D-Dimer kanserde neden yükselir?

Kanser pıhtılaşma sistemini aktive edebilir ve venöz tromboembolizm riskini artırabilir.

Bazı kanser hastalarında pıhtı olmadan da D-Dimer yüksek bulunabilir.

Bu nedenle D-Dimer bir kanser tarama testi değildir.

Yüksek D-Dimer sonucundan tek başına kanser tanısı çıkarılamaz.

Bununla birlikte açıklanamayan aşırı yüksek sonuçlar kişinin genel klinik tablosuyla birlikte değerlendirilir.

D-Dimer DIC'de yükselir mi?

Evet.

DIC, pıhtılaşma sisteminin yaygın biçimde aktive olduğu ciddi bir klinik tablodur.

Çok miktarda fibrin oluşumu ve yıkımı nedeniyle D-Dimer belirgin yükselebilir.

Ancak DIC yalnızca D-Dimer yüksekliğiyle teşhis edilmez.

Trombosit sayısı, fibrinojen, PT/INR ve klinik durum birlikte değerlendirilir.

D-Dimer ile fibrinojen arasındaki fark nedir?

Fibrinojen pıhtının oluşturulmasında kullanılan temel proteindir.

D-Dimer ise çapraz bağlı fibrinin parçalanmasından sonra ortaya çıkan bir üründür.

Basit biçimde:

Fibrinojen → pıhtının yapı malzemesi

D-Dimer → oluşmuş fibrinin parçalanmasının izi

DIC gibi bazı hastalıklarda fibrinojen tüketilirken D-Dimer belirgin şekilde yükselebilir.

Ancak enfeksiyon gibi inflamatuvar durumlarda fibrinojen akut faz yanıtı nedeniyle aynı anda yüksek de olabilir.

D-Dimer yüksekliği nasıl düşürülür?

D-Dimer doğrudan tedavi edilmesi gereken bağımsız bir hastalık değildir.

Tedavi altta yatan nedene yöneliktir.

Pıhtı varsa uygun antikoagülan tedavi uygulanabilir.

Enfeksiyon varsa enfeksiyon tedavi edilir.

DIC varsa buna yol açan temel hastalık kontrol altına alınmaya çalışılır.

Sırf D-Dimer rakamı yüksek diye aspirin veya kan sulandırıcı başlanmaz.

Kan sulandırıcı ilaçların ciddi kanama riski bulunduğundan pıhtı tanısı veya uygun klinik endikasyon olmadan kullanılmaları tehlikeli olabilir.

D-Dimer yüksekse hangi görüntüleme yapılır?

Bu, şüphe edilen pıhtının yerine bağlıdır.

Bacakta derin ven trombozu düşünülüyorsa kompresyon ultrasonografisi kullanılabilir.

Akciğer embolisi düşünülüyorsa uygun hastalarda BT pulmoner anjiyografi temel görüntüleme yöntemlerinden biridir.

Kontrast madde kullanılamayan veya belirli özel durumlarda ventilasyon-perfüzyon sintigrafisi gibi alternatifler değerlendirilebilir.

Görüntüleme kararı yalnızca D-Dimer rakamına göre değil klinik olasılığa göre verilir.

Hangi belirtilerde D-Dimer sonucunu beklemeden değerlendirme gerekir?

Ani başlayan nefes darlığı

Göğüs ağrısı

Kanlı balgam

Bayılma

Açıklanamayan hızlı nabız

Tek bacakta yeni başlayan şişlik ve ağrı

gibi belirtiler akciğer embolisi veya derin ven trombozu açısından değerlendirme gerektirebilir.

Özellikle yakın zamanda ameliyat, uzun süre hareketsizlik, aktif kanser, önceki pıhtı öyküsü, gebelik veya doğum sonrası dönem gibi risk faktörleri bulunuyorsa klinik önem artar.

Bu durumlarda internetten D-Dimer rakamını yorumlamak yerine doğrudan tıbbi değerlendirme gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

D-Dimer 1000 yüksek mi?

500 ng/mL FEU sınırı kullanılan bir laboratuvarda 1000 yüksek kabul edilir. Ancak pıhtı tanısı değildir; yaş, birim, klinik olasılık ve başka nedenler değerlendirilir.

D-Dimer 5000 kesin pıhtı mı?

Hayır. 5000 ng/mL FEU çok yüksek bir sonuçtur ancak ciddi enfeksiyon, kanser, ameliyat, travma ve DIC gibi başka durumlarda da görülebilir. Pıhtı tanısı uygun görüntülemeyle konur.

D-Dimer normal olursa akciğer embolisi dışlanır mı?

Klinik olasılığı düşük veya uygun şekilde sınıflandırılmış hastalarda doğru eşik altında D-Dimer akciğer embolisini dışlamaya yardımcı olabilir. Yüksek klinik olasılıkta ise negatif D-Dimer tek başına yeterli değildir.

D-Dimer 500 neden herkeste aynı sınır değil?

Çünkü testler FEU veya DDU olarak raporlanabilir ve kullanılan laboratuvar yöntemlerinin karar sınırları farklı olabilir. Ayrıca 50 yaş üzerindeki uygun hastalarda yaşa göre ayarlanmış eşikler kullanılabilir.

TIBBİ UYARI

D-Dimer yüksekliği kendi başına pıhtı tanısı değildir ve yalnızca bu sonuca dayanarak kan sulandırıcı kullanılıcı başlanmamalıdır. Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma, kanlı balgam veya tek bacakta yeni gelişen şişlik ve ağrı varsa sonuçtan bağımsız olarak hızlı tıbbi değerlendirme gerekir.

D-Dimer sonucu mutlaka laboratuvarın kullandığı birim ve referans değeriyle birlikte yorumlanmalıdır. FEU ve DDU sonuçları aynı sayısal eşiklerle değerlendirilmez.

KAYNAKLAR

1. Konstantinides SV, Meyer G, Becattini C, et al. ESC Guidelines for the Diagnosis and Management of Acute Pulmonary Embolism. European Heart Journal.
2. Righini M, Van Es J, Den Exter PL, et al. Age-Adjusted D-Dimer Cutoff Levels to Rule Out Pulmonary Embolism. JAMA.
3. Van der Hulle T, Cheung WY, Kooij S, et al. Simplified Diagnostic Management of Suspected Pulmonary Embolism: The YEARS Study. The Lancet.
4. Van der Pol LM, Tromeur C, Bistervels IM, et al. Pregnancy-Adapted YEARS Algorithm for Diagnosis of Suspected Pulmonary Embolism. New England Journal of Medicine.

Milli Savunma Bakanlığı Akaryakıt İkmal ve NATO POL Tesisleri İşletme Başkanlığı (ANT Başkanlığı), merkez ve taşra teşkilatında görevlendirilmek üzere sürekli işçi alımı ilanını yayımladı.

İlana göre 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında toplam 100 sürekli işçi istihdam edilecek.

Kontenjanın 2’si merkez teşkilatında, 98’i ise taşra teşkilatında bulunuyor.

Başvurular Türkiye İş Kurumu’nun (İŞKUR) internet sitesi üzerinden 21 Eylül 2026 ile 25 Eylül 2026 tarihleri arasında gerçekleştirilecek.

Hangi kadrolara işçi alınacak?

İlanda farklı eğitim ve mesleki yeterlilik şartları bulunan kadrolar bulunuyor. Alım yapılacak başlıca meslekler şöyle:

• Teknisyen
• Kalifiye işçi
• Şoför
• Sürekli işçi (temizlik işçisi)

Teknisyen ve kalifiye işçi kadrolarında Elektrik-Elektronik Teknolojisi, Makine ve Tasarım Teknolojisi, Motorlu Araçlar Teknolojisi ve bazı pozisyonlarda Metal Teknolojisi gibi alanlardan mezuniyet şartları aranıyor.

Şoför kadrolarında ise en az ilkokul mezunu olma şartının yanı sıra ilan tarihi itibarıyla SRC-5 belgesine sahip olmak gerekiyor.

Alımlar hangi illerde yapılacak?

Taşra teşkilatındaki kadrolar çok sayıda il ve ilçeye dağılıyor. İlanda Adana, Afyonkarahisar, Ankara, Antalya, Balıkesir, Batman, Bilecik, Bingöl, Bursa, Çanakkale, Diyarbakır, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Eskişehir, Hatay, İstanbul, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya, Malatya, Manisa, Mersin, Muş, Osmaniye, Sivas ve Tekirdağ dahil farklı çalışma yerleri bulunuyor.

Bazı pozisyonlarda birden fazla kontenjan ayrıldığı için ilandaki 66 sıra numarası toplam 98 taşra işçi kontenjanını oluşturuyor.

Muş’ta 15 şoför alınacak

İlanın dikkat çeken kontenjanlarından biri Muş için ayrıldı. Muş Merkez Muş Tank Çiftliği’nde 15 şoför istihdam edilecek.

Batman Merkez Batman Tank Çiftliği için de 5 şoför kontenjanı bulunuyor.

Şoför adaylarının en az ilkokul mezunu olması ve ilan tarihi itibarıyla SRC-5 belgesine sahip bulunması gerekiyor.

İstanbul’da da kadrolar var

İstanbul için Beykoz ve Eyüpsultan’da farklı pozisyonlar bulunuyor.

Beykoz’da teknisyen, şoför ve temizlik işçisi; Eyüpsultan Alibeyköy Tank Çiftliği’nde ise şoför kadrosu için alım yapılacak.

İstanbul Beykoz İşletme Müdürlüğü için ayrıca 2 temizlik işçisi alınması öngörülüyor.

Başvuru şartları neler?

İlanda belirtilen genel şartlara göre adayların Türk vatandaşı olması, kamu haklarından mahrum bulunmaması ve belirtilen suçlardan mahkûm olmaması gerekiyor.

Ayrıca adayların 18 yaşını tamamlamış ve 40 yaşından gün almamış olması şartı bulunuyor. İlanda bu koşul 25 Eylül 2008 ve daha önce doğanlar ile 21 Eylül 1986 ve daha sonra doğanlar şeklinde açıklanıyor.

Başvurulan pozisyon için gerekli eğitim, bölüm/program ve varsa özel şartların da karşılanması gerekiyor.

Başvurular İŞKUR üzerinden yapılacak

Başvurular 21-25 Eylül 2026 tarihleri arasında İŞKUR’un internet sitesi üzerinden çevrim içi gerçekleştirilecek.

Adaylar, İŞKUR’da yayımlanan listede belirtilen iş yerlerinden yalnızca bir mesleğe ve bir iş yerine başvurabilecek.

Kura çekimi 6 Ekim’de

Noter kurası 6 Ekim 2026 Salı günü saat 10.00’da, ANT Başkanlığı merkez hizmet binasında gerçekleştirilecek.

Açık iş gücü sayısının 4 katı asil ve 4 katı yedek aday noter kurasıyla belirlenecek.

Kura sonuçları ve diğer duyurular ANT Başkanlığının internet adresinden ilan edilecek.

Sözlü sınav yapılacak

Noter kurasıyla belirlenen adaylar, gerekli belgelerin kontrolünün ardından sözlü sınava alınacak.

İlanda sözlü sınavın 100 puan üzerinden değerlendirileceği ve başarılı sayılabilmek için en az 70 puan alınması gerektiği belirtiliyor.

Başarılı adaylar puan sıralamasına göre asil ve yedek olarak belirlenecek.

Göreve başlayanlardan 5 yıl nakil talebi alınmayacak

İlanda yer alan önemli hükümlerden biri de nakil konusunda.

Göreve başlatılan işçilerin, başlama tarihinden itibaren 5 yıl süreyle kurum içi nakil talebinde bulunamayacağı belirtiliyor. Ayrıca görevlerin, ilgili iş yerlerinin tabi olduğu iş mevzuatı hükümleri doğrultusunda yürütüleceği ifade ediliyor.

SEO Başlık Önerileri

MSB 100 Sürekli İşçi Alımı Yapacak: Başvurular Başladı

MSB İşçi Alımı 2026: 100 Personel İçin Başvuru Şartları

MSB 100 İşçi Alımı: İŞKUR Başvurusu Nasıl Yapılır?

Milli Savunma Bakanlığı 100 İşçi Alacak: Kadrolar ve İller

MSB Sürekli İşçi Alımı: Son Başvuru 25 Eylül

Kronik böbrek hastalığında yalnızca kreatinin ve eGFR değerleri değişmiyor. Hastalık ilerledikçe böbreğin vücutta oluşan asitleri uzaklaştırma kapasitesi de azalabiliyor.

Bunun sonucunda kandaki bikarbonat düzeyi düşebiliyor ve “metabolik asidoz” adı verilen tablo gelişebiliyor. Metabolik asidoz özellikle ileri evre kronik böbrek hastalığında dikkat edilmesi gereken komplikasyonlardan biri.

Peki bu durum böbreklere nasıl zarar veriyor ve sodyum bikarbonat tedavisi gerçekten hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor mu?

BÖBREKLER ASİT–BAZ DENGESİNİ NASIL KORUYOR?

Vücudun normal metabolizması sırasında sürekli asit oluşur. Sağlıklı böbrekler bu asit yükünün uzaklaştırılmasında temel görev üstlenir.

Böbrekler asidi başta amonyum ve titre edilebilir asitler şeklinde idrarla uzaklaştırırken bikarbonatın korunmasına ve yeniden oluşturulmasına yardımcı olur.

Böbrek fonksiyonları azaldığında ise bu sistem giderek zorlanabilir.

Nefron sayısının azalmasıyla kalan nefronlar daha fazla asit atmak zorunda kalır. Hastalık ilerledikçe bu telafi mekanizması yetersiz kalabilir ve kanda asit yükü artmaya başlayabilir.

METABOLİK ASİDOZ BÖBREĞİ NEDEN ZORLUYOR?

Sorun yalnızca kanın daha asidik hale gelmesi değildir.

Kalan nefronların artan asit yükünü uzaklaştırabilmek için daha yoğun çalışması; amonyak üretimi, endotelin, renin-anjiyotensin-aldosteron sistemi gibi çeşitli biyolojik mekanizmaları etkileyebilir.

Deneysel ve klinik veriler bu süreçlerin uzun vadede tübülointerstisyel hasar ve fibrozisle ilişkili olabileceğini düşündürüyor.

Bu nedenle metabolik asidoz yalnızca kronik böbrek hastalığının sonucu değil, hastalığın ilerlemesine katkıda bulunabilecek faktörlerden biri olarak değerlendiriliyor.

KAN TAHLİLİNDE BİKARBONAT NEREDE GÖRÜLÜR?

Serum bikarbonatı çoğu laboratuvar sonucunda HCO3− veya total CO2 ile ilişkili şekilde raporlanabilir.

Referans aralıkları laboratuvara göre değişebilir. Bu nedenle yalnızca tek bir rakama bakılarak metabolik asidoz tanısı konulmamalıdır.

Bununla birlikte düşük serum bikarbonatı kronik böbrek hastalarında asit–baz bozukluğunun değerlendirilmesinde önemli göstergelerden biridir.

KDIGO 2024 kılavuzu, erişkinlerde serum bikarbonatının 18 mmol/L’nin altında olması gibi klinik açıdan anlamlı asidoz durumlarında farmakolojik tedavi ve/veya diyet müdahalesinin değerlendirilmesini öneren bir uygulama noktası sunuyor.

Bu değer herkese uygulanacak otomatik bir “ilaç başlama sınırı” olarak yorumlanmamalıdır.

SODYUM BİKARBONAT NE YAPIYOR?

Sodyum bikarbonat alkali sağlayarak vücuttaki fazla asit yükünün dengelenmesine yardımcı olur.

Tedavinin temel amacı “böbreği temizlemek” değildir.

Amaç metabolik asidozu düzeltmek ve serum bikarbonatını güvenli bir aralığa getirmektir.

Burada önemli bir soru ortaya çıkıyor:

Asidozu düzeltmek böbrek fonksiyonlarının kaybını da yavaşlatabilir mi?

ARAŞTIRMALARDA DİKKAT ÇEKEN SONUÇLAR VAR

Bu konuda yapılan bazı randomize klinik çalışmalar olumlu sonuçlar verdi.

En dikkat çekici araştırmalardan biri UBI çalışmasıydı. Evre 3–5 kronik böbrek hastalığı bulunan yüzlerce hastanın değerlendirildiği çalışmada sodyum bikarbonat verilen grupta bazı böbrek sonlanımlarının daha az görüldüğü bildirildi.

Çalışmada kreatininin iki katına çıkması kontrol grubunda yüzde 17,0 iken sodyum bikarbonat grubunda yüzde 6,6 olarak bildirildi.

Diyalize başlanması ise yaklaşık yüzde 12,3’e karşı yüzde 6,9 düzeyindeydi.

Bu sonuçlar sodyum bikarbonatın uygun hastalarda böbrek hastalığının ilerlemesini yavaşlatabileceğine ilişkin önemli bir bilimsel sinyal oluşturdu.

ANCAK BÜTÜN ÇALIŞMALAR AYNI SONUCU VERMEDİ

Sodyum bikarbonat için “böbrek yetmezliğini yüzde 50–60 yavaşlatıyor” şeklinde genel bir oran vermek mevcut bilimsel kanıt açısından doğru değil.

Çünkü farklı klinik çalışmalar aynı büyüklükte yarar göstermedi.

Örneğin ileri evre kronik böbrek hastalarının değerlendirildiği BiCARB çalışmasında sodyum bikarbonatın böbrek fonksiyonu, fiziksel performans veya yaşam kalitesi açısından belirgin bir üstünlüğü gösterilemedi.

Meta-analizlerde de sonuçlar tamamen aynı değil.

Bazı analizler böbrek fonksiyon kaybında olası yarara işaret ederken bazıları serum bikarbonatındaki artışa rağmen eGFR üzerinde istatistiksel olarak kesin bir koruyucu etki göstermedi.

Dolayısıyla bugün için en doğru ifade şu:

Sodyum bikarbonat metabolik asidozu düzeltmek için kullanılan yerleşik bir tedavidir. Ancak kronik böbrek hastalığının ilerlemesini ne ölçüde yavaşlattığı konusunda kanıtlar umut verici olmakla birlikte kesin değildir.

HER BÖBREK HASTASI SODYUM BİKARBONAT KULLANMALI MI?

Hayır.

Sodyum bikarbonat sağlıklı insanların böbreklerini korumak amacıyla rutin olarak kullanması gereken bir takviye değildir.

Kronik böbrek hastalığı bulunan herkesin de otomatik olarak kullanması gerekmez.

Karar; böbrek fonksiyonu, serum bikarbonatı, diğer elektrolitler, kan basıncı, kullanılan ilaçlar, sıvı durumu ve eşlik eden hastalıklar birlikte değerlendirilerek verilmelidir.

“YEMEK SODASI” İLE KENDİ KENDİNE TEDAVİ RİSKLİ OLABİLİR

Sodyum bikarbonat aynı zamanda önemli miktarda sodyum içerir.

Kontrolsüz kullanım özellikle hipertansiyonu, ödem eğilimi veya kalp yetmezliği bulunan kişiler açısından sorun yaratabilir.

Aşırı alkali tedavisi metabolik alkaloza ve elektrolit dengesizliklerine de yol açabilir.

KDIGO bu nedenle alkali tedavisi sırasında serum bikarbonatının normal aralığın üzerine çıkmamasına ve kan basıncı, serum potasyumu ile sıvı durumunun izlenmesine dikkat çekiyor.

BİKARBONATI BESLENMEYLE YÜKSELTMEK MÜMKÜN MÜ?

Asit yükünün azaltılmasında beslenme de araştırılan alanlardan biri.

Özellikle sebze ve meyve ağırlığının artırılması diyetin net asit yükünü azaltabilir. Bazı çalışmalar bu yaklaşımın metabolik asidoz üzerinde olumlu etkileri olabileceğini gösteriyor.

Ancak ileri kronik böbrek hastalarında potasyum yüksekliği önemli bir sorun olabileceğinden “daha fazla meyve ve sebze tüketin” önerisi de herkese kontrolsüz biçimde uygulanamaz.

Beslenme planının hastanın potasyum düzeyi ve böbrek fonksiyonlarına göre düzenlenmesi gerekir.

SONUÇ: ASİT–BAZ DENGESİ BÖBREK TEDAVİSİNİN ÖNEMLİ BİR PARÇASI

Kronik böbrek hastalığında kreatinin ve eGFR kadar asit–baz dengesinin de değerlendirilmesi önemlidir.

Böbreğin asitleri uzaklaştırma kapasitesi azaldığında metabolik asidoz gelişebilir. Bu durum kemik ve kas sağlığından böbrek hastalığının seyrine kadar çeşitli sonuçlarla ilişkilidir.

Sodyum bikarbonat uygun hastalarda metabolik asidozu düzeltmek için kullanılabilir. Bazı klinik araştırmalar böbrek hastalığının ilerlemesinin de yavaşlayabileceğini düşündürüyor.

Ancak sodyum bikarbonatı “böbreği koruyan karbonat” olarak tanımlamak veya sağlıklı kişilerin koruyucu amaçla kullanmasını önermek bilimsel olarak doğru değildir.

Asıl önemli mesaj basit:

Kronik böbrek hastasında düşük bikarbonat değeri göz ardı edilmemelidir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel tıbbi değerlendirme yerine geçmez. Sodyum bikarbonat sodyum yükünü artırabilir ve kan basıncı, sıvı dengesi ve elektrolitler üzerinde etkili olabilir. Kronik böbrek hastalığında hekim değerlendirmesi ve laboratuvar takibi olmadan kullanılmamalıdır.

KAYNAKLAR

KDIGO — 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease

Di Iorio BR ve ark. — Treatment of metabolic acidosis with sodium bicarbonate delays progression of chronic kidney disease: the UBI Study — Journal of Nephrology

BiCARB Study — Clinical and cost-effectiveness of oral sodium bicarbonate therapy for older patients with advanced chronic kidney disease

Sodyum nedir?

Sodyum, vücuttaki sıvı dengesini düzenleyen ve hücrelerin normal çalışmasını sağlayan temel elektrolitlerden biridir.[1]

Sinir hücreleri arasındaki elektriksel iletimin sağlanması, kasların kasılması ve tansiyonun düzenlenmesinde önemli görevleri vardır. Kandaki sodyum düzeyi büyük ölçüde böbrekler ve bazı hormonlar tarafından kontrol edilir.

Sodyum neyi gösterir?

Sodyum testi özellikle şu durumların değerlendirilmesine yardımcı olur:

• Vücudun sıvı dengesi
• Elektrolit dengesi
• Böbrek fonksiyonları
• Böbreküstü bezi hastalıkları
• Kalp yetmezliği
• Karaciğer hastalıkları
• Yoğun sıvı kaybı veya aşırı sıvı alımı

Sodyum değeri tek başına değerlendirilmez. Potasyum, klor, kreatinin ve diğer elektrolitlerle birlikte yorumlanmalıdır.[2]

Sodyum testi neden istenir?

Hekim sodyum testini aşağıdaki durumlarda isteyebilir:

• Halsizlik ve bilinç değişikliği geliştiğinde
• Şiddetli kusma veya ishal sonrasında
• Böbrek hastalıklarının takibinde
• Kalp yetmezliği bulunan kişilerde
• Karaciğer hastalıklarında
• Yoğun bakım hastalarının değerlendirilmesinde
• Diüretik kullanan kişilerde
• Rutin biyokimya paneli kapsamında

Sodyum sonucu nasıl yorumlanır ve e-Nabız raporu nasıl okunur?

e-Nabız veya laboratuvar raporunda sodyum sonucu referans aralığıyla birlikte gösterilir. Referans dışındaki sonuçlar bazı laboratuvarlarda H (High/Yüksek) veya L (Low/Düşük) harfiyle işaretlenebilir.

Bu işaretler yalnızca sonucun referans aralığının dışında olduğunu gösterir. Tek başına hastalık tanısı anlamına gelmez.[2]

Sodyum sonucunu etkileyebilecek faktörler şunlardır:

• Aşırı sıvı kaybı
• Fazla su tüketimi
• Böbrek hastalıkları
• Kalp yetmezliği
• Karaciğer sirozu
• Diüretik ilaç kullanımı
• Hormon bozuklukları
• Laboratuvar yöntemi

Sodyum sonucu tek başına ne ifade etmez?

Tek başına yüksek veya düşük sodyum değeri;

• Böbrek yetmezliği,
• Kalp yetmezliği,
• Hormon hastalığı,
• Beyin hastalığı

tanısını kesinleştirmez.[1,3]

Kesin değerlendirme için potasyum, klor, kreatinin, serum ozmolalitesi, idrar sodyumu ve hastanın klinik bulguları birlikte değerlendirilmelidir.

Sodyum normal değeri nedir?

Referans aralıkları laboratuvara göre değişebilmekle birlikte erişkinlerde genellikle:

135-145 mmol/L (mEq/L)

normal kabul edilir.[2]

Laboratuvarın kullandığı analiz yöntemine göre referans aralıklarında küçük farklılıklar görülebilir.

Sodyum yüksekliği neden olur?

Sodyum yüksekliğinin (hipernatremi) sık görülen nedenleri şunlardır:

• Yetersiz su tüketimi
• Şiddetli sıvı kaybı
• Uzun süren ishal
• Uzun süren kusma
• Aşırı terleme
• Diyabet insipidus
• Bazı böbrek hastalıkları
• Yoğun bakım hastalarında sıvı dengesi bozuklukları

Sodyum düşüklüğü neden olur?

Sodyum düşüklüğünün (hiponatremi) sık görülen nedenleri şunlardır:

• Aşırı su tüketimi
• Kalp yetmezliği
• Böbrek hastalıkları
• Karaciğer sirozu
• Diüretik ilaç kullanımı
• SIADH (Uygunsuz ADH Salgılanması Sendromu)
• Kusma ve ishal
• Bazı hormonal hastalıklar

Sodyum yüksekliği veya düşüklüğü ne tür belirtiler verir?

Sodyum düşüklüğünde görülebilecek belirtiler:

• Halsizlik
• Baş ağrısı
• Bulantı
• Kas krampları
• Denge bozukluğu
• Uyku hali
• Bilinç bulanıklığı
• İleri olgularda nöbet

Sodyum yüksekliğinde görülebilecek belirtiler:

• Yoğun susama
• Ağız kuruluğu
• Halsizlik
• Huzursuzluk
• Kas seğirmeleri
• Bilinç değişikliği

Sodyum kaç olursa tehlikeli?

Sodyum için herkes adına geçerli tek bir kritik değer bulunmamaktadır.

Ancak 120 mmol/L'nin altındaki veya 160 mmol/L'nin üzerindeki sodyum düzeyleri, özellikle bilinç değişikliği, nöbet veya ciddi sıvı kaybıyla birlikte görüldüğünde acil değerlendirme gerektirebilir.[2,3]

Sodyum nasıl düzelir ve normale döner?

Sodyum düzeyini normale döndürmek için öncelikle altta yatan neden belirlenmelidir.

Tedavi yaklaşımı şunları içerebilir:

• Sıvı dengesinin düzenlenmesi
• Kusma ve ishalin tedavi edilmesi
• Böbrek veya kalp hastalığının kontrol altına alınması
• Kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi
• Gerektiğinde damar yoluyla sıvı tedavisi uygulanması

Sodyum düzeyi hızlı şekilde yükseltilmemeli veya düşürülmemelidir. Tedavi mutlaka hekim kontrolünde planlanmalıdır.[3]

Sodyum için hangi durumlarda doktora başvurulmalıdır?

Aşağıdaki durumlarda sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:

• Sodyum değerinin referans aralığının dışında olması
• Bilinç bulanıklığı
• Şiddetli halsizlik
• Nöbet geçirilmesi
• Sürekli kusma veya ishal
• Şiddetli susama
• Böbrek, kalp veya karaciğer hastalığı bulunması

Sıkça Sorulan Sorular

Sodyum testi için aç olmak gerekir mi?

Hayır. Sodyum testi için genellikle aç kalmak gerekmez. Ancak test diğer biyokimya analizleriyle birlikte yapılacaksa laboratuvarın önerilerine uyulmalıdır.

Sodyum düşüklüğü neden olur?

En sık nedenler arasında fazla su tüketimi, diüretik kullanımı, kalp yetmezliği, böbrek hastalıkları ve uzun süren kusma veya ishal yer alır.

Sodyum yüksekliği susuz kalınca olur mu?

Evet. Yetersiz sıvı alımı veya aşırı sıvı kaybı kandaki sodyum düzeyinin yükselmesine neden olabilir.

Sodyum düşüklüğü tehlikeli midir?

Hafif sodyum düşüklüğü belirti vermeyebilir. Ancak ileri derecede hiponatremi bilinç değişikliği, nöbet ve acil tedavi gerektiren ciddi tablolara yol açabilir.[1,3]

Kaynaklar

1. Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Electrolyte Disorders and Laboratory Medicine Guide, 2024.
2. Türk Biyokimya Derneği. Klinik Biyokimya Referans Aralıkları El Kitabı, 2023.
3. European Society of Endocrinology (ESE). Clinical Practice Guideline on Hyponatremia and Hypernatremia, 2024.

Οι σχέσεις μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας κατά τις αρχές του 20ού αιώνα χαρακτηρίστηκαν από πολέμους, εδαφικές διαφορές και μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών.

Με τη Συνθήκη της Λωζάννης, που υπογράφηκε στις 24 Ιουλίου 1923, διαμορφώθηκε το νέο νομικό πλαίσιο των σχέσεων μεταξύ των δύο ανεξάρτητων κρατών.[1]

Ωστόσο, η ειρήνη δεν σήμαινε ότι όλα τα προβλήματα είχαν επιλυθεί.

Η ανταλλαγή πληθυσμών, τα περιουσιακά ζητήματα και το ζήτημα των εγκατεστημένων πληθυσμών συνέχισαν να προκαλούν εντάσεις μεταξύ Άγκυρας και Αθήνας κατά τη δεκαετία του 1920.

Η μεγάλη αλλαγή ήρθε το 1930.

Η μεγάλη προσέγγιση του Ατατούρκ και του Βενιζέλου

Στις 10 Ιουνίου 1930 υπογράφηκε στην Άγκυρα συμφωνία που συνέβαλε σημαντικά στην επίλυση των διαφορών που είχαν προκύψει από την ανταλλαγή των πληθυσμών.[2]

Λίγους μήνες αργότερα, ο Έλληνας πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος επισκέφθηκε την Τουρκία.

Στις 30 Οκτωβρίου 1930 υπογράφηκε στην Άγκυρα το Σύμφωνο Φιλίας, Ουδετερότητας, Συνδιαλλαγής και Διαιτησίας μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.[3]

Την ίδια περίοδο υπογράφηκαν και άλλες συμφωνίες που αφορούσαν τις διμερείς σχέσεις, το εμπόριο, τη ναυσιπλοΐα και την εγκατάσταση πολιτών.[2]

Έτσι άρχισε μια εξαιρετικά γρήγορη διπλωματική προσέγγιση ανάμεσα σε δύο χώρες που μόλις λίγα χρόνια νωρίτερα είχαν πολεμήσει μεταξύ τους.

Το πιο εντυπωσιακό κεφάλαιο αυτής της προσέγγισης εμφανίστηκε το 1933.

1933: Στο τραπέζι η τελωνειακή ένωση

Σύμφωνα με ακαδημαϊκή μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό του Κέντρου Ερευνών Ατατούρκ και βασίζεται σε διπλωματικά και αρχειακά τεκμήρια, τον Μάιο του 1933 διατυπώθηκαν προτάσεις για τη δημιουργία τελωνειακής ένωσης μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας.[4]

Οι συζητήσεις όμως δεν περιορίζονταν μόνο στην οικονομία.

Η ίδια έρευνα αναφέρει ότι, μετά τη δημιουργία μιας τελωνειακής ένωσης, διατυπώθηκε ακόμη και η ιδέα οι δύο χώρες να προχωρήσουν σε βήματα «προς την πολιτική ένωση».[4]

Για τα δεδομένα της εποχής, επρόκειτο για μια εξαιρετικά φιλόδοξη ιδέα.

Αυτό αποτελεί και μία από τις ιστορικές βάσεις των μεταγενέστερων αναφορών περί πιθανής «ένωσης Τουρκίας και Ελλάδας».

Χρειάζεται όμως μια κρίσιμη διάκριση.

Θα γίνονταν πράγματι ένα κράτος;

Οι διαθέσιμες επίσημες και ακαδημαϊκές πηγές δεν τεκμηριώνουν την ύπαρξη εγκεκριμένου επίσημου σχεδίου του Ατατούρκ για την κατάργηση της Τουρκίας και της Ελλάδας ως ξεχωριστών κρατών και τη δημιουργία ενός ενιαίου κράτους.

Δεν υπάρχει επίσης υπογεγραμμένη συνθήκη που να προβλέπει μια τέτοια κρατική ένωση.

Η ιστορικά ακριβέστερη διατύπωση είναι διαφορετική:

Μέχρι το 1933, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις είχαν αναπτυχθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να συζητείται η δημιουργία τελωνειακής ένωσης και, σε ένα επόμενο στάδιο, η προοπτική βημάτων προς μια ευρύτερη πολιτική ένωση.[4]

Ακόμη και η σχεδιαζόμενη τελωνειακή ένωση, πάντως, δεν πραγματοποιήθηκε.[4]

Επομένως, ο ισχυρισμός ότι «ο Ατατούρκ επρόκειτο να ενώσει την Τουρκία και την Ελλάδα σε ένα κράτος» υπερβαίνει όσα μπορούν να αποδειχθούν από τα διαθέσιμα ιστορικά τεκμήρια.

Αντίθετα, η θέση ότι κατά την εποχή του Ατατούρκ συζητήθηκαν ιδέες που ξεκινούσαν από την οικονομική ένωση και έφταναν έως την πολιτική προσέγγιση στηρίζεται σε ιστορικές πηγές.

Το 1933 οι σχέσεις προχώρησαν ακόμη περισσότερο

Την ίδια χρονιά, ο Έλληνας πρωθυπουργός Παναγής Τσαλδάρης επισκέφθηκε την Τουρκία.

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1933 υπογράφηκε μεταξύ των δύο χωρών το Σύμφωνο Εγκάρδιας Συνεννόησης.

Με τη συμφωνία αυτή οι δύο πλευρές εγγυήθηκαν αμοιβαία το απαραβίαστο των κοινών τους συνόρων.[5]

Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ και ο Ελευθέριος Βενιζέλος συναντήθηκαν επίσης στην Κωνσταντινούπολη.

Στις συζητήσεις τους εξετάστηκε η δυνατότητα ευρύτερης συνεργασίας μεταξύ των βαλκανικών κρατών.

Η τουρκική εξωτερική πολιτική της περιόδου έδινε ιδιαίτερη έμφαση στη διατήρηση της ειρήνης, στη σταθερότητα των υφιστάμενων συνόρων και στη δημιουργία ενός περιφερειακού συστήματος ασφάλειας.[4]

Η πολιτική αυτή απέκτησε σύντομα θεσμική μορφή.

Στις 9 Φεβρουαρίου 1934 η Τουρκία, η Ελλάδα, η Γιουγκοσλαβία και η Ρουμανία υπέγραψαν το Βαλκανικό Σύμφωνο.[6]

Η ελληνοτουρκική προσέγγιση είχε πλέον μετατραπεί σε σημαντικό μέρος μιας ευρύτερης βαλκανικής πολιτικής ασφάλειας.

Ο Βενιζέλος πρότεινε τον Ατατούρκ για το Νόμπελ Ειρήνης

Ένα από τα πλέον συμβολικά γεγονότα αυτής της περιόδου σημειώθηκε το 1934.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο οποίος είχε διατελέσει πρωθυπουργός της Ελλάδας σε μια περίοδο πολεμικής σύγκρουσης με την Τουρκία, πρότεινε στις 12 Ιανουαρίου 1934 τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ για το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης.[7]

Η υποψηφιότητα αυτή αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σύμβολα της θεαματικής μεταβολής των ελληνοτουρκικών σχέσεων μέσα σε περίπου μία δεκαετία.

Η προσέγγιση συνεχίστηκε μέχρι τα τελευταία χρόνια της ζωής του Ατατούρκ.

Στις 27 Απριλίου 1938 υπογράφηκε νέα συμπληρωματική συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, ενισχύοντας περαιτέρω το σύστημα συνεργασίας που είχε οικοδομηθεί από το 1930.[7]

Από τον πόλεμο στη συζήτηση για πολιτική ένωση

Το γεγονός ότι, περίπου μία δεκαετία μετά την πολεμική σύγκρουση, η Τουρκία και η Ελλάδα είχαν φτάσει να συζητούν τελωνειακή ένωση και ακόμη στενότερες μορφές πολιτικής συνεργασίας αποτελεί μία από τις αξιοσημείωτες διπλωματικές εξελίξεις της περιόδου του Μεσοπολέμου.

Ωστόσο, είναι απαραίτητο να διατηρηθεί η ιστορική διάκριση.

Δεν υπάρχουν επαρκή τεκμήρια που να αποδεικνύουν ότι υπήρξε επίσημο σχέδιο του Ατατούρκ για τη δημιουργία ενός ενιαίου ελληνοτουρκικού κράτους.

Υπάρχουν, όμως, ιστορικά στοιχεία που δείχνουν ότι το 1933 συζητήθηκε η δημιουργία τελωνειακής ένωσης και διατυπώθηκαν προτάσεις για περαιτέρω βήματα προς μια πολιτική ένωση.[4]

Επομένως, το ιστορικά ασφαλέστερο συμπέρασμα είναι το εξής:

Κατά την εποχή του Ατατούρκ δεν αποφασίστηκε η ένωση της Τουρκίας και της Ελλάδας σε ένα ενιαίο κράτος. Ωστόσο, η εντυπωσιακή προσέγγιση των δύο χωρών έφτασε το 1933 μέχρι τη συζήτηση ιδεών που ξεκινούσαν από την τελωνειακή συνεργασία και έφταναν προς μια μορφή πολιτικής ένωσης.

ΠΗΓΕΣ

1. Συνθήκη Ειρήνης της Λωζάννης, 24 Ιουλίου 1923.
2. Συμφωνίες Τουρκίας–Ελλάδας και Σύμβαση της Άγκυρας, 10 Ιουνίου 1930.
3. League of Nations Treaty Series, Treaty of Friendship, Neutrality, Conciliation and Arbitration between Greece and Turkey, Άγκυρα, 30 Οκτωβρίου 1930.
4. Bilgiç, Bestami S., «Atatürk Döneminde Türkiye-Yunanistan İlişkileri, 1923-1938», Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Τόμος XXXI, Τεύχος 91.
5. Τεκμήρια και ακαδημαϊκές μελέτες σχετικά με το Σύμφωνο Εγκάρδιας Συνεννόησης Τουρκίας–Ελλάδας της 14ης Σεπτεμβρίου 1933.
6. Υπουργείο Εξωτερικών της Δημοκρατίας της Τουρκίας, αρχειακό υλικό για την τουρκική εξωτερική πολιτική κατά την περίοδο του Ατατούρκ και το Βαλκανικό Σύμφωνο του 1934.
7. Atatürk Ansiklopedisi, αρχειακό και βιογραφικό υλικό για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, την υποψηφιότητα του Ατατούρκ για το Νόμπελ Ειρήνης και τη συμφωνία του 1938.

1919-1922 Türk-Yunan Savaşı’nın ardından Lozan Barış Antlaşması ile iki ülke arasında barış tesis edilmişti. Lozan, Türkiye ile Yunanistan’ın egemen ve ayrı devletler olarak ilişkilerinin hukuki çerçevesini de belirliyordu.[1]

Ancak savaşın sona ermesi sorunların tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmedi. Nüfus mübadelesi, mülkiyet ve “etabli” olarak adlandırılan yerleşik nüfus meselesi, 1920’lerin ikinci yarısında Ankara ile Atina arasındaki ilişkileri zorlamaya devam etti.

Dönüm noktası 1930 yılı oldu.

Atatürk ve Venizelos döneminde büyük yakınlaşma

10 Haziran 1930’da imzalanan Ankara Sözleşmesi, nüfus mübadelesinden kaynaklanan önemli anlaşmazlıkların çözülmesinin önünü açtı.[2]

Bundan birkaç ay sonra Yunanistan Başbakanı Eleftherios Venizelos Türkiye’ye geldi.

30 Ekim 1930’da Ankara’da Türkiye-Yunanistan Dostluk, Tarafsızlık, Uzlaştırma ve Hakemlik Antlaşması imzalandı. Antlaşmanın varlığı ve tarihi Milletler Cemiyeti antlaşma kayıtlarında da açık biçimde yer alıyor.[3]

Aynı dönemde deniz kuvvetlerinin sınırlandırılmasına ilişkin bir protokol ile ikamet, ticaret ve denizcilik alanlarını düzenleyen bir sözleşme de imzalandı.[2]

Böylece birkaç yıl önce savaşmış iki ülke arasında oldukça hızlı bir diplomatik yakınlaşma başladı.

Fakat asıl dikkat çekici gelişme bundan yaklaşık üç yıl sonra yaşandı.

1933: Gümrük birliği fikri ortaya çıktı

Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi’nde yayımlanan ve dönemin diplomatik belgelerine dayanan akademik araştırmaya göre, Mayıs 1933’te Türkiye ile Yunanistan arasında bir gümrük birliği kurulmasına yönelik teklifler ortaya atıldı.[4]

Araştırmada bundan daha ileri bir düşüncenin de tartışıldığı belirtiliyor.

Gümrük birliğinin kurulmasının ardından iki ülkenin “siyasi birliğe doğru adımlar atması” yönünde, dönem için oldukça radikal sayılabilecek önerilerin dile getirildiği aktarılıyor.[4]

Bu ayrıntı önemli.

Çünkü Türkiye ile Yunanistan’ın birleşmesine ilişkin bugün zaman zaman dile getirilen iddiaların tarihsel temelinin bulunduğu noktalardan biri burası.

Ancak belgelerin söylediği ile sonradan yapılan yorumları birbirinden ayırmak gerekiyor.

Gerçekten tek devlet mi olacaklardı?

Mevcut akademik ve resmî kaynaklar, Atatürk hükümetinin Türkiye ile Yunanistan’ı ortadan kaldırıp yerine tek bir devlet kurmayı öngören resmî bir plan kabul ettiğini göstermiyor.

Ortada imzalanmış bir “birleşme antlaşması” da bulunmuyor.

Daha doğru ifade şu:

1933’te Türkiye-Yunanistan ilişkileri, gümrük birliği kurulması ve bunun ileride daha ileri bir siyasi birlik biçimine dönüşmesi ihtimalinin tartışılabileceği kadar yakınlaşmıştı.[4]

Üstelik planlanan gümrük birliği dahi hayata geçirilemedi.[4]

Dolayısıyla “Atatürk Türkiye ile Yunanistan’ı tek devlet hâline getirecekti” şeklindeki kesin bir ifade tarihsel kanıtların ötesine geçiyor.

Buna karşılık, “Atatürk döneminde Türkiye ile Yunanistan arasında ekonomik birlikten siyasi birliğe uzanan fikirler tartışıldı” demek belgelerle desteklenebiliyor.

1933’te ilişkiler daha da ileri taşındı

Aynı yıl Yunanistan Başbakanı Panagis Tsaldaris Türkiye’yi ziyaret etti.

14 Eylül 1933’te Türkiye ile Yunanistan arasında Samimi Anlaşma/İçten Anlaşma Paktı imzalandı. İki devlet bu düzenlemeyle ortak sınırlarının dokunulmazlığını karşılıklı olarak güvence altına aldı.[5]

Bu sırada Mustafa Kemal Atatürk ile Venizelos da Eylül 1933’te İstanbul’da bir araya geldi.

Görüşmelerde Balkan ülkeleri arasında daha geniş bir birlik ve güvenlik sistemi kurulması konusu ele alındı. Atatürk’ün yaklaşımı, Balkanlarda mevcut sınırların korunması ve bölgesel barışın güvence altına alınmasına dayanıyordu.[4]

Bu politika kısa süre sonra somut bir uluslararası yapıya dönüştü.

9 Şubat 1934’te Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya Balkan Antantı’nı imzaladı.[6]

Böylece Ankara-Atina yakınlaşması yalnızca iki ülke arasındaki ilişkilerle sınırlı kalmadı; Balkanlar’da daha geniş bir güvenlik mimarisinin parçalarından biri hâline geldi.

Venizelos Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdi

Yakınlaşmanın sembolik açıdan en çarpıcı gelişmelerinden biri ise 1934’te yaşandı.

Bir zamanlar Türkiye ile savaş hâlindeki Yunanistan’ın başbakanlığını yapan Eleftherios Venizelos, 12 Ocak 1934’te Mustafa Kemal Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdi.[7]

Bu gelişme, Türk-Yunan ilişkilerinin yaklaşık on yıl içinde geçirdiği dönüşümün en güçlü sembollerinden biri olarak tarihe geçti.

Yakınlaşma Atatürk’ün yaşamının son dönemine kadar sürdü.

27 Nisan 1938’de Türkiye ile Yunanistan arasında yeni bir ek dostluk antlaşması imzalandı ve 1930 ile 1933’te oluşturulan iş birliği sistemi daha da güçlendirildi.[7]

Düşmanlıktan siyasi birlik tartışmasına

1920’lerin başındaki Türk-Yunan çatışmasından yalnızca yaklaşık on yıl sonra iki ülkenin gümrük birliğini ve hatta daha ileri siyasi bütünleşme seçeneklerini tartışabilecek noktaya gelmesi, iki savaş arası dönemin dikkat çekici diplomatik gelişmelerinden biriydi.

Fakat tarihsel ayrımı korumak gerekiyor.

Türkiye ile Yunanistan’ın tek bir ülke hâline getirilmesine yönelik yürürlüğe konmuş resmî bir Atatürk projesinden söz etmek mümkün değil.

Buna karşılık akademik belgeler, Mayıs 1933’te gümrük birliği kurulmasının ve bunun ardından iki ülkenin “siyasi birliğe doğru” ilerlemesinin tartışıldığını açıkça ortaya koyuyor.[4]

Bu nedenle tarihsel olarak en isabetli sonuç şu:

Atatürk döneminde Türkiye ile Yunanistan’ın doğrudan tek devlet olarak birleşmesi kararlaştırılmadı; ancak iki ülke arasındaki yakınlaşma 1933’te ekonomik birlikten siyasi birlik düşüncesinin tartışılmasına kadar ilerledi.

KAYNAKLAR

1. Bilgiç, Bestami S. “Atatürk Döneminde Türkiye-Yunanistan İlişkileri, 1923-1938.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt XXXI, Sayı 91, 2015, s. 1-28.
2. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), 030.18.01.02/12.48.18, 5 Temmuz 1930.
3. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), 030.10/255.716.5, 8 Ocak 1933.
4. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), 030.10/255.716.13, 6 Mayıs 1933.
5. League of Nations Treaty Series, “Treaty of Friendship, Neutrality, Conciliation and Arbitration between Greece and Turkey”, Ankara, 30 Ekim 1930.
6. Çakmak, Zafer. “Yunanistan Başbakanı Panagis Tsaldaris’in Türkiye’yi Ziyareti (10-17 Eylül 1933).” Turkish Studies, Cilt 2, Sayı 4, 2007, s. 1271-1282.
7. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, “Atatürk Döneminde Türk Dış Politikası.”
8. Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Atatürk Dönemi (1923-1938).
9. Atatürk Ansiklopedisi, “Atatürk Dönemi Türkiye-Yunanistan İlişkileri (1923-1938).”
10. Benaki Museum Archive of Eleftherios Venizelos, Türk-Yunan ilişkilerine ilişkin arşiv belgeleri.

Ancak en önemli ayrım şu: Semaglutidin insanlarda yaşam süresini uzattığı veya yaşlanmayı yavaşlattığı bugün için kanıtlanmış değil. Eylül 2026'da Nature'da yayımlanan yeni çalışma bu konuda dikkat çekici bir bulgu sundu, fakat deney insanlarda değil, yaşlı dişi farelerde gerçekleştirildi.

Yeni nesil zayıflama ilaçları nedir?

“Yeni nesil zayıflama ilaçları” tıbbi bir ilaç sınıfının resmi adı değil, halkın kilo yönetiminde kullanılan yeni ilaçları tanımlamak için kullandığı pratik bir ifade.

Bu grupta en çok bilinen ilaçlardan biri semaglutid. Semaglutid, GLP-1 reseptör agonisti olarak adlandırılan ilaç grubunda yer alıyor. İştahı ve besin alımını azaltabilmesi, tokluk hissini artırabilmesi ve glukoz metabolizmasını etkilemesi nedeniyle tip 2 diyabet ve uygun hastalarda obezite tedavisinde kullanılıyor.

Son yıllarda araştırmalar bu ilaçların etkilerinin tartıdaki kilo değişiminin ötesine geçebileceğini gösteriyor.

Nature çalışmasında ne bulundu?

Nature'da 2 Eylül 2026'da yayımlanan araştırmada bilim insanları 20 aylık dişi farelerde semaglutid tedavisini inceledi.

Bu yaş, fareler açısından yaşamın ileri dönemini temsil ediyor. Araştırmanın önemli özelliklerinden biri de tedavinin genç yaşta değil, yaşlanma süreci ilerledikten sonra başlatılmış olmasıydı.

Üç aylık semaglutid tedavisinin ardından araştırmacılar fiziksel işlevlerde ve yaşlanmayla ilişkili çeşitli biyolojik göstergelerde olumlu değişiklikler saptadı.

Tedavi devam ettirildiğinde ise semaglutid verilen farelerin yaşam süresi kontrol grubuna göre uzadı.

92 günlük yaşam süresi farkı

Çalışmayı değerlendiren Lifespan Magazine'in aktardığı verilere göre kontrol grubundaki farelerin medyan yaşam süresi 742 gün, semaglutid grubunda ise 834 gündü.

Aradaki fark 92 gün, yani yaklaşık yüzde 12 düzeyindeydi.

Bu sonuç dikkat çekici olsa da yüzde 12'lik farkı insanlara uyarlamak bilimsel olarak doğru olmaz. Farelerde elde edilen yaşam süresi sonuçları insanların kaç yıl daha yaşayacağını göstermez.

Üstelik deney yalnızca dişi farelerde ve belirli bir laboratuvar fare soyunda gerçekleştirildi. Bu nedenle aynı etkinin erkek farelerde, farklı hayvan modellerinde veya insanlarda ortaya çıkıp çıkmayacağı bilinmiyor.

Sadece daha az yemek yemelerinden mi kaynaklandı?

Araştırmanın ilginç noktalarından biri tam da bu soruydu.

Semaglutid iştahı ve besin tüketimini azalttığı için görülen etkilerin yalnızca daha düşük kalori alımından kaynaklanması mümkün olabilirdi.

Araştırmacılar bu nedenle semaglutidi kalori kısıtlamasıyla da karşılaştırdı.

Semaglutid verilen farelerde kilo ve yağ miktarı azalırken yaşlanmayla bağlantılı bazı hücresel ve metabolik süreçlerde de değişiklikler görüldü. Fiziksel fonksiyon, glukoz kontrolü ve bazı bilişsel ölçümlerde olumlu sonuçlar bildirildi.

Çalışmada yaşlanmayla bağlantılı hücresel süreçler, enerji metabolizması ve besin algılama mekanizmalarında değişiklikler saptanması, semaglutidin etkisinin yalnızca daha az yemek yemekten ibaret olmayabileceği ihtimalini güçlendirdi.

Ancak bunun insanlarda aynı şekilde gerçekleştiğini söylemek için henüz erken.

İnsanlarda elimizde hangi kanıt var?

İnsanlardaki en önemli verilerden biri SELECT çalışmasından geliyor.

Bu randomize klinik araştırmaya diyabeti olmayan, fazla kilolu veya obezitesi bulunan ve daha önce kalp-damar hastalığı olan 45 yaş ve üzerindeki 17 bin 604 kişi katıldı.

Katılımcılar haftada bir 2,4 mg semaglutid veya plasebo aldı.

Ortalama yaklaşık 40 aylık takipte kalp-damar kaynaklı ölüm, ölümcül olmayan kalp krizi veya ölümcül olmayan inmeden oluşan birleşik sonlanım semaglutid grubunda yüzde 6,5, plasebo grubunda yüzde 8,0 görüldü.

Bu, göreceli riskte yaklaşık yüzde 20 azalmaya karşılık geliyordu.

Tüm nedenlere bağlı ölüm için de semaglutid lehine bir sonuç gözlendi. Ancak çalışmanın temel amacı yaşlanmanın yavaşlayıp yavaşlamadığını veya sağlıklı insanların daha uzun yaşayıp yaşamadığını test etmek değildi.

Dolayısıyla SELECT sonuçlarını “semaglutid insan ömrünü uzatıyor” şeklinde yorumlamak doğru olmaz.

Peki neden uzun ömür araştırmalarının gündeminde?

Yaşlanma tek bir hastalık değildir. Kalp-damar hastalıkları, diyabet, böbrek hastalıkları, kronik inflamasyon, kas kaybı ve nörodejeneratif hastalıklar yaş ilerledikçe sağlık süresini etkileyebilir.

GLP-1 reseptör agonistlerinin metabolik sağlık dışında inflamasyon, hücresel enerji metabolizması ve yaşlanmayla ilişkili başka biyolojik yollar üzerindeki olası etkileri bu nedenle araştırılıyor.

2024 ve 2026'da yayımlanan bilimsel derlemeler de GLP-1 sisteminin sağlıklı yaşlanma açısından araştırılmaya değer olduğunu ortaya koyuyor.

Ancak biyolojik olarak makul bir mekanizmanın bulunması, bir ilacın insanlarda “yaşlanma karşıtı” olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmez.

Zayıflama ilacı ile “uzun ömür ilacı” aynı şey değil

Bugünkü bilimsel tabloyu anlatmanın en güvenli yolu bu ayrımı yapmak.

Semaglutid, belirli hasta gruplarında kilo yönetimi ve metabolik hastalıkların tedavisinde güçlü klinik kanıtlara sahip bir ilaçtır.

Belirli yüksek riskli kişilerde kalp-damar olaylarını azaltabildiğine ilişkin randomize klinik çalışma kanıtı da bulunmaktadır.

Buna karşılık sağlıklı kişilere yalnızca yaşam süresini uzatmak veya yaşlanmayı geciktirmek amacıyla verilmesini destekleyen klinik kanıt bulunmuyor.

Farelerdeki yeni çalışma önemli bir araştırma kapısı açıyor; fakat bu kapının insanlarda nereye çıktığını henüz bilmiyoruz.

Uzun ömür açısından kas kaybı neden önemli?

Yeni nesil zayıflama ilaçları ve sağlıklı yaşlanma tartışmasında gözden kaçırılmaması gereken konulardan biri vücut kompozisyonu.

Özellikle ileri yaşlarda amaç yalnızca vücut ağırlığını azaltmak değildir. Kas kütlesinin, kas gücünün ve fiziksel fonksiyonun korunması da sağlıklı yaşlanmanın önemli parçalarıdır.

2026'da yayımlanan bir derleme, GLP-1 reseptör agonistleriyle tedavi edilen ileri yaştaki kişilerde sarkopeni ve sarkopenik obezite konusunun özellikle değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Bu nedenle gelecekteki “uzun ömür” çalışmalarının yalnızca insanların kaç yıl yaşadığına değil; kas gücü, hareketlilik, kırılganlık, bilişsel işlev, bağımsız yaşam ve yaşam kalitesi gibi sonuçlara da bakması gerekecek.

Semaglutid yaşlanmayı yavaşlatıyor mu?

Şimdilik insanlar için bu sorunun cevabı bilinmiyor.

Elimizde üç farklı kanıt düzeyi var:

Hayvan deneyleri, semaglutidin yaşlanmayla ilişkili bazı biyolojik süreçleri etkileyebileceğini ve yaşlı dişi farelerde yaşam süresini uzatabileceğini gösteriyor.

İnsanlardaki klinik çalışmalar, uygun hasta gruplarında kilo kaybı ve bazı ciddi sağlık sonuçlarında fayda gösteriyor.

Fakat semaglutidin insanlarda biyolojik yaşlanmayı yavaşlattığını veya sağlıklı insanların yaşam süresini uzattığını göstermek üzere tasarlanmış uzun dönemli randomize klinik çalışma kanıtı henüz bulunmuyor.

Bu nedenle yeni nesil zayıflama ilaçlarının gelecekte sağlıklı yaşlanma alanında bir rolü olup olmayacağı ciddi bir bilimsel soru haline gelmiş durumda.

Fakat “zayıflama ilacı aynı zamanda uzun ömür ilacıdır” demek için bilim henüz o noktada değil.

TIBBİ UYARI
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Semaglutid ve diğer yeni nesil zayıflama ilaçları reçeteli tedavilerdir; yalnızca kilo vermek, yaşlanmayı geciktirmek veya yaşam süresini uzatmak amacıyla hekim değerlendirmesi olmadan kullanılmamalıdır. Tedavinin yararları ve riskleri kişinin sağlık durumuna göre değerlendirilmelidir.

KAYNAKLAR
Nature — Late-life semaglutide treatment slows ageing and extends lifespan in female mice, 2026
New England Journal of Medicine — Semaglutide and Cardiovascular Outcomes in Obesity without Diabetes
PubMed / Ageing Research Reviews — Semaglutide as a possible therapy for healthy aging

Bu nedenle sodyumun yalnızca kaç çıktığı değil, ne kadar sürede değiştiği de önemlidir.

Sodyum 120 mmol/L'nin altında veya 160 mmol/L civarında görülen ciddi bozukluklar nörolojik açıdan önemli olabilir. Ancak sodyum düşüklüğünde başka bir kritik nokta daha vardır: Değeri kontrolsüz biçimde çok hızlı yükseltmek de ciddi nörolojik hasara yol açabilir.

Sodyum nedir?

Sodyum vücudun temel elektrolitlerinden biridir.

Büyük bölümü hücrelerin dışındaki sıvıda bulunur.

Su dengesinin düzenlenmesine, kan hacminin korunmasına, sinir iletimine ve kasların çalışmasına katkıda bulunur.

Serum sodyum konsantrasyonu yalnızca vücuttaki toplam tuz miktarını göstermez.

Sodyum sonucu büyük ölçüde vücuttaki su ile sodyum arasındaki ilişkiyi yansıtır.

Bu nedenle kandaki sodyumun düşük olması kişinin mutlaka az tuz tükettiği anlamına gelmez.

Sodyum kaç olmalı?

Laboratuvara göre küçük farklılıklar bulunmakla birlikte yetişkinlerde yaklaşık:

135-145 mmol/L

sık kullanılan normal serum sodyum aralığıdır.

135 mmol/L'nin altı hiponatremi, 145 mmol/L'nin üzeri ise hipernatremi olarak tanımlanabilir.

Ancak klinik önem yalnızca rakama bağlı değildir.

Sodyumun ne kadar hızlı düştüğü veya yükseldiği, belirtiler, kişinin yaşı, kullandığı ilaçlar ve altta yatan hastalıklar değerlendirmeyi değiştirir.

Sodyum 120 ne anlama gelir?

Sodyum 120 mmol/L ciddi hiponatremidir.

Bu düzeyde özellikle sodyum kısa sürede düştüyse baş ağrısı, bulantı, bilinç değişikliği, nöbet ve ciddi nörolojik belirtiler gelişebilir.

Ancak bazı kronik hiponatremi hastaları 120 civarında şaşırtıcı derecede az belirti gösterebilir.

Bu durum değerin güvenli olduğu anlamına gelmez.

Beyin kronik düşüklüğe kısmen uyum sağlayabilir. Tam da bu nedenle kronik hiponatreminin aşırı hızlı düzeltilmesi ayrıca tehlikelidir.

Sodyum 125 ne demek?

125 mmol/L belirgin hiponatremidir.

Bu değerin anlamı akut mu yoksa kronik mi olduğuna göre değişir.

Sodyum saatler içinde 140'tan 125'e düştüyse nörolojik belirtiler daha belirgin olabilir.

Uzun süredir 125 civarında bulunan bir kişi daha az belirti gösterebilir.

Bu nedenle yalnızca sodyum rakamına bakarak hastanın klinik ciddiyeti tam olarak belirlenemez.

Sodyum 130 ne anlama gelir?

130 mmol/L hiponatremidir ancak 120-125 gibi daha düşük değerlerden genellikle daha hafif bir bozukluğu ifade eder.

İdrar söktürücü ilaçlar, SIADH, kalp yetersizliği, karaciğer hastalıkları, kusma, ishal veya fazla su tüketimi gibi çok farklı nedenlerle görülebilir.

Tek bir 130 sonucu nedenin ne olduğunu göstermez.

Serum osmolalitesi, idrar osmolalitesi ve idrar sodyumu gibi testler neden araştırılırken yardımcı olabilir.

Sodyum 135 ne demek?

135 mmol/L birçok laboratuvarda normal aralığın alt sınırıdır.

Bazı laboratuvarlarda hafif düşük olarak işaretlenebilir.

Tek başına 135 genellikle ciddi hiponatremi anlamına gelmez.

Ancak daha önce 140-142 civarında olan sodyumun hızla 135'e düşmesi ile yıllardır 134-135 civarında seyretmesi aynı klinik durum değildir.

Seri sonuçlar bu nedenle önemlidir.

Sodyum 150 ne anlama gelir?

150 mmol/L hipernatremidir.

Çoğu hipernatremi vakasında temel sorun vücutta sodyumun aşırı artmasından ziyade suyun sodyuma göre azalmasıdır.

Yetersiz su alımı veya aşırı su kaybı önemli nedenlerdir.

Yaşlılar, bilinci bozuk kişiler ve kendi başına suya erişemeyen hastalar özellikle risk altında olabilir.

Aşırı idrar kaybı, ishal ve diabetes insipidus gibi durumlar da sodyumu yükseltebilir.

Sodyum 160 ne demek?

160 mmol/L ciddi hipernatremidir.

Bu düzey önemli su açığını ve ciddi hiperosmolaliteyi düşündürebilir.

Bilinç değişikliği, kas güçsüzlüğü, nörolojik bozukluklar ve ağır durumlarda nöbet görülebilir.

Gerçek ve doğrulanmış 160 mmol/L sonucu hızlı tıbbi değerlendirme gerektirir.

Ancak tedavide yine değişimin hızı önemlidir.

Özellikle kronik hipernatreminin çok hızlı düzeltilmesi beyin ödemi riskine yol açabileceğinden sıvı tedavisi kontrollü planlanır.

Sodyum düşüklüğü neden olur?

Hiponatreminin çok sayıda nedeni vardır.

Başlıca nedenler arasında:

İdrar söktürücü ilaçlar

SIADH

Kusma ve ishal

Kalp yetersizliği

İleri karaciğer hastalıkları

Bazı böbrek hastalıkları

Adrenal yetersizlik

Aşırı su tüketimi

Bazı antidepresanlar ve diğer ilaçlar

bulunabilir.

Bu nedenlerin bazılarında vücutta gerçekten sodyum kaybı vardır.

Bazılarında ise asıl sorun vücuttaki suyun sodyuma göre fazla olmasıdır.

Bu ayrım tedaviyi tamamen değiştirebilir.

Düşük sodyum her zaman tuz eksikliği mi?

Hayır.

Hiponatremi hakkındaki en önemli klinik ayrımlardan biri budur.

Örneğin SIADH'de vücut uygunsuz biçimde su tutar.

Toplam vücut sodyumu çok ciddi azalmamış olsa bile kandaki su miktarının artması sodyumu seyreltir.

Kalp yetersizliği ve bazı karaciğer hastalıklarında da toplam vücut sıvısı artmışken serum sodyumu düşük olabilir.

Bu nedenle düşük sodyumu kendi kendine çok tuz yiyerek düzeltmeye çalışmak uygun değildir.

Fazla su içmek sodyumu düşürür mü?

Evet, belirli koşullarda.

Sağlıklı böbrekler fazla suyun önemli bölümünü idrarla uzaklaştırabilir.

Ancak kısa sürede böbreklerin atabileceğinden çok daha fazla su tüketilirse serum sodyumu seyrelerek düşebilir.

Maraton ve uzun süreli dayanıklılık sporlarında aşırı su tüketimi buna örnek olabilir.

SIADH gibi su atılımının bozulduğu durumlarda ise daha düşük miktardaki su tüketimi bile hiponatremiyi ağırlaştırabilir.

“Ne kadar çok su o kadar sağlıklı” yaklaşımı bu nedenle her durumda doğru değildir.

SIADH nedir?

SIADH, antidiüretik hormonun uygun olmayan biçimde etkili olması sonucu böbreklerin gereğinden fazla su tutmasıyla gelişen bir tablodur.

Tutulan su kandaki sodyumu seyreltir.

SIADH'ye:

Bazı akciğer hastalıkları

Merkezi sinir sistemi hastalıkları

Bazı kanserler

Ağrı ve bulantı

Bazı ilaçlar

neden olabilir.

Tanıda yalnızca düşük sodyum yeterli değildir.

Serum ve idrar osmolalitesi, idrar sodyumu, tiroid ve adrenal fonksiyonlar gibi başka değerlendirmeler gerekebilir.

Antidepresanlar sodyumu düşürür mü?

Bazı antidepresanlar, özellikle SSRI grubu ilaçlar, SIADH ve hiponatremi riskini artırabilir.

Risk özellikle ileri yaşta, kadınlarda, düşük vücut ağırlığı bulunanlarda ve aynı zamanda tiyazid grubu idrar söktürücü kullananlarda daha yüksek olabilir.

Bu durum ilacın herkes için tehlikeli olduğu anlamına gelmez.

Sodyum düşük çıktı diye reçeteli antidepresan kendi kendine kesilmemelidir.

İlaç ile sonuç arasındaki olası ilişki sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmelidir.

İdrar söktürücüler sodyumu düşürür mü?

Evet.

Özellikle tiyazid grubu diüretikler hiponatreminin önemli ilaç nedenlerinden biridir.

İlaç başlandıktan kısa süre sonra gelişebileceği gibi daha uzun süre kullanan kişilerde ek faktörlerin ortaya çıkmasıyla da görülebilir.

Sodyum düşüklüğünde kullanılan bütün ilaçların gözden geçirilmesi bu nedenle önemlidir.

Sodyum düşüklüğü hangi belirtileri yapar?

Belirtiler hem sodyum düzeyine hem de düşüş hızına bağlıdır.

Görülebilecek belirtiler arasında:

Baş ağrısı

Bulantı ve kusma

Halsizlik

Denge bozukluğu

Dikkat ve bilinç değişiklikleri

Kas krampları

Nöbet

bulunabilir.

Şiddetli akut hiponatremi beyin ödemine neden olabilir ve yaşamı tehdit edebilir.

Sodyum neden hızlı yükseltilmemeli?

Özellikle kronik hiponatremide beyin hücreleri düşük sodyum ortamına uyum sağlar.

Sodyum çok hızlı yükseltilirse hücreler hızlı osmotik değişime maruz kalabilir.

Bunun sonucunda osmotik demiyelinizasyon sendromu adı verilen ciddi nörolojik hasar gelişebilir.

Konuşma ve yutma bozukluğu, bilinç değişikliği ve ağır nörolojik hasar ortaya çıkabilir.

Bu nedenle ciddi hiponatreminin tedavisi “bol tuz verelim, sodyumu hızla normale getirelim” şeklinde yapılmaz.

Düzeltme hızı kontrollü biçimde planlanır.

Sodyum düşükken tuzlu ayran içmek doğru mu?

Her hiponatreminin nedeni farklı olduğu için bu yaklaşım herkese uygun değildir.

Kusma veya ishalle hem su hem sodyum kaybeden bir kişide sıvı-elektrolit replasmanı gerekebilir.

Ancak SIADH veya kalp yetersizliği nedeniyle su fazlalığı bulunan kişide rastgele tuz ve sıvı tüketmek doğru tedavi olmayabilir.

Ayrıca ciddi hiponatremi evde yiyecek ve içeceklerle yönetilmemelidir.

Tedavi altta yatan mekanizmaya göre belirlenir.

Sodyum yüksekliği neden olur?

Hipernatremi çoğunlukla su kaybının su alımından fazla olması sonucu gelişir.

Nedenler arasında:

Yeterince su içememe

Ateş ve yoğun terleme

İshal

Aşırı idrar kaybı

Diabetes insipidus

Osmotik diürez

Bilinç bozukluğu nedeniyle suya ulaşamama

bulunabilir.

Daha nadiren aşırı sodyum yüklenmesi hipernatremiye neden olabilir.

Bu nedenle yüksek sodyum çoğu zaman “çok tuz yedim” probleminden ziyade bir su dengesi problemidir.

Diabetes insipidus nedir?

Diabetes insipidus, böbreklerin idrarı yeterince yoğunlaştıramadığı ve çok miktarda seyreltilmiş idrar çıkarıldığı bir durumdur.

Antidiüretik hormonun üretiminin yetersiz olması veya böbreklerin bu hormona yanıt vermemesi nedeniyle gelişebilir.

Kişi kaybettiği suyu içerek yerine koyabiliyorsa sodyum normal kalabilir.

Ancak suya erişim yetersizse veya kayıp karşılanamazsa hipernatremi gelişebilir.

Bu hastalık diabetes mellitus yani şeker hastalığıyla aynı değildir.

Sodyum sonucu kan şekeri yüksekliğinden etkilenir mi?

Evet.

Belirgin hiperglisemide glukoz hücre dışına su çekerek serum sodyumunun ölçülen değerini düşürebilir.

Bu nedenle çok yüksek kan şekeri bulunan bir kişide “düzeltilmiş sodyum” hesaplanabilir.

Ölçülen sodyumun düşük olması bu durumda gerçek toplam sodyum kaybını tam olarak yansıtmayabilir.

Bu ayrım özellikle ciddi hiperglisemi ve hiperozmolar durumlarda önemlidir.

Yalancı sodyum düşüklüğü olabilir mi?

Evet.

Günümüzde kullanılan doğrudan iyon-seçici elektrot yöntemlerinde daha az görülmekle birlikte, bazı laboratuvar yöntemlerinde çok yüksek trigliserit veya protein düzeyleri psödohiponatremiye yol açabilir.

Bu durumda ölçülen sodyum düşük görünürken kandaki gerçek su fazındaki sodyum normal olabilir.

Serum osmolalitesi ve kullanılan laboratuvar yöntemi bu ayrımı yapmaya yardımcı olabilir.

Sodyum nasıl yükseltilir?

Düşük sodyumun tedavisi nedenine göre tamamen değişir.

Sıvı kaybı bulunan kişide uygun sıvı ve elektrolit replasmanı yapılabilir.

SIADH'de sıvı kısıtlaması gündeme gelebilir.

Ciddi nörolojik belirtileri bulunan akut hiponatremide kontrollü hipertonik salin tedavisi gerekebilir.

Bazı kronik durumlarda farklı ilaçlar kullanılabilir.

Tedavinin amacı yalnızca sodyumu 135'in üzerine çıkarmak değildir; bunu güvenli hızda yapmak da en az rakam kadar önemlidir.

Sodyum yüksekliği nasıl düşürülür?

Hipernatreminin tedavisinde temel amaç su açığını kontrollü biçimde yerine koymak ve devam eden kaybın nedenini tedavi etmektir.

Kişi ağızdan su içebiliyorsa bazı durumlarda oral sıvı kullanılabilir.

Daha ciddi durumlarda damar yoluyla uygun sıvılar gerekir.

Diabetes insipidus varsa hastalığın tipine göre özel tedavi uygulanabilir.

Özellikle kronik hipernatremi çok hızlı düzeltilmemelidir.

Hangi sodyum değerleri acil olabilir?

Tek bir sayı bütün hastalarda aynı anlamı taşımaz.

Belirtiler ve değişimin hızı önemlidir.

Bununla birlikte 125 mmol/L'nin altındaki değerler daha ciddi hiponatremi olarak değerlendirilir ve 120 mmol/L'nin altındaki sonuçlar özellikle önemlidir.

Sodyumun 155-160 mmol/L ve üzerine çıkması da ciddi hipernatremi açısından önem taşır.

Nöbet, bilinç bulanıklığı, bayılma, şiddetli baş ağrısı, tekrarlayan kusma veya belirgin nörolojik belirtiler varsa rakamdan bağımsız olarak hızlı tıbbi değerlendirme gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sodyum 130 düşük mü?

Evet. 130 mmol/L hiponatremidir. Ancak neden yalnızca tuz eksikliği olmayabilir; ilaçlar, SIADH, su fazlalığı ve farklı hastalıklar değerlendirilebilir.

Sodyum 120 tehlikeli mi?

120 mmol/L ciddi hiponatremidir. Özellikle hızlı gelişmişse nöbet ve bilinç değişikliği gibi ciddi nörolojik sorunlara yol açabilir ve hızlı tıbbi değerlendirme gerektirir.

Sodyum 150 yüksek mi?

Evet. 150 mmol/L hipernatremidir ve çoğu zaman su kaybının su alımından fazla olduğunu düşündürür. Nedenin ve sıvı açığının değerlendirilmesi gerekir.

TIBBİ UYARI

Ciddi sodyum bozuklukları evde tuz veya aşırı su tüketerek düzeltilmeye çalışılmamalıdır. Sodyumun hem çok düşük hem de çok yüksek olması nörolojik sorunlara yol açabilir.

Özellikle sodyum 120 mmol/L civarında veya altında ya da 155-160 mmol/L ve üzerinde bulunuyorsa klinik değerlendirme önemlidir. Nöbet, bilinç bulanıklığı, belirgin uyku hali, şiddetli baş ağrısı, tekrarlayan kusma, bayılma veya başka ciddi nörolojik belirtiler varsa acil değerlendirme gerekir.

Ayrıca düşük sodyumu mümkün olduğunca hızlı yükseltmek doğru değildir. Özellikle kronik hiponatreminin aşırı hızlı düzeltilmesi osmotik demiyelinizasyon sendromu adı verilen ciddi nörolojik hasara yol açabilir. Tedavi hızı hastanın durumuna göre sağlık ekibi tarafından belirlenmelidir.

KAYNAKLAR

1. Spasovski G, Vanholder R, Allolio B, et al. Clinical Practice Guideline on Diagnosis and Treatment of Hyponatraemia. European Journal of Endocrinology.

2. Sterns RH. Disorders of Plasma Sodium — Causes, Consequences, and Correction. New England Journal of Medicine.

3. Verbalis JG, Goldsmith SR, Greenberg A, et al. Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Hyponatremia: Expert Panel Recommendations. American Journal of Medicine.

4. Adrogué HJ, Madias NE. Hypernatremia. New England Journal of Medicine.

Ancak önemli bir ayrım var: Beslenme romatoid artriti tedavi etmez ve hastalık modifiye edici antiromatizmal ilaçların (DMARD) yerini tutmaz. Amerikan Romatoloji Koleji (ACR), Akdeniz tipi beslenmeyi romatoid artrit yönetiminde koşullu olarak önerirken, bu yaklaşımın özellikle ağrı açısından bazı yararlar sağlayabileceğini belirtiyor.

ROMATOİD ARTRİTTE HANGİ BESİNLER ÖNE ÇIKIYOR?

Tek tek yiyecekleri “romatoid artrit ilacı” gibi değerlendirmek doğru değil. Daha anlamlı yaklaşım, Akdeniz tipi beslenmenin temel parçalarını düzenli olarak sofraya taşımak.

Öne çıkan gruplar şöyle:

Yağlı balıklar
Zeytinyağı
Sebze ve meyveler
Ceviz ve diğer kuruyemişler
Tam tahıllar
Baklagiller
Tohumlar

Bu besinlerin ortak noktası; sağlıklı yağlar, lif, vitaminler, mineraller ve çeşitli biyoaktif bileşenlerden zengin olmalarıdır.

1. YAĞLI BALIKLAR

Somon, sardalya, uskumru ve ringa gibi yağlı balıklar omega-3 yağ asitlerinin önemli besinsel kaynaklarıdır.

Omega-3'lerin romatoid artrit üzerindeki etkisi uzun süredir araştırılıyor. Randomize kontrollü çalışmaların meta-analizlerinde omega-3 desteğinin bazı klinik ölçümlerde yarar sağlayabileceğine ilişkin sonuçlar bulunmakla birlikte, etkilerin büyüklüğü ve klinik önemi çalışmalar arasında değişiyor.

Bazı analizlerde hassas eklem sayısında azalma bildirilirken CRP, sedimantasyon ve DAS28 gibi hastalık aktivitesi göstergelerinde sonuçlar daha tutarsız.

Bu nedenle “omega-3 romatoid artriti tedavi eder” demek bilimsel olarak doğru değil.

Beslenme açısından ise yağlı balıklar Akdeniz tipi beslenmenin önemli parçalarından biri.

2. ZEYTİNYAĞI

Akdeniz tipi beslenmenin temel yağ kaynaklarından biri zeytinyağıdır.

Özellikle sızma zeytinyağı tekli doymamış yağ asitlerinin yanı sıra polifenoller gibi çeşitli biyoaktif bileşenler içerir.

Burada da önemli nokta zeytinyağını tek başına bir tedavi gibi görmemektir. Kanıtların daha güçlü olduğu yaklaşım, zeytinyağının sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, kuruyemiş ve balıkla birlikte tüketildiği genel Akdeniz tipi beslenme modelidir.

3. CEVİZ VE DİĞER KURUYEMİŞLER

Ceviz, badem, fındık ve diğer kuruyemişler sağlıklı yağlar, lif, bitkisel protein ve çeşitli mikro besinler sağlar.

Ceviz ayrıca bitkisel omega-3 yağ asidi olan alfa-linolenik asit (ALA) içerir.

Kuruyemişlerin romatoid artriti doğrudan tedavi ettiği söylenemez. Ancak ACR'nin romatoid artritte koşullu olarak önerdiği Akdeniz tipi beslenme düzeninin temel parçalarından biridir.

4. SEBZE VE MEYVELER

Renkli sebze ve meyveler vitaminler, mineraller, lif ve polifenoller dahil çok sayıda biyoaktif bileşik içerir.

Brokoli ve diğer yeşil sebzeler, biber, domates, turunçgiller, orman meyveleri ve farklı renklerdeki sebze-meyveler çeşitlilik sağlayabilir.

Buradaki amaç belirli bir sebzeyi “iltihap söndürücü” olarak görmek yerine, sebze ve meyve çeşitliliğini günlük beslenmenin temel parçalarından biri haline getirmektir.

5. BAKLAGİLLER

Mercimek, nohut, kuru fasulye ve diğer baklagiller bitkisel protein ve lif açısından değerlidir.

Aynı zamanda Akdeniz tipi beslenmenin önemli bileşenlerindendir.

Et ağırlıklı bazı öğünlerin yerine baklagillerin tercih edilmesi; lif miktarını artırırken beslenmenin genel kalitesini de iyileştirebilir.

6. TAM TAHILLAR

Yulaf, bulgur, tam buğday ve diğer tam tahıllar rafine tahıllara kıyasla daha fazla lif ve mikro besin sağlar.

ACR'nin tanımladığı Akdeniz tipi beslenme modeli tam tahılları öne çıkarırken rafine karbonhidratları sınırlandırıyor.

Bu nedenle mesele yalnızca “hangi besini eklemeliyim?” değildir. Beyaz ekmek, şekerli unlu ürünler ve yoğun işlenmiş tahıl ürünlerinin yerine daha az işlenmiş seçenekleri koymak da beslenme düzeninin bir parçasıdır.

7. TOHUMLAR

Keten tohumu, chia ve diğer tohumlar lif ve doymamış yağ asitleri sağlayabilir.

Bunların da romatoid artriti tek başına tedavi ettiğine ilişkin yeterli kanıt bulunmuyor.

Ancak kuruyemişlerde olduğu gibi dengeli ve bitkisel besinlerden zengin bir beslenmenin parçası olabilirler.

ROMATOİD ARTRİTTE EN GÜÇLÜ MESAJ: AKDENİZ TİPİ BESLENME

Romatoid artritte beslenme konusunda en dikkat çekici nokta burada ortaya çıkıyor.

Amerikan Romatoloji Koleji'nin romatoid artritte egzersiz, rehabilitasyon, beslenme ve tamamlayıcı yaklaşımları değerlendiren kılavuzunda Akdeniz tipi beslenme koşullu olarak öneriliyor.

Bu beslenme modeli genel olarak:

Sebze ve meyveleri artırıyor.
Tam tahılları öne çıkarıyor.
Kuruyemiş ve tohumlara yer veriyor.
Temel yağ kaynaklarından biri olarak zeytinyağını kullanıyor.
Balığa yer veriyor.
Eklenmiş şekeri sınırlandırıyor.
Aşırı işlenmiş yiyecekleri azaltıyor.
Rafine karbonhidratları sınırlandırıyor.
Doymuş yağ tüketimini azaltıyor.

Bununla birlikte ACR, mevcut kanıtların düşük ile orta kesinlik düzeyinde olduğunu ve özellikle ağrıda iyileşme görülebilmesine rağmen fiziksel fonksiyon veya hastalık aktivitesinde belirgin bir farkın gösterilmediğini vurguluyor.

Yani Akdeniz tipi beslenmeyi “romatoid artrit tedavisi” olarak değil, tıbbi tedaviyi tamamlayabilecek sağlıklı bir beslenme modeli olarak değerlendirmek gerekiyor.

TAKVİYE Mİ, BESİN Mİ?

Romatoid artritte balık yağı, omega-3, zerdeçal, vitamin D ve çeşitli antioksidan takviyeleri sık gündeme geliyor.

Ancak burada besinlerle takviyeleri birbirinden ayırmak gerekiyor.

ACR kılavuzu, romatoid artrit yönetimi amacıyla besin takviyesi eklemek yerine yerleşik sağlıklı beslenme önerilerinin uygulanmasını koşullu olarak tercih ediyor.

Omega-3 konusunda araştırmalar tamamen olumsuz değil. Randomize kontrollü çalışmaların meta-analizleri bazı klinik göstergelerde küçük veya sınırlı yararlar bildirdi. Bununla birlikte sonuçlar bütün hastalık aktivitesi ölçümlerinde tutarlı değil ve bazı incelemelerde kanıt kalitesi düşük veya çok düşük olarak değerlendirildi.

Dolayısıyla balık yemek ile yüksek doz balık yağı takviyesi kullanmak aynı şey değildir.

Özellikle düzenli ilaç kullanan kişiler takviye ürünlerine kendi başlarına başlamamalıdır.

ROMATOİD ARTRİTTE HANGİ YİYECEKLER SINIRLANDIRILABİLİR?

Akdeniz tipi beslenme yalnızca bazı yiyecekleri artırmaya dayanmaz.

Aynı zamanda:

Eklenmiş şeker,
aşırı işlenmiş yiyecekler,
rafine karbonhidratlar,
yüksek miktarda doymuş yağ
ve aşırı tuz tüketiminin sınırlandırılmasını öngörür.

Bu yaklaşım yalnızca romatoid artrit açısından değil, genel kardiyometabolik sağlık açısından da önemlidir.

ROMATOİD ARTRİT İÇİN GLUTENSİZ DİYET GEREKİR Mİ?

Herkes için gerekli değildir.

Çölyak hastalığı veya başka bir tıbbi gerekçe bulunmadığı sürece romatoid artrit hastalarının tamamının gluteni kesmesi gerektiğini gösteren yeterli kanıt bulunmuyor.

ACR de Akdeniz tipi beslenme dışındaki özel diyetleri romatoid artrit yönetimi amacıyla rutin olarak önermiyor.

ELİMİNASYON DİYETLERİ İŞE YARIYOR MU?

Bazı kişiler belirli yiyeceklerden sonra yakınmalarının arttığını düşünebilir. Ancak kişisel gözlemler, belirli bir yiyeceğin tüm romatoid artrit hastalarında hastalık aktivitesini artırdığı anlamına gelmez.

Geniş besin gruplarını gereksiz yere diyetten çıkarmak protein, vitamin, mineral veya enerji yetersizliklerine yol açabilir.

Bu nedenle kapsamlı eliminasyon diyetleri sağlık profesyoneli değerlendirmesi olmadan uygulanmamalıdır.

BESLENME İLAÇLARIN YERİNİ TUTAR MI?

Hayır.

Romatoid artrit eklemlerde kalıcı hasara yol açabilen sistemik, inflamatuar bir hastalıktır. Hastalığın kontrolünde erken tanı ve uygun hastalık modifiye edici tedavi temel önem taşır.

Beslenme, egzersiz, sağlıklı vücut ağırlığı ve diğer yaşam tarzı uygulamaları tıbbi tedavinin yanında destekleyici rol oynayabilir.

Bu nedenle beslenme düzeninde iyileşme sonrasında ağrının azalması, romatoloji tedavisinin bırakılması gerektiği anlamına gelmez.

ROMATOİD ARTRİT İÇİN PRATİK BİR TABAK NASIL OLABİLİR?

Günlük beslenmeyi tek tek “süper gıdalar” üzerinden kurmak yerine tabağın bütününe bakmak daha anlamlıdır.

Sebze ve meyve çeşitliliğini artırmak, ana yağ olarak zeytinyağını tercih etmek, düzenli olarak baklagil ve tam tahıl tüketmek, kuruyemişlere yer vermek ve uygun kişilerde balığı beslenmeye dahil etmek Akdeniz tipi modelin uygulanabilir temelini oluşturabilir.

Bilimsel kanıtların verdiği ana mesaj da oldukça sade:

Romatoid artrit için mucize bir yiyecek bulunmuyor.

Fakat beslenme düzeninin bütünü önem taşıyor ve mevcut kılavuzlar arasında en fazla öne çıkan model Akdeniz tipi beslenme.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya kişisel tedavi önerisi değildir. Romatoid artrit tedavisinde kullanılan ilaçlar hekim önerisi olmadan bırakılmamalı veya değiştirilmemelidir. Takviyeler ilaçlarla etkileşebileceğinden kullanmadan önce hekime danışılmalıdır.

KAYNAKLAR

American College of Rheumatology — 2022 Guideline for Exercise, Rehabilitation, Diet, and Additional Integrative Interventions for Rheumatoid Arthritis

PubMed — Efficacy of n-3 Fatty Acid Supplementation on Rheumatoid Arthritis’ Disease Activity Indicators: Systematic Review and Meta-analysis

Arthritis Foundation — Best Foods for Rheumatoid Arthritis

Bu nedenle potasyum, diğer bazı laboratuvar testlerinden farklı olarak belirgin anormalliklerde hızlı değerlendirme gerektirebilir.

Ancak özellikle yüksek potasyum sonucunda kritik bir ayrım vardır: Kan alma sırasında hücrelerin parçalanması, yani hemoliz, gerçekte normal olan potasyumu laboratuvarda yüksek gösterebilir.

Bu nedenle potasyum 6 mmol/L çıktığında hem gerçek hiperkalemi olasılığı hem de yalancı yükseklik olasılığı klinik duruma göre değerlendirilir.

Potasyum nedir?

Potasyum vücuttaki temel elektrolitlerden biridir.

Potasyumun büyük bölümü hücrelerin içinde bulunur. Kandaki miktarı toplam vücut potasyumunun yalnızca küçük bir bölümüdür.

Buna rağmen serum potasyumundaki küçük değişiklikler hücrelerin elektriksel davranışını etkileyebilir.

Özellikle:

Kalp kası

İskelet kasları

Sinir hücreleri

potasyum değişikliklerine duyarlıdır.

Bu nedenle potasyumun ciddi şekilde yükselmesi veya düşmesi kalp ritim bozukluklarına ve kas fonksiyonlarında değişikliklere yol açabilir.

Potasyum kaç olmalı?

Referans aralığı laboratuvara göre değişebilir.

Yetişkinlerde serum potasyumu için yaklaşık:

3,5-5,0 mmol/L

aralığıyla sık karşılaşılır.

Bazı laboratuvarların üst sınırı 5,1 veya 5,2 mmol/L olabilir.

Bu nedenle e-Nabız veya laboratuvar raporundaki referans aralığı esas alınmalıdır.

Genel olarak:

3,5 mmol/L'nin altı hipokalemi

5,0-5,5 mmol/L üzerindeki değerler kullanılan sınıflandırmaya göre hiperkalemi

olarak değerlendirilebilir.

Ancak potasyumda yalnızca sayı değil, yükselme veya düşmenin hızı, belirtiler, böbrek fonksiyonları, kullanılan ilaçlar ve EKG de önemlidir.

Potasyum 2.5 ne anlama gelir?

Potasyum 2,5 mmol/L ciddi hipokalemidir.

Bu düzeyde kas güçsüzlüğü, kramplar ve kalp ritmi bozuklukları gelişebilir.

Özellikle kalp hastalığı bulunan veya digoksin gibi bazı ilaçları kullanan kişilerde düşük potasyum daha fazla önem taşıyabilir.

Potasyum 2,5 veya daha düşük bulunduğunda nedenin hızlı biçimde değerlendirilmesi ve uygun potasyum replasmanı gerekebilir.

Potasyumun damar yoluyla hızlı ve kontrolsüz verilmesi de tehlikeli olduğundan tedavi klinik gözetim altında yapılır.

Potasyum 3 ne demek?

Potasyum 3,0 mmol/L düşük bir değerdir.

Kusma, ishal, idrar söktürücü ilaçlar ve böbrekten potasyum kaybını artıran başka durumlarda görülebilir.

Bazı kişilerde hiçbir belirti olmayabilir.

Daha belirgin düşüklükte:

Kas güçsüzlüğü

Kas krampları

Kabızlık

Çarpıntı

gibi yakınmalar görülebilir.

Potasyum düşüklüğünün ritim üzerindeki etkisi kişinin kalp hastalığı ve kullandığı ilaçlara göre değişebilir.

Potasyum 3.5 ne anlama gelir?

3,5 mmol/L birçok laboratuvarda normal aralığın alt sınırıdır.

Bazı kişilerde normal kabul edilirken bazı klinik durumlarda sınırda düşük olarak değerlendirilebilir.

Örneğin kalp hastalığı bulunan veya potasyumu düşüren ilaç kullanan bir kişide seri sonuçların seyri önem taşıyabilir.

Tek başına potasyum 3,5 çoğu kişide ciddi hipokalemi anlamına gelmez.

Potasyum 5.5 ne demek?

Potasyum 5,5 mmol/L birçok laboratuvarda yüksek kabul edilir.

Bu düzeyde öncelikle sonucun gerçek olup olmadığı ve yükselmeye neyin neden olduğu değerlendirilir.

Böbrek fonksiyonlarının bozulması ve bazı ilaçlar sık nedenler arasındadır.

Kan örneğinde hemoliz bulunması da potasyumu yanlış yüksek gösterebilir.

Özellikle beklenmeyen bir 5,5 sonucunda laboratuvarın “hemolizli numune” uyarısı olup olmadığına bakılması önemlidir.

Potasyum 6 ne anlama gelir?

Potasyum 6,0 mmol/L klinik açıdan önemli hiperkalemidir.

Özellikle gerçek ve doğrulanmış bir sonuçsa kalbin elektriksel iletimini etkileyebilir.

EKG değişiklikleri gelişebilir ancak önemli bir nokta vardır:

Normal EKG ciddi hiperkalemiyi tamamen dışlamaz.

Bu nedenle belirgin yüksek potasyum yalnızca kişinin kendisini iyi hissetmesine veya EKG'nin normal görünmesine dayanarak önemsiz kabul edilmez.

Ancak 6 mmol/L sonucunun hemoliz nedeniyle yalancı yüksek olabileceği de unutulmamalıdır.

Klinik durum ve örneğin kalitesi uygunsa hızlı tekrar ölçümü gerekebilir.

Potasyum 7 ne demek?

Potasyum 7 mmol/L ciddi hiperkalemidir ve yaşamı tehdit edebilecek ritim bozuklukları açısından acil önem taşıyabilir.

Gerçek olduğu düşünülen bu düzeyde hızlı tıbbi değerlendirme gerekir.

Tedavinin amacı yalnızca kandaki potasyumu azaltmak değildir.

Kalp hücrelerini yüksek potasyumun etkisinden korumak, potasyumu geçici olarak hücre içine taşımak ve fazla potasyumu vücuttan uzaklaştırmak gerekebilir.

Klinik duruma göre intravenöz kalsiyum, insülin-glukoz, beta-2 agonistler, potasyum bağlayıcı ilaçlar veya diyaliz gibi yöntemler kullanılabilir.

Tedavi kişinin durumuna göre belirlenir.

Potasyum yüksekliği neden olur?

Hiperkaleminin en önemli nedenlerinden biri böbreklerin potasyumu yeterince uzaklaştıramamasıdır.

Olası nedenler arasında:

Akut veya kronik böbrek hastalığı

ACE inhibitörleri

ARB grubu ilaçlar

Spironolakton ve diğer potasyum tutucu diüretikler

Bazı böbrek ve tansiyon ilaçları

Potasyum takviyeleri

Metabolik asidoz

İnsülin eksikliği

Yoğun hücre yıkımı

Rabdomiyoliz

Tümör lizis sendromu

Adrenal yetersizlik

bulunabilir.

Birden fazla neden aynı anda bulunabilir.

Örneğin böbrek fonksiyonları azalmış bir kişinin potasyumu yükselten birkaç ilaç kullanması riski artırabilir.

Potasyum 6 çıktıysa her zaman gerçek midir?

Hayır.

Potasyum testlerinde en önemli laboratuvar sorunlarından biri psödohiperkalemi, yani yalancı yüksek potasyumdur.

Bunun en sık nedenlerinden biri hemolizdir.

Kırmızı kan hücrelerinin içinde potasyum yoğunluğu yüksektir. Kan alma veya numunenin taşınması sırasında hücreler parçalanırsa hücre içindeki potasyum serum veya plazmaya geçer.

Laboratuvar cihazı da bu potasyumu ölçer.

Sonuç gerçekte olduğundan yüksek görünebilir.

Hemoliz nedir?

Hemoliz, kırmızı kan hücrelerinin parçalanmasıdır.

Kan alınırken veya örnek işlenirken oluşabilir.

Zor kan alma

İnce iğne kullanımı

Numunenin uygun olmayan biçimde taşınması

Kan tüpünün aşırı çalkalanması

gibi durumlar hemolize katkıda bulunabilir.

Laboratuvarlar birçok durumda hemoliz indeksini değerlendirerek raporda uyarı verebilir.

Potasyum yüksekliği beklenmiyorsa hemoliz olasılığı özellikle önemlidir.

Yumruğu sıkmak potasyumu yükseltebilir mi?

Evet.

Kan alınırken yumruğun uzun süre sıkılıp bırakılması bölgedeki potasyumun artmasına ve sonucun gerçekte olduğundan yüksek görünmesine katkıda bulunabilir.

Uzun süre turnike uygulanması da numune kalitesini etkileyebilir.

Bu nedenle doğru kan alma tekniği potasyum ölçümünde özellikle önemlidir.

Trombosit yüksekliği potasyumu yanlış yükseltebilir mi?

Evet.

Çok yüksek trombosit veya beyaz kan hücresi sayılarında psödohiperkalemi görülebilir.

Özellikle serum örneğinde pıhtılaşma sırasında trombositlerden potasyum salınabilir.

Bu durumda plazma veya uygun şekilde alınmış tam kan potasyumu farklı sonuç verebilir.

Beklenmeyen yüksek potasyumun hematolojik nedenleri de bu nedenle göz önünde bulundurulabilir.

Potasyum düşüklüğü neden olur?

Hipokalemi çoğunlukla gastrointestinal sistemden veya böbreklerden potasyum kaybı nedeniyle gelişir.

Sık nedenler arasında:

Kusma

İshal

İdrar söktürücü ilaçlar

Laksatiflerin aşırı kullanımı

Bazı böbrek hastalıkları

Primer hiperaldosteronizm

Düşük magnezyum

İnsülin ve bazı beta-agonist ilaçların potasyumu hücre içine taşıması

bulunabilir.

Sadece beslenmeyle yetersiz potasyum almak tek başına ağır hipokaleminin daha az sık nedenidir.

Magnezyum düşüklüğü potasyumu neden etkiler?

Magnezyum eksikliği böbreklerden potasyum kaybını artırabilir.

Bu nedenle hem magnezyumu hem potasyumu düşük bir kişide yalnızca potasyum vermek potasyumun düzelmesini zorlaştırabilir.

Tedaviye dirençli hipokalemide magnezyum düzeyinin değerlendirilmesinin önemli nedenlerinden biri budur.

Potasyum kalp ritmini nasıl etkiler?

Kalp hücrelerinin elektriksel potansiyeli potasyum dengesine son derece duyarlıdır.

Hiperkalemide EKG'de:

Sivri T dalgaları

PR uzaması

QRS genişlemesi

ve ileri durumlarda ciddi iletim bozuklukları görülebilir.

Hipokalemide ise:

T dalgasında düzleşme

ST değişiklikleri

U dalgaları

ve çeşitli ritim bozuklukları ortaya çıkabilir.

Ancak EKG değişikliklerinin derecesi potasyum rakamıyla her zaman birebir paralel değildir.

Potasyum yüksekliği belirti verir mi?

Hafif hiperkalemi çoğu zaman belirti vermez.

Daha yüksek düzeylerde:

Kas güçsüzlüğü

Uyuşma veya karıncalanma

Çarpıntı

Kaslarda güç kaybı

görülebilir.

Ancak tehlikeli hiperkalemi belirti vermeden de bulunabilir.

Bu nedenle kişinin kendisini iyi hissetmesi ciddi yüksekliği güvenli hale getirmez.

Potasyum düşüklüğü belirti verir mi?

Hafif hipokalemi belirtisiz olabilir.

Değer düştükçe:

Kas güçsüzlüğü

Kramplar

Yorgunluk

Kabızlık

Çarpıntı

gibi yakınmalar gelişebilir.

Çok ciddi düşüklükte kas felci ve tehlikeli kalp ritim bozuklukları görülebilir.

Potasyum yüksekse muz yenmemeli mi?

Potasyum yüksekliğinde beslenme yaklaşımı neden ve kişinin böbrek fonksiyonlarına göre belirlenmelidir.

Muz potasyum içeren gıdalardan biridir ancak tek kaynak değildir.

Patates, domates, kuru meyveler, baklagiller, bazı süt ürünleri ve birçok başka gıda da önemli miktarda potasyum içerebilir.

Özellikle kronik böbrek hastalığında potasyum kısıtlaması gerekiyorsa bütün beslenme düzeni değerlendirilmelidir.

Potasyumu normal olan sağlıklı kişilerin sırf potasyum içeriyor diye bu besinlerden kaçınması gerekmez.

Potasyum düşüklüğünde ne yenir?

Potasyum açısından zengin besinler arasında:

Patates

Baklagiller

Domates

Ispanak ve diğer bazı yeşil sebzeler

Avokado

Muz

Portakal

Yoğurt

bazı kuru meyveler bulunabilir.

Ancak potasyum 2,5 mmol/L gibi ciddi düşükse yalnızca besinlerle düzeltmeye çalışmak uygun değildir.

Ağızdan veya gerektiğinde damar yoluyla potasyum replasmanı gerekebilir.

Potasyum ilacı kendi kendine kullanılır mı?

Hayır.

Potasyum takviyeleri yanlış kullanıldığında ciddi hiperkalemiye neden olabilir.

Özellikle böbrek hastalığı bulunan veya ACE inhibitörü, ARB ya da spironolakton gibi ilaçlar kullanan kişilerde risk daha yüksektir.

Aynı şekilde reçeteli ilaçlar potasyum yüksek çıktı diye kendi kendine kesilmemelidir.

Tedavi kişinin böbrek fonksiyonları ve gerçek potasyum düzeyine göre düzenlenir.

Hangi potasyum değerleri hızlı değerlendirme gerektirir?

Kesin yaklaşım yalnızca rakama göre belirlenmez.

Belirtiler, EKG, böbrek fonksiyonları, değişimin hızı ve kullanılan ilaçlar önemlidir.

Bununla birlikte yaklaşık 6 mmol/L ve üzerindeki doğrulanmış hiperkalemi klinik açıdan ciddi kabul edilir.

6,5 mmol/L ve üzerindeki değerler özellikle acil değerlendirme gerektirebilir.

Yaklaşık 2,5 mmol/L ve altındaki hipokalemi de ciddi ritim bozuklukları açısından önemlidir.

Çarpıntı, bayılma, ciddi kas güçsüzlüğü, göğüs ağrısı veya belirgin yüksek/düşük potasyum sonucu varsa gecikmeden tıbbi değerlendirme gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Potasyum 5.5 yüksek mi?

Evet. Birçok laboratuvarda 5,5 mmol/L yüksek kabul edilir. Böbrek fonksiyonları ve ilaçlar değerlendirilir; beklenmeyen sonuçta hemolize bağlı yalancı yükseklik de düşünülür.

Potasyum 6 tehlikeli mi?

Gerçek ve doğrulanmış 6 mmol/L potasyum klinik açıdan önemli hiperkalemidir ve kalp ritmini etkileyebilir. Özellikle böbrek hastalığı, belirtiler veya EKG değişikliği varsa hızlı değerlendirme gerekir.

Potasyum 2.5 düşük mü?

Evet. 2,5 mmol/L ciddi hipokalemidir ve kas güçsüzlüğü ile tehlikeli ritim bozukluklarına yol açabilir. Nedeninin ve uygun potasyum replasmanının hızlı değerlendirilmesi gerekir.

TIBBİ UYARI

Potasyumun belirgin yüksekliği veya düşüklüğü kalp ritmini etkileyebileceğinden yalnızca internet bilgisiyle yönetilmemelidir. Özellikle yaklaşık 6 mmol/L ve üzeri ya da 2,5 mmol/L ve altındaki sonuçlarda, çarpıntı, bayılma veya ciddi kas güçsüzlüğü varsa hızlı tıbbi değerlendirme önemlidir.

KAYNAKLAR

1. Kidney Disease: Improving Global Outcomes. Potassium Management in Chronic Kidney Disease. KDIGO.

2. UK Kidney Association. Clinical Practice Guideline: Management of Hyperkalaemia in Adults.

3. Palmer BF, Clegg DJ. Diagnosis and Treatment of Hyperkalemia. Cleveland Clinic Journal of Medicine.

4. Gennari FJ. Hypokalemia. New England Journal of Medicine.

Ancak Cleveland Clinic Üroloji Uzmanı Dr. Brad Gill’in değerlendirmesine göre, prostat sağlığı için pazarlanan bu ürünlerin etkisini destekleyen bilimsel kanıtlar oldukça sınırlı. Üstelik bazı takviyelerin yüksek dozda ve uzun süre kullanılmasının beklenmedik riskleri bulunabiliyor.

Saw palmetto gerçekten işe yarıyor mu?

Prostat takviyelerinin en tanınmış içeriklerinden biri saw palmetto, yani Serenoa repens.

Özellikle iyi huylu prostat büyümesine (BPH) bağlı sık idrara çıkma, zayıf idrar akımı ve mesanenin tam boşalmadığı hissi gibi yakınmalar için kullanılabiliyor.

Ancak büyük ve daha kaliteli çalışmaların sonuçları beklentiyi karşılamıyor. ABD Ulusal Tamamlayıcı ve Bütünleyici Sağlık Merkezi’nin değerlendirmesine göre saw palmettonun tek başına kullanıldığında BPH belirtilerinde çok az yarar sağladığı veya hiç anlamlı yarar sağlamadığı sonucuna ulaşan güçlü veriler bulunuyor.

Yani “bitkisel” olması, prostat büyümesine karşı etkili bir tedavi olduğu anlamına gelmiyor.

E vitamini konusunda önemli uyarı

Prostat sağlığı açısından en dikkat çekici verilerden biri E vitaminiyle ilgili.

35 binden fazla erkeğin katıldığı büyük SELECT çalışmasında günlük 400 IU E vitamini verilen erkeklerde prostat kanseri görülme riskinin plasebo grubuna kıyasla yüzde 17 daha yüksek olduğu saptandı.

Araştırmada E vitamini grubunda 620, plasebo grubunda ise 529 prostat kanseri vakası görüldü.

Bu sonuç, E vitamininin prostat kanserinden korunmak amacıyla yüksek doz takviye şeklinde kullanılmasının fayda sağlamadığı gibi risk oluşturabileceğini gösteren önemli bulgulardan biri oldu.

Selenyum prostat kanserini önlüyor mu?

Bir dönem prostat kanserinden korunmada umut bağlanan diğer maddelerden biri selenyumdu.

Ancak SELECT araştırması bu konuda da beklenen sonucu vermedi. Günlük 200 mikrogram selenyum takviyesi prostat kanseri riskinde anlamlı bir azalma sağlamadı.

Bu nedenle selenyumun yalnızca prostat kanserinden korunmak amacıyla gelişigüzel kullanılmasını destekleyen güçlü bilimsel kanıt bulunmuyor.

Çinkoda da “fazlası daha iyi” değil

Çinko erkek sağlığı ve normal vücut fonksiyonları açısından gerekli bir mineraldir. Ancak ihtiyaç duyulan bir besin öğesinin yüksek doz takviye olarak alınması mutlaka daha fazla yarar sağlayacağı anlamına gelmez.

Cleveland Clinic, özellikle yüksek doz çinko takviyelerinin uzun süreli kullanımına ilişkin araştırmaların prostat kanseri açısından soru işaretleri oluşturduğuna dikkat çekiyor.

Bu nedenle çinko eksikliği gösterilmeden yalnızca “prostatı korumak” amacıyla yüksek doz kullanım doğru bir yaklaşım olarak görülmüyor.

Likopen, kabak çekirdeği yağı ve ısırgan otu ne durumda?

Prostat ürünlerinin içeriğinde yalnızca bu dört madde bulunmuyor.

Likopen, yeşil çay ekstresi, ısırgan otu kökü, nar ekstresi, kabak çekirdeği yağı, Pygeum, soya izoflavonları ve D vitamini de prostat sağlığı iddiasıyla kullanılan maddeler arasında.

Ancak bunların prostat hastalıklarını önlediğini veya tedavi ettiğini söylemek için yeterli ve güçlü klinik kanıt bulunmuyor.

Örneğin likopen konusunda mevcut veriler, BPH’nin önlenmesi veya tedavisi amacıyla takviye kullanımını desteklemek için yeterli değil.

Takviye yerine prostat sağlığı için ne yapılabilir?

Uzmanların üzerinde daha fazla uzlaştığı nokta, prostat sağlığının tek bir kapsül veya vitaminle korunamayacağı.

Sebze, meyve, tam tahıllar ve sağlıklı yağlardan zengin dengeli beslenme; düzenli fiziksel aktivite; sağlıklı vücut ağırlığının korunması ve sigaradan uzak durulması genel sağlık açısından olduğu gibi prostat sağlığı açısından da daha güçlü bir temel oluşturuyor.

Ayrıca yaş ve kişisel risk faktörlerine göre hekimle prostat kanseri taramasının konuşulması önem taşıyor.

İdrar yapmada zorlanma göz ardı edilmemeli

Sık idrara çıkma, özellikle geceleri tekrar tekrar tuvalete kalkma, idrar akımında zayıflama, idrarı başlatmakta güçlük veya mesanenin tam boşalmadığı hissi prostat büyümesiyle ilişkili olabilir.

İdrarda kan görülmesi ise mutlaka tıbbi değerlendirme gerektiren belirtilerden biridir.

Bu yakınmaları takviyelerle bastırmaya çalışmak yerine nedeninin belirlenmesi gerekir. Çünkü benzer belirtilerin altında BPH dışında enfeksiyonlardan mesane hastalıklarına ve prostat kanserine kadar farklı durumlar bulunabilir.

Sonuç: “Prostat takviyesi” ifadesi kanıt anlamına gelmiyor

Bir ürünün üzerinde “prostat sağlığını destekler” yazması, o ürünün prostat büyümesini önlediği, idrar yakınmalarını tedavi ettiği veya prostat kanserinden koruduğu anlamına gelmiyor.

Mevcut bilimsel veriler özellikle saw palmetto, E vitamini ve selenyum konusunda beklentilerin oldukça gerisinde.

Daha önemlisi, bazı maddelerin gereksiz ve yüksek doz kullanımı yarar sağlamadığı gibi risk de oluşturabiliyor.

Bu nedenle prostat sağlığı için takviye kullanmayı düşünenlerin, özellikle düzenli ilaç kullanıyorlarsa veya prostatla ilgili yakınmaları varsa, ürünü başlamadan önce hekimleriyle görüşmeleri gerekiyor.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve tanı veya tedavi önerisi değildir. Vitamin, mineral ve bitkisel takviyeler ilaçlarla etkileşebilir ve yüksek dozlarda sağlık riski oluşturabilir. Prostat veya idrar yolu yakınmalarında hekime başvurulmalıdır.

KAYNAKLAR

Cleveland Clinic Health Essentials
National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH)
National Cancer Institute (NCI)
JAMA – Selenium and Vitamin E Cancer Prevention Trial (SELECT)

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: