Beyaz fosfor, “herhangi bir yüzeye sürtülerek yakılabilen” kibritlerin üretiminde büyük avantaj sağlıyordu. Ancak fabrikalarda bu maddeyle çalışan insanların ödediği bedel çok ağırdı.

Kibrit çöpleri fosfor içeren karışımlara batırılıyor, kurutuluyor ve paketleniyordu. Üretimin farklı aşamalarındaki işçiler fosfor buharlarına, fosfor içeren karışımlara ve henüz kurumamış kibritlere tekrar tekrar maruz kalabiliyordu.

Özellikle genç kadınların ve çocukların yoğun biçimde çalıştırıldığı bazı kibrit fabrikalarında zamanla ağır bir hastalık ortaya çıktı.

Tıbbın ona verdiği isim fosfor nekrozuydu.

İşçilerin kullandığı isim ise çok daha kısa ve ürkütücüydü:

Phossy jaw.

Önce sıradan bir diş ağrısı gibi başlıyordu

Phossy jaw çoğu zaman diş ağrısıyla başlıyordu.

Diş etinde hassasiyet, çenede ağrı, yüzde şişlik ve ağız içinde iyileşmeyen yaralar ortaya çıkabiliyordu. Bazı vakalarda ağrıyan diş çekiliyor ancak çekim bölgesi normal biçimde iyileşmiyordu.

Ardından enfeksiyon ilerliyor, irinli akıntılar ortaya çıkıyor ve çene kemiğinde nekroz gelişebiliyordu.

Hastalığın ilerleyen dönemlerinde ölü kemik parçaları canlı dokudan ayrılabiliyor, fistüller oluşabiliyor ve kronik osteomiyelit gelişebiliyordu.

Bazı hastalarda çenenin bir bölümünün, ağır vakalarda ise çok daha geniş kısımlarının cerrahi olarak çıkarılması gerekiyordu.

Phossy jaw'ın temel klinik özellikleri bugün çene kemiği nekrozu ve kronik osteomiyelit olarak tanımlanıyor. Bununla birlikte hastalığın biyolojik mekanizmasının bütün ayrıntıları hâlâ kesin olarak açıklanabilmiş değil.

Beyaz fosfor maruziyetinin hastalıkla ilişkisi güçlü biçimde ortaya konmuş olsa da, yalnızca fosfor buharının solunmasının tek başına bütün vakaları açıkladığını söylemek doğru değil. Fosforlu maddelerin ağız dokularıyla teması, diş hastalıkları, enfeksiyonlar ve dönemin kötü çalışma koşulları da hastalığın gelişiminde rol oynamış olabilir.

Karanlıkta parlayan çeneler

Phossy jaw'ın tıp tarihindeki en ürpertici ayrıntılarından biri, dönemin bazı gözlem ve kayıtlarında anlatılan fosforesan parıltıydı.

Bazı vakalarda hastaların nefesinde veya hastalıklı çene dokusunda karanlıkta soluk bir parıltı görüldüğü bildirildi. Royal College of Surgeons kayıtlarında diş etlerinde yeşilimsi-beyaz bir parlaklıktan da söz edilir.

Bu görüntü, hastalığın işçiler arasında neden korkutucu bir ün kazandığını anlamayı kolaylaştırıyor.

“Phossy” sözcüğü de zaten İngilizce “phosphorus” kelimesinden türemişti.

Ancak asıl korkunç olan bu sıra dışı görüntü değildi.

Asıl korkunç olan, yaşayan bir insanın çene kemiğinin giderek canlılığını kaybetmesiydi.

16 yaşındaki Cornelia'nın çenesi çıkarıldı

Phossy jaw'ın insan vücudunda yol açabileceği yıkımı gösteren en çarpıcı tarihsel vakalardan biri Cornelia adlı genç bir işçiye aittir.

Cornelia henüz 16 yaşındaydı.

New York'taki bir kibrit fabrikasının paketleme bölümünde yaklaşık iki buçuk yıl çalışmıştı.

1855 yılında diş ağrısı ve sağ alt çenesinde şişlik başladı. Önce diş eti açıldı, ardından bir dişi çekildi.

Ancak yara iyileşmedi.

Şişlik büyüdü ve çenenin altında sürekli irin boşaltan bir açıklık oluştu.

Cornelia bütün bunlara rağmen fabrikada çalışmaya devam etti.

17 Aralık 1855'te Bellevue Hospital'a yatırıldığında çene kemiğinde ciddi hasar vardı.

Cerrah James Rushmore Wood, 19 Ocak 1856'da ölü kemiği çıkarmak için ameliyat yaptı.

Royal College of Surgeons kayıtlarına göre operasyon anestezi kullanılmadan gerçekleştirildi.

Cerrah sonunda sağ alt çenenin tamamına yakın bölümünü çıkarmak zorunda kaldı.

Fakat hastalık burada durmadı.

Sol tarafta da hastalık gelişti ve 16 Şubat 1856'da alt çenenin kalan bölümü de çıkarıldı.

Cornelia hayatta kaldı.

Ancak bir kibrit fabrikasında çalışmanın bedeli, henüz 16 yaşındaki bir genç kız için alt çenesini kaybetmek olmuştu.

Yoksulların ve kadın işçilerin hastalığı

Phossy jaw toplumun bütün kesimlerini eşit biçimde etkileyen bir hastalık değildi.

Bu, büyük ölçüde sanayi işçilerinin hastalığıydı.

Kibrit fabrikalarında düşük ücretlerle çalışan kadınlar ve gençler, fosforla en yoğun temas eden gruplar arasındaydı.

Fabrikalarda çalışma saatleri uzundu. Havalandırma ve hijyen koşulları bugünün standartlarından son derece uzaktı. İşçiler sağlık sorunları yaşadığında işlerini kaybetme korkusuyla çalışmaya devam edebiliyordu.

Bu nedenle phossy jaw yalnızca tıp tarihinin değil, işçi sağlığı, kadın emeği ve sanayi tarihinin de önemli konularından biri hâline geldi.

1888: Kibritçi kızlar greve çıktı

1888 yılında Londra'nın East End bölgesindeki Bryant & May kibrit fabrikasında çalışan kadın işçiler greve çıktı.

Tarihe “Match Girls' Strike” olarak geçen bu hareketin temelinde düşük ücretler, uzun çalışma saatleri, işçilere uygulanan para cezaları ve kötü çalışma koşulları bulunuyordu.

Grevi yalnızca “beyaz fosfora karşı yapılmış bir grev” olarak tanımlamak doğru değildir.

Ancak fosforun yol açtığı sağlık sorunları, fabrikadaki çalışma koşullarının ne kadar ağır olduğunu gösteren önemli unsurlardan biriydi. Grev ve sonrasında gelişen kamuoyu baskısı, kibrit işçilerinin maruz kaldığı sağlık risklerinin daha fazla tartışılmasını sağladı.

Buna rağmen beyaz fosfor hemen ortadan kalkmadı.

Bryant & May fabrikası beyaz fosfor kullanımını ancak 1901 yılında bıraktı.

Bu ayrıntı, işçi sağlığı tarihinin en önemli gerçeklerinden birini gösteriyor:

Bir tehlikenin bilinmesi, her zaman o tehlikenin hemen ortadan kaldırılması anlamına gelmiyordu.

Daha güvenli alternatif vardı

Üstelik beyaz fosforun alternatifi bulunmuştu.

Kırmızı fosfor, beyaz fosfora göre çok daha güvenli biçimde kibrit üretiminde kullanılabiliyordu.

Ancak ekonomik maliyetler, üretim teknikleri, patentler ve uluslararası rekabet nedeniyle geçiş hemen gerçekleşmedi.

Bazı ülkelerde ve fabrikalarda işçi sağlığını koruyacak teknolojiler mevcut olduğu hâlde beyaz fosfor kullanılmaya devam etti.

Böylece küçük bir tüketim ürününün ucuz üretimiyle işçilerin sağlığı arasında uzun yıllar süren bir mücadele ortaya çıktı.

Dünya sonunda beyaz fosfora karşı harekete geçti

20. yüzyılın başlarında beyaz fosforlu kibritlere yönelik uluslararası baskı giderek arttı.

Önemli dönüm noktalarından biri, 26 Eylül 1906'da kabul edilen Bern Sözleşmesi oldu.

Sözleşmeyle taraf devletler beyaz ya da sarı fosfor içeren kibritlerin üretimini, ithalatını ve satışını yasaklama yönünde yükümlülük üstlendi.

Birleşik Krallık da 1908 yılında White Phosphorus Matches Prohibition Act adlı yasayı çıkardı.

Yasanın beyaz fosforun kibrit üretiminde kullanılmasını yasaklayan temel hükümleri 1 Ocak 1910'da yürürlüğe girdi. Perakende satışa ilişkin yasak ise 1 Ocak 1911'de uygulanmaya başladı.

Beyaz fosforun kibrit endüstrisinden uzaklaştırılmasıyla birlikte phossy jaw vakaları da giderek azaldı.

Phossy jaw kanser değildi

Tarihsel bazı popüler anlatımlarda phossy jaw için zaman zaman “kemik kanseri” benzeri ifadeler kullanılmıştır.

Ancak bu tanımlama tıbbi açıdan doğru değildir.

Phossy jaw bir kanser değil; beyaz fosfor maruziyetiyle ilişkili çene kemiği nekrozu ve kronik osteomiyelit tablosudur.

Bu ayrım önemlidir çünkü hastalığın tarihsel korkunçluğu, onu olduğundan farklı bir hastalık gibi tanımlamaya gerek bırakmayacak kadar çarpıcıdır.

Tıp tarihinin verdiği ders

Phossy jaw bugün büyük ölçüde tarihe karışmış bir meslek hastalığıdır.

Ancak ardında bıraktığı ders hâlâ günceldir.

Bir kimyasalın sağlık riskleri bilindiği hâlde ekonomik gerekçelerle kullanılmaya devam edilmesi, hastalıkların yeterince bildirilmemesi, işçilerin sağlığı ile üretim maliyetlerinin karşı karşıya gelmesi ve en ağır bedeli toplumun düşük gelirli kesimlerinin ödemesi yalnızca 19. yüzyıla özgü sorunlar değildir.

Phossy jaw aynı zamanda modern iş sağlığı ve güvenliği anlayışının neden gerekli olduğunu gösteren tarihsel örneklerden biridir.

Bir zamanlar milyonlarca insanın hayatını kolaylaştıran küçücük bir kibrit, onu üreten bazı işçiler için ağrı, enfeksiyon, yüz deformitesi ve çene kaybı anlamına geliyordu.

Phossy jaw'ın tıp tarihine bıraktığı en önemli ders belki de şudur: Bir teknolojinin başarısı yalnızca kullanıcıya sağladığı kolaylıkla değil, onu üreten insanların ödediği bedelle de değerlendirilmelidir.

Kaynaklar

British Dental Journal — A historical review of “phossy jaw”
Royal College of Surgeons of England — “Phossy jaw” and the matchgirls: a nineteenth-century industrial disease
The National Archives — The 1888 Match Girls’ Strike
International Labour Organization — Bern Convention / White Phosphorus düzenlemeleri
UK Legislation — White Phosphorus Matches Prohibition Act 1908

“Cildi içeriden gençleştiriyor.”

“Kollajen üretimini yeniden başlatıyor.”

“Yüzü doldurmadan yılları geri alıyor.”

Son yıllarda “gençlik aşısı” adı altında sunulan estetik uygulamalar hakkında buna benzer çok sayıda iddiayla karşılaşmak mümkün.

Peki gerçekten gençlik aşısı diye bir aşı var mı?

İlk bilinmesi gereken nokta şu:

“Gençlik aşısı” tıpta tek bir standart ilacın veya yöntemin adı değil.

Bu ifade estetik uygulamalarda farklı enjekte edilebilir ürünler için kullanılan popüler bir tanımlama.

Hyalüronik asit içeren skin booster ürünlerinden polinükleotid enjeksiyonlarına kadar birbirinden farklı içerikler zaman zaman “gençlik aşısı” veya “gençlik serumu” adıyla sunulabiliyor.

Bu nedenle bir kliniğin “gençlik aşısı” dediği ürün ile başka bir merkezin aynı isimle sunduğu ürün aynı olmayabilir.

Ve ürün değiştiğinde bilimsel kanıt da değişiyor.

GENÇLİK AŞISI GERÇEK BİR AŞI MI?

Hayır.

Buradaki “aşı” kelimesi klasik tıbbi anlamıyla kullanılmıyor.

Grip, HPV veya hepatit aşılarında olduğu gibi bağışıklık sistemine belirli bir mikroorganizmaya karşı koruma kazandıran bir aşılama söz konusu değil.

Estetik amaçlı “gençlik aşıları” çoğunlukla cildin farklı noktalarına küçük enjeksiyonlarla uygulanan ürünlerden oluşuyor.

Dolayısıyla bu terimi duyduğunuzda ilk sorulması gereken soru şu olmalı:

“İçinde tam olarak ne var?”

GENÇLİK AŞISININ İÇİNDE NE VAR?

Tek bir formül yok.

En sık karşılaşılan gruplardan biri hyalüronik asit içeren enjekte edilebilir cilt kalitesi ürünleri.

Hyalüronik asit insan vücudunda doğal olarak bulunan ve su tutabilen bir molekül.

Estetik uygulamalarda kullanılan bazı hyalüronik asit ürünleri yüzün belirli bölgelerine hacim kazandıran klasik dolgular şeklinde tasarlanırken bazıları daha çok cilt kalitesi ve nem düzeyini iyileştirmeyi hedefleyen “skin booster” ürünleri olarak kullanılıyor.

Bunun dışında bazı uygulamalarda;

polinükleotidler,

PDRN,

aminoasitler,

vitaminler,

peptitler

ve farklı bileşenlerden oluşan karışımlar kullanılabiliyor.

İşte bu nedenle bütün “gençlik aşılarını” aynı bilimsel başlık altında değerlendirmek doğru değil.

HYALÜRONİK ASİT ENJEKSİYONLARI GERÇEKTEN İŞE YARIYOR MU?

Bu alanda en fazla bilimsel verinin bulunduğu gruplardan biri hyalüronik asit bazlı enjeksiyonlar.

2023 yılında yayımlanan sistematik bir derlemede yüz cilt kalitesini iyileştirmek amacıyla kullanılan enjekte edilebilir hyalüronik asit ürünleri değerlendirildi.

Araştırmacılar 2 bin 996 yayını taradı ve kriterleri karşılayan 13 klinik çalışmayı incelemeye aldı.

Sonuçlar özellikle hyalüronik asidin tek başına kullanıldığı uygulamalarda cilt nemi, sıkılık, parlaklık, doku ve elastikiyet gibi bazı parametrelerde iyileşme olabileceğini gösterdi.

Ancak önemli bir sorun vardı:

Çalışmaların çoğu küçük ve metodolojik açıdan sınırlıydı.

Araştırmacılar bu nedenle sonuçları “umut verici” olarak değerlendirdi ancak daha büyük ve iyi tasarlanmış randomize kontrollü çalışmalara ihtiyaç olduğunu vurguladı.

2024 yılında yayımlanan sistematik derleme ve meta-analiz ise tabloyu biraz daha netleştirdi.

Toplam 12 çalışma değerlendirildi ve bunların altısı meta-analize dahil edilebildi.

Sonuç:

Hyalüronik asit enjeksiyonlarından sonra cilt neminde ve parlaklığında anlamlı iyileşme saptandı.

Ancak elastikiyet açısından kontrol gruplarına göre anlamlı bir fark gösterilemedi.

Melanin indeksinde de anlamlı değişiklik bulunmadı.

Yani bilimsel tablo “gençlik aşısı cildi tamamen gençleştiriyor” kadar basit değil.

Daha doğru ifade şu olabilir:

Bazı hyalüronik asit enjeksiyonları özellikle cildin nemini ve parlak görünümünü iyileştirebilir.

Ancak bütün yaşlanma belirtilerini ortadan kaldırdığı gösterilmiş değil.

KIRIŞIKLIKLARI YOK EDİYOR MU?

Burada beklentinin doğru belirlenmesi önemli.

Cilt yaşlanması yalnızca nem kaybından oluşmaz.

Yaş ilerledikçe;

kollajen yapısı değişir,

elastikiyet azalabilir,

güneş hasarı birikir,

deri altındaki yağ dokusunun dağılımı değişir,

kemik ve diğer destek yapılarında değişiklikler meydana gelir.

Dolayısıyla cilde hyalüronik asit enjekte ederek bütün bu yaşlanma mekanizmalarını geri çevirmek mümkün değildir.

Cildin daha nemli ve parlak görünmesi ince çizgilerin görünümünü bir miktar iyileştirebilir.

Ancak derin mimik çizgileri, belirgin hacim kaybı veya ciddi cilt gevşekliği farklı mekanizmalarla oluşur.

GENÇLİK AŞISI BOTOKS MU?

Hayır.

Botulinum toksini ile “gençlik aşısı” olarak pazarlanan cilt enjeksiyonları farklı mekanizmalarla çalışır.

Botulinum toksini belirli kaslara giden sinir sinyallerini geçici olarak azaltır.

Bu nedenle özellikle mimikle ortaya çıkan alın, kaş arası ve kaz ayağı çizgilerinde kullanılır.

Skin booster tipi uygulamalarda ise amaç kas hareketini azaltmak değildir.

Daha çok cildin nemi, dokusu ve genel kalitesinin iyileştirilmesi hedeflenir.

Dolayısıyla biri diğerinin yerine geçen iki yöntem değildir.

GENÇLİK AŞISI DOLGU MU?

Bu sorunun cevabı kullanılan ürüne bağlı.

Bazı skin booster ürünleri de hyalüronik asit içerir.

Ancak klasik dolgu ile amaç ve ürün özellikleri aynı olmayabilir.

Klasik dermal dolgular belirli bir bölgeye hacim kazandırmak, kontur oluşturmak veya hacim kaybını düzeltmek amacıyla kullanılabilir.

Skin booster uygulamalarında ise ürün genellikle cildin farklı noktalarına daha yüzeysel ve yaygın biçimde uygulanarak cilt kalitesinin iyileştirilmesi hedeflenir.

Bu nedenle “hyalüronik asit içeriyor” demek bütün ürünlerin aynı olduğu anlamına gelmez.

POLİNÜKLEOTİD VE PDRN UYGULAMALARI NE DURUMDA?

Son dönemde estetik dünyasında en fazla ilgi gören gruplardan biri polinükleotidler.

PN ve PDRN içeren ürünler özellikle “rejeneratif”, “biyostimülan” veya “cilt yenileyici” ifadeleriyle tanıtılıyor.

Laboratuvar ve yara iyileşmesi alanındaki biyolojik mekanizmalar bu ürünlere yönelik ilgiyi artırmış durumda.

Peki estetikte kanıt güçlü mü?

2024 sonunda yayımlanan sistematik bir derleme bu soruyu değerlendirdi.

Araştırmacılar polinükleotidlerin estetik kullanımına ilişkin yalnızca dokuz çalışma bulabildi.

Toplam hasta sayısı 219'du.

Çalışmaların bazıları kırışıklıklarda azalma, cilt dokusunda iyileşme ve elastikiyet artışı yönünde olumlu sonuçlar bildirdi.

Ancak araştırmaların kalitesi düşük veya orta düzeydeydi.

Uygulama teknikleri ve protokoller de birbirinden oldukça farklıydı.

Derlemenin vardığı sonuç dikkat çekici:

Polinükleotidler umut verici görünüyor ancak etkinliklerini ve güvenliklerini kesin biçimde ortaya koymak için daha kaliteli araştırmalara ihtiyaç var.

Dolayısıyla “PDRN kesin olarak cildi yeniler” veya “polinükleotid enjeksiyonları yaşlanmayı tersine çevirir” demek mevcut kanıtların önüne geçmek olur.

KOLLAJENİ GERÇEKTEN ARTIRIYOR MU?

Estetik uygulamaların pazarlanmasında en sık kullanılan kelimelerden biri “kollajen”.

Ancak “kollajen üretimini artırıyor” ifadesinin kullanılması için yalnızca cildin daha parlak görünmesi yeterli bilimsel kanıt değildir.

Bazı enjekte edilebilir ürünlerin fibroblast aktivitesi ve hücre dışı matriks üzerinde biyolojik etkileri olabileceğine ilişkin laboratuvar ve klinik bulgular bulunuyor.

Buna rağmen ürünlerin birbirinden farklı olması nedeniyle bütün “gençlik aşıları” için aynı kollajen iddiasını kullanmak doğru değil.

Daha da önemlisi:

Kollajen artışı gösterilse bile bunun yüzün bütün yaşlanma belirtilerini geri çevirdiği anlamına gelmez.

“GENÇLEŞTİRİYOR” DEMEK DOĞRU MU?

Bu noktada kelime seçimi önemli.

Bir kişinin cildi uygulama sonrasında daha nemli, parlak veya düzgün görünebilir.

Bu kişi kendisini daha genç görünüyor olarak değerlendirebilir.

Ancak biyolojik yaşlanmayı geri çevirmek çok daha büyük bir iddiadır.

Mevcut çalışmalar skin booster uygulamalarının bazı cilt kalitesi parametrelerini iyileştirebildiğini gösteriyor.

Bunları “cildi yıllarca gençleştiriyor” veya “yaşlanmayı geri döndürüyor” şeklinde yorumlamak için yeterli kanıt yok.

GENÇLİK AŞISININ ETKİSİ NE ZAMAN BAŞLAR?

Tek bir cevap yok.

Çünkü yine aynı noktaya dönüyoruz:

“Gençlik aşısı” tek bir ürün değil.

Kullanılan maddenin yapısı, konsantrasyonu, enjeksiyon tekniği, seans sayısı ve kişinin cilt özellikleri sonucu etkileyebilir.

Bazı uygulamalarda cildin nemli görünümü kısa sürede fark edilebilirken daha uzun vadeli olduğu öne sürülen değişikliklerin değerlendirilmesi haftalar sürebilir.

Bu nedenle bütün ürünler için “üçüncü günde başlar” veya “altı ay kesin kalır” gibi tek bir süre vermek doğru değildir.

KAÇ SEANS YAPILIR?

Bu da ürüne göre değişir.

Bazı ürünler tek uygulama veya belirli aralıklarla iki seans şeklinde kullanılabilirken başka protokollerde daha fazla seans önerilebilir.

Ancak ticari protokol ile bilimsel olarak kanıtlanmış ideal protokol aynı şey olmayabilir.

Özellikle polinükleotidler konusunda yayımlanan sistematik derleme, çalışmalar arasında enjeksiyon bölgeleri ve uygulama yöntemleri açısından önemli farklılıklar bulunduğuna dikkat çekiyor.

Dolayısıyla “herkes üç seans yaptırmalıdır” şeklinde evrensel bir kural bulunmuyor.

YAN ETKİLERİ VAR MI?

Evet.

İğneyle yapılan her işlemde olduğu gibi enjeksiyon bölgesinde;

kızarıklık,

şişlik,

morarma,

hassasiyet

ve geçici kabarıklıklar görülebilir.

Hyalüronik asit skin booster çalışmalarında bildirilen yan etkilerin büyük bölümü hafif ve geçici nitelikteydi.

Ancak “doğal içerik” veya “vücutta zaten bulunan madde” ifadeleri bir enjeksiyonun tamamen risksiz olduğu anlamına gelmez.

Enfeksiyon, nodül ve inflamatuvar reaksiyonlar gibi komplikasyonlar görülebilir.

Hyalüronik asit içeren ürünlerin damar içine istemeden enjekte edilmesi ise kullanılan ürün ve enjeksiyon bölgesine bağlı olarak çok daha ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

Bu nedenle bu işlemler güzellik salonunda yapılan sıradan cilt bakımı gibi değerlendirilmemeli.

KİMLER DİKKATLİ OLMALI?

Hamilelik veya emzirme döneminde olanlar, aktif cilt enfeksiyonu bulunanlar, bağışıklık sistemiyle ilgili hastalıkları veya belirli ilaç kullanımları bulunanlar işlem öncesinde mutlaka tıbbi değerlendirmeden geçmeli.

Daha önce dolgu, botulinum toksini veya başka enjeksiyon işlemleri yaptırılmışsa bunların da uygulayıcıya bildirilmesi gerekir.

Kişiye özel risk değerlendirmesi kullanılan ürüne göre değişebilir.

YAPTIRMADAN ÖNCE SORULMASI GEREKEN 5 SORU

“Gençlik aşısı yaptıracağım” demek yerine önce şu soruların cevabını öğrenmek daha doğru:

1. Uygulanacak ürünün tam adı nedir?

2. İçindeki aktif madde nedir?

3. Bu ürünün benim cilt problemimde etkili olduğunu gösteren klinik çalışma var mı?

4. Kaç seans öneriliyor ve bunun bilimsel dayanağı nedir?

5. Olası komplikasyon gelişirse kim ve nasıl müdahale edecek?

Özellikle ilk iki soru önemli.

Çünkü “gençlik aşısı” yazan bir reklam, gerçekte hangi ürünün uygulanacağını söylemez.

SONUÇ: GENÇLİK AŞISI GERÇEKTEN GENÇLEŞTİRİYOR MU?

Bilimin bugünkü cevabı siyah veya beyaz değil.

Hyalüronik asit bazlı enjekte edilebilir skin booster uygulamalarına ilişkin çalışmalar özellikle cilt nemi ve parlaklığında iyileşme olabileceğini destekliyor.

Bununla birlikte daha güçlü araştırmalara hâlâ ihtiyaç var.

Polinükleotid ve PDRN uygulamalarında da umut verici sonuçlar bulunuyor ancak mevcut klinik kanıt daha sınırlı ve çalışmaların kalitesi yeterince güçlü değil.

Dolayısıyla “gençlik aşısı yaşlanmayı geri çeviriyor” demek doğru değil.

Daha gerçekçi ifade şu:

Doğru ürün, doğru kişi ve uygun uygulamayla bazı enjekte edilebilir tedaviler cildin nem, parlaklık, doku ve görünümünün bazı özelliklerinde iyileşme sağlayabilir.

Ancak hiçbir enjeksiyon biyolojik yaşlanmayı durdurmuyor.

Ve “gençlik aşısı” adı altında sunulan her ürünün aynı derecede bilimsel kanıta sahip olduğu da söylenemez.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel tanı veya tedavi önerisi değildir. Enjekte edilebilir estetik uygulamalar tıbbi işlemlerdir ve komplikasyon riski taşır. İşlem öncesinde uygulanacak ürünün tam içeriği, kişinin tıbbi durumu, beklenen yarar, alternatifler ve olası riskler yetkin bir sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmelidir.

KAYNAKLAR

Journal of Cosmetic Dermatology — The Effect of Local Hyaluronic Acid Injection on Skin Aging: A Systematic Review and Meta-Analysis

Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology — The Effectiveness of Injectable Hyaluronic Acid in the Improvement of Facial Skin Quality: A Systematic Review

Aesthetic Plastic Surgery — The Effectiveness of Polynucleotides in Esthetic Medicine: A Systematic Review

Sabah uzun süre mutfakta kalmadan doyurucu bir kahvaltı hazırlamak isteyenler için yumurtalı avokado tost oldukça pratik bir seçenek. Çıtır tam tahıllı ekmeğin üzerine limonla ezilmiş avokado sürülüyor ve yumurta eklenerek yaklaşık 10 dakikada servis edilebiliyor.

Tarif yalnızca üç temel malzemeye dayanıyor: ekmek, avokado ve yumurta. Domates, roka, pul biber veya farklı baharatlar ise damak tadına göre eklenebiliyor.

Avokadonun kremamsı dokusu sayesinde tereyağı veya mayonez gibi ilave sürülebilir yağlara ihtiyaç duyulmuyor. Yumurtanın pişirme biçimi değiştirilerek de aynı temel tarif farklı kahvaltılara dönüştürülebiliyor.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Yumurta protein içeren besinlerden biridir. Avokado ise ağırlıklı olarak doymamış yağ asitleri ve lif sağlar.

Tam tahıllı ekmek tercih edildiğinde beyaz ekmeğe kıyasla daha fazla lif içeren bir tahıl seçeneği kullanılabilir. Domates ve roka gibi sebzelerin eklenmesi de kahvaltıdaki sebze çeşitliliğini artırır.

Bununla birlikte avokado enerji yoğunluğu düşük bir besin değildir. Sağlıklı yağlar içermesi sınırsız miktarda tüketilebileceği anlamına gelmez. Bu nedenle bu tarifte yarım avokado kullanılması porsiyon açısından yeterlidir.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 5 dakika
Pişirme süresi: 5 dakika
Toplam süre: Yaklaşık 10 dakika
Kaç kişilik: 1 kişilik
Yaklaşık porsiyon büyüklüğü: 2 küçük tost
Zorluk: Çok kolay
Öğün: Kahvaltı
Kategori: Sağlıklı Kahvaltılar

Yaklaşık besin değerleri

1 porsiyon için yaklaşık:

Kalori: 390 kcal
Protein: 17 g
Karbonhidrat: 34 g
Yağ: 22 g
Lif: 10 g

Değerler 2 küçük dilim tam tahıllı ekmek, 1/2 orta boy avokado, 2 yumurta ve çok az zeytinyağı üzerinden yaklaşık hesaplanmıştır.

Ekmeğin gramajı, avokadonun büyüklüğü, yumurtaların boyutu ve kullanılan yağ miktarı gerçek besin değerlerini değiştirebilir.

Malzemeler

2 küçük dilim tam tahıllı ekmek, toplam yaklaşık 70 gram
Yarım orta boy olgun avokado, yaklaşık 80 gram yenilebilir kısım
2 adet yumurta
1 tatlı kaşığı taze limon suyu
1 çay kaşığı zeytinyağı, yaklaşık 5 ml
Bir tutam karabiber
İsteğe göre az miktarda pul biber
Gerektiği kadar tuz

Servis için isteğe bağlı:

4-5 adet cherry domates
Bir avuç roka
Taze maydanoz
Susam veya çörek otu

Yumurtalı avokado tost nasıl yapılır?

1. Avokadoyu uzunlamasına ikiye kesin ve çekirdeğini çıkarın.

2. Yarım avokadonun içini kaşıkla küçük bir kaseye alın.

3. Limon suyu ve karabiberi ekleyerek çatalla ezin. Tamamen pürüzsüz hale getirmek yerine küçük avokado parçalarının kalması daha iyi bir doku sağlar.

4. Tuz kullanacaksanız kontrollü miktarda ekleyin ve avokado karışımını bir kenara alın.

5. Tam tahıllı ekmekleri tost makinesinde, kuru tavada veya ekmek kızartma makinesinde yüzeyleri çıtırlaşana kadar kızartın.

6. Yumurtalar için yapışmaz tavayı orta-kısık ateşte ısıtın.

7. Zeytinyağını tavaya ekleyip yüzeye ince biçimde yayın.

8. Yumurtaları tavaya kırın. Sarıların dağılmamasına dikkat edin.

9. Tavayı kapakla kapatıp beyazlar tamamen katılaşana kadar kontrollü biçimde pişirin.

10. Yumurtayı rafadan veya akışkan sarılı tercih ediyorsanız gıda güvenliği açısından kullanılan yumurtanın güvenilir kaynaktan geldiğinden emin olun. Özellikle hamileler, küçük çocuklar, ileri yaştakiler ve bağışıklığı baskılanmış kişiler için yumurtanın sarısı ve beyazının tamamen pişirilmesi daha güvenli bir yaklaşımdır.

11. Kızarmış ekmeklerin üzerine avokado karışımını eşit şekilde yayın.

12. Her ekmek diliminin üzerine bir yumurta yerleştirin.

13. İsteğe göre pul biber, karabiber, susam veya çörek otu serpin.

14. Yanına cherry domates ve roka ekleyerek bekletmeden servis edin.

Şefin püf noktası

Avokado tostun başarısını en fazla etkileyen unsur avokadonun olgunluğu. Avokado hafifçe bastırıldığında nazikçe esnemeli ancak içi kahverengileşmiş veya aşırı yumuşamış olmamalıdır.

Ekmeği mutlaka belirgin biçimde kızartın. Kremamsı avokado, yumuşak ekmek üzerinde kısa sürede ağır bir doku oluşturabilir. Çıtır ekmek ise avokado ve yumurtayla daha iyi bir kontrast sağlar.

Avokadoyu servis zamanına yakın ezin. Limon kararmayı yavaşlatmaya yardımcı olsa da hazırlanmış avokado bekledikçe rengini ve taze görünümünü kaybedebilir.

Daha sağlıklı hale nasıl getirilebilir?

Tarifin temel yapısını değiştirmek gerekmez. Tam tahıllı ekmek, yumurta, avokado ve sebzeler birlikte kullanılabilir.

Avokado zaten yağ içeren bir meyve olduğundan yumurtayı pişirmek için çok miktarda yağ kullanmaya gerek yoktur. Yapışmaz tavada yaklaşık 1 çay kaşığı zeytinyağı yeterlidir.

Tuz miktarını artırmak yerine limon, karabiber, pul biber, maydanoz veya farklı taze otlardan yararlanılabilir.

Kimler için uygun?

Yumurtalı avokado tost, yumurta tüketen vejetaryen beslenme biçimine uygun bir kahvaltıdır.

Standart tarif buğday içeren ekmekle hazırlandığından glutensiz değildir. Çölyak hastalığı bulunan kişilerin sertifikalı glutensiz ekmek kullanması ve diğer malzemelerde çapraz bulaşma riskini kontrol etmesi gerekir.

Yumurta alerjisi bulunan kişiler için standart tarif uygun değildir.

Avokado tost kaç kaloridir?

Verilen ölçülerle hazırlanan iki küçük yumurtalı avokado tost yaklaşık 390 kalori sağlayabilir.

En büyük değişkenlerden biri avokado ve ekmek miktarıdır. Büyük bir avokadonun tamamının ve kalın ekmek dilimlerinin kullanılması toplam enerjiyi belirgin biçimde yükseltebilir.

Avokado tost kilo verme döneminde yenir mi?

Avokado tost, kişinin toplam enerji ve besin gereksinimine uygun porsiyonlandığında dengeli bir beslenme planının parçası olabilir.

Ancak hiçbir tek tarif kilo vermeyi sağlamaz. Avokado besleyici olmakla birlikte enerji yoğun bir besindir; bu nedenle porsiyon miktarı önemlidir.

Avokado tostun üzerine hangi yumurta yapılır?

Sahanda, poşe veya haşlanmış yumurta kullanılabilir. Evde en pratik seçeneklerden biri tavada pişmiş yumurtadır.

Tamamen pişmiş yumurta isteyenler yumurtayı iki taraflı pişirebilir veya haşlanmış yumurtayı dilimleyerek avokadonun üzerine ekleyebilir.

Avokadonun kararmaması için ne yapılır?

Avokado kesildikten sonra havayla temas ettiğinde renk değiştirir. Taze limon suyu eklemek bu süreci yavaşlatabilir.

En iyi yöntem ise avokadoyu çok önceden hazırlamak yerine tüketmeye yakın ezmektir.

Avokado tostun yanına ne gider?

Domates, salatalık, roka ve diğer taze sebzeler kahvaltıyı tamamlamak için kullanılabilir.

Daha yüksek enerji gereksinimi olan kişiler öğüne yoğurt, kefir veya uygun başka bir eşlikçi ekleyebilir.

Saklama ve servis

Avokado tost en iyi sonucu hazırlandıktan hemen sonra verir. Önceden hazırlanıp buzdolabında bekletildiğinde ekmek yumuşar ve avokado renk değiştirebilir.

Hazırlık yapmak gerekiyorsa ekmek, avokado ve yumurtayı ayrı tutun. Avokadoyu mümkünse servis zamanında kesin ve ezin.

Pişmiş yumurta oda sıcaklığında uzun süre bekletilmemeli ve uygun gıda güvenliği kurallarına göre muhafaza edilmelidir.

Yumurtalı avokado tost, yaklaşık 10 dakikada hazırlanabilmesi ve yalnızca birkaç temel malzeme gerektirmesi sayesinde yoğun sabahlara uygun bir kahvaltı alternatifi.

Tarifin en önemli avantajlarından biri kolayca kişiselleştirilebilmesi. Domates, roka, farklı baharatlar veya taze otlarla temel tarif değiştirilmeden farklı lezzetler oluşturulabilir.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
USDA – FoodData Central
U.S. Food and Drug Administration – Egg Safety

Karbonhidratı Yüksek 10 Yiyecek: Hangileri Daha İyi Seçim?

Karbonhidratlar ekmekten pirince, meyveden baklagillere kadar günlük beslenmenin büyük bölümünde bulunuyor. Ancak “karbonhidratı yüksek” ifadesi tek başına bir yiyeceğin sağlıksız olduğunu göstermiyor.

Bir tabak mercimek ile şekerli bir içecek karbonhidrat içerebilir; fakat besin değerleri aynı değildir. Dünya Sağlık Örgütü, karbonhidratların öncelikle tam tahıllar, sebzeler, meyveler ve baklagillerden alınmasını öneriyor. Bu yaklaşımda karbonhidratın miktarı kadar kalitesi de öne çıkıyor.

Karbonhidrat nedir?

Karbonhidrat; protein ve yağla birlikte beslenmenin üç temel makro besin grubundan biridir. Sindirilebilir karbonhidratların önemli bir bölümü vücutta glikoza dönüştürülür ve enerji üretiminde kullanılır.

Karbonhidratlar kabaca şekerler, nişastalar ve lifler şeklinde düşünülebilir. Ancak bu sınıflandırmanın günlük hayattaki karşılığı daha önemlidir.

Tam tahıllı ekmek, yulaf, mercimek ve meyve karbonhidrat içerir. Şekerli gazlı içecek, kek ve şekerleme de karbonhidrat içerir. Aradaki büyük fark; lif, vitamin ve mineral içeriği, eklenmiş şeker miktarı ve gıdanın ne kadar işlendiğidir.

Karbonhidratı yüksek 10 yaygın yiyecek

Beyaz ekmek ve rafine unlu ürünler

Beyaz ekmek, simit, bazı poğaçalar, sandviç ekmekleri ve rafine undan yapılmış benzer ürünler günlük beslenmede önemli miktarda karbonhidrat sağlayabilir.

Rafine tahıllarda tahılın kepek ve ruşeym gibi bölümlerinin bir kısmı işlem sırasında uzaklaştırılır. Bu nedenle tam tahıllı karşılıklarına göre lif miktarları genellikle daha düşüktür.

Mümkün olduğunda içindekiler bölümünde tam tahıl veya tam buğdayın öne çıktığı ürünlere yönelmek daha besleyici bir tercih olabilir.

Beyaz pirinç

Pirinç önemli bir nişasta ve karbonhidrat kaynağıdır. Beyaz pirinç işlenmiş bir tahıldır; esmer pirinç gibi tam tahıllı seçeneklerde tahılın daha fazla kısmı korunur.

Bu, beyaz pirincin hiç yenmemesi gerektiği anlamına gelmez. Porsiyon büyüklüğü, öğündeki sebze miktarı ve yanında protein veya baklagil bulunması öğünün genel yapısını değiştirir.

Makarna

Makarna da karbonhidrat açısından zengin temel gıdalardan biridir. Özellikle büyük tabaklar tüketildiğinde öğündeki toplam karbonhidrat miktarı hızla yükselebilir.

Tam buğdaylı makarnalar genellikle daha fazla lif sağlar. Makarnanın sebze, baklagil veya uygun bir protein kaynağıyla birlikte tüketilmesi de daha dengeli bir öğün oluşturabilir.

Şekerli kahvaltılık gevrekler

Kahvaltılık gevreklerin besin profili birbirinden oldukça farklıdır. Bazıları tam tahıl ve lif açısından iyi olabilirken bazı ürünler yüksek miktarda eklenmiş şeker ve rafine tahıl içerebilir.

Bu nedenle yalnızca paketin ön yüzündeki “tahıllı” veya benzeri ifadeler yeterli değildir. Eklenmiş şeker ve lif miktarını karşılaştırmak daha anlamlıdır.

Şekerli içecekler

Gazlı içecekler, şeker eklenmiş soğuk çaylar, enerji içecekleri ve bazı aromalı içecekler önemli miktarda karbonhidratı şeker biçiminde sağlayabilir.

Buradaki temel sorun karbonhidratın kendisinden çok şekerin sıvı biçimde ve lif olmadan alınmasıdır. Bu içecekler aynı zamanda günlük enerji alımını fark edilmeden artırabilir.

Şekerlemeler

Jelibon, lokum, şekerleme ve benzeri ürünlerde karbonhidratın büyük bölümü şekerlerden gelir.

Protein, lif, vitamin ve mineral açısından zengin temel besinlerle karşılaştırıldığında besleyici değerleri daha sınırlıdır. Günlük bir besin kaynağı yerine daha seyrek tüketilen yiyecekler olarak düşünülmeleri daha uygundur.

Kek, kurabiye ve hamur işleri

Kek, kruvasan, kurabiye, bazı pastane ürünleri ve paketli tatlı atıştırmalıklar yalnızca karbonhidrat açısından değil; eklenmiş şeker, doymuş yağ ve enerji açısından da yoğun olabilir.

Bir yiyeceği değerlendirirken yalnızca “kaç gram karbonhidrat var?” sorusuna bakmanın neden yetersiz olduğunun iyi örneklerinden biridir.

Patates kızartması ve cips

Patates doğal olarak nişastalı bir sebzedir. Haşlanmış veya fırınlanmış patates ile patates kızartması ya da cipsin beslenmedeki yeri ise aynı değildir.

Kızartma ve yoğun işleme; enerji yoğunluğunu, yağ ve bazı ürünlerde tuz miktarını artırabilir. Bu nedenle pişirme şekli en az yiyeceğin kendisi kadar önem taşır.

Meyve suyu

Meyve sağlıklı beslenmenin değerli bir parçasıdır ancak meyve ile meyve suyu aynı şey değildir.

Bütün meyvede bulunan lif yapısının önemli bölümü meyve suyunda bulunmaz veya miktarı azalır. Meyve suyu ayrıca kısa sürede birkaç meyveye karşılık gelebilecek miktarda doğal şeker tüketilmesini kolaylaştırabilir.

Bu yüzden çoğu durumda meyvenin suyunu içmek yerine kendisini yemek daha avantajlıdır.

Şekerli yoğurtlar

Yoğurdun kendisinde süt şekeri olan laktoz doğal olarak bulunur. Fakat aromalı ve tatlandırılmış bazı yoğurtlarda buna ek olarak önemli miktarda eklenmiş şeker bulunabilir.

Sade yoğurdu taze meyveyle tüketmek, eklenmiş şekeri kontrol etmek isteyenler için daha basit bir seçenek olabilir.

Peki yüksek karbonhidratlı her yiyecek kötü mü?

Hayır.

Yulaf, bulgur, tam tahıllar, mercimek, nohut, kuru fasulye, meyveler ve bazı nişastalı sebzeler de karbonhidrat açısından zengin olabilir.

Fakat bunlar aynı zamanda lif ve çeşitli mikro besinleri sağlayabilir. Baklagiller ayrıca bitkisel protein açısından da değerlidir.

Bu nedenle “yüksek karbonhidrat = sağlıksız” denklemi doğru değildir.

Karbonhidrat seçerken hangi özelliklere bakılmalı?

En pratik yaklaşım dört noktaya bakmaktır:

Ne kadar işlenmiş?

Lif içeriyor mu?

Eklenmiş şeker miktarı yüksek mi?

Porsiyon ne kadar?

Örneğin yulaf ezmesi de şekerli gevrek de karbonhidrat sağlayabilir. Ancak lif ve eklenmiş şeker bakımından aralarında büyük fark bulunabilir.

Aynı şekilde bütün portakal ile portakal suyunu yalnızca toplam karbonhidrat üzerinden karşılaştırmak besinin yapısını gözden kaçırır.

Lif neden önemli?

Lif, bitkisel gıdalarda bulunan ve sindirim sisteminde diğer karbonhidratlardan farklı davranan bir karbonhidrat türüdür.

Tam tahıllar, sebzeler, meyveler ve baklagiller doğal lif kaynaklarıdır. Dünya Sağlık Örgütü yetişkinlerde gıdalardan gelen doğal lif için günlük en az 25 gram alımı öneriyor.

Lif içeriği yüksek besinlerin tercih edilmesi yalnızca bağırsak sağlığı açısından değil, sağlıklı beslenme düzeninin bütünü açısından da değerlidir.

Meyvedeki şeker ile gazlı içecekteki şeker aynı mı?

Kimyasal açıdan ortak şeker türleri bulunabilir; fakat tüketildiği besinin yapısı büyük fark yaratır.

Bütün meyve su, lif, vitaminler ve mineraller içeren bir gıdadır. Şekerli gazlı içecek ise genellikle eklenmiş şeker sağlar ve lif içermez.

Bu nedenle yalnızca etiketteki toplam karbonhidrat rakamını görmek besinin kalitesini anlamaya yetmez.

Karbonhidrat tamamen kesilmeli mi?

Sağlıklı yetişkinlerin çoğu için karbonhidratı tamamen ortadan kaldırmak gerekli değildir.

Dünya Sağlık Örgütü’nün güncel sağlıklı beslenme yaklaşımında, çoğu kişi için rafine edilmemiş karbonhidrat kaynaklarının beslenmenin anlamlı bir bölümünü oluşturabileceği belirtiliyor.

Asıl hedef karbonhidratı sıfırlamak değil; tam tahıl, sebze, meyve ve baklagil gibi kaynakların ağırlığını artırıp eklenmiş şeker ve yoğun biçimde işlenmiş rafine karbonhidratları sınırlamaktır.

Etikette neye bakabilirsiniz?

Paketli bir ürün alırken yalnızca “toplam karbonhidrat” satırına odaklanmayın.

Lif miktarına, eklenmiş şekere, porsiyon büyüklüğüne ve içindekiler listesine birlikte bakın. Benzer iki ürün arasında daha fazla lif ve daha az eklenmiş şeker içeren seçenek çoğu zaman daha iyi bir tercih olabilir.

Diyabeti olanlarda durum farklı olabilir

Diyabet, insülin direnci veya kan şekeri kontrolünü etkileyen başka bir sağlık sorunu bulunan kişilerde karbonhidratın miktarı, öğünlere dağılımı ve kullanılan ilaçlarla ilişkisi daha fazla önem kazanabilir.

Bu durumda internetteki genel bir karbonhidrat listesine göre beslenmeyi değiştirmek yerine kişisel sağlık durumu dikkate alınmalıdır.

Karbonhidrata değil, tabağın tamamına bakın

Karbonhidrat söz konusu olduğunda tek bir rakam çoğu zaman bütün hikâyeyi anlatmaz.

Mercimek, yulaf ve meyve de karbonhidrat içerir; şekerli içecek, şekerleme ve beyaz unlu tatlılar da. Aralarındaki farkı belirleyen temel özelliklerden biri besinin ne kadar işlendiği ve beraberinde ne kadar lif ve besin öğesi getirdiğidir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel beslenme bilgisi vermek amacıyla hazırlanmıştır. Diyabet, böbrek hastalığı veya başka bir sağlık sorunu nedeniyle özel beslenme gereksiniminiz varsa karbonhidrat alımınızı sağlık profesyoneliyle birlikte planlayın.

KAYNAKLAR

World Health Organization — Carbohydrate Intake for Adults and Children Guideline

World Health Organization — Healthy Diet

American Heart Association — Carbohydrates

American Heart Association — Whole Grains and Dietary Fiber

American Heart Association — 2026 Dietary Guidance to Improve Cardiovascular Health

WebMD — Foods High in Carbs and Calories

Kişi spreyi sıktığında burun içindeki damarlar daralır ve şişlik azalır. Etki geçtikten sonra burun yeniden, hatta bazı kişilerde öncekinden daha fazla tıkanabilir. Spreyin tekrar tekrar kullanılması bu döngünün sürmesine neden olabilir.

Hangi burun spreylerinden söz ediyoruz?

Bu uyarı bütün burun spreyleri için geçerli değil.

Risk özellikle hızlı burun açıcı etki gösteren, damarları daraltan topikal dekonjestanlarla ilişkilidir. Bunların başlıcaları:

Oksimetazolin

Ksilometazolin

Bazı diğer alfa-adrenerjik burun açıcı maddeler

Tuzlu su spreyleri ile alerji tedavisinde kullanılan kortikosteroid burun spreyleri aynı mekanizmayla çalışmaz ve “burun spreyi” adı altında bu ürünlerle aynı şekilde değerlendirilmemelidir.

Neden 5 gün sınırı gündeme geldi?

Birleşik Krallık İlaç ve Sağlık Ürünleri Düzenleme Kurumu MHRA, 30 Nisan 2026 tarihinde oksimetazolin ve ksilometazolin içeren burun açıcı sprey ve damlaların önerilen kullanım süresini en fazla beş günle sınırlandırdı.

Kararın gerekçesi, uzun veya aşırı kullanım sonrasında görülebilen geri tepme tıkanıklığı, ilaç kaynaklı rinit ve ilacın zamanla aynı etkiyi göstermemesi olarak açıklandı.

Farklı ülkelerde ürün etiketleri daha kısa kullanım süreleri önerebilir. Örneğin bazı oksimetazolin ürünlerinin ABD'deki güncel etiketlerinde üç günden uzun kullanılmaması, sık veya uzun kullanımın burun tıkanıklığının yeniden başlamasına ya da kötüleşmesine yol açabileceği belirtiliyor.

Bu nedenle tek bir evrensel süre yerine kullanılan ürünün prospektüsü ve sağlık otoritesinin önerisi esas alınmalıdır.

Sprey burnu nasıl daha fazla tıkayabilir?

Oksimetazolin ve ksilometazolin burun mukozasındaki damarları daraltır. Böylece şişmiş dokunun hacmi azalır ve hava yolu geçici olarak açılır.

Sorun, bu etkinin uzun süre tekrarlanmasıyla ortaya çıkabilir.

Damarların sürekli ilaçla daraltılması sonrasında burun dokusunun ilaca verdiği yanıt azalabilir. Spreyin etkisi geçtiğinde damarlar tekrar genişler ve burun mukozası şişebilir.

Kişi yeniden rahatlamak için spreyi tekrar kullanır. Bir süre sonra daha sık kullanma ihtiyacı hissedilebilir.

Bu tablo “rhinitis medicamentosa”, yani ilaç kullanımına bağlı rinit olarak adlandırılır.

Burnunuz sprey olmadan açılmıyorsa

Geri tepme tıkanıklığının en karakteristik hikâyelerinden biri, başlangıçta soğuk algınlığı veya alerji nedeniyle kullanılan spreyin haftalar boyunca devam ettirilmesidir.

İlk başta günde birkaç kez kullanılan ürün zamanla vazgeçilmez hale gelebilir. Spreyin etkisi geçer geçmez burun yeniden tıkanır ve kişi başka türlü nefes alamadığını düşünmeye başlayabilir.

Bu durum klasik anlamda madde bağımlılığıyla aynı değildir. Ancak ilacın yarattığı geri tepme etkisi nedeniyle kullanımın devam ettiği bir kısır döngü oluşabilir.

Başka hangi sorunlar görülebilir?

Topikal burun açıcıların uzun veya uygunsuz kullanımında yalnızca tıkanıklık görülmeyebilir.

Burunda yanma

Kuruluk

Tahriş

Burun kanaması

Mukozada hassasiyet

gibi yakınmalar da ortaya çıkabilir.

Uzun süreli ve aşırı kullanım burun içindeki dokular üzerinde daha belirgin değişikliklere yol açabilir.

Her burun tıkanıklığında sprey çözüm mü?

Hayır. Burun tıkanıklığı tek başına bir hastalık değildir; farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.

Soğuk algınlığı, alerjik rinit, sinüzit, burun kemiği eğriliği, burun polipleri ve başka yapısal sorunlar tıkanıklığa neden olabilir.

Bir burun açıcı sprey geçici rahatlama sağlayabilir ancak altta yatan nedeni ortadan kaldırmaz.

Örneğin alerjik rinitte uzun dönem tedavi yaklaşımı burun açıcı spreyleri sürekli kullanmak değildir. Klinik kılavuzlarda intranazal kortikosteroidler kalıcı alerjik rinitte temel tedavi seçeneklerinden biri olarak yer alır.

Tuzlu su spreyi de aynı riski taşır mı?

Hayır.

Serum fizyolojik veya tuzlu su içeren burun spreyleri damar daraltıcı değildir ve oksimetazolin ya da ksilometazolinle aynı geri tepme mekanizmasına sahip değildir.

Bu ayrım özellikle önemlidir çünkü tüketiciler çoğu zaman “burun spreyi” ifadesini bütün ürünleri kapsayan tek bir ilaç grubu gibi algılayabilir.

Aynı şekilde kortikosteroid içeren alerji spreyleri de farklı bir ilaç grubudur. Bu ürünlerin kendi kullanım kuralları ve yan etkileri vardır ancak dekonjestan spreylerde görülen klasik geri tepme tıkanıklığıyla aynı şekilde değerlendirilmezler.

Uzun zamandır kullanıyorsanız ne yapmalı?

Haftalardır veya aylardır damar daraltıcı bir burun spreyi kullanan kişilerin tedaviyi kendi kendine değiştirmek yerine sağlık profesyoneline danışması daha güvenlidir.

Sprey bırakıldığında tıkanıklık geçici olarak daha kötü hissedilebilir. Bu durum kişinin yeniden spreye başlamasına yol açabilir.

Tedavi yaklaşımı kullanılan ürünün türüne, kullanım süresine ve tıkanıklığın altında yatan nedene göre değişebilir. Bazı kişilerde kulak burun boğaz veya alerji değerlendirmesi gerekebilir.

Etikette etken maddeyi kontrol edin

Bir spreyin yalnızca marka adına bakarak hangi gruba girdiğini anlamak her zaman kolay değildir.

Etikette veya prospektüste “oksimetazolin” ya da “ksilometazolin” yazıyorsa ürün damar daraltıcı bir burun açıcıdır ve kullanım süresi konusunda özellikle dikkatli olunmalıdır.

Günlerdir burun spreyi kullanmanıza rağmen tıkanıklık devam ediyor, sprey olmadan nefes almak giderek zorlaşıyor veya ürünü önerilenden daha sık kullanma ihtiyacı hissediyorsanız altta yatan nedenin değerlendirilmesi gerekir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve kişisel tedavi önerisi değildir. Burun spreylerinin etken maddeleri ve kullanım süreleri farklıdır. İlacı hekime danışmadan değiştirmeyin; uzun süren veya giderek kötüleşen burun tıkanıklığında sağlık profesyoneline başvurun.

KAYNAKLAR

Medicines and Healthcare products Regulatory Agency — Nasal Decongestant Sprays and Drops Safety Update, 30 April 2026

U.S. National Library of Medicine DailyMed — Oxymetazoline Hydrochloride Nasal Decongestant Drug Label, 2026

The Journal of Allergy and Clinical Immunology — Rhinitis 2020: A Practice Parameter Update

Turkish Guideline for Diagnosis and Treatment of Allergic Rhinitis — Medication-Induced Rhinitis and Nasal Decongestants

International Consensus Statement on Allergy and Rhinology — Allergic Rhinitis

Akciğer kanserinin en agresif türlerinden biri olan küçük hücreli akciğer kanserinde dikkat çekici bir Faz III sonucu açıklandı.

13 Eylül'de Dünya Akciğer Kanseri Konferansı WCLC 2026'da sunulan ARTEMIS-008 çalışmasında, deneysel antikor-ilaç konjugatı risvutatug rezetecan nükseden küçük hücreli akciğer kanserinde topotekanla karşılaştırıldı.

Sonuçlar genel sağkalım, hastalığın ilerlemesine kadar geçen süre ve tümör yanıtı açısından risvutatug rezetecan lehine belirgin farklılık gösterdi.

461 HASTA ÇALIŞMAYA ALINDI

ARTEMIS-008, çok merkezli, açık etiketli ve randomize bir Faz III çalışma olarak yürütüldü.

Araştırmaya Çin'deki merkezlerden toplam 461 hasta katıldı.

Çalışmaya platin bazlı ilk basamak tedavi sırasında veya sonrasında hastalığı ilerleyen küçük hücreli akciğer kanseri hastaları dahil edildi.

Hastalar iki gruba ayrıldı.

Bir gruba üç haftada bir risvutatug rezetecan, diğer gruba ise topotekan verildi.

Katılımcıların yüzde 80'inden fazlası daha önce PD-1 veya PD-L1 inhibitörü tedavisi almıştı.

SAĞKALIM 18,5 AYA KARŞI 10,3 AY

Çalışmanın temel hedefi genel sağkalımdı.

6 Haziran 2026 veri kesim tarihinde ve medyan 12,2 aylık takip sonrasında risvutatug rezetecan grubunda medyan genel sağkalım 18,5 ay olarak hesaplandı.

Topotekan grubunda ise medyan genel sağkalım 10,3 aydı.

Hazard ratio 0,46 olarak bulundu.

Bu sonuç, çalışma koşullarında risvutatug rezetecan grubunda takip süresi boyunca ölüm hızının topotekan grubuna kıyasla yüzde 54 daha düşük olduğu anlamına geliyor.

Burada önemli bir ayrım var:

Bu bulgu "hastaların yüzde 54'ü kurtuldu" veya "ilaç ölüm olasılığını herkes için yüzde 54 azaltıyor" şeklinde yorumlanmamalı.

Hazard ratio, iki grubun takip süresindeki olay hızlarını karşılaştıran istatistiksel bir ölçü.

HASTALIĞIN İLERLEMESİNE KADAR GEÇEN SÜRE DE UZADI

Çalışmanın ikincil sonuçları da risvutatug rezetecan lehineydi.

Bağımsız merkezi değerlendirmeye göre medyan progresyonsuz sağkalım risvutatug rezetecan grubunda 7,2 ay oldu.

Topotekan grubunda ise 3,0 ay olarak bulundu.

Progresyon veya ölüm için hazard ratio 0,33'tü.

Bu sonuç, çalışma dönemindeki hastalık ilerlemesi veya ölüm hızının deneysel tedavi grubunda daha düşük olduğunu gösterdi.

TÜMÖR YANITINDA BÜYÜK FARK

Araştırmada objektif yanıt oranı da değerlendirildi.

Risvutatug rezetecan alan hastalarda objektif yanıt oranı yüzde 58,3 olarak bildirildi.

Topotekan grubunda ise bu oran yüzde 12,6'da kaldı.

Hastalık kontrol oranları sırasıyla yüzde 90,4 ve yüzde 60,2 olarak açıklandı.

Bu sonuçlar, genel sağkalım bulgusuyla birlikte deneysel ilacın nükseden küçük hücreli akciğer kanserindeki potansiyelini güçlendirdi.

RİSVUTATUG REZETECAN NEDİR?

Risvutatug rezetecan, kısaca Ris-Rez olarak da adlandırılan deneysel bir antikor-ilaç konjugatı.

İlaç B7-H3 adı verilen proteini hedefliyor.

B7-H3, küçük hücreli akciğer kanseri dahil bazı tümörlerde yüksek düzeyde bulunabiliyor.

Antikor-ilaç konjugatları bir antikor ile güçlü bir hücre öldürücü ilacı aynı yapı içerisinde birleştiren tedaviler.

Temel amaç, antikorun tümör hücresindeki hedefi tanıması ve taşıdığı ilaç yükünün kanser hücresine daha seçici biçimde ulaştırılması.

Risvutatug rezetecan, B7-H3'ü hedefleyen tamamen insan kaynaklı bir monoklonal antikora bağlı topoizomeraz inhibitörü yükü taşıyor.

YAN ETKİLER NASILDI?

Yeni bir kanser tedavisinde yalnızca etkinlik değil, güvenlilik de kritik önem taşıyor.

Derece 3 veya daha yüksek tedaviyle ilişkili yan etki oranı risvutatug rezetecan grubunda yüzde 60,9 olarak bildirildi.

Topotekan grubunda ise bu oran yüzde 78,2'ydi.

Her iki tedavide de ciddi yan etkilerin önemli bölümünü kan hücrelerindeki azalmalar oluşturdu.

Risvutatug rezetecan grubunda interstisyel akciğer hastalığı da özellikle izlenen yan etkilerden biriydi.

Bu olaylar risvutatug rezetecan alan 27 hastada, yani yüzde 11,7 oranında bildirildi.

Derece 3 veya üzeri interstisyel akciğer hastalığı oranı yüzde 3,9'du.

Çalışmada derece 4 veya 5 interstisyel akciğer hastalığı bildirilmedi.

KÜÇÜK HÜCRELİ AKCİĞER KANSERİ NEDEN ZOR TEDAVİ EDİLİYOR?

Küçük hücreli akciğer kanseri, akciğer kanserlerinin yaklaşık yüzde 15'ini oluşturuyor.

Hızlı büyüyebilmesi, erken dönemde yayılabilmesi ve tedaviden sonra tekrar ortaya çıkabilmesi hastalığın en önemli özellikleri arasında.

İlk basamak platin bazlı tedavilere başlangıçta güçlü yanıt alınabilse de hastaların önemli bölümünde hastalık daha sonra yeniden ilerliyor.

Bu nedenle nüks sonrası kullanılabilecek etkili tedavilerin geliştirilmesi önemli bir klinik ihtiyaç olmaya devam ediyor.

TOPOTEKAN NEDEN KARŞILAŞTIRMA TEDAVİSİYDİ?

Topotekan, küçük hücreli akciğer kanserinin ilk tedaviden sonra ilerlediği durumlarda uzun yıllardır kullanılan tedavi seçeneklerinden biri.

ARTEMIS-008 çalışmasında yeni tedavinin etkinliğini değerlendirebilmek için risvutatug rezetecan doğrudan topotekanla karşılaştırıldı.

İLAÇ ONAYLANDI MI?

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Risvutatug rezetecan halen araştırılmakta olan bir ilaç.

Çin'de platin bazlı kemoterapi sonrasında küçük hücreli akciğer kanseri için yapılan ruhsat başvurusu NMPA tarafından 2 Eylül 2026'da değerlendirmeye kabul edildi.

Bu, ilacın onaylandığı anlamına gelmiyor.

Başvurunun kabul edilmesi, düzenleyici kurumun ruhsat dosyasını değerlendirmeye aldığı anlamına geliyor.

Dolayısıyla ARTEMIS-008 sonuçları güçlü olsa da risvutatug rezetecan şu aşamada bu kullanım için yerleşik standart tedavi olarak sunulmamalı.

SONUÇLAR HER HASTAYA UYGULANABİLİR Mİ?

ARTEMIS-008 açısından önemli bir sınırlama da çalışmanın Çin'deki hastalarda gerçekleştirilmiş olması.

Farklı ülkelerden ve farklı hasta gruplarından elde edilecek sonuçların da değerlendirilmesi gerekiyor.

Risvutatug rezetecanın Çin dışındaki geliştirme programı devam ediyor.

Küresel Faz III çalışmalarından gelecek sonuçlar ilacın daha geniş hasta gruplarındaki etkinlik ve güvenliliğini anlamak açısından önemli olacak.

NEDEN ÖNEMLİ?

ARTEMIS-008, B7-H3 hedefli bir antikor-ilaç konjugatının herhangi bir tümör türünde genel sağkalım avantajı gösterdiği ilk pozitif Faz III çalışma olarak bildirildi.

18,5 aya karşı 10,3 aylık medyan genel sağkalım farkı, nükseden küçük hücreli akciğer kanseri gibi tedavi seçeneklerinin sınırlı olduğu bir hastalık açısından dikkat çekici.

Ancak sonuçların klinik pratiği ne ölçüde değiştireceği; tam bilimsel yayın, düzenleyici değerlendirmeler, küresel çalışmalar ve daha uzun takip sonuçlarıyla daha net ortaya çıkacak.

TIBBİ UYARI

Bu içerik bilimsel bir araştırmayı haberleştirmek amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel tedavi önerisi değildir. Kanser tedavileri hastalığın evresi, önceki tedaviler, hastanın genel durumu ve birçok klinik faktöre göre onkoloji uzmanı tarafından planlanır.

KAYNAKLAR

International Association for the Study of Lung Cancer (IASLC)
2026 World Conference on Lung Cancer
ARTEMIS-008 Faz III Çalışması
Hansoh Pharmaceutical Group
GSK
ClinicalTrials.gov

Kan tahlilinde Vitamin B12’nin düşük çıkması, vücudun yeterli B12 alamadığını veya alınan vitaminin yeterince emilemediğini düşündürebilir. B12 eksikliği yalnızca kansızlıkla ilgili değildir; sinir sistemini de etkileyebilir ve bazı kişilerde anemi ortaya çıkmadan nörolojik belirtiler gelişebilir.

Bu nedenle düşük B12 sonucunun hemogram, belirtiler, beslenme düzeni, kullanılan ilaçlar ve gerektiğinde ek laboratuvar testleriyle birlikte değerlendirilmesi önemlidir.

Vitamin B12 nedir ve neyi gösterir?

Vitamin B12, diğer adıyla kobalamin, DNA sentezi, kırmızı kan hücrelerinin oluşumu ve sinir sisteminin normal işleyişi için gerekli suda çözünen bir vitamindir.

İnsan vücudu B12’yi kendisi üretemez. Vitamin doğal olarak özellikle et, balık, yumurta ve süt ürünleri gibi hayvansal kaynaklı besinlerde bulunur; ayrıca B12 ile zenginleştirilmiş ürünlerden ve takviyelerden alınabilir.

Serum B12 testi kandaki vitamin düzeyini ölçer. Ancak tek başına serum B12 sonucu her zaman dokulardaki B12 durumunu kusursuz biçimde göstermez.

Vitamin B12 kaç olmalı?

B12 referans aralığı kullanılan laboratuvar ve yönteme göre değişir. Sonuçlar pg/mL veya pmol/L gibi farklı birimlerle raporlanabilir.

Yaygın klinik değerlendirmelerde serum B12’nin yaklaşık 200-250 pg/mL’nin altında bulunması eksiklik olasılığını artırır. Ancak tek bir evrensel eşik yoktur.

Özellikle yaklaşık 150-399 pg/mL gibi düşük veya sınırda sonuçlarda, klinik şüphe varsa metilmalonik asit (MMA) gibi ek testlerden yararlanılabilir. B12 eksikliğinde MMA yükselebilir.

Bu nedenle e-Nabız sonucunda yalnızca B12 rakamına değil, birime ve laboratuvarın referans aralığına da bakılmalıdır.

Vitamin B12 düşüklüğü neden olur?

B12 düşüklüğünün nedeni her zaman beslenme yetersizliği değildir.

Başlıca nedenler şunlardır:

• B12 içeren besinlerin yetersiz tüketilmesi
• Vegan veya çok kısıtlı hayvansal gıda içeren beslenme
• Pernisiyöz anemi ve intrinsik faktör eksikliği
• Mide veya ince bağırsakla ilgili emilim bozuklukları
• Çölyak veya Crohn hastalığı gibi bazı gastrointestinal hastalıklar
• Mide veya bağırsak ameliyatları
• Uzun süreli metformin kullanımı
• Uzun süre kullanılan bazı mide asidi azaltıcı ilaçlar
• İleri yaşla birlikte B12 emiliminin azalması

Düşük sonuç saptandığında yalnızca B12 vermek yerine eksikliğin nedenini belirlemek, özellikle tekrarlayan veya belirgin eksikliklerde önemlidir.

B12 düşüklüğünün belirtileri nelerdir?

B12 eksikliği yavaş gelişebilir ve belirtiler kişiden kişiye değişebilir.

Görülebilecek belirtiler arasında:

• Halsizlik ve çabuk yorulma
• Solukluk
• Dil üzerinde hassasiyet veya yanma
• El ve ayaklarda uyuşma veya karıncalanma
• Denge sorunları
• Kas güçsüzlüğü
• Konsantrasyon güçlüğü
• Bazı bilişsel değişiklikler

yer alabilir.

B12 eksikliği megaloblastik anemiye yol açabilir. Ancak önemli bir ayrıntı, nörolojik belirtilerin anemi olmadan da ortaya çıkabilmesidir.

Uzun süre devam eden ciddi eksiklikte bazı sinir sistemi hasarlarının tamamen düzelmemesi mümkün olduğundan belirgin nörolojik yakınmaların geciktirilmeden değerlendirilmesi önemlidir.

B12 düşüklüğü unutkanlık yapar mı?

B12 eksikliğinde bilişsel değişiklikler ve konsantrasyon sorunları görülebilir. Ancak unutkanlığın çok sayıda farklı nedeni vardır.

Uyku bozuklukları, depresyon, tiroid hastalıkları, kullanılan ilaçlar ve nörolojik hastalıklar da unutkanlığa neden olabilir.

Bu nedenle unutkanlık yaşayan bir kişide düşük B12 bulunması, bütün yakınmaların otomatik olarak B12 eksikliğinden kaynaklandığını göstermez.

B12 düşüklüğü uyuşma ve karıncalanma yapar mı?

Evet. B12 eksikliğinin dikkat çeken özelliklerinden biri sinir sistemini etkileyebilmesidir.

El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, duyu değişiklikleri ve ilerleyen durumlarda denge bozukluğu görülebilir.

Bu belirtiler B12 eksikliğine özgü değildir; diyabet, sinir sıkışmaları ve başka nörolojik sorunlar da benzer yakınmalara neden olabilir.

Vitamin B12 yüksekliği ne anlama gelir?

B12 yüksekliğinin en basit nedenlerinden biri B12 içeren takviye veya enjeksiyon kullanılmasıdır.

Takviye kullanmayan bir kişide belirgin ve tekrarlayan yüksek B12 ise tek başına belirli bir hastalığın tanısı değildir. Bazı karaciğer ve böbrek hastalıkları ile bazı hematolojik veya başka hastalıklarda yüksek serum B12 görülebilir.

Bu nedenle beklenmedik yüksek bir sonuç, özellikle kalıcıysa kişinin diğer laboratuvar bulguları ve klinik durumu dikkate alınarak değerlendirilir.

Sırf B12 yüksek çıktığı için değeri düşürmeye yönelik özel bir diyet veya tedavi uygulanmaz; varsa neden araştırılır.

Vitamin B12 nasıl normale döner?

Yaklaşım eksikliğin nedenine ve derecesine bağlıdır.

Beslenmeye bağlı hafif eksikliklerde B12 içeren besinlerin artırılması ve uygun hastalarda ağızdan takviye yeterli olabilir. Emilim bozukluğu, pernisiyöz anemi veya belirgin nörolojik bulgular bulunan kişilerde tedavi şekli farklılaşabilir ve B12 enjeksiyonları gerekebilir.

Eksikliğin düzeltilmesinde tek bir tedavi yöntemi herkes için uygun değildir. Özellikle nedeni bilinmeyen veya tekrarlayan B12 düşüklüğünde altta yatan sorunun belirlenmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

B12 testi için aç olmak gerekir mi?

B12 testi için hazırlık laboratuvar yöntemine ve beraberinde istenen diğer testlere göre değişebilir. Bu nedenle kan vermeden önce laboratuvarın veya testi isteyen sağlık profesyonelinin hazırlık talimatı esas alınmalıdır.

B12 düşük ama hemoglobin normalse eksiklik olabilir mi?

Evet. B12 eksikliğinde nörolojik belirtiler veya biyokimyasal eksiklik, belirgin anemi gelişmeden önce ortaya çıkabilir. Normal hemoglobin tek başına B12 eksikliğini dışlamaz.

B12 düşüklüğünde hangi doktora gidilir?

İlk değerlendirme aile hekimi veya iç hastalıkları tarafından yapılabilir. Belirgin uyuşma, denge bozukluğu gibi nörolojik belirtilerde veya emilim bozukluğu şüphesinde klinik duruma göre nöroloji ya da gastroenteroloji değerlendirmesi de gerekebilir.

Kaynaklar

1. National Institutes of Health Office of Dietary Supplements. Vitamin B12 Fact Sheet for Health Professionals. National Institutes of Health.
2. National Institute for Health and Care Excellence. Vitamin B12 Deficiency in Over 16s: Diagnosis and Management. NICE Guideline NG239, 2024.
3. British Society for Haematology. Guidelines for the Diagnosis and Treatment of Cobalamin and Folate Disorders. British Journal of Haematology, 2014.
4. U.S. National Library of Medicine. Vitamin B12 Level. MedlinePlus Medical Encyclopedia.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Ankara ve İstanbul’daki birimlerinde görevlendirilmek üzere toplam 53 sözleşmeli personel alımı yapacağını duyurdu.

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 4/B maddesi kapsamında gerçekleştirilecek alımlarda arşiv uzmanından büro personeline, avukattan koruma ve güvenlik görevlisine, tekniker ve teknisyenden aşçı, temizlik ve bahçıvan kadrolarına kadar farklı pozisyonlar bulunuyor.

53 kişilik kontenjan nasıl dağıtılacak?

İlanda yer alan kontenjanlar şöyle:

Arşiv Uzmanı (1. Grup) – İstanbul: 5
Arşiv Uzmanı (2. Grup) – Ankara: 5
Büro Personeli – Ankara: 3
Büro Personeli – İstanbul: 3
Avukat – Ankara: 1
Koruma ve Güvenlik Görevlisi (Erkek) – Ankara: 2
Koruma ve Güvenlik Görevlisi (Erkek) – İstanbul: 8
Koruma ve Güvenlik Görevlisi (Kadın) – Ankara: 1
Koruma ve Güvenlik Görevlisi (Kadın) – İstanbul: 1
Tekniker (Mobilya) – Ankara: 1
Tekniker (Fotoğrafçılık) – Ankara: 1
Tekniker (İnşaat) – İstanbul: 1
Teknisyen (Ahşap) – İstanbul: 1
Teknisyen (Metal) – İstanbul: 2
Teknisyen (Elektrik) – İstanbul: 2
Teknisyen (İnşaat) – İstanbul: 3
Teknisyen (Tesisat) – İstanbul: 4
Destek Personeli (Aşçı) – Ankara: 2
Destek Personeli (Aşçı) – İstanbul: 2
Destek Personeli (Temizlik-Erkek) – İstanbul: 3
Destek Personeli (Temizlik-Kadın) – İstanbul: 1
Destek Personeli (Bahçıvan) – İstanbul: 1

Toplam kontenjan 53 kişi olarak belirlendi.

Lise, ön lisans ve lisans mezunları başvurabilecek

İlanda farklı öğrenim düzeylerine yönelik kadrolar bulunuyor.

Arşiv uzmanı, büro personeli ve avukat pozisyonları için lisans; koruma ve güvenlik görevlisi ile tekniker ve aşçı pozisyonlarının bir bölümü için ön lisans; teknisyen, temizlik ve bahçıvan kadroları için ise ortaöğretim mezuniyet şartları aranıyor.

KPSS şartı kaç?

Adayların başvuracakları pozisyona göre ilgili KPSS puan türüne sahip olmaları gerekiyor.

Arşiv uzmanı, büro personeli ve avukat kadrolarında KPSSP3 puan türünden en az 70 puan şartı bulunuyor.

Koruma ve güvenlik görevlisi ile ön lisans düzeyindeki diğer ilgili pozisyonlarda KPSSP93 puan türünden en az 60 puan; ortaöğretim düzeyindeki pozisyonlarda ise KPSSP94 puan türünden en az 60 puan isteniyor.

Lisans mezuniyet şartı bulunan pozisyonlarda 2024 veya 2025 KPSS (B) grubu sınav sonuçları dikkate alınacak. Ön lisans ve ortaöğretim pozisyonlarında ise ilanda belirtilen 2024 KPSS sonuçları esas alınacak.

Kimler sözlü sınava çağrılacak?

İlanda belirtilen genel ve özel şartları sağlayan adaylar, ilgili KPSS puanlarına göre en yüksek puandan başlanarak sıralanacak.

Her pozisyon için alınacak personel sayısının üç katı kadar aday sözlü sınava çağrılacak. Son sıradaki adayla aynı KPSS puanına sahip adaylar da sınava katılabilecek.

Sözlü sınavda adayların mesleki bilgi düzeyi 50 puan üzerinden değerlendirilecek. Ayrıca ifade ve muhakeme gücü, liyakat ve temsil kabiliyeti, özgüven ve ikna kabiliyeti, genel kültür ile bilimsel ve teknolojik gelişmelere açıklık da değerlendirmeye alınacak.

Sözlü sınavdan başarılı sayılabilmek için komisyon üyelerinin verdiği puanların aritmetik ortalamasının en az 70 olması gerekiyor.

Başvurular ne zaman?

Başvurular 14 Eylül 2026 saat 09.00’da başlayacak ve 24 Eylül 2026 saat 23.59’da sona erecek.

Başvurular e-Devlet üzerinden “Devlet Arşivleri Başkanlığı-Kariyer Kapısı Kamu İşe Alım” hizmeti veya Kariyer Kapısı İşe Alım platformu üzerinden elektronik ortamda gerçekleştirilecek.

Şahsen, posta veya faks yoluyla yapılan başvurular kabul edilmeyecek.

Adaylar yalnızca bir pozisyon ve bir il için başvuru yapabilecek.

Arşiv uzmanlığı için özel şartlar

Arşiv Uzmanı 1. Grup için kütüphanecilik, arşiv veya programında Osmanlı Paleografyası, Arapça ve Farsça derslerine yer veren en az dört yıllık bölümlerden mezuniyet şartı bulunuyor. Ayrıca KPSSP3 puanının en az 70 olması gerekiyor.

Arşiv Uzmanı 2. Grup için ise Bilgi ve Belge Yönetimi, Dokümantasyon ve Enformasyon, Arşivcilik, Kütüphanecilik veya Kütüphanecilik ve Bilgi Çalışmaları lisans programlarından birinden mezun olmak gerekiyor.

Büro personeli için hangi bölümler kabul edilecek?

Büro personeli kadrosuna başvuracakların en az dört yıllık eğitim veren İktisat, Siyasal Bilgiler, İşletme, İşletme ve Yönetim Bilimleri veya İktisadi ve İdari Bilimler fakültelerinin lisans programlarından mezun olmaları gerekiyor.

Bu kadro için de KPSSP3 puan türünden en az 70 puan şartı aranıyor.

Güvenlik görevlileri için ek şartlar var

Koruma ve güvenlik görevlisi kadrolarına başvuracak adayların herhangi bir ön lisans programından mezun olmalarının yanı sıra geçerlilik süresi dolmamış silahlı özel güvenlik görevlisi kimlik kartına sahip olmaları gerekiyor.

Bu pozisyonlarda KPSSP93 puan türünden en az 60 puan şartı bulunuyor.

Başvuru sonuçları nereden açıklanacak?

Sözlü sınava katılmaya hak kazanan adayların listesi Devlet Arşivleri Başkanlığının internet sitesi ile Kariyer Kapısı üzerinden duyurulacak.

Adaylara ayrıca bireysel bildirim yapılmayacağı belirtildi.

Sözlü sınavın tarihi, saati ve yeri daha sonra Başkanlık tarafından ilan edilecek.

Atamaya hak kazanan adaylar hakkında güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması gerçekleştirilecek. Gerekli görülmesi halinde illere göre ayrı yedek listeler de oluşturulabilecek.

Salatayı yalnızca ana yemeğin yanında servis edilen birkaç yeşillikten ibaret görmek istemeyenler için nohutlu Akdeniz salatası oldukça renkli ve doyurucu bir alternatif. Haşlanmış nohut; domates, salatalık, kırmızı soğan, avokado, beyaz peynir ve bol yeşillikle aynı kasede buluşuyor.

Tarifin karakterini ise limon, zeytinyağı, sarımsak ve sumakla hazırlanan sos belirliyor. Nohudun hafif nötr tadı bu ekşi ve aromatik sosu iyi taşıyor; beyaz peynir tuzluluk, avokado ise kremamsı bir doku kazandırıyor.

Yaklaşık 15 dakikada hazırlanabilen salata, önceden haşlanmış veya tuz ilavesi kontrollü konserve nohut kullanıldığında pişirme gerektirmiyor. Böylece özellikle hızlı öğle veya hafif akşam yemeği arayanlar için uygulanabilir hale geliyor.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Nohut bitkisel protein, kompleks karbonhidrat ve lif içeren kuru baklagillerden biridir. Bu nedenle yalnızca sebzelerden hazırlanan birçok salataya kıyasla daha doyurucu bir temel oluşturabilir.

Domates, salatalık, biber, maydanoz ve roka aynı öğünde sebze çeşitliliğini artırıyor. Avokado ve zeytinyağı ise ağırlıklı olarak doymamış yağ asitleri sağlıyor.

Beyaz peynir tarifin protein ve kalsiyum miktarına katkıda bulunurken tuz içeriğini de artırabilir. Bu nedenle peynir kullanıldığında sosun içine ayrıca fazla tuz eklememek daha dengeli bir yaklaşım.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 15 dakika
Pişirme süresi: Hazır haşlanmış nohut kullanılırsa yok
Toplam süre: 15 dakika
Kaç kişilik: 4 kişilik
Yaklaşık porsiyon büyüklüğü: 1 büyük salata kasesi
Zorluk: Çok kolay
Öğün: Öğle / akşam yemeği
Kategori: Akdeniz Tipi Beslenme

Yaklaşık besin değerleri

1 porsiyon için yaklaşık:

Kalori: 390 kcal
Protein: 15 g
Karbonhidrat: 39 g
Yağ: 21 g
Lif: 11 g

Değerler kullanılan nohut, avokado, beyaz peynir ve zeytinyağı miktarlarına göre yaklaşık hesaplanmıştır. Peynirin yağ oranı, avokadonun büyüklüğü ve gerçek porsiyon miktarı değerleri değiştirebilir.

Malzemeler

480 gram haşlanmış ve süzülmüş nohut
250 gram cherry domates
1 büyük salatalık, yaklaşık 200 gram
1 kırmızı kapya biber, yaklaşık 120 gram
1 küçük kırmızı soğan, yaklaşık 80 gram
1 orta boy avokado, yaklaşık 150 gram yenilebilir kısım
120 gram beyaz peynir
1 büyük avuç roka
Yarım demet maydanoz
2 yemek kaşığı taze nane

Limonlu Akdeniz sosu için:

3 yemek kaşığı zeytinyağı, yaklaşık 40 ml
1 büyük limonun suyu, yaklaşık 40 ml
1 küçük diş sarımsak
1 tatlı kaşığı sumak
Yarım çay kaşığı kuru kekik
Yarım çay kaşığı karabiber
Gerekiyorsa çok az tuz

Nohutlu Akdeniz salatası nasıl yapılır?

1. Konserve nohut kullanıyorsanız nohudu süzgece alın, bol suyla iyice durulayın ve fazla suyunun süzülmesini bekleyin.

2. Cherry domatesleri ortadan ikiye kesin.

3. Salatalığı iri küpler halinde doğrayın. Çok sulu bir salatalık kullanıyorsanız çekirdekli orta kısmın bir bölümünü çıkarabilirsiniz.

4. Kapya biberi küçük küpler veya ince şeritler halinde kesin.

5. Kırmızı soğanı mümkün olduğunca ince yarım ay şeklinde doğrayın.

6. Soğanın tadını daha yumuşak isteyenler dilimleri 5-10 dakika soğuk suda bekletip ardından iyice süzebilir.

7. Maydanoz ve naneyi iri biçimde kıyın. Rokayı çok büyükse birkaç parçaya bölün.

8. Sos için zeytinyağı, limon suyu, ezilmiş sarımsak, sumak, kekik ve karabiberi küçük bir kavanoza alın.

9. Kavanozun kapağını kapatıp sos hafifçe emülsifiye olana kadar kuvvetlice çalkalayın.

10. Tuz eklemeden önce beyaz peynirin tuzluluğunu dikkate alın.

11. Nohut, domates, salatalık, kapya biber, kırmızı soğan, roka, maydanoz ve naneyi geniş bir salata kasesine alın.

12. Hazırladığınız sosun yaklaşık üçte ikisini sebzelerin üzerine dökün.

13. Malzemeleri ezmeden iki büyük kaşık yardımıyla alttan üste doğru karıştırın.

14. Avokadoyu servis zamanına yakın ortadan ikiye kesin, çekirdeğini çıkarın ve yaklaşık 1,5 santimetrelik küpler halinde doğrayın.

15. Avokadoyu salataya ekleyin ve kalan limonlu sostan biraz üzerine gezdirin. Limon avokadonun yüzeyindeki kararmayı bir miktar yavaşlatır.

16. Beyaz peyniri iri küpler veya parçalar halinde en son ekleyin.

17. Salatayı yalnızca birkaç kez nazikçe karıştırın. Fazla karıştırmak avokado ve peynirin ezilmesine, salatanın bulanık görünmesine neden olabilir.

18. Tadını kontrol edin. Gerekiyorsa biraz daha limon, sumak veya karabiber ekleyin.

19. Hazırladıktan kısa süre sonra servis edin.

Şefin püf noktası

Nohutları yıkadıktan sonra iyice süzmek önemli. Islak nohut salata sosunu seyreltir ve sosun malzemelerin yüzeyine tutunmasını zorlaştırır.

Avokado ve beyaz peyniri diğer malzemelerden sonra ekleyin. Böylece karıştırma sırasında ezilmezler ve salatanın renkleri daha belirgin kalır.

Sosu tek seferde tamamen dökmek yerine önce üçte ikisini kullanın. Sebzelerin miktarı ve sululuğu değişebildiği için kalan sosu ihtiyaç halinde eklemek daha kontrollü sonuç verir.

Daha sağlıklı hale nasıl getirilebilir?

Tarif zaten sebze, baklagil ve doymamış yağ kaynaklarını bir araya getiriyor. Bu nedenle sırf “daha sağlıklı” görünmesi için temel yapısını değiştirmek gerekmiyor.

Tuz tüketimini sınırlamak isteyenler daha az tuzlu beyaz peynir tercih edebilir veya peyniri daha küçük porsiyonda kullanabilir.

Konserve nohut kullanılıyorsa süzüp bol suyla durulamak ürünün salamura sıvısını uzaklaştırmaya yardımcı olur.

Zeytinyağı besleyici bir yağ kaynağı olmakla birlikte enerji yoğunluğu yüksektir. Bu nedenle miktarı göz kararı değil ölçerek kullanmak yararlı olur.

Kimler için uygun?

Nohutlu Akdeniz salatası, yumurta ve et içermeyen doyurucu bir öğün arayanlar için uygundur. Süt ürünlerini tüketen vejetaryen beslenme biçimine uyumludur.

Beyaz peynir çıkarıldığında ve diğer malzemelerin uygunluğu kontrol edildiğinde vegan olarak da hazırlanabilir.

Tarifin temel malzemelerinde gluten içeren tahıl bulunmaz. Ancak çölyak hastalığı bulunan kişilerin konserve nohut, baharat ve diğer paketli ürünlerin etiketlerini ve çapraz bulaşma riskini kontrol etmesi gerekir.

Süt proteini alerjisi bulunan kişiler beyaz peynir kullanmamalıdır.

Nohutlu salata kaç kaloridir?

Verilen ölçüler dört ana öğün porsiyonuna ayrıldığında bir porsiyon yaklaşık 390 kalori sağlayabilir. Avokado, beyaz peynir ve zeytinyağı miktarı toplam enerji değerini önemli ölçüde değiştirebilir.

Nohutlu salata tok tutar mı?

Nohut protein ve lif içerir. Salatada sebzeler, avokado ve zeytinyağı da bulunduğu için yalnızca yeşillikten hazırlanan basit salatalardan daha kapsamlı bir öğün oluşturabilir.

Doygunluk kişiden kişiye değiştiği için tek bir yiyeceğin herkesi belirli bir süre tok tutacağı söylenemez.

Nohutlu salataya hangi peynir yakışır?

Beyaz peynir, feta benzeri peynirler ve lor kullanılabilir. Lor daha farklı ve daha yumuşak bir lezzet verirken beyaz peynir salataya daha belirgin tuzlu bir karakter kazandırır.

Nohutlu salata bir gece önceden yapılır mı?

Malzemelerin büyük bölümü önceden hazırlanabilir ancak bütün salatayı soslayıp gece boyunca bekletmek ideal değildir.

Nohut ve doğranmış sert sebzeler ayrı hazırlanabilir. Avokado, yeşillikler, peynir ve sos ise mümkünse servis zamanına yakın eklenmelidir.

Nohutlu Akdeniz salatasının yanına ne gider?

Ana öğün olarak tek başına tüketilebilir. Daha kapsamlı bir sofra hazırlanıyorsa yanında yoğurt veya cacık, sebze çorbası ya da ihtiyaca göre küçük porsiyon tam tahıllı bir eşlikçi sunulabilir.

Saklama ve servis

Avokado, domates ve sos içeren salata en iyi dokusunu hazırlandıktan kısa süre sonra verir.

Önceden hazırlamak gerekiyorsa nohudu, sert sebzeleri, yeşillikleri, peyniri, avokadoyu ve sosu mümkün olduğunca ayrı saklamak daha iyi sonuç verir.

Servis sırasında bütün malzemeleri birleştirmek sebzelerin diri, avokadonun kremamsı ve peynirin bütün halde kalmasını sağlar.

Nohutlu Akdeniz salatası, salatayı yalnızca garnitür olmaktan çıkarıp ana öğüne yaklaştıran tariflerden biri. Nohutun doyuruculuğu, sebzelerin ferahlığı, avokadonun kremamsı dokusu ve limonlu-sumaklı sos aynı kasede farklı tat ve dokuları buluşturuyor.

Temel tarif mevsime göre farklı sebzelerle kolayca değiştirilebilir. Böylece nohut ve limonlu sos temelini koruyarak yıl boyunca farklı Akdeniz salataları hazırlamak mümkün.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
USDA – FoodData Central

Çinko; bağışıklık sistemi, protein ve DNA sentezi, hücre bölünmesi, büyüme ve yara iyileşmesi için gerekli temel minerallerden biridir. Eksikliğinde saç dökülmesi, iştah azalması, tat ve koku duyusunda bozulma, yaraların daha geç iyileşmesi ve bazı kişilerde enfeksiyonlara yatkınlık görülebilir.

Ancak bu belirtilerin hiçbiri tek başına çinko eksikliği anlamına gelmez. Saç dökülmesi, halsizlik veya geç yara iyileşmesi çok sayıda başka durumdan da kaynaklanabilir. Üstelik çinko düzeyini değerlendirmek için kullanılan kan testi bile tek başına kusursuz bir tanı yöntemi değildir.

“Çinko üçüncü en önemli besin öğesidir” iddiası doğru mu?

Çinkoyu vitamin ve mineraller arasında “üçüncü en önemli besin öğesi” olarak sıralayan kabul edilmiş bilimsel bir sınıflandırma bulunmuyor.

Çinko gerekli bir eser elementtir ve yüzlerce enzimin çalışmasına katkıda bulunur. Bağışıklık fonksiyonu, protein ve DNA sentezi, hücre çoğalması, büyüme, tat duyusu ve yara iyileşmesi gibi çok sayıda biyolojik süreçte görev alır.

Bu nedenle önemli bir mineraldir; ancak diğer zorunlu besin öğeleri arasında bilimsel olarak “üçüncü sırada” gösterilmesi doğru değildir.

Çinko eksikliğinin belirtileri neler olabilir?

Eksikliğin derecesine ve kişinin yaşına göre bulgular değişebilir.

Görülebilecek belirtiler arasında:

Saç dökülmesi

İştah azalması

Tat veya koku duyusunda azalma

Yaraların daha yavaş iyileşmesi

Cilt sorunları

İshal

Halsizlik ve isteksizlik

Çocuklarda büyümenin yavaşlaması

Bazı kişilerde enfeksiyonlara karşı direncin azalması

yer alabilir.

Çocuklarda belirgin çinko eksikliği büyüme ve gelişmeyi etkileyebilir. Erişkinlerde ise saç, cilt, iştah, tat-koku duyusu ve yara iyileşmesiyle ilgili belirtiler daha fazla öne çıkabilir.

Saç dökülmesi varsa mutlaka çinko eksikliği mi vardır?

Hayır.

Çinko eksikliği saç dökülmesine yol açabilen nedenlerden biridir ancak demir eksikliği, tiroit hastalıkları, genetik saç dökülmesi, hızlı kilo kaybı, bazı ilaçlar, enfeksiyonlar ve başka beslenme sorunları da saç kaybına neden olabilir.

Çinko takviyesinin eksikliği olmayan bir kişide saçları yeniden çıkardığına ilişkin genel bir kural yoktur. Çinko eksikliği gerçekten mevcutsa eksikliğin giderilmesi buna bağlı belirtilerin düzelmesine yardımcı olabilir.

Kimlerde çinko eksikliği riski daha yüksek?

Güncel kaynaklarda risk özellikle bazı gruplarda daha yüksek kabul ediliyor.

Crohn hastalığı, çölyak veya inflamatuvar bağırsak hastalığı gibi emilimi etkileyen hastalıkları bulunanlar

Bariatrik cerrahi veya bazı mide-bağırsak ameliyatlarını geçirenler

Vejetaryen veya vegan beslenen kişiler

Gebeler ve emzirenler

Altı aydan sonra yalnızca anne sütüyle beslenmeye devam eden ve yeterli tamamlayıcı besin almayan bebekler

Alkol kullanım bozukluğu bulunan kişiler

Orak hücre hastalığı bulunan çocuklar

Yetersiz veya tek yönlü beslenen kişiler

Bazı kronik hastalıkları bulunan kişiler

Bazı diüretik ilaçları kullananlarda da idrarla çinko kaybının artabileceği bildiriliyor.

Vegan ve vejetaryen beslenme neden risk oluşturabilir?

Bitkisel besinlerde de çinko bulunur. Ancak tam tahıllar, baklagiller ve bazı bitkisel besinlerde bulunan fitatlar çinkonun bağırsaktan emilimini azaltabilir.

Bu durum vegan veya vejetaryen beslenen herkesin çinko eksikliği yaşayacağı anlamına gelmez. İyi planlanmış bir beslenmeyle ihtiyaç karşılanabilir. Risk, alınan çinko miktarı kadar mineralin biyoyararlanımıyla da ilgilidir.

Yaşlanmak doğrudan çinko eksikliğine yol açar mı?

Yaşlanmayı tek başına çinko eksikliğinin nedeni olarak göstermek doğru değil.

İleri yaşlarda iştah azalması, beslenme çeşitliliğinin düşmesi, kronik hastalıklar, emilim sorunları veya kullanılan ilaçlar nedeniyle yetersizlik riski artabilir. Özellikle evden çıkmakta zorlanan veya kurum bakımında yaşayan ileri yaştaki kişilerde risk daha yüksek olabilir.

Şeker tüketimi çinko eksikliği yapar mı?

“Şeker tüketmek doğrudan çinko eksikliğine neden olur” şeklinde yerleşik bir tıbbi kabul bulunmuyor.

Besin değeri düşük, tek yönlü ve aşırı işlenmiş gıdalar ağırlıklı bir beslenme düzeni kişinin yeterli vitamin ve mineral alamamasına katkıda bulunabilir. Fakat şeker tüketimini tek başına çinko eksikliğinin doğrudan nedeni olarak göstermek bilimsel açıdan fazla basitleştirici olur.

Kronik stres çinko eksikliği yapar mı?

Kronik stres de günlük yaşamda sıkça çinko eksikliğinin doğrudan nedeni olarak gösteriliyor. Ancak sağlıklı bireylerde “stres çinkoyu tüketir ve eksiklik oluşturur” biçimindeki kesin ifade güncel klinik kanıtların desteklediğinden daha güçlüdür.

Ağır hastalık, yanık, sepsis ve ciddi metabolik stres durumlarında çinko metabolizması ve kan düzeyleri değişebilir. Günlük psikolojik stres ile klinik çinko eksikliğini aynı şey gibi değerlendirmemek gerekir.

Alkol gerçekten etkileyebilir mi?

Evet. Alkol kullanım bozukluğu çinko yetersizliği açısından bilinen risk gruplarından biridir.

Alkol çinkonun bağırsaktan emilimini azaltabilir ve idrarla kaybını artırabilir. Ayrıca uzun süreli yoğun alkol kullanımı yetersiz ve dengesiz beslenmeyle birlikte görülebilir.

Çinko eksikliği basit bir testle anlaşılır mı?

Kısmen, fakat konu sosyal medyada anlatıldığı kadar basit değil.

Serum veya plazma çinko düzeyi klinikte kullanılabilir. Buna rağmen tek bir kan sonucuyla kişinin toplam çinko durumunu kesin olarak belirlemek her zaman mümkün değildir.

Kan çinko düzeyi günün saatinden, enfeksiyonlardan, iltihabi durumdan, hormon değişikliklerinden, açlık durumundan ve yakın dönemdeki hastalıktan etkilenebilir.

Bu nedenle hekimler yalnızca laboratuvar değerine değil; beslenmeye, hastalıklara, kullanılan ilaçlara, risk faktörlerine ve klinik belirtilere birlikte bakar.

Saçtan çinko testi yaptırmak güvenilir mi?

Saçtaki çinko miktarının ölçülmesi klinik çinko eksikliğini belirlemek için standart ve güvenilir bir tanı yöntemi kabul edilmez.

Benzer şekilde tek başına idrar çinko ölçümü de hafif eksikliği güvenilir biçimde ortaya koymayabilir.

Günde ne kadar çinko gerekir?

Yetişkinlerde önerilen günlük çinko alımı genel olarak kadınlarda yaklaşık 8 mg, erkeklerde yaklaşık 11 mg düzeyindedir.

Gebelik ve emzirme döneminde ihtiyaç artabilir. Çocuklarda gereksinim yaşa göre değişir.

Çinko hangi besinlerde bulunur?

Çinkonun iyi besinsel kaynakları arasında:

İstiridye ve diğer bazı deniz ürünleri

Kırmızı et

Kümes hayvanları

Süt ve süt ürünleri

Yumurta

Baklagiller

Kuruyemişler ve çekirdekler

Tam tahıllar

Çinkoyla zenginleştirilmiş bazı kahvaltılık tahıllar

bulunur.

Hayvansal kaynaklardaki çinkonun emilimi çoğu zaman bitkisel kaynaklara göre daha yüksektir.

Takviyeye hemen başlanmalı mı?

Çinko eksikliğinden şüphelenmek, yüksek doz çinko takviyesine kendi kendine başlamak için yeterli değildir.

Takviyenin gerekli olup olmadığı kişinin beslenmesine, laboratuvar bulgularına, belirtilerine ve varsa hastalıklarına göre değerlendirilmelidir.

Yetişkinler için günlük toplam çinko alımında tolere edilebilir üst sınır 40 mg olarak belirlenmiştir. Bu değer tedavi amacıyla hekim gözetiminde kullanılan dozlarla aynı şey değildir.

Fazla çinko neden sorun olabilir?

Uzun süre gereğinden fazla çinko almak zararsız değildir.

Yüksek dozlar bulantı, kusma ve mide-bağırsak yakınmalarına yol açabilir. Uzun süre aşırı çinko kullanımı bakır emilimini bozabilir; bakır eksikliği, kansızlık ve nörolojik sorunlar ortaya çıkabilir.

Çinko ayrıca bazı antibiyotiklerin ve penisilamin gibi ilaçların emilimiyle etkileşebilir.

Sosyal medyadaki iddiaların kısa değerlendirmesi

“Çinko yara iyileşmesinde görev alır.”
Doğru.

“Çinko kollajen üretimiyle ilişkili biyolojik süreçlerde görev alır.”
Genel olarak doğru, ancak bunu tek başına kollajen artırıcı bir takviye gibi yorumlamak doğru değildir.

“Çinko saçın yeniden çıkmasını sağlar.”
Genelleme yapmak yanlış. Eksiklik saç dökülmesine yol açabiliyorsa eksikliğin düzeltilmesi yardımcı olabilir; eksikliği olmayan herkeste saç çıkaran bir tedavi değildir.

“Yaşlanma çinko eksikliğinin nedenidir.”
Tek başına doğru değil. İleri yaşla birlikte beslenme, hastalık ve emilim sorunları nedeniyle risk artabilir.

“Vegan ve vejetaryen beslenme risk yaratabilir.”
Doğru. Özellikle fitatlar çinko emilimini azaltabilir, ancak iyi planlanmış bitkisel beslenmeyle ihtiyaç karşılanabilir.

“Alkol tüketimi çinko eksikliği yapabilir.”
Özellikle alkol kullanım bozukluğunda risk artabilir.

“Şeker çinko eksikliğinin doğrudan nedenidir.”
Bu şekilde kesin söylemek için yeterli kanıt yok.

“Kronik stres doğrudan çinko eksikliği yapar.”
Bu kadar doğrudan bir ilişki kurulamaz.

“Basit bir test çinko eksikliğini gösterir.”
Eksik anlatımdır. Kan çinko düzeyi yardımcı olabilir ancak tek başına kesin tanı testi değildir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel sağlık bilgisi içindir. Saç dökülmesi, tat-koku kaybı, uzun süren ishal veya iyileşmeyen yaralar yalnızca çinko eksikliğine bağlı olmayabilir. Takviyeye başlamadan ve özellikle yüksek doz çinko kullanmadan önce sağlık profesyoneline danışın.

KAYNAKLAR

National Institutes of Health Office of Dietary Supplements — Zinc Fact Sheet for Health Professionals

National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine — Dietary Reference Intakes for Zinc

Merck Manual Professional Edition — Zinc Deficiency

Merck Manual Professional Edition — Zinc Supplements

Karnabaharı klasik sebze yemeğinden farklı şekilde değerlendirmek isteyenler için fırında karnabahar köftesi pratik bir alternatif. Haşlanıp suyu iyice alınan karnabahar; yumurta, lor peyniri, yulaf ve yeşilliklerle bir araya getiriliyor, ardından küçük köfteler halinde fırında kızartılıyor.

Tarifin en önemli özelliklerinden biri yağda kızartma gerektirmemesi. Kontrollü miktarda zeytinyağıyla fırında pişirildiğinde dış yüzeyi hafifçe kızarmış, iç kısmı ise yumuşak sebze köfteleri elde edilebiliyor.

Yanında sarımsaklı yoğurt ve büyük bir mevsim salatasıyla servis edildiğinde hafif bir akşam öğününe dönüştürülebilir. Köfteler küçük hazırlanırsa ara öğün veya atıştırmalık olarak da sunulabilir.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Karnabahar, sebze grubunda yer alan ve lifin yanı sıra C vitamini, folat ve çeşitli bitkisel bileşenler sağlayan bir besindir.

Yumurta ve lor peyniri tarifin protein miktarına katkıda bulunurken yulaf hem bağlayıcı görevi görüyor hem de kompleks karbonhidrat ve lif sağlıyor.

Tarifin yağda kızartılmak yerine fırında hazırlanması kullanılan yağ miktarının daha kolay kontrol edilmesini sağlar. Bununla birlikte “fırında” ifadesinin tek başına bir yemeği düşük kalorili hale getirmediği unutulmamalıdır. Peynir, yağ, sos ve porsiyon miktarı toplam enerji değerini etkiler.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 20 dakika
Pişirme süresi: 25-30 dakika
Toplam süre: Yaklaşık 50 dakika
Kaç kişilik: 4 kişilik
Yaklaşık porsiyon büyüklüğü: 4-5 orta boy köfte ve yoğurt sosu
Zorluk: Kolay
Öğün: Akşam yemeği / hafif öğün
Kategori: Düşük Kalorili Tarifler

Yaklaşık besin değerleri

1 porsiyon için yaklaşık:

Kalori: 270 kcal
Protein: 19 g
Karbonhidrat: 25 g
Yağ: 11 g
Lif: 6 g

Değerler yaklaşık 800 gram temizlenmiş karnabahar, 2 yumurta, 150 gram lor peyniri, 100 gram yulaf ve 15 gram zeytinyağı üzerinden dört porsiyon dikkate alınarak yaklaşık hesaplanmıştır.

Kullanılan lor ve yoğurdun yağ oranı, köftelerin büyüklüğü, yulaf ve yağ miktarı gerçek besin değerlerini değiştirebilir.

Malzemeler

Köfteler için:

800 gram temizlenmiş karnabahar
2 adet büyük yumurta
150 gram lor peyniri
100 gram yulaf ezmesi
2 adet taze soğan
Yarım demet maydanoz
Yarım demet dereotu
1 yemek kaşığı zeytinyağı, yaklaşık 15 ml
1 çay kaşığı kimyon
Yarım çay kaşığı karabiber
Yarım çay kaşığı tatlı kırmızı toz biber
Kontrollü miktarda tuz

Yoğurt sosu için:

200 gram sade yoğurt
1 küçük diş sarımsak
1 yemek kaşığı ince kıyılmış dereotu
Bir tutam karabiber
Gerekiyorsa çok az tuz

Fırında karnabahar köftesi nasıl yapılır?

1. Karnabaharı küçük çiçeklerine ayırın ve bol suyla yıkayın.

2. Geniş bir tencerede suyu kaynatın. Karnabaharları kaynar suya ekleyerek yaklaşık 6-8 dakika haşlayın.

3. Karnabahar tamamen dağılacak kadar yumuşamamalıdır. Çatalla kolayca ezilebilecek ancak fazla su çekmemiş bir kıvam yeterlidir.

4. Haşlanan karnabaharı süzgece alın ve suyunun iyice süzülmesini bekleyin.

5. Karnabaharı geniş bir kaseye aktarın ve patates ezici veya çatalla ezin. Tamamen püre yapmak yerine küçük parçaların kalması köftelere daha iyi doku verir.

6. Ezilmiş karnabahar hâlâ belirgin biçimde suluysa temiz bir mutfak bezi veya tülbent yardımıyla fazla suyunu çıkarın. Bu aşama tarifin başarısı açısından önemlidir.

7. Yulaf ezmesini mutfak robotunda iri un kıvamına gelene kadar çekin.

8. Karnabaharın üzerine yumurtaları, lor peynirini ve öğütülmüş yulafı ekleyin.

9. Taze soğan, maydanoz ve dereotunu ince kıyarak karışıma ilave edin.

10. Kimyon, karabiber, kırmızı toz biber ve kontrollü miktarda tuz ekleyin.

11. Bütün malzemeleri spatula veya temiz ellerinizle homojen hale gelene kadar karıştırın.

12. Karışımı yaklaşık 10 dakika dinlendirin. Yulaf bu sürede fazla nemin bir bölümünü emecektir.

13. Dinlenen harcın kıvamını kontrol edin. Elinizle şekil verildiğinde dağılmadan durmalı ancak kuru ve sert olmamalıdır.

14. Harç hâlâ çok gevşekse önce 1 yemek kaşığı öğütülmüş yulaf ekleyin ve birkaç dakika daha bekleyin. Gereksiz miktarda yulaf eklemek köfteleri kuru hale getirebilir.

15. Fırını 200 derece alt-üst ayarda önceden ısıtın.

16. Geniş bir fırın tepsisine pişirme kağıdı serin. Kağıdın yüzeyini zeytinyağının yaklaşık yarısıyla ince biçimde yağlayın.

17. Harçtan yaklaşık 50-55 gramlık parçalar alın. Elinizle yuvarlayıp hafifçe bastırarak yaklaşık 1,5 santimetre kalınlığında köfteler oluşturun.

18. Köfteleri aralarında boşluk bırakarak tepsiye yerleştirin. Çok sık dizmek yüzeylerinin kızarmasını zorlaştırabilir.

19. Kalan zeytinyağını köftelerin üzerine fırça yardımıyla ince biçimde sürün.

20. Önceden ısıtılmış 200 derece fırında yaklaşık 15 dakika pişirin.

21. Alt yüzeyleri belirgin biçimde toparlandığında köfteleri ince bir spatulayla dikkatlice çevirin.

22. Yaklaşık 10-15 dakika daha pişirin. İki yüzey de altın rengini almaya başladığında fırından çıkarın.

23. Köfteleri tepsiden hemen kaldırmayın. Yaklaşık 5 dakika dinlendirin. Sıcakken hassas olan yapı dinlendikçe toparlanacaktır.

24. Yoğurt sosu için sade yoğurt, ezilmiş sarımsak ve dereotunu karıştırın.

25. Karnabahar köftelerini ılık halde yoğurt sosuyla servis edin.

Şefin püf noktası

Fırında karnabahar köftesinin dağılmaması için en kritik aşama karnabaharın fazla suyunu uzaklaştırmaktır. Sulu karnabahar harcını toparlamak için sürekli yulaf eklemek, sonuçta sebze köftesi yerine kuru ve yoğun bir yapı oluşturabilir.

Karnabaharı gereğinden uzun süre haşlamayın. Fazla pişen karnabahar daha çok su tutar ve köfte harcının kontrolünü zorlaştırır.

Köfteleri çok kalın hazırlamayın. Yaklaşık 1,5 santimetrelik kalınlık iç kısmın ısınmasına, dış yüzeyin ise kızarmasına imkân verir.

Daha sağlıklı hale nasıl getirilebilir?

Tarif zaten yağda kızartılmadığı ve ölçülü zeytinyağıyla hazırlandığı için sırf daha sağlıklı görünmesi amacıyla temel yapısını değiştirmek gerekmez.

Lor peynirinin tuz oranı yüksekse harca ayrıca tuz eklememek toplam tuz miktarını azaltabilir.

Yoğurt sosunda mayonez veya hazır sos kullanmak yerine sade yoğurt, sarımsak ve taze otlarla lezzet oluşturulabilir.

Kimler için uygun?

Fırında karnabahar köftesi, sebze ağırlıklı ve vejetaryen bir öğün arayanlar için uygundur. Yumurta ve süt ürünlerini tüketen vejetaryen beslenme biçimine uyumludur.

Tarif protein açısından yalnızca sebzeden oluşan birçok köfte tarifine göre daha güçlüdür; ancak “yüksek proteinli” kategorisine yerleştirmek yerine porsiyon değerini açıkça belirtmek daha doğru olur.

Yulaf doğal olarak gluten içermese de üretim sırasında buğday, arpa veya çavdarla temas edebilir. Çölyak hastalığı bulunan kişiler yalnızca sertifikalı glutensiz yulaf kullanmalı ve diğer paketli ürünlerde çapraz bulaşma riskini kontrol etmelidir.

Yumurta veya süt proteini alerjisi bulunan kişiler için standart tarif uygun değildir.

Fırında karnabahar köftesi kaç kaloridir?

Verilen ölçüler dört eşit porsiyona ayrıldığında yoğurt sosuyla birlikte bir porsiyon yaklaşık 270 kalori sağlayabilir.

Lor peynirinin ve yoğurdun yağ oranı, yulaf miktarı, kullanılan zeytinyağı ve porsiyon büyüklüğü toplam enerjiyi değiştirebilir.

Karnabahar köftesi neden dağılıyor?

En yaygın neden karnabaharın fazla sulu olmasıdır. Harcın yeterince dinlendirilmemesi veya köftelerin ilk yüzü toparlanmadan çevrilmesi de dağılmaya neden olabilir.

Karnabaharın suyunu iyi almak, yulafı ekledikten sonra harcı dinlendirmek ve köfteleri fırında ilk 15 dakika mümkün olduğunca hareket ettirmemek daha iyi sonuç verir.

Karnabahar köftesi kızartmadan yapılır mı?

Evet. Fırında pişirme bu tarif için oldukça uygundur. Pişirme kağıdının yüzeyine ve köftelerin üzerine az miktarda yağ sürmek dış yüzeyin daha iyi renk almasına yardımcı olur.

Karnabahar köftesinin yanına ne gider?

Sarımsaklı veya dereotlu yoğurt en pratik eşlikçilerden biridir. Domates, salatalık, roka, havuç ve diğer mevsim sebzeleriyle hazırlanan büyük bir salatayla birlikte hafif bir öğün oluşturulabilir.

Karnabahar köftesi airfryer'da yapılır mı?

Evet. Köfteler airfryer sepetine birbirlerine değmeyecek şekilde yerleştirilebilir. Cihazların performansı değiştiğinden pişirme süresi modele göre ayarlanmalıdır. Köftelerin dış yüzeyi kızarıp iç yapısı tamamen ısındığında pişirme tamamlanabilir.

Saklama ve servis

Artan karnabahar köftelerini tamamen soğuduktan sonra kapalı bir saklama kabına alarak buzdolabında muhafaza edin.

Yoğurt sosunu ayrı kapta saklamak köftelerin yüzeyinin yumuşamasını azaltır.

Yeniden servis ederken mikrodalga yerine fırın veya airfryer kullanmak dış yüzeyin tekrar daha iyi doku kazanmasına yardımcı olabilir.

Fırında karnabahar köftesi, karnabaharı klasik sebze yemeğinin dışında değerlendirmek isteyenler için pratik ve görsel açıdan güçlü bir alternatif. Fırında hazırlanması sayesinde kızartma işlemiyle uğraşmadan dışı kızarmış sebze köfteleri elde edilebilir.

Tarifin başarısındaki temel nokta ise malzeme sayısını artırmak değil, karnabaharın suyunu doğru kontrol etmek. Bu aşama iyi yapıldığında köfteler kolay şekil alır ve fırından çıktıktan sonra da yapısını korur.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
USDA – FoodData Central

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) denildiğinde akla genellikle dikkat güçlüğü, dürtüsellik ve hiperaktivite geliyor.
Ancak geniş kapsamlı yeni bir çalışma, DEHB olan kişilerde bağırsak ve sindirim sistemi sorunlarının da daha sık görülebildiğini ortaya koydu.
University of Warwick araştırmacılarının yürüttüğü sistematik derleme ve meta-analizde, farklı ülkelerde gerçekleştirilen 23 çalışmadan 1,9 milyondan fazla kişinin verileri bir araya getirildi.
Sonuçlar, DEHB olan kişilerde genel gastrointestinal belirtilerin DEHB olmayanlara kıyasla yaklaşık yüzde 50 daha fazla görüldüğünü gösterdi.
Araştırma, 10 Eylül 2026 tarihinde Journal of Attention Disorders dergisinde çevrim içi yayımlandı.
Kabızlık olasılığı yaklaşık iki kat
Araştırmacılar yalnızca genel gastrointestinal yakınmaları değil; kabızlık, irritabl bağırsak sendromu (IBS), ishal, hazımsızlık ve dışkı kontrolüyle ilgili sorunlar gibi farklı durumları da değerlendirdi.
En dikkat çekici sonuçlardan biri kabızlıkta görüldü.
DEHB olan kişilerde kabızlıkla karşılaşma odds'u yaklaşık iki kat daha yüksek bulundu.
İrritabl bağırsak sendromunda ise DEHB olan grupta yüzde 58'lik artış bildirildi.
Bu oranların doğrudan mutlak hasta sayısını göstermediğini vurgulamak gerekiyor.
Örneğin kabızlık için bildirilen yaklaşık iki katlık fark, DEHB olan her iki kişiden birinin kabız olduğu anlamına gelmiyor.
Araştırmada kullanılan istatistiksel ölçümlerin, mutlak hastalık sıklığından farklı olduğu dikkate alınmalı.
Enkopreziste dört kattan fazla fark
Çalışmanın dikkat çekici sonuçlarından biri de özellikle çocukluk çağında görülebilen enkoprezis, yani dışkının uygun olmayan yerlerde istemsiz olarak yapılması konusunda ortaya çıktı.
DEHB olanlarda enkoprezis ile karşılaşma odds'u, DEHB olmayanlara kıyasla dört kattan fazla yüksek bulundu.
Ancak bu oran da mutlak hastalık sıklığını göstermiyor.
Başka bir ifadeyle sonuç, her DEHB'li çocukta enkoprezis görüleceği veya DEHB'nin bu duruma doğrudan neden olduğu anlamına gelmiyor.
Çocuklardan yetişkinlere kadar geniş yaş aralığı
Meta-analize dahil edilen araştırmalar yalnızca çocukları kapsamıyor.
Çalışmalardaki katılımcıların yaşları yaklaşık 2 ile 65 arasında değişiyor.
Araştırmalar ABD, İsveç, Almanya ve Güney Kore'nin de aralarında bulunduğu farklı ülkelerde gerçekleştirildi.
Bu durum, DEHB ile gastrointestinal sorunlar arasındaki ilişkinin farklı yaş gruplarında ve farklı toplumlarda incelenmiş olması açısından araştırmanın kapsamını genişletiyor.
Peki beyin ile bağırsak arasında ne oluyor?
Sonuçlar, son yıllarda giderek daha fazla araştırılan bağırsak-beyin eksenini yeniden gündeme getiriyor.
Bağırsak ile merkezi sinir sistemi arasında çift yönlü ve karmaşık bir iletişim bulunuyor.
Sinir sistemi, bağışıklık sistemi, hormonlar, vagus siniri ve bağırsaklarda yaşayan mikroorganizmalar bu iletişim ağının parçaları arasında yer alıyor.
Ancak yeni meta-analiz, DEHB olan kişilerde görülen gastrointestinal sorunların nedeninin bağırsak mikrobiyotası olduğunu göstermiyor.
Bağırsak-beyin ekseni, elde edilen ilişkinin açıklanmasına katkı sağlayabilecek olası mekanizmalardan yalnızca biri.
DEHB ilaçları rol oynuyor olabilir mi?
Bağlantının açıklanmasında başka faktörler de dikkate alınıyor.
DEHB tedavisinde kullanılan bazı ilaçların bulantı, karın ağrısı, iştah değişikliği veya kabızlık gibi gastrointestinal yan etkileri olabiliyor.
Bu nedenle ilaç kullanımı, araştırmada saptanan ilişkinin olası açıklamalarından biri olabilir.
Ancak mevcut meta-analiz, gastrointestinal sorunların ne kadarının ilaçlardan kaynaklandığını belirlemiyor.
Dolayısıyla sonuçları doğrudan DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlara bağlamak mümkün değil.
Beslenme davranışları da araştırılıyor
Araştırmacıların üzerinde durduğu olası açıklamalardan biri de DEHB ile ilişkili bazı davranışsal özellikler.
Özellikle dürtüsellik ve düzensiz yeme alışkanlıklarının gastrointestinal belirtiler üzerinde etkili olabileceği değerlendiriliyor.
Ancak mevcut çalışma, bu davranışların saptanan ilişkinin temel nedeni olduğunu göstermiyor.
Bu nedenle DEHB ile bağırsak sorunları arasındaki bağlantının tek bir mekanizmayla açıklanması mümkün görünmüyor.
Mikrobiyota olası mekanizmalardan biri
Bağırsak mikrobiyotası da araştırılan olası mekanizmalardan biri.
Bağırsaklarda yaşayan trilyonlarca mikroorganizmanın oluşturduğu mikrobiyota; metabolizma, bağışıklık sistemi ve sinir sistemiyle sürekli etkileşim halinde.
DEHB olan kişilerde bağırsak mikrobiyotasının farklı olabileceğini bildiren çalışmalar bulunuyor.
Ancak bugüne kadar elde edilen sonuçlar tutarlı değil ve yeni meta-analiz de mikrobiyota değişikliklerinin DEHB'nin nedeni olduğunu göstermiyor.
Bu nedenle bugün için:
“DEHB bağırsak bakterilerindeki bozukluktan kaynaklanıyor”
veya
“Mikrobiyotayı değiştirmek DEHB'yi tedavi eder”
şeklinde bir sonuca varmak mümkün değil.
DEHB bağırsak hastalığına neden oluyor mu?
Araştırmanın en önemli bilimsel sınırı burada ortaya çıkıyor.
Hayır. Bu çalışma böyle bir neden-sonuç ilişkisini göstermiyor.
Meta-analiz, DEHB ile gastrointestinal sorunların birlikte daha sık görüldüğünü ortaya koyuyor.
Ancak iki durum arasındaki istatistiksel ilişki, birinin diğerine neden olduğu anlamına gelmiyor.
Kullanılan ilaçlar, yeme davranışları, bağırsak-beyin ekseni, bağırsak mikrobiyotası veya ortak biyolojik mekanizmalar bu ilişkinin ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir.
Bu mekanizmaların birbirinden ayrılabilmesi için daha ayrıntılı ve uzun süreli çalışmalara ihtiyaç bulunuyor.
Doktorlar bağırsak şikâyetlerini de dikkate almalı mı?
Araştırmanın klinik açıdan dikkat çekici mesajlarından biri, DEHB olan kişilerde gastrointestinal belirtilerin göz ardı edilmemesi gerektiği yönünde.
Uzun süren kabızlık, karın ağrısı, dışkılama düzenindeki değişiklikler veya irritabl bağırsak sendromunu düşündüren yakınmalar bulunuyorsa bunların ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir.
Bununla birlikte gastrointestinal yakınmaların bulunması da tek başına DEHB açısından tanısal bir bulgu değil.
1,9 milyondan fazla kişi neden önemli?
Meta-analizin güçlü yönlerinden biri çok geniş bir veri havuzunu bir araya getirmesi.
1,9 milyondan fazla kişinin verilerinin değerlendirilmesi, DEHB ile gastrointestinal sorunlar arasındaki ilişkinin yalnızca küçük bir hasta grubunda gözlenen bir bulgu olmadığını düşündürüyor.
Bununla birlikte meta-analizlerin gücü, dahil edilen çalışmaların kalitesine bağlı.
Çalışmalar arasında yaş grupları, DEHB tanı yöntemleri, ilaç kullanımı ve gastrointestinal sorunların tanımlanması açısından farklılıklar bulunabiliyor.
Bu nedenle sonuçların klinik pratiğe aktarılırken dikkatli yorumlanması gerekiyor.
Tıbbiye Bülteni değerlendirmesi
Çalışmanın en önemli mesajı, DEHB'nin bir bağırsak hastalığı olduğu değil.
Asıl dikkat çekici sonuç, DEHB olan kişilerde kabızlık, IBS ve bazı diğer gastrointestinal sorunların daha sık görülmesi.
Bu sonuç, DEHB'nin yalnızca dikkat ve davranış belirtileri üzerinden değerlendirilmemesi; eşlik eden fiziksel yakınmaların da göz önünde bulundurulması gerektiğini düşündürüyor.
Bir sonraki bilimsel soru ise daha önemli:
Bu bağlantının arkasında ilaç kullanımı mı, yeme davranışları mı, bağırsak-beyin ekseni mi yoksa ortak biyolojik mekanizmalar mı bulunuyor?
Bunu yanıtlamak için mevcut meta-analizden daha ileri, özellikle uzun süreli ve mekanizma odaklı araştırmalara ihtiyaç var.
KAYNAKLAR
Journal of Attention Disorders
The Association Between Attention-Deficit Hyperactivity Disorder and Gastrointestinal Symptoms: A Systematic Review and Meta-Analysis. 2026.
University of Warwick
People with ADHD more likely to suffer gut problems. Eylül 2026.

Tıp dünyasında son iki günde kanser tedavisinden osteoporoza, yapay zekâdan Alzheimer hastalığına kadar uzanan dikkat çekici sonuçlar açıklandı. Bulguların bir kısmı gelecekte klinik uygulamayı değiştirme potansiyeli taşısa da araştırmaların kanıt düzeyleri birbirinden farklı. Küçük ve kontrolsüz bir ilk insan deneyi ile randomize bir klinik araştırmanın aynı güçte kanıt sunmadığını unutmamak gerekiyor.
Son iki günün bilim gündeminde öne çıkan beş gelişme şöyle:
1. Yüksek riskli “sessiz” miyelomda teclistamabdan güçlü sonuç
Belirti vermeyen ancak aktif multipl miyeloma dönüşme riski yüksek olan “smoldering” multipl miyelomda erken tedavinin yararı uzun süredir araştırılıyor. Nature Medicine’da yayımlanan randomize faz 2 ImmunoPRISM çalışması, bu alanda dikkat çekici sonuçlar ortaya koydu.
Teclistamab, miyelom hücrelerindeki B hücresi olgunlaşma antijenini (BCMA) hedefleyen ve T hücrelerini tümör hücrelerine yönlendiren çift özgüllüklü bir antikor. Çalışmaya 64 hasta alındı ve 59’u tedavi edildi. Altı hastalık güvenlilik ön grubuyla birlikte 45 hasta teclistamab, 14 hasta ise lenalidomid ve deksametazon aldı. Güvenlilik ön grubunun ardından hastalar 2’ye 1 oranında randomize edildi.
Teclistamab grubunda tam yanıt oranı yüzde 77,8’e ulaşırken karşılaştırma grubunda tam yanıt görülmedi. Minimal rezidüel hastalık negatifliği, 10⁻⁵ duyarlılık düzeyinde, teclistamab grubunda yüzde 82,2 olarak bildirildi. Bu sonuç, mevcut yöntemlerle saptanabilen hastalık yükünün çok düşük düzeye indiğini gösteriyor.
Ortanca 24,5 aylık takipte iki yıllık progresyonsuz sağkalım oranı teclistamab grubunda yüzde 92, karşılaştırma grubunda yüzde 49 olarak hesaplandı. Hastalığın ilerlemesi veya ölüm açısından göreli tehlike oranı 0,15’ti; yüzde 95 güven aralığı 0,04–0,59 olarak bildirildi.
Tedavinin güvenlilik tarafı da yakından izlendi. Teclistamab grubunda derece 3–4 nötropeni yüzde 35,6 oranında görüldü. Derece 3 enfeksiyon oranı yüzde 20 oldu. Sitokin salınım sendromu yalnızca derece 1–2 düzeyinde bildirildi; nörotoksisite görülmedi ve iki grupta da ölüm meydana gelmedi.
Bununla birlikte hasta sayısının düşük, grupların belirgin biçimde dengesiz ve takip süresinin sınırlı olması sonuçların genellenmesini güçleştiriyor. Ayrıca çalışmanın birincil sonlanım noktası tam yanıt oranıydı; progresyonsuz sağkalım ikincil sonuçlar arasındaydı. Teclistamabın yüksek riskli “sessiz” miyelomda standart tedavi olabilmesi için daha büyük faz 3 araştırmalara ihtiyaç var.
2. Kemiğe yönlendirilen hücreler osteoporozda ilk kez insanda denendi
Cell’de yayımlanan faz 1 çalışmada, ileri osteoporozu bulunan 10 kadına kemik dokusuna ulaşma yeteneği güçlendirilmiş mezenkimal stromal hücreler verildi. Hastaların kendi kemik iliğinden elde edilen hücrelerin yüzeyi, dolaşımdan kemiğe yönelmelerini kolaylaştıracak şekilde düzenlendi.
İlk dört katılımcıya kilogram başına 2 milyon, sonraki altı katılımcıya ise kilogram başına 5 milyon hücre tek seferde damar yoluyla uygulandı. Araştırmacılar ciddi bir istenmeyen olay saptamadı. İzlemde hacimsel kemik mineral yoğunluğu, kemik dokusu alanı ve kemik yapımını gösteren bazı biyobelirteçlerde artışlar bildirdi. Uygulama öncesindeki dönemle karşılaştırıldığında kırılganlık kırıklarının da azaldığı belirtildi.
Katılımcıların yalnızca ikisi hücre uygulandığı sırada daha önce osteoporoz tedavisi almamıştı. İlk iki yıllık değerlendirme döneminde beş hastanın ilaçlarında değişiklik yapılmazken diğer beş hastanın tedavisi değiştirildi.
Çalışmanın yalnızca 10 kişiden oluşması, kontrol grubunun bulunmaması ve osteoporoz ilaçlarındaki farklılıklar nedeniyle gözlenen değişimlerin doğrudan hücre uygulamasından kaynaklandığı veya yöntemin kırıkları azalttığı henüz kanıtlanmış değil. Çalışmanın temel amacı etkinliği göstermekten çok güvenlilik ve uygulanabilirliği değerlendirmekti.
Yine de hücrelerin vücutta hedeflenen dokuya ulaşmasını sağlayan bu yaklaşım, rejeneratif tıp bakımından önemli bir ilk adım niteliğinde. Sonucun doğrulanması için daha büyük, kontrollü ve randomize çalışmalara ihtiyaç bulunuyor.
3. Açıklanabilir yapay zekâ, akciğer kanserinde hekimlerin öngörüsünü iyileştirdi
Nature Medicine’da yayımlanan bir başka çalışmada, ileri evre küçük hücreli dışı akciğer kanseri hastalarının immünoterapi sonuçlarını öngörmeye yönelik açıklanabilir bir yapay zekâ karar destek sistemi değerlendirildi.
Altı ülkedeki altı merkezden 2 bin 396 hastanın klinik bilgileri ile rutin kan sonuçları kullanıldı. Modeller, bağımsız testlerde 0,77’ye ulaşan ROC eğrisi altında kalan alan (AUC) değerleri elde etti. Ancak dış merkez doğrulamalarında performansın 0,55–0,72 aralığına gerilemesi, hasta grupları arasındaki farklılıkların modeli etkileyebildiğini gösterdi.
Çalışmanın klinik kullanılabilirlik bölümünde 10’u akciğer kanseri uzmanı, 10’u ise bu alanda uzman olmayan toplam 20 hekim eşleştirildi. Her hekim 10 olguyu değerlendirerek toplam 200 değerlendirme yaptı. Hekimler olguları önce yapay zekâ desteği olmadan, ardından sistemin açıklamalarıyla birlikte değerlendirdi. Sistem kullanıldığında hastalık kontrolünü öngörme duyarlılığı yüzde 72’den yüzde 87’ye, genel doğruluk ise yüzde 57’den yüzde 65’e yükseldi. Buna karşılık özgüllük bir miktar azaldı.
Araştırmada hekimlerin bazı yanlış yapay zekâ önerilerini de benimsediği görüldü. Bu durum, karar destek sistemlerinde otomasyon yanlılığı riskini düşündürüyor. Bulgular, hasta sonuçlarının iyileştiğini değil, hekimlerin olgulara ilişkin tahmin performansının değiştiğini ortaya koyuyor.
Bu nedenle sistem, hekimin yerine karar veren bir araçtan çok belirsiz vakalarda kullanılabilecek bir karar desteği olarak değerlendiriliyor. Araştırma geriye dönük verilerle yapıldı ve dış doğrulamadaki performans daha düşüktü. İki binden fazla hastayı kapsayacak ileriye dönük doğrulama çalışması tamamlanmadan sistemin rutin klinik kullanıma hazır olduğu söylenemez.
4. Alzheimer demansı riski bilişsel dayanıklılıkla da ilişkili bulundu
Alzheimer hastalığında beyinde biriken patolojik proteinler önemli olsa da benzer biyolojik değişikliklere sahip kişilerin aynı hızda bilişsel kayıp yaşamaması uzun süredir araştırılıyor. Nature Medicine’da yayımlanan çalışma, “bilişsel dayanıklılık” olarak tanımlanan bu farklılığın Alzheimer demansı riskiyle ilişkisini inceledi.
Çin Biliş ve Yaşlanma Çalışması’ndaki 3 bin 119 yaşlı birey ortanca 13,7 yıl takip edildi. Alzheimer patolojisi, beyin omurilik sıvısındaki fosforile tau-181 ile amiloid beta-42 oranı kullanılarak değerlendirildi. Bilişsel dayanıklılık ise kişinin patoloji düzeyi, yaşı ve cinsiyeti dikkate alındığında beklenenden daha iyi veya daha kötü seyreden bilişsel performansına göre istatistiksel olarak hesaplandı.
Patolojik yükteki her bir standart sapmalık artış, Alzheimer demansı gelişme tehlikesinin yaklaşık 2,5 katına çıkmasıyla ilişkiliydi. Bilişsel dayanıklılıktaki her bir standart sapmalık artış ise bu tehlikenin yaklaşık yüzde 49 daha düşük olmasıyla bağlantılı bulundu. En yüksek risk, patolojik yükü yüksek ve bilişsel dayanıklılığı düşük kişilerde gözlendi.
Sonuçlar bağımsız bir grupta da tekrarlandı. Ancak çalışma gözlemsel olduğu için bilişsel dayanıklılığın Alzheimer’ı doğrudan önlediğini söylemek mümkün değil. Ayrıca burada söz konusu olan dayanıklılık belirli bir ilaç, egzersiz veya zihinsel etkinlik değil; araştırmacıların uzun dönemli bilişsel değişimden hesapladığı istatistiksel bir ölçüt. Bu nedenle bulgulardan doğrudan bir tedavi veya yaşam tarzı reçetesi çıkarılamaz.
5. Nadir bağışıklık hastalığı APDS’de 4–11 yaş grubuna ABD’de ilk tedavi onayı
ABD Gıda ve İlaç Dairesi, leniolisib (Joenja) adlı ilacın aktive fosfoinozitid 3-kinaz delta sendromu (APDS) bulunan 4–11 yaşındaki ve en az 27 kilogram ağırlığındaki çocuklarda kullanılmasını onayladı. Böylece APDS’li bu yaş grubu için ABD’deki ilk onaylı tedavinin önü açılmış oldu.
APDS, bağışıklık hücrelerindeki PI3K-delta sinyal yolunun aşırı çalışmasına yol açan genetik değişikliklerden kaynaklanıyor. Hastalarda tekrarlayan enfeksiyonlar, lenf düğümlerinde büyüme ve bağışıklık sisteminin işleyişinde bozulma görülebiliyor. Leniolisib, aşırı etkinleşen bu sinyal yolunu hedefliyor.
İlacın 12 yaş ve üzerindeki hastalarda kullanımı 2023 yılında onaylanmıştı. Yeni çocukluk çağı onayında doğrudan pediatrik güvenlilik ve farmakokinetik verileri, sekiz çocuğun yer aldığı tek kollu ve açık etiketli çalışmadan sağlandı. Etkililik dayanağını ise ağırlıklı olarak 12 yaş ve üzerindeki 31 hastayı içeren randomize, plasebo kontrollü çalışma oluşturdu.
Bu nedenle karar, nadir hastalığı bulunan çocuklar açısından önemli bir klinik gelişme olmakla birlikte doğrudan çocukluk çağı verilerinin oldukça sınırlı olduğu göz önünde bulundurulmalı. FDA’nın kararı yalnızca ABD’deki ruhsat kapsamını ifade ediyor; Türkiye’de onay veya erişim anlamına gelmiyor.
Beş gelişmenin ortak mesajı: Umut ile kanıt birbirinden ayrılmalı
Son iki günün araştırmaları tıbbın birbirinden farklı alanlarında yeni olanaklara işaret ediyor. Teclistamab çalışması randomize olmasına rağmen faz 2 düzeyinde ve küçük; osteoporoz hücre tedavisi ise kontrol grubu bulunmayan 10 kişilik bir güvenlilik denemesi. Akciğer kanserindeki yapay zekâ sistemi ileriye dönük doğrulamayı bekliyor. Alzheimer araştırması önemli bir ilişki gösterse de nedensellik ortaya koymuyor.
Bu beş başlık içinde düzenleyici karara dönüşen tek gelişme, leniolisibin 4–11 yaşındaki APDS hastaları için ABD’de onaylanması oldu. Diğer çalışmalar ise geleceğin tedavi ve risk değerlendirme yöntemlerine ilişkin güçlü veya erken sinyaller sunuyor. Bilimsel haberlerde asıl önemli ayrım da burada ortaya çıkıyor: Umut verici bir sonuç, tek başına kanıtlanmış tedavi anlamına gelmiyor.
Kaynaklar
Nature Medicine, “Teclistamab versus lenalidomide-dexamethasone in high-risk smoldering multiple myeloma: a randomized phase 2 trial”, 11 Eylül 2026. DOI: 10.1038/s41591-026-04642-w. Klinik araştırma kaydı: NCT05469893.
Cell, “Glycocalyx-edited mesenchymal stem/stromal cell therapy in advanced osteoporosis”, 11 Eylül 2026. DOI: 10.1016/j.cell.2026.08.017.
Nature Medicine, “Clinical usability of an explainable AI decision support tool and evaluation of multimodal models in NSCLC”, 13 Eylül 2026. DOI: 10.1038/s41591-026-04488-2. Klinik araştırma kaydı: NCT05537922.
Nature Medicine, “Joint impact of pathological burden and cognitive resilience on Alzheimer’s disease risk”, 11 Eylül 2026. DOI: 10.1038/s41591-026-04635-9.
ABD Gıda ve İlaç Dairesi, 4–11 yaşındaki APDS hastaları için leniolisib onay duyurusu, 11 Eylül 2026.

Ankara BAM 26. Hukuk Dairesinin 2021/711 Esas, 2023/338 Karar sayılı ve 12 Mayıs 2023 tarihli kararında, araç mahrumiyetinden doğan zararın aracın serviste fiilen kaldığı bütün süre üzerinden hesaplanamayacağı belirtildi.

MAHKEME “MAKUL TAMİR SÜRESİ” DEDİ

Karara konu uyuşmazlıkta aracın onarım süresi hesaplanırken yedek parça temini için beklenen 14 iş günü de hesaba katılmış ve toplam 33 günlük tamir süresi kabul edilmişti.

Bölge Adliye Mahkemesi ise bu hesaplama yöntemini uygun bulmadı.

Mahkemenin değerlendirmesine göre trafik kazalarında araç mahrumiyeti veya kazanç kaybından kaynaklanan zarar belirlenirken öncelikle aracın hasar durumuna göre onarılması için gereken makul sürenin tespit edilmesi gerekiyor.

YEDEK PARÇA BEKLEME SÜRESİ DAVALIYA YÜKLENEMEZ

Kararda özellikle yedek parça temini nedeniyle yaşanan beklemeye dikkat çekildi.

Buna göre yedek parça beklenmesi, aracın geç onarıma verilmesi, servis yoğunluğu nedeniyle onarımın uzaması veya aracın geç teslim alınması gibi nedenlerle ortaya çıkan ek sürelerin doğrudan davalıya yüklenemeyeceği değerlendirildi.

Bu nedenle aracın örneğin 30 gün serviste kalmış olması, araç mahrumiyet bedelinin otomatik olarak 30 gün üzerinden hesaplanacağı anlamına gelmiyor.

ÖNEMLİ OLAN FİİLİ SÜRE DEĞİL TEKNİK OLARAK GEREKLİ SÜRE

Kararın öne çıkan yönü, fiili servis süresi ile makul tamir süresini birbirinden ayırması.

Aracın hasarının normal şartlarda kaç günde giderilebileceğinin teknik olarak belirlenmesi gerekiyor. Araç mahrumiyetinden kaynaklanan zarar hesabının da esas olarak bu süre üzerinden yapılması öngörülüyor.

Bu tespitte aracın hasar durumu ve yapılması gereken onarım işlemleri önem taşıyor. Gerektiğinde bilirkişi incelemesiyle makul tamir süresinin belirlenmesi gerekiyor.

İLK DERECE MAHKEMESİNİN KARARI KALDIRILDI

Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi, yedek parça için beklenen süreyi de içeren hesaplamayı yeterli görmedi.

İstinaf başvurusu kabul edilerek ilk derece mahkemesinin kararı kaldırıldı. Makul onarım süresinin belirlenmesine yönelik ek bilirkişi incelemesi yapılması gerektiği değerlendirildi ve dosya yeniden incelenmek üzere mahkemesine gönderildi.

ARAÇ SAHİPLERİ İÇİN NE ANLAMA GELİYOR?

Karar özellikle trafik kazası sonrasında aracını uzun süre kullanamayan kişiler açısından önem taşıyor.

Ancak karar, “serviste geçirilen hiçbir ek süre için tazminat alınamaz” şeklinde genellenmemeli. Her uyuşmazlığın koşulları, kusur durumu, zararın niteliği ve dosyadaki deliller ayrıca değerlendirilir.

Temel yaklaşım, araç mahrumiyet bedelinin belirlenmesinde serviste geçirilen toplam takvim süresinden ziyade, hasarın giderilmesi için teknik olarak gerekli makul onarım süresinin esas alınmasıdır.

HUKUKİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut olaylarda hukuki değerlendirme; kazanın özellikleri, kusur durumu, talep edilen zarar, deliller ve güncel içtihatlara göre değişebilir.

KAYNAKLAR

Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi, 2021/711 Esas, 2023/338 Karar, 12.05.2023.
Araç mahrumiyet tazminatına ilişkin yargı kararları ve hukuki değerlendirmeler.

Faz 3’te 2–12 yaş grubundaki kilogram başına 10 miligramlık önerilen doz kolunda, HFMSE’de en az üç puanlık motor iyileşme oranı yüzde 34,2’ye karşı yüzde 13,5 oldu. Ancak ürün bilgisindeki kırık uyarısı ve kanıtların ağırlıkla yürüyemeyen çocuklardan elde edilmesi, sonuçların dikkatle yorumlanmasını gerektiriyor.
ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 11 Eylül 2026’da Isembyld ticari adıyla sunulan apitegromab-mstn enjeksiyonunu spinal musküler atrofi (SMA) tedavisi için onayladı. Ruhsat, halen SMN2 hedefli bir tedavi kullanan iki yaş ve üzerindeki çocukları ve yetişkinleri kapsıyor.
Bu karar, SMA’da kas kaybını doğrudan hedefleyen ilk tedavinin FDA onayını alması nedeniyle önem taşıyor. Apitegromab tek başına kullanılacak yeni bir başlangıç tedavisi değil; mevcut SMN2 hedefli tedaviye eklenmek üzere onaylandı.
Motor nörondan farklı bir hedefe yöneliyor
SMA’nın temelinde çoğunlukla SMN1 genindeki bozukluğa bağlı olarak motor nöronların yaşaması için gerekli SMN proteininin yetersizliği bulunuyor. Nusinersen ve risdiplam gibi SMN2 hedefli ilaçlar, yedek gen üzerinden daha işlevsel SMN proteini üretilmesini artırmayı amaçlıyor.
Apitegromab ise genetik bozukluğu düzeltmiyor ve kaybedilmiş motor nöronları geri getirmiyor. İlaç, iskelet kası büyümesini sınırlayan miyostatinin öncül ve inaktif biçimlerine bağlanarak aktif miyostatin oluşumunu engelliyor. Böylece motor nöronu hedefleyen tedavinin yanına, kasın tedaviye yanıt kapasitesini artırmayı amaçlayan ikinci bir mekanizma ekleniyor.
Onaylanan doz kilogram başına 10 miligram. İlaç dört haftada bir, yaklaşık 60–120 dakikalık damar içi infüzyonla uygulanıyor. Faz 3 araştırmasında kilogram başına 20 miligramlık doz da denendi; ek etkinlik göstermediği için ruhsatta önerilmedi.
Faz 3 araştırmasında 188 hasta yer aldı
Onayın temelini oluşturan SAPPHIRE araştırması, dokuz ülkede yürütülen 52 haftalık, çift kör, plasebo kontrollü ve randomize bir Faz 3 çalışmaydı. Araştırmaya 2–21 yaşlarında, bağımsız yürüyemeyen tip 2 veya tip 3 SMA’lı 188 kişi katıldı. Katılımcıların tamamı nusinersen ya da risdiplam kullanmayı sürdürdü.
Ana etkinlik değerlendirmesi 2–12 yaşlarındaki 156 çocukta yapıldı. Hakemli araştırmanın önceden belirlenmiş birincil analizinde iki apitegromab doz kolu birlikte ele alındığında, Genişletilmiş Hammersmith İşlevsel Motor Ölçeği’ndeki (HFMSE) düzeltilmiş fark plaseboya göre 1,8 puandı.
FDA’nın onaylı ürün bilgisinde önerilen kilogram başına 10 miligramlık doz ayrıca değerlendirildi. Bir yıl sonunda motor işlev puanı apitegromab grubunda ortalama 1,0 puan yükselirken plasebo grubunda 1,2 puan düştü; gruplar arasındaki düzeltilmiş fark 2,2 puan oldu. Güven aralığı 0,49 ile 3,95 puan arasındaydı.
En az üç puanlık ve klinik açıdan anlamlı kabul edilen iyileşme, önerilen doz grubundaki çocukların yüzde 34,2’sinde, plasebo grubunun yüzde 13,5’inde görüldü. Bu, yaklaşık 21 yüzde puanlık mutlak fark anlamına geliyor.
Kullanılan ölçek, oturma, dönme ve pozisyon değiştirme gibi 33 motor görevi değerlendiriyor ve en fazla 66 puan üzerinden hesaplanıyor. Bununla birlikte üç puanlık kazanım her çocukta aynı günlük yaşam becerisinin edinildiği anlamına gelmiyor.
Araştırmadaki hastaların tamamı başlangıçta bağımsız yürüyemiyordu. Sonuçlar, yürümenin geri kazanıldığını veya hastalığın ilerlemesinin tamamen durduğunu göstermiyor.
Ürün bilgisinde kırık uyarısı bulunuyor
Önerilen dozu alan 53 hastanın beşinde yüzde 9, plasebo alan 50 hastanın birinde ise yüzde 2 oranında kırık bildirildi. Isembyld verilen üç hastada femur kırığı görüldü.
Kırık görülen hastaların çoğunda düşük kemik yoğunluğu, daha önce geçirilmiş kırık veya eklem kontraktürü gibi risk etkenleri bulunmakla birlikte bazı olaylar belirgin bir düşme olmadan gelişti.
FDA bu nedenle ürün bilgisine ciddi kırıkları da kapsayan bir uyarı ekledi. Üst solunum yolu enfeksiyonu, kusma, öksürük, viral enfeksiyonlar, baş ağrısı, gastroenterit, farenjit ve aşırı duyarlılık en sık bildirilen istenmeyen etkiler arasındaydı.
Hayvan verileri fetüse zarar verme ve üreme işlevini olumsuz etkileme olasılığına işaret ettiği için gebelik ve çocuk sahibi olma planı ayrıca hekimle değerlendirilmelidir.
Onayın anlamı ve yanıt bekleyen sorular
Yeni tedavi, SMN2 hedefli tedaviye rağmen belirgin kas güçsüzlüğü devam eden hastalarda farklı bir biyolojik hedef sunuyor. FDA ruhsatının yetişkinleri de kapsaması erişim alanını genişletiyor. Ancak belirleyici araştırmaya 21 yaşından büyük hasta alınmadı ve ana etkinlik sonucu 2–12 yaş grubuna dayanıyor.
Araştırmanın tüm katılımcıları bağımsız yürüyemeyen hastalardı. Bu nedenle bulgular yürüyebilen SMA hastalarına, iki yaşından küçük çocuklara veya ileri yaştaki yetişkinlere doğrudan genellenemez.
Bir yıllık çalışma, solunum desteği gereksinimi, hastaneye yatış, bağımsızlık ve yaşam süresi gibi uzun dönem sonuçları da yanıtlamıyor.
SAPPHIRE araştırması ilacın üreticisi Scholar Rock tarafından finanse edildi. Uzun dönem motor kazanımların korunup korunmadığı, kırık riskinin gerçek yaşamda nasıl seyredeceği ve farklı yaş gruplarındaki yarar–zarar dengesi ruhsat sonrası verilerle izlenecek.
FDA kararı yalnızca ABD’deki ruhsatı kapsıyor ve Türkiye’de otomatik kullanım onayı anlamına gelmiyor. Diğer ülkelerde ruhsatlandırma, fiyatlandırma ve geri ödeme süreçleri ayrı yürütülecek.
Hastalar mevcut SMA tedavilerini bırakmamalı; apitegromabın uygunluğu SMA konusunda deneyimli bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.
KAYNAKLAR
ABD Gıda ve İlaç Dairesi – Isembyld onay açıklaması, 11 Eylül 2026
ABD Gıda ve İlaç Dairesi – Isembyld tam reçete bilgisi, Eylül 2026
The Lancet Neurology – SAPPHIRE randomize Faz 3 araştırması, Eylül 2025
ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi – SAPPHIRE Faz 3 klinik araştırma kaydı

Acı haberi Taksim Eğitim ve Araştırma Hastanesi duyurdu. Hastanenin yayımladığı vefat ve başsağlığı mesajında, Doç. Dr. Ferda Nihat Köksoy’un hayatını kaybettiği bildirildi.

Hastaneden başsağlığı mesajı

Taksim Eğitim ve Araştırma Hastanesi tarafından yapılan açıklamada, “Taksim Eğitim ve Araştırma Hastanesi Genel Cerrahi Klinik Şefi Doç. Dr. Ferda Nihat Köksoy hocamız vefat etmiştir” ifadelerine yer verildi.

Hastane, Köksoy’a Allah’tan rahmet; ailesine ve tüm sağlık camiasına başsağlığı diledi.

Doç. Dr. Ferda Nihat Köksoy kimdir?

Doç. Dr. Ferda Nihat Köksoy, genel cerrahi uzmanı ve akademisyendi. Kamuya açık akademik özgeçmiş bilgilerine göre 1977-1983 yılları arasında Ege Üniversitesi’nde tıp eğitimini tamamladı.

Genel cerrahi uzmanlık eğitimini ise 1987-1992 yılları arasında Taksim Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde aldı.

Mesleki yaşamının önemli bölümünü Taksim Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde sürdüren Köksoy, burada genel cerrahi alanında hekimlik, eğitim ve yöneticilik görevleri üstlendi.

Son olarak Taksim Eğitim ve Araştırma Hastanesi Genel Cerrahi Klinik Şefi olarak görev yapıyordu.

Bilimsel çalışmalara da imza attı

Doç. Dr. Ferda Nihat Köksoy, klinik çalışmalarının yanı sıra akademik üretime de katkıda bulundu.

Genel cerrahi, gastrointestinal cerrahi, özofagus ve pankreas hastalıkları başta olmak üzere cerrahinin farklı alanlarında yayımlanmış bilimsel çalışmalarda yer aldı.

Köksoy’un Türkiye’de tıp ve genel cerrahi alanındaki bilimsel üretimi değerlendiren çalışmaların yanı sıra akut pankreatit ve özofagus hastalıkları gibi konularda yayımlanmış araştırmalarda da imzası bulunuyor.

Akademik yayıncılık alanında da görev üstlenen Köksoy, bilimsel dergilerin yayın kurullarında yer aldı.

Sağlık camiasını üzen vefat

Uzmanlık eğitimini aldığı kurumda uzun yıllar boyunca mesleğini sürdüren Doç. Dr. Ferda Nihat Köksoy’un vefatı, çalışma arkadaşları ve sağlık camiasında üzüntüyle karşılandı.

Köksoy’un vefat nedenine ilişkin doğrulanmış bir açıklama bulunmadığından bu konuda herhangi bir değerlendirme yapmak mümkün değil.

Cenaze ve defin programına ilişkin resmi bilgiler açıklandığında ayrıntıların kamuoyuyla paylaşılması bekleniyor.

Tıbbiye Bülteni olarak Doç. Dr. Ferda Nihat Köksoy’a Allah’tan rahmet; ailesine, yakınlarına, çalışma arkadaşlarına, öğrencilerine ve sağlık camiasına başsağlığı diliyoruz.

En tipik belirtiler el ve ayaklarda karıncalanma, yanma ve uyuşma. Risk normal beslenmeyle alınan B6 vitamininden çok, yüksek miktarda veya birden fazla takviyeden alınan B6 ile ilişkilendiriliyor. Avustralya İlaç Düzenleme Kurumu TGA, B6 kaynaklı sinir hasarına ilişkin güvenlik önlemlerini son yıllarda daha da sıkılaştırdı.

B6 vitamini neden sinirlere zarar verebilir?

B6 vitamini suda çözünen bir vitamin olsa da bu, yüksek miktarlarda alınmasının tamamen risksiz olduğu anlamına gelmiyor.

Uzun süre yüksek miktarda B6 alınması özellikle duyu sinirlerini etkileyebiliyor. Bunun sonucunda periferik nöropati gelişebiliyor.

Periferik nöropati, beyin ve omurilik dışındaki sinirlerin hasar görmesi anlamına geliyor. B6 fazlalığında özellikle eller ve ayaklardaki duyusal belirtiler öne çıkıyor.

Hangi belirtiler görülebilir?

B6 vitaminine bağlı periferik nöropatide en dikkat çekici yakınmalar şunlar:

Ellerde veya ayaklarda karıncalanma

Uyuşma

Yanma hissi

Duyu değişiklikleri

Kas güçsüzlüğü

İleri vakalarda hareket ve yürüme sorunları

Bu belirtilerin yalnızca B6 fazlalığına özgü olmadığını bilmek gerekiyor. Diyabetten B12 eksikliğine, bazı ilaçlardan başka nörolojik hastalıklara kadar pek çok durum benzer yakınmalara neden olabilir.

Bu nedenle karıncalanma veya uyuşması olan bir kişinin kendi kendine “B6 fazlalığım var” sonucuna ulaşması doğru değildir.

Asıl sürpriz: B6 yalnızca B vitamini kutusunda olmayabilir

B6 vitaminini farkında olmadan fazla almanın nedenlerinden biri, vitaminin çok farklı takviyelerin içinde bulunabilmesi.

B6; B komplekslerinin ve multivitaminlerin yanı sıra bazı magnezyum, çinko ve demir ürünlerine de eklenebiliyor. Bazı enerji içecekleri ve zenginleştirilmiş gıdalarda da B6 bulunabiliyor.

Bir kişi örneğin sabah multivitamin, gün içinde magnezyum ve ayrıca başka bir kompleks takviye kullanıyorsa her üründen gelen B6 miktarı birbirine eklenebilir.

Ürün etiketinde her zaman büyük harflerle “B6 vitamini” ifadesiyle karşılaşmak da mümkün değil. Piridoksin, piridoksin hidroklorür veya piridoksal-5-fosfat gibi isimler görülebilir.

Bu nedenle tek bir ürünün dozuna bakmak yerine aynı dönemde kullanılan bütün takviyeleri birlikte değerlendirmek daha anlamlıdır.

Ne kadarı fazla?

B6 vitamini konusunda dikkat çekici bir ayrıntı var: Dünyadaki otoriteler aynı üst alım sınırını kullanmıyor.

ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri tarafından yayımlanan tüketici bilgi notunda yetişkinler için günlük üst alım düzeyi 100 mg olarak yer alıyor. Aynı kaynak, Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesinin 2023 değerlendirmesinde yetişkinler için çok daha düşük, günde 12 mg'lık üst alım düzeyi belirlediğine dikkat çekiyor.

Bu farklılık, “100 mg'ın altındaki her doz kesinlikle güvenlidir” şeklinde yorumlanmamalı.

TGA'nın güvenlik değerlendirmelerinde periferik nöropatinin günlük 50 mg'ın altındaki B6 miktarlarında da bildirildiği belirtiliyor. Kurum, kişiler arasında duyarlılığın değişebildiğini ve nöropati için kesin bir minimum doz veya kullanım süresinin belirlenemediğini bildiriyor.

Avustralya'da bu nedenle günlük 10 mg'ın üzerinde B6 sağlayan ürünlerde periferik nöropati uyarısı bulunuyor.

Düzenleyici kurum daha da ileri gitti

B6 vitaminiyle ilişkili bildirimler yalnızca teorik bir riskten ibaret değil.

TGA'nın Şubat 2026'da güncellediği güvenlik verilerine göre, Ekim 2025 sonuna kadar B6 içeren ürünlarla bağlantılı periferik nöropati ve benzeri nörolojik olaylara ilişkin 250 bildirim bulunuyordu.

Bu bildirimler tek başına her olayın kesin olarak B6 tarafından oluşturulduğunu kanıtlamaz. Ancak düzenleyici kurum riskin azaltılması için ek önlem alma kararı verdi.

Avustralya'da Haziran 2027'den itibaren önerilen günlük dozu 50 mg'ın üzerinde ve 200 mg'a kadar B6 sağlayan ağızdan kullanılan ürünlerin eczacı danışmanlığıyla verilmesi planlanıyor. 200 mg'ın üzerindeki ürünler ise reçeteye tabi olmaya devam edecek.

Besinlerdeki B6 aynı sorun mu?

Genellikle hayır.

B6 vitamini tavuk, balık, et, patates, nohut, muz ve bazı tahıllar dahil pek çok besinde doğal olarak bulunuyor.

Normal beslenmeyle alınan B6 vitamininin periferik nöropatiye yol açtığına ilişkin aynı risk söz konusu değil. Güvenlik tartışmasının merkezinde özellikle takviyeler ve yüksek ek alım bulunuyor.

Bu ayrım önemli. B6 toksisitesinden korunmak amacıyla B6 içeren sağlıklı besinleri diyetten çıkarmak gerekli değil.

Günlük ihtiyaç aslında oldukça düşük

Sağlıklı yetişkinlerin günlük B6 ihtiyacı yaş ve cinsiyete göre değişmekle birlikte yaklaşık 1,3–1,7 mg düzeyinde.

Bu miktar, piyasadaki bazı yüksek doz takviyelerde bulunan B6 miktarının oldukça altında kalabiliyor.

Çoğu kişi B6 vitaminini normal beslenmeyle sağlayabilir. Takviye gereksinimi ise kişinin sağlık durumuna, beslenmesine, kullanılan ilaçlara ve hekim tarafından saptanan özel gereksinimlere göre değerlendirilmelidir.

Karıncalanma başladıysa ne yapılmalı?

B6 içeren bir veya birden fazla takviye kullanan kişide el ya da ayaklarda açıklanamayan karıncalanma, yanma veya uyuşma ortaya çıkması değerlendirilmesi gereken bir durumdur.

TGA, bu belirtilerin ortaya çıkması halinde B6 içeren ürünün bırakılmasını ve sağlık profesyoneline başvurulmasını öneriyor.

Belirtiler devam ederken B6 almaya devam edilmesi sinir hasarının ilerlemesine yol açabilir. Bazı kişilerde belirtiler takviye kesildikten sonra düzelebilirken, ciddi olgularda sinir hasarı uzun sürebilir ve bazı vakalarda kalıcı olabilir.

Takviye kutularını birlikte kontrol edin

B6 vitaminiyle ilgili en pratik önlem yalnızca “yüksek doz kullanmamak” değil.

Aynı anda kullanılan multivitamin, B kompleksi, magnezyum, çinko, demir ve diğer takviyelerin etiketlerini birlikte kontrol etmek gerekiyor.

Tek tek bakıldığında düşük görünen miktarlar, birkaç ürün aynı anda kullanıldığında toplam B6 alımını fark edilmeden yükseltebilir.

Vitamin olması bir maddenin sınırsız kullanılabileceği anlamına gelmiyor. B6 bunun en somut örneklerinden biri.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve kişisel tıbbi değerlendirme yerine geçmez. B6 içeren takviyeleri tıbbi bir nedenle kullanıyorsanız dozunuzu hekiminize danışmadan değiştirmeyin. Takviye kullanırken el veya ayaklarda karıncalanma, yanma ya da uyuşma gelişirse sağlık profesyoneline başvurun.

KAYNAKLAR

National Institutes of Health Office of Dietary Supplements — Vitamin B6 Fact Sheet for Consumers

European Food Safety Authority — Scientific Opinion on the Tolerable Upper Intake Level for Vitamin B6

Therapeutic Goods Administration — Medicines Containing Vitamin B6 Safety Update, 2026

Therapeutic Goods Administration — Vitamin B6 and Peripheral Neuropathy Safety Information

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: