Acı haberi ailesi ile Türk Jinekoloji ve Obstetrik Derneği duyurdu. Ailesi tarafından yapılan paylaşımda, “Kıymetli babamız Doktor Hüseyin Güner Orbay’ı kaybettik. Mekânı cennet olsun, nurlar içinde uyusun” ifadelerine yer verildi.

Türk Jinekoloji ve Obstetrik Derneği de yayımladığı başsağlığı mesajında, Orbay’ın vefatından duyulan üzüntüyü dile getirerek ailesine, yakınlarına ve tıp camiasına başsağlığı diledi.

Zekai Tahir Burak Hastanesinde görev yaptı

Akademik kayıtlara göre Op. Dr. Hüseyin Güner Orbay, mesleki yaşamının önemli bir bölümünü Ankara Dr. Zekai Tahir Burak Kadın Hastanesinde geçirdi.

Kadın hastalıkları ve doğum uzmanı olan Orbay; yüksek riskli gebelikler, doğum öncesi tanı, fetal anomaliler ve gebeliğe bağlı sağlık sorunları üzerine yürütülen çalışmalarda yer aldı.

Orbay’ın yalnızca klinik hizmetleriyle değil, hekim yetiştirilmesine sunduğu katkılarla da kadın doğum camiasında iz bıraktığı görülüyor. YÖK ve akademik özgeçmiş kayıtlarında, 1980’li yıllarda hazırlanan kadın hastalıkları ve doğum uzmanlık tezlerinde danışman olarak görev yaptığı bilgisi bulunuyor.

Bilimsel çalışmalara katkıda bulundu

Hüseyin Güner Orbay’ın imzası, gebelik ve fetal tıp alanındaki çeşitli bilimsel çalışmalarda da yer aldı.

Orbay, 1993 yılında preeklampside plazma fibronektin düzeylerini inceleyen araştırmanın yazarları arasında bulundu. Ayrıca 1994 yılında Perinatoloji Dergisi’nde yayımlanan, Meckel-Gruber sendromu ve Dandy-Walker malformasyonunu ele alan bilimsel çalışmaya katkı sundu.

Bu çalışmadaki kurum bilgileri, Orbay’ın Dr. Zekai Tahir Burak Kadın Hastanesi Yüksek Riskli Gebelik Ünitesinde görev yaptığını gösteriyor.

Ölüm nedeni açıklanmadı

Op. Dr. Hüseyin Güner Orbay’ın ölüm nedenine ilişkin ailesi veya ilgili meslek kuruluşu tarafından herhangi bir açıklama yapılmadı. Cenaze programı ve defin yeri konusunda da henüz bilgi paylaşılmadı.

Orbay’ın vefatı, ailesi ve sevenlerinin yanı sıra kadın hastalıkları ve doğum camiasında büyük üzüntüye neden oldu.

Merhum Op. Dr. Hüseyin Güner Orbay’a Allah’tan rahmet; ailesine, yakınlarına, öğrencilerine ve tıp camiasına başsağlığı diliyoruz.

Hatta bu karışım bazı paylaşımlarda “doğal Ozempic” olarak tanıtılıyor. Ancak jelatin ile semaglutid içeren reçeteli ilaçların etkileri, kanıt düzeyleri ve kullanım amaçları birbirinden çok farklı.

Jelatin bazı kişilerde kısa süreli tokluk hissine katkıda bulunabilir. Fakat mevcut bilimsel veriler, tek başına jelatin tüketmenin ilaçlara benzer veya kalıcı bir kilo kaybı sağladığını göstermiyor.

Jelatin nedir?

Jelatin; hayvanların deri, kemik ve bağ dokularında bulunan kolajenin işlenmesiyle elde edilen bir protein ürünüdür. Renksiz ve aromasız çeşitleri sıcak sıvıda çözünür, soğudukça jel kıvamı alır.

Gıda endüstrisinde tatlılardan yoğurtlara, şekerlemelerden bazı kapsüllere kadar birçok üründe kıvam verici olarak kullanılır. Kolajen peptitleriyle aynı kaynaktan gelse de tamamen aynı ürün değildir. Jelatin sıvıyı koyulaştırıp jelleşebilirken hidrolize kolajen genellikle sıvı içinde çözünmüş halde kalır.

Jelatinin önemli bir bölümü proteinden oluşur. Bu nedenle tüketildiğinde diğer proteinli besinler gibi tokluk hissine bir ölçüde katkıda bulunması mümkündür.

“Jelatin hilesi” nasıl ortaya çıktı?

Sosyal medyada farklı tarifler bulunmakla birlikte yöntem genellikle aromasız jelatinin sıcak veya ılık suyla karıştırılarak yemek öncesinde tüketilmesine dayanıyor. Bazı tariflere limon suyu, bitki çayı, sirke, tatlandırıcı veya çeşitli takviyeler de ekleniyor.

İddianın temelinde iki düşünce bulunuyor: Jelatinin midede yer kaplayarak daha erken doygunluk oluşturması ve içerdiği proteinin bağırsaklardan salgılanan tokluk hormonlarını harekete geçirmesi.

Bu açıklama ilk bakışta makul görünse de bir besinin doğal sindirim sürecinde oluşturduğu geçici hormon yanıtı ile belirli bir reseptörü uzun süre etkileyen reçeteli bir ilaç aynı şey değildir.

Jelatin GLP-1 hormonunu artırıyor mu?

GLP-1, yemek yedikten sonra bağırsaklardan salgılanan ve kan şekeri kontrolüyle iştahın düzenlenmesinde rol oynayan doğal bir hormondur. Karbonhidrat, yağ ve protein içeren öğünler bu hormonun salgılanmasını farklı ölçülerde uyarabilir.

Küçük bir insan araştırmasında hidrolize jelatin içeren tek bir öğünün ardından GLP-1 düzeyinde yükselme görüldü. İnsülin düzeyi de yükseldi. Ancak bu araştırma, jelatinin uzun süreli kilo kaybı sağladığını değerlendirmedi. Yalnızca tek bir öğünden sonraki kısa süreli hormon değişimleri incelendi.

Dolayısıyla “Jelatin GLP-1 salgısını etkileyebilir” ifadesi ile “Jelatin GLP-1 ilacı gibi çalışır” iddiası birbirinden ayrılmalıdır. Birincisi sınırlı deneysel bulgularla desteklenebilirken ikincisi kanıtlanmış değildir.

Jelatin neden Ozempic gibi çalışmaz?

Ozempic’in etkin maddesi semaglutiddir. Bu ilaç, vücuttaki GLP-1 hormonunun etkisini taklit edecek ve GLP-1 reseptörlerini uzun süre uyaracak şekilde geliştirilmiştir. Kan şekeri kontrolüne yardımcı olur, mide boşalmasını yavaşlatabilir ve beyindeki iştah merkezlerini etkileyebilir.

Ozempic esas olarak tip 2 diyabet tedavisi için kullanılan reçeteli bir ilaçtır. Semaglutidin obezite tedavisi için geliştirilmiş ve farklı ticari adla kullanılan bir formu da bulunmaktadır. Bu ilaçların kimin için uygun olduğuna, olası yararları ve riskleri değerlendirilerek hekim tarafından karar verilir.

Jelatin ise sindirilen sıradan bir besin proteinidir. İlaç gibi belirli bir reseptörü uzun süre uyarması, kontrollü bir doz sağlaması veya klinik araştırmalarda semaglutide benzer kilo kaybı oluşturması gösterilmemiştir.

Bu nedenle “doğal Ozempic” ifadesi yalnızca abartılı değil, iki farklı etkiyi aynıymış gibi gösterdiği için yanıltıcıdır.

Araştırmalar jelatin ve tokluk hakkında ne gösteriyor?

Bazı kısa süreli araştırmalarda jelatin içeren öğünlerin açlık hissini belirli protein türlerinden daha fazla azaltabildiği veya bir sonraki öğünde tüketilen enerji miktarını düşürebildiği bildirildi.

Ancak bu araştırmaların önemli sınırlılıkları bulunuyor. Çalışmaların bir bölümü az sayıda katılımcıyla, kontrollü laboratuvar koşullarında ve günlük beslenme düzenini tam olarak yansıtmayan özel öğünlerle gerçekleştirildi.

Sekiz haftalık kontrollü bir araştırmaya fazla kilolu 72 yetişkin katıldı. Jelatin ve süt proteini içeren beslenme modeli, yalnızca süt proteini içeren modellerle karşılaştırıldı. Tüm gruplarda enerji alımı azaltıldığında kilo kaybı görüldü; ancak jelatin eklenmesi daha fazla kilo kaybı veya vücut bileşiminde belirgin bir üstünlük sağlamadı.

Başka bir araştırmada, kilo kaybı sonrasında jelatin ve süt proteini içeren beslenmenin dört aylık kilo koruma döneminde yalnızca süt proteini içeren beslenmeye üstün olmadığı sonucuna ulaşıldı.

Bulguların bütünü, jelatinin kısa süreli tokluğu etkileyebileceğini ancak bunun uzun vadede fazladan ve kalıcı kilo kaybına dönüştüğünün gösterilemediğini düşündürüyor.

Jelatin tek başına yağ yakar mı?

Jelatinin yağ hücrelerini parçaladığı, metabolizmayı olağanüstü ölçüde hızlandırdığı veya karın yağlarını hedef aldığı gösterilmemiştir.

Bir kişi jelatinli bir içecek sayesinde öğünde daha az yemek yiyorsa günlük enerji alımı azalabilir. Zaman içinde kilo değişikliğine yol açabilecek olan jelatinin kendisi değil, oluşan toplam enerji açığıdır.

Üstelik karışıma şeker, bal, şekerli meyve suyu veya yüksek kalorili başka malzemeler eklenmesi amaçlanan enerji azaltımını tersine çevirebilir. Hazır jöle ürünleri de aromasız saf jelatinden farklı olarak önemli miktarda şeker içerebilir.

Jelatin iyi bir protein kaynağı mı?

Jelatin protein içerir ancak “tam protein” değildir. Vücudun besinlerden almak zorunda olduğu temel aminoasitlerin tamamını yeterli ve dengeli biçimde sağlamaz. Özellikle triptofan içermez; bazı diğer temel aminoasitler bakımından da sınırlıdır.

Bu nedenle et, balık, yumurta, süt ürünleri, soya veya uygun biçimde bir araya getirilen baklagil ve tahıl kaynaklarının yerine geçemez. Jelatinin öğün yerine kullanılması, özellikle uzun süre devam edildiğinde dengeli beslenmeyi ve kas kütlesinin korunmasını olumsuz etkileyebilir.

Kilo verme sürecinde yalnızca tartıdaki sayının azalması değil, kas kaybının mümkün olduğunca önlenmesi de önemlidir. Bu nedenle günlük proteinin tamamını jelatinden karşılamaya çalışmak doğru bir yaklaşım değildir.

Jelatin tüketmenin sakıncaları olabilir mi?

Gıdalarda kullanılan jelatin çoğu sağlıklı yetişkin tarafından tüketilebilir. Bununla birlikte bazı kişilerde şişkinlik, mide rahatsızlığı, kötü tat hissi veya alerjik reaksiyon görülebilir.

Jelatin genellikle sığır, domuz veya balık kaynaklıdır. Alerjisi bulunanların yanı sıra dini, etik veya vejetaryen beslenme tercihleri olan kişilerin ürünün kaynağını ve etiketini kontrol etmesi gerekir.

Kuru jelatin tozunu doğrudan yutmaya çalışmak boğulma tehlikesi oluşturabilir. Ürün hazırlanacaksa ambalajdaki güvenli hazırlama talimatlarına uyulmalıdır. Yutma güçlüğü bulunan kişilerin jelleşen ürünler konusunda ayrıca dikkatli olması gerekir.

Diyabet, böbrek hastalığı veya başka bir kronik hastalığı bulunanlar; hamileler, emzirenler ve düzenli ilaç kullananlar, zayıflama amacıyla yoğun veya düzenli bir uygulamaya başlamadan önce sağlık profesyoneliyle görüşmelidir.

Kilo vermek isteyenler bu iddiadan ne anlamalı?

Jelatin, dengeli beslenmenin küçük bir parçası olabilir. Şekerli ve yüksek kalorili bir atıştırmalığın yerine aromasız veya şekersiz bir seçenek kullanılması bazı kişilerde toplam enerji alımını azaltabilir. Protein içeriği de kısa süreli tokluğa katkıda bulunabilir.

Ancak kilo kontrolünde sonucu belirleyen tek bir karışım değildir. Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve yeterli kalitede protein içeren sürdürülebilir bir beslenme düzeni; düzenli hareket, yeterli uyku ve davranış değişiklikleri çok daha güçlü bir temele sahiptir.

Obezite yalnızca irade eksikliği olarak görülemez. Genetik yapı, hormonlar, kullanılan ilaçlar, uyku, ruh sağlığı ve çevresel koşullar kilo üzerinde etkili olabilir. Bu nedenle önemli miktarda kilo vermesi gereken veya kilo bağlantılı sağlık sorunu bulunan kişiler için profesyonel değerlendirme, sosyal medyadaki hızlı çözümlerden daha güvenli bir başlangıçtır.

Sonuç olarak jelatin, bazı kişilerde kısa süreli doygunluk sağlayabilecek sıradan bir besin ürünüdür. Fakat “doğal Ozempic” değildir; reçeteli tedavilerin yerine geçmez ve tek başına kalıcı kilo kaybı sağladığına dair güçlü kanıt bulunmaz.

KAYNAKLAR

1. Eating and Weight Disorders – Oral ingestion of a hydrolyzed gelatin meal in subjects with normal weight and in obese patients: Postprandial effect on circulating gut peptides, glucose and insulin – Rubio IGS, Castro G, Zanini AC ve arkadaşları – 2008 – DOI: 10.1007/BF03327784
2. The Journal of Nutrition – Single-protein casein and gelatin diets affect energy expenditure similarly but substrate balance and appetite differently in adults – Hochstenbach-Waelen A, Westerterp-Plantenga MS, Veldhorst MAB, Westerterp KR – 2009 – DOI: 10.3945/jn.109.110403
3. Physiology & Behavior – No long-term weight maintenance effects of gelatin in a supra-sustained protein diet – Hochstenbach-Waelen A, Westerterp KR, Soenen S, Westerterp-Plantenga MS – 2010 – DOI: 10.1016/j.physbeh.2010.05.005
4. British Journal of Nutrition – Effects of a supra-sustained gelatin–milk protein diet compared with sustained and supra-sustained milk protein diets on body-weight loss – Hochstenbach-Waelen A, Soenen S, Westerterp KR, Westerterp-Plantenga MS – 2011 – DOI: 10.1017/S0007114510005106
5. New England Journal of Medicine – Once-Weekly Semaglutide in Adults with Overweight or Obesity – Wilding JPH, Batterham RL, Calanna S ve arkadaşları – 2021 – DOI: 10.1056/NEJMoa2032183

Bilimsel tablo ise bundan daha ölçülü. Antioksidanlar vücudun doğal savunma sisteminin önemli parçalarıdır; fakat tek başlarına hastalıkları önleyen ya da mevcut bir hastalığı tedavi eden sihirli maddeler değildir. Üstelik besinlerden alınmaları ile yüksek doz takviye şeklinde kullanılmaları aynı anlama gelmez.

Antioksidan nedir?

Vücut, enerji üretirken ve çevresel etkenlerle karşılaşırken “serbest radikal” adı verilen kararsız moleküller oluşturur. Serbest radikaller yalnızca zararlı atıklar değildir; bağışıklık yanıtı ve hücreler arasındaki iletişim gibi normal süreçlerde de görev alabilir.

Ancak üretimleri vücudun onları dengeleme kapasitesini aştığında “oksidatif stres” ortaya çıkabilir. Bu durum hücre zarlarına, proteinlere ve genetik materyale zarar verebilir. Uzun süreli oksidatif stres; yaşlanma süreci ile kalp-damar hastalıkları, bazı kanserler, diyabet ve nörolojik hastalıklar arasında incelenen mekanizmalardan biridir.

Antioksidanlar, serbest radikallerin oluşturabileceği zincirleme hasarı sınırlamaya yardımcı olan maddelerdir. Vücut bunların bir bölümünü kendisi üretir; bir bölümünü ise besinlerden alır.

Her antioksidan aynı işi yapmıyor

Antioksidan tek bir maddeyi değil, farklı özelliklere sahip geniş bir bileşik grubunu ifade eder. Beslenmede öne çıkanlar şunlardır:

• C vitamini: Turunçgiller, kivi, çilek, biber, domates ve brokoli gibi besinlerde bulunur.
• E vitamini: Badem, fındık, ay çekirdeği, bitkisel yağlar ve avokado önemli kaynaklarıdır.
• Karotenoidler: Havuç, kabak, tatlı patates ve koyu yeşil yapraklı sebzelerde bulunan beta-karoten ile domatesteki likopen bu gruptadır.
• Polifenoller: Çay, kahve, kakao, üzüm, elma, zeytin, kırmızı-mor meyveler ve çeşitli baharatlarda yer alır.
• Selenyum: Doğrudan bir antioksidan gibi davranmaktan çok, vücuttaki bazı antioksidan enzimlerin çalışmasına katkı sağlayan bir mineraldir.

Bu maddelerin etkileri birbirinin aynısı değildir. Bazıları yağlı ortamlarda, bazıları sulu ortamlarda görev yapar. Bu nedenle yalnızca bir ürünü “en güçlü antioksidan” ilan etmek yerine farklı besin gruplarını birlikte tüketmek daha anlamlıdır.

Antioksidan bakımından öne çıkan besinler

Kırmızı, mor ve mavi meyveler

Yaban mersini, böğürtlen, ahududu, çilek, kiraz, vişne, erik ve üzüm; antosiyanin başta olmak üzere çeşitli polifenoller içerir. Bu meyvelerin rengi, içerdikleri bitkisel bileşikler hakkında ipucu verebilir.

Ancak donmuş meyveleri değersiz saymak doğru değildir. Uygun koşullarda dondurulan meyveler, besin değerlerinin önemli bölümünü koruyabilir. Şeker eklenmiş meyve ürünleriyle sade ve bütün meyveler ise aynı değildir.

Domates ve kırmızı renkli besinler

Domates, karpuz ve pembe greyfurt likopen içerir. Domatesteki likopenin vücut tarafından kullanılabilirliği pişirme ve parçalama sonrasında artabilir. Domatesin zeytinyağı gibi sağlıklı bir yağla birlikte tüketilmesi de yağda çözünen karotenoidlerin emilimini destekleyebilir.

Bu durum “çiğ sebze her zaman daha faydalıdır” düşüncesinin doğru olmadığını gösterir. Bazı besin maddeleri çiğ tüketimde, bazıları ise pişirildiğinde daha kolay kullanılabilir.

Turuncu ve koyu yeşil sebzeler

Havuç, balkabağı, tatlı patates, ıspanak, pazı ve kara lahana beta-karoten, lutein ve diğer karotenoidleri sağlayabilir. Beta-karoten vücutta ihtiyaç doğrultusunda A vitaminine dönüştürülebilir.

Koyu yeşil sebzelerin yalnızca C vitamini kaynağı olmadığı; folat, lif, K vitamini ve farklı bitkisel bileşikler de içerdiği unutulmamalıdır.

Turunçgiller, biber ve kivi

Portakal, mandalina, limon, greyfurt, kivi ve özellikle kırmızı-yeşil biber C vitamini bakımından zengindir. C vitamini aynı zamanda kolajen üretimi, yara iyileşmesi, bağışıklık sistemi ve bitkisel kaynaklı demirin emilimi için gereklidir.

Suda çözünen ve ısıya duyarlı olan C vitamininin bir bölümü uzun süreli pişirme sırasında kaybolabilir. Sebzeleri kısa süre pişirmek, buharda hazırlamak veya uygun olanları çiğ tüketmek kaybı azaltabilir.

Kuruyemişler ve tohumlar

Badem, fındık, ceviz, ay çekirdeği ve diğer tohumlar E vitamini ile çeşitli bitkisel bileşikler içerir. Aynı zamanda doymamış yağ, lif ve mineral sağlarlar.

Enerji yoğun oldukları için porsiyonun kontrol edilmesi önemlidir. Tuzlanmış veya şekerle kaplanmış ürünler yerine sade olanların tercih edilmesi daha uygundur.

Baklagiller ve tam tahıllar

Fasulye, mercimek, nohut ve bezelye yalnızca protein ve lif sağlamaz; farklı polifenoller de içerir. Yulaf, bulgur ve diğer tam tahıllar da rafine edilmiş tahıllara göre lif ve bitkisel bileşikler bakımından daha zengindir.

Sağlıklı beslenmede antioksidan kaynakları denildiğinde yalnızca pahalı veya egzotik meyvelerin düşünülmesi bu nedenle yanıltıcıdır. Kuru fasulye, mercimek, soğan, elma ve mevsim sebzeleri de dengeli bir beslenmenin değerli parçalarıdır.

Çay, kahve ve kakao

Çay, kahve ve kakao çeşitli polifenoller içerir. Ancak bir içecekte antioksidan bulunması, onun sınırsız tüketilebileceği anlamına gelmez. Fazla şeker, krema veya şurup eklenmesi içeceğin genel beslenme değerini değiştirebilir.

Kafeine duyarlı kişiler, gebeler, bazı ritim bozukluğu bulunanlar ve belirli ilaçları kullananlar tüketim miktarı konusunda daha dikkatli olmalıdır.

Renkli beslenmek neden önemli?

Sebze ve meyvelerin renkleri, içerdikleri bazı bitkisel bileşiklerle ilişkilidir. Kırmızı domates likopen, turuncu havuç beta-karoten, mor meyveler antosiyanin, koyu yeşil sebzeler ise lutein ve farklı karotenoidler sağlayabilir.

Buradan çıkarılması gereken sonuç, her öğünde gökkuşağının bütün renklerini tüketmek zorunda olduğumuz değildir. Hafta boyunca farklı renk ve türlerde sebze, meyve, baklagil, tam tahıl ve kuruyemişe yer vermek yeterince güçlü ve uygulanabilir bir yaklaşımdır.

Çeşitlilik, tek bir antioksidana yoğunlaşmak yerine farklı vitaminlerin, minerallerin, liflerin ve bitkisel bileşiklerin birlikte alınmasını sağlar.

Besinlerden alınan antioksidan ile takviye aynı mı?

Antioksidan içeren bir besin yalnızca tek bir molekülden oluşmaz. Örneğin bir portakal C vitamininin yanında lif, folat, su ve yüzlerce farklı bitkisel bileşik sunar. Bu maddeler vücutta birlikte ve karmaşık biçimde etkileşir.

Takviyelerde ise çoğunlukla bir veya birkaç madde, besinlerle alınabilecek miktarın çok üzerinde bulunabilir. Bu nedenle sebze ve meyve tüketimiyle ilişkilendirilen sağlık yararlarının, yüksek doz vitamin haplarıyla elde edileceği varsayılamaz.

Yaklaşık 297 bin katılımcının yer aldığı 78 randomize çalışmayı değerlendiren Cochrane incelemesi, antioksidan takviyelerin genel olarak yaşam süresini uzattığına dair kanıt bulamadı. Bazı analizlerde beta-karoten, E vitamini ve yüksek doz A vitaminiyle olası zarar sinyalleri görüldü. İncelemede farklı toplumların, dozların ve ürünlerin bir arada değerlendirilmesi önemli bir sınırlılıktı; buna rağmen sonuçlar “ne kadar çok antioksidan, o kadar iyi” düşüncesini desteklemiyor.

Yüksek doz takviyeler neden riskli olabilir?

Antioksidanlar vücudun hassas dengesinin bir parçasıdır. Serbest radikallerin tamamını ortadan kaldırmaya çalışmak, normal hücresel iletişime ve savunma mekanizmalarına müdahale edebilir. Bir maddenin besinlerde yararlı olması, yoğunlaştırılmış yüksek dozunun da güvenli olacağı anlamına gelmez.

Büyük klinik araştırmalarda bunun dikkat çekici örnekleri görüldü:

• Sigara içen erkeklerde yapılan ATBC çalışmasında beta-karoten takviyesi akciğer kanserini önlemedi; beta-karoten verilen grupta akciğer kanseri daha fazla görüldü.
• Sigara öyküsü veya asbest maruziyeti nedeniyle yüksek risk taşıyan 18 bin 314 kişiyle yürütülen CARET çalışması, beta-karoten ve A vitamini kombinasyonunda zarar olasılığı görülmesi üzerine erken sonlandırıldı.
• 35 bin 533 erkeğin katıldığı SELECT çalışmasında tek başına E vitamini kullanan grupta prostat kanseri riski plaseboya göre yüzde 17 daha yüksek bulundu.

Bu sonuçlar, sebze ve meyvelerde doğal olarak bulunan beta-karoten veya E vitamininden kaçınılması gerektiğini göstermez. Bulgular yüksek doz ve yoğunlaştırılmış takviyelere ilişkindir.

Antioksidan takviyeleri kimler için özellikle önemli bir konu?

Takviyeler bazı eksikliklerin tedavisinde, emilim bozukluklarında, gebelik gibi özel dönemlerde veya belirli klinik durumlarda gerekli olabilir. Buradaki amaç genel bir “antioksidan desteği” sağlamak değil, saptanmış ihtiyacı karşılamaktır.

Buna karşılık şu kişiler gelişigüzel yüksek doz kullanmamalıdır:

• Sigara içen veya geçmişte uzun süre sigara içmiş kişiler
• Kan sulandırıcı ya da pıhtılaşmayı etkileyen ilaç kullananlar
• Kanser tedavisi görenler
• Böbrek veya karaciğer hastalığı bulunanlar
• Demir birikimine yol açan hastalığı olanlar
• Ameliyat hazırlığındaki hastalar
• Birden fazla vitamin ve bitkisel ürün kullananlar

Yüksek doz E vitamini kanama riskini etkileyebilir. Fazla C vitamini mide-bağırsak yakınmalarına yol açabilir ve bazı kişilerde böbrek taşı açısından sorun oluşturabilir. Antioksidan takviyeler kemoterapi ve radyoterapinin etkileriyle de etkileşebileceğinden, kanser tedavisi sırasında kullanılan bütün ürünler sağlık ekibine bildirilmelidir.

“Antioksidan değeri en yüksek besin” listeleri güvenilir mi?

Besinlerin laboratuvar ortamında serbest radikalleri etkisizleştirme gücünü ölçen testler, internette sıkça sıralama yapmak için kullanılıyor. Fakat bir besinin deney tüpündeki yüksek antioksidan kapasitesi, insan vücudunda aynı ölçüde etki göstereceğini kanıtlamaz.

Sindirim, emilim, bağırsak bakterileri, karaciğerdeki dönüşüm ve tüketilen miktar sonucu değiştirebilir. Bu nedenle tek bir sayıya bakarak bir yiyeceği “en güçlü” veya “mucize” ilan etmek bilimsel açıdan doğru değildir.

Günlük hayatta nasıl uygulanabilir?

Antioksidanlardan yararlanmanın en güvenilir yolu, tek bir ürüne yüklenmek yerine beslenmenin genel kalitesini yükseltmektir:

• Ana öğünlerde tabağın önemli bölümünü farklı renklerde sebzelere ayırın.
• Mevsimine göre çeşitli meyveler tüketin; yalnızca meyve suyuna güvenmeyin.
• Haftanın farklı günlerinde mercimek, nohut ve fasulyeye yer verin.
• Beyaz ekmek ve rafine tahılların bir bölümünü tam tahıllarla değiştirin.
• Sade kuruyemiş ve tohumları ölçülü porsiyonlarda tüketin.
• Sebzeleri sürekli aynı yöntemle hazırlamak yerine çiğ, buharda, fırında veya kısa süreli pişirilmiş seçenekleri dönüşümlü kullanın.
• Takviyeyi sağlıklı beslenmenin yerine koymayın.

Önemli olan tek bir “süper besin” değil, uzun süre sürdürülebilen çeşitli bir beslenme düzenidir. Antioksidanlar bu düzenin yalnızca bir parçasıdır; lif, sağlıklı yağlar, yeterli protein, fiziksel hareket, uyku ve sigaradan uzak durmak da genel sağlık üzerinde belirleyicidir.

Sonuç: Mucize kapsülde değil, beslenme düzeninde

Antioksidanlar vücudun doğal savunmasında önemli görevler üstlenir. Ancak daha fazla antioksidan almanın otomatik olarak daha fazla koruma sağlayacağı düşüncesi bilimsel kanıtlarla örtüşmüyor.

Farklı renkte sebze ve meyveler, baklagiller, tam tahıllar, kuruyemişler ve tohumlardan oluşan çeşitli bir beslenme; antioksidanların yanı sıra lif, vitamin, mineral ve çok sayıda bitkisel bileşiği birlikte sağlar. Yüksek doz takviyeler ise hastalıkları önleyen masum kapsüller değildir ve bazı kişilerde beklenenin tersine zarar verebilir.

KAYNAKLAR

1. WebMD – High-Antioxidant Foods to Try – WebMD Editorial Contributors – 2023
2. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri Besin Takviyeleri Ofisi – Vitamin C Fact Sheet for Health Professionals – Güncel bilgi notu
3. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri Besin Takviyeleri Ofisi – Vitamin E Fact Sheet for Health Professionals – Güncel bilgi notu
4. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri Besin Takviyeleri Ofisi – Vitamin A and Carotenoids Fact Sheet for Health Professionals – Güncel bilgi notu
5. Cochrane Database of Systematic Reviews – Antioxidant Supplements for Prevention of Mortality in Healthy Participants and Patients with Various Diseases – Bjelakovic ve arkadaşları – 2012 – DOI: 10.1002/14651858.CD007176.pub2
6. New England Journal of Medicine – The Effect of Vitamin E and Beta Carotene on the Incidence of Lung Cancer and Other Cancers in Male Smokers – Alpha-Tocopherol, Beta Carotene Cancer Prevention Study Group – 1994 – DOI: 10.1056/NEJM199404143301501
7. New England Journal of Medicine – Effects of a Combination of Beta Carotene and Vitamin A on Lung Cancer and Cardiovascular Disease – Omenn ve arkadaşları – 1996 – DOI: 10.1056/NEJM199605023341802
8. JAMA – Vitamin E and the Risk of Prostate Cancer: The Selenium and Vitamin E Cancer Prevention Trial – Klein ve arkadaşları – 2011 – DOI: 10.1001/jama.2011.1437
9. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü – Antioxidants and Cancer Prevention – Bilgilendirme metni – 2017
10. Dünya Kanser Araştırma Fonu – Do Not Use Supplements for Cancer Prevention – Kanserden korunma önerisi

Oysa saç telinin daha bakımlı görünmesiyle saç kökünden yeni saç çıkması aynı şey değil. Zeytinyağı, özellikle kuru ve kalın saç tellerinin yüzeyini kaplayarak nem kaybını yavaşlatabilir. Sürtünmeyi ve kırılmayı azaltması da saçların zamanla daha uzun veya daha yoğun görünmesine katkı sağlayabilir. Ancak mevcut bilimsel kanıtlar, zeytinyağının insanlarda saç köklerini uyararak yeni saç çıkardığını göstermiyor.

Zeytinyağı saça ne yapabilir?

Saç telinin en dışında, kütikül adı verilen koruyucu ve pulsu bir tabaka bulunur. Isıyla şekillendirme, boya, açıcı işlemler, güneş, sık yıkama ve sert tarama bu tabakayı yıpratabilir. Yüzeyi bozulan saç daha kuru, mat, sert ve elektriklenmeye yatkın hale gelir.

Zeytinyağı saç tellerinin çevresinde ince bir tabaka oluşturarak şu kozmetik yararları sağlayabilir:

• Kuru saç tellerinin daha yumuşak hissedilmesine yardımcı olabilir.
• Saç yüzeyini düzleştirerek elektriklenme ve kabarmayı azaltabilir.
• Daha düzgün bir yüzey oluşturduğu için saçın parlak görünmesini sağlayabilir.
• Tarama sırasında teller arasındaki sürtünmeyi azaltabilir.
• Saçın esnekliğini korumasına ve kırılmanın azalmasına katkıda bulunabilir.

Bunlar saç telinin görünümü ve yönetilebilirliğiyle ilgili olası yararlardır. Zeytinyağı kırılmış saç telini biyolojik olarak onaramaz, çatallaşmış uçları yeniden birleştiremez ve ölü saç dokusunu eski haline döndüremez.

Zeytinyağı saç uzatır mı?

Zeytinyağının insanlarda saç büyümesini hızlandırdığını veya dökülen saçların yerine yenisini çıkardığını kanıtlayan güçlü klinik çalışmalar bulunmuyor.

Zeytin ağacında bulunan bazı bileşenlerin saç büyümesi üzerindeki etkileri hayvan deneylerinde incelendi. Ancak belirli bir bileşenin farelerde oluşturduğu sonuç, mutfakta kullanılan zeytinyağının insan saç derisine sürüldüğünde aynı etkiyi göstereceği anlamına gelmez.

Saçların uygulama sonrasında daha uzun veya dolgun görünmesinin daha gerçekçi açıklaması kırılmanın azalmasıdır. Daha az kırılan teller uzunluğunu koruyabilir. Bu durum saçın daha hızlı uzadığı izlenimini verebilir, fakat saç köklerinin üretim hızının arttığını kanıtlamaz.

Belirgin saç seyrelmesi, açılma veya yoğun dökülme varsa zeytinyağını tedavi gibi görmek doğru değildir. Saç dökülmesinin genetik yatkınlık, tiroit hastalıkları, demir eksikliği, bazı ilaçlar, yoğun stres, hızlı kilo kaybı ve saç derisi hastalıkları gibi çok farklı nedenleri olabilir.

En çok hangi saç tiplerinde işe yarayabilir?

Zeytinyağının ağır ve yoğun yapısı nedeniyle herkes aynı sonucu alamaz. En fazla faydayı genellikle şu saç tipleri görebilir:

• Kalın telli saçlar
• Kuru ve sert saçlar
• Kıvırcık veya yoğun dalgalı saçlar
• Sık ısı işlemi gören saçlar
• Boya ya da açıcı nedeniyle yıpranmış saç uçları

İnce telli, düz veya doğal olarak yağlı saçlarda ise az miktar bile saçın ağırlaşmasına, sönük görünmesine ve daha çabuk yağlanmış hissedilmesine yol açabilir.

Saça zeytinyağı nasıl uygulanabilir?

İlk denemede fazla miktarda kullanmak yerine birkaç damlayla başlamak daha uygun olabilir. Yağ avuç içinde dağıtıldıktan sonra nemli saçın özellikle orta bölümüne ve kuru uçlarına uygulanabilir. Tarakla nazikçe dağıtılması, yağın belirli bir bölgede birikmesini önleyebilir.

Saçın tamamını yağa doyurmak gerekli değildir. Fazla kullanım, birkaç kez şampuanlama ihtiyacı doğurabilir. Bu da özellikle kuru saçlarda beklenen bakım etkisinin tersine dönmesine neden olabilir.

Gece boyunca saçta bekletilen yoğun yağ uygulamalarının daha üstün sonuç verdiğini gösteren güvenilir bir süre standardı bulunmuyor. Denemek isteyenlerin yastığı koruması, yağı düzenli biçimde arındırması ve saç derisinde tahriş gelişip gelişmediğini izlemesi önem taşıyor.

Kullanılacak yağın sade, katkısız ve bozulmamış olması gerekir. Kötü veya acılaşmış kokusu bulunan yağ kullanılmamalıdır. Aroma, parfüm ya da farklı bitki özleri eklenmiş mutfak yağları hassas ciltlerde tahrişe yol açabilir.

Önce küçük bir bölgede denemek neden önemli?

Zeytinyağı genellikle güvenli kabul edilse de doğal olması alerji veya tahriş oluşturmayacağı anlamına gelmez. İlk kullanımdan önce az miktarın küçük bir cilt alanında denenmesi yararlı olabilir.

Uygulama sonrasında kaşıntı, yanma, belirgin kızarıklık, kabarma veya döküntü gelişirse ürün temizlenmeli ve tekrar kullanılmamalıdır. Yüzde, göz çevresinde ya da dudaklarda şişme ve nefes almada güçlük gibi ciddi alerji belirtilerinde ise acil değerlendirme gerekir.

Kepekli ve yağlı saç derisinde dikkat

Zeytinyağını saç tellerine uygulamakla doğrudan saç derisine yoğun biçimde sürmek aynı değildir. Saç derisi zaten kendi yağını üretir ve üzerinde doğal olarak farklı mikroorganizmalar yaşar.

Özellikle kepek, yağlı egzama olarak da bilinen seboreik dermatit, sivilcelenme veya tekrarlayan saç derisi iltihabı bulunan kişilerde uzun süreli ve yoğun yağ uygulaması yakınmaları artırabilir. Bazı uzmanlar, saç derisinde yaşayan Malassezia adlı mayanın belirli yağ bileşenlerinden yararlanabileceğine ve bunun hassas kişilerde tabloyu kötüleştirebileceğine dikkat çekiyor.

Bu nedenle kepekli ve yağlı saç derisine kontrolsüz yağ maskeleri uygulamak yerine sorunun nedeninin belirlenmesi daha doğru olur. Saç derisinde geçmeyen kızarıklık, kalın kabuklanma, yara, akıntı, ağrı veya bölgesel saç kaybı varsa dermatoloji değerlendirmesi gerekir.

Zeytinyağı ısıya karşı koruyucu yerine geçer mi?

Zeytinyağının saçı yumuşatması, onu otomatik olarak güvenilir bir ısı koruyucu ürüne dönüştürmez. Düzleştirici, maşa veya çok sıcak fön öncesinde mutfak yağını saça sürmek uygun bir ısı kontrol yöntemi değildir.

Isıyla şekillendirme yapılacaksa bu amaçla formüle edilmiş ürünlerin kullanılması, cihaz sıcaklığının düşürülmesi ve aynı bölgeye tekrar tekrar yüksek ısı uygulanmaması daha güvenli bir yaklaşımdır.

Saç dökülmesinde ne zaman değerlendirme gerekir?

Günde dökülen birkaç saç teli tek başına hastalık anlamına gelmez. Ancak aşağıdaki değişiklikler varsa yalnızca kozmetik bakım ürünlerine güvenilmemelidir:

• Dökülmenin belirgin biçimde artması
• Saç ayrım çizgisinin giderek genişlemesi
• Yuvarlak veya keskin sınırlı açıklıkların oluşması
• Saçlı deride kaşıntı, kızarıklık, ağrı ya da kabuklanma bulunması
• Kaş ve kirpiklerde de dökülme başlaması
• Dökülmenin yeni bir ilaç, hastalık, doğum veya hızlı kilo kaybı sonrasında ortaya çıkması
• Saç tellerinin kökten değil, sürekli kırılarak kısalması

Erken değerlendirme, dökülmenin nedenini belirlemeyi ve uygun tedavinin gecikmemesini sağlayabilir.

Zeytinyağından gerçekçi olarak ne beklenmeli?

Zeytinyağı kuru ve kalın saçlarda ekonomik bir yumuşatıcı bakım seçeneği olabilir. Saç telini kaplayarak parlaklık sağlayabilir, kabarmayı yatıştırabilir ve kırılmaya karşı dolaylı destek sunabilir.

Buna karşılık saç köklerini canlandırdığı, genetik dökülmeyi durdurduğu veya yeni saç çıkardığı söylenemez. En doğru beklenti, saçın daha bakımlı görünmesi ve daha kolay taranmasıdır. Sonuç saç tipine, kullanılan miktara ve saç derisinin durumuna göre değişebilir.

KAYNAKLAR

1. Cleveland Clinic Health Essentials – Is Olive Oil Good for Your Hair? – Amy Kassouf – 2026
2. Journal of Cosmetic Science – Investigation of Penetration Abilities of Various Oils into Human Hair Fibers – Keis, Persaud, Kamath ve Rele – 2005
3. International Journal of Trichology – Hair Oils: Indigenous Knowledge Revisited – Mysore ve çalışma arkadaşları – 2022 – DOI: 10.4103/ijt.ijt_189_20
4. International Journal of Trichology – Hair Cosmetics: An Overview – Maria Fernanda Reis Gavazzoni Dias – 2015 – DOI: 10.4103/0974-7753.153450
5. Skin Appendage Disorders – Hair Oils May Worsen Seborrheic Dermatitis in Black Patients – Mayo ve çalışma arkadaşları – 2023 – DOI: 10.1159/000529858

Vefat haberini İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mezunları Cemiyeti duyurdu. Açıklamada, Kazgan’ın bilimsel birikimi ve eğitim dünyasına yaptığı katkılar hatırlatılarak yaşanan kayıptan duyulan üzüntü dile getirildi.

İktisat eğitimine adanan bir ömür

5 Haziran 1927’de İstanbul’da dünyaya gelen Gülten Kazgan, Amerikan Kız Kolejindeki eğitiminin ardından İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesine girdi. Fakülteden 1950 yılında mezun olan Kazgan, bir süre bankacılık sektöründe çalıştıktan sonra akademik hayata yöneldi.

Doktorasını İstanbul Üniversitesi bünyesinde tamamlayan Kazgan, Rockefeller bursuyla ABD’ye giderek Chicago Üniversitesinde tarım ekonomisi alanının önde gelen isimlerinden Theodore W. Schultz ile çalışma fırsatı buldu.

Türkiye’ye döndükten sonra İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesindeki akademik çalışmalarını sürdüren Kazgan, 1961 yılında doçent oldu; ilerleyen yıllarda profesörlük unvanını aldı.

“Hocaların hocası” olarak anılıyordu

Prof. Dr. Gülten Kazgan; tarım ekonomisi, kalkınma, Türkiye ekonomisi, iktisadi düşünce, küreselleşme ve ekonomi politikaları üzerine yürüttüğü çalışmalarla tanınıyordu.

Uzun yıllar İstanbul Üniversitesinde görev yapan Kazgan, 1994 yılında emekliye ayrıldı. Daha sonra İstanbul Bilgi Üniversitesinin kuruluş sürecinde sorumluluk üstlendi ve üniversitenin kurucu rektörü olarak görev yaptı. Kazgan’a 2010 yılında “Emeritus Profesör” unvanı verildi.

Çok sayıda öğrenci yetiştiren, araştırma ve kitaplarıyla Türkiye’de iktisat düşüncesinin gelişimine katkı sağlayan Kazgan, akademi dünyasında “hocaların hocası” ve “iktisadın duayeni” ifadeleriyle anılıyordu.

Eserleriyle kuşaklara ulaştı

Kazgan’ın kaleme aldığı İktisadi Düşünce veya Politik İktisadın Evrimi, Tarım ve Gelişme, Tanzimat’tan 21. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi, Küreselleşme ve Ulus-Devlet ile Türkiye Ekonomisinde Krizler başta olmak üzere çok sayıda eseri, iktisat eğitiminin temel kaynakları arasında yer aldı.

Prof. Dr. Gülten Kazgan’ın vefatı, öğrencileri, meslektaşları ve iktisat camiasında büyük üzüntüye neden oldu.

Uysal’ın yanında taşıdığı ses sistemiyle cadde ve sokaklarda dolaşarak yüksek sesle ilahiler dinlettiği, bu nedenle çevredeki bazı vatandaşların şikâyette bulunduğu öne sürüldü.

Paylaşılan bilgilere göre şikâyetler üzerine Şanlıurfa’da zabıta ekipleri devreye girdi. Daha önce de yüksek ses konusunda uyarıldığı ileri sürülen Uysal’ın bu kez otobüse bindirilerek memleketi Batman’a gönderildiği iddia edildi.

Gücünüz Bu Garibana mı Yetti?

Elbette şehir yaşamında herkesin huzurunu korumak gerekiyor. Gürültü konusunda yapılan şikâyetler varsa yetkililerin gerekli uyarıları yapması ve mevzuat çerçevesinde işlem uygulaması da doğal.

Ancak burada tartışılması gereken başka bir nokta var:

Bir insanı otobüse bindirip başka bir şehre göndermek gerçekten çözüm mü?

“Sofi Ahmet” olarak tanınan Erhan Uysal’ın davranışları çevreyi rahatsız ediyorsa bunun yolu belli. Uyarılır, gerekiyorsa ses sistemi konusunda işlem yapılır ve mevzuat neyi gerektiriyorsa o uygulanır.

Fakat sosyal medyaya yansıdığı şekliyle bir insanın bulunduğu şehirden gönderilmesi, kamuoyunda haklı olarak farklı soruları beraberinde getiriyor.

Gücünüz bu garibana mı yetti?

Kentin gürültüden trafik sorunlarına, kaldırım işgallerinden çevre düzenine kadar çözüm bekleyen onlarca meselesi bulunurken, toplumun kenarında yaşayan ve kendine özgü haliyle sokaklarda dolaşan bir insanın otobüse bindirilip başka bir şehre gönderilmesi “çözüm” olarak sunulmamalı.

Şikâyet Varsa İşlem Yapılır, Ama Hukuk İçinde

Burada mesele Erhan Uysal’ın yüksek sesle müzik veya ilahi dinletmesinin doğru olup olmadığı değil.

Vatandaş rahatsız oluyorsa elbette şikâyet edebilir. Kamu görevlileri de şikâyeti değerlendirir. Ancak yapılacak işlemin ölçülü, hukuka uygun ve insan onurunu gözeten bir yöntemle gerçekleştirilmesi gerekir.

Bir şehir, sorunlarını insanları başka şehirlere göndererek çözemez.

Bugün “Sofi Ahmet” gider, yarın başka biri gelir. Asıl mesele, kamusal düzeni korurken toplumun en savunmasız insanlarına nasıl davranıldığıdır.

Yetkililerin olayın ayrıntılarını ve Uysal’ın hangi hukuki veya idari gerekçeyle Batman’a gönderildiğini kamuoyuna açıklaması, tartışmaların sağlıklı biçimde değerlendirilmesi açısından önem taşıyor.

Çünkü bazen bir şehrin büyüklüğü meydanlarından, binalarından ya da yollarından değil, en gariban insanına nasıl davrandığından anlaşılır.

Galatasaray’ın uzun süredir kadrosuna katmak için girişimlerde bulunduğu Rafael Leao konusunda İtalya’dan dikkat çeken yeni bir gelişme geldi.

Milan’da geleceği belirsizliğini koruyan Portekizli yıldız için kulübün sahibi Gerry Cardinale doğrudan devreye girdi. İtalyan basınındaki son bilgilere göre Cardinale, 21 Ağustos Cuma günü Milanello’da takım ve teknik heyetle yapacağı görüşmeler kapsamında Leao ile de bire bir görüşecek.

Bu görüşmenin ana gündem maddelerinden birinin 27 yaşındaki futbolcunun Milan’daki geleceği olması bekleniyor.

Cardinale ile Leao Yüz Yüze

La Gazzetta dello Sport’un Milan muhabiri Alessandra Gozzini’nin aktardığı bilgilere göre Cardinale, Milanello’da futbolcularla bireysel görüşmeler gerçekleştirecek.

Bu görüşmeler arasında en fazla dikkat çekeni ise Rafael Leao ile yapılacak toplantı olacak.

Leao’nun geleceği bir süredir Milan’ın transfer gündeminin önemli başlıklarından biri. Galatasaray’ın ilgisi devam ederken Portekizli yıldızın Premier Lig’den gelebilecek seçeneklere de açık olduğu belirtiliyor.

Milan cephesinde ise oyuncunun uygun şartların oluşması halinde satılmasına kapı tamamen kapatılmış değil.

Mendes ile 6 Saatlik Transfer Zirvesi

Cardinale-Leao görüşmesinden hemen önce dikkat çeken bir başka gelişme daha yaşandı.

Leao’nun temsilcisi Jorge Mendes, Casa Milan’da yaklaşık altı saat süren kapsamlı bir toplantı gerçekleştirdi. Görüşmelerde Milan’ın transfer operasyonlarının yanı sıra Rafael Leao’nun geleceğinin de masaya yatırıldığı belirtildi.

Cardinale’nin de Mendes ile Leao dosyasını görüştüğü aktarıldı.

Bu gelişmenin hemen ardından Milan sahibinin doğrudan futbolcuyla görüşecek olması, transfer sürecinde kritik bir aşamaya gelindiğine işaret ediyor.

Galatasaray Masadaki Seçeneklerden Biri

Galatasaray’ın Leao’ya ilgisi yeni değil. Sarı-kırmızılı yönetimin Portekizli yıldız için Milan’ın kapısını daha önce de çaldığı İtalyan basını tarafından birçok kez gündeme getirildi.

Ancak Milan’ın talep ettiği bonservis bedeli ile Galatasaray’ın çıkmayı düşündüğü rakam arasındaki fark görüşmelerin ilerlemesini zorlaştırdı.

Son dönemde İtalya’dan gelen haberler Milan’ın Leao konusunda önceki haftalara göre daha esnek davranabileceğine işaret ederken, oyuncunun vereceği karar transferin en önemli belirleyicilerinden biri olmaya devam ediyor.

Gözler Kritik Görüşmeden Çıkacak Kararda

Bu nedenle Cardinale ile Leao arasında yapılacak yüz yüze görüşme Galatasaray açısından da yakından takip edilecek.

Toplantının ardından Leao’nun Milan’da kalmaya mı yöneleceği, yoksa ayrılık seçeneğinin mi ağırlık kazanacağı daha net hale gelebilir.

Şu aşamada Galatasaray ile Milan arasında transferin tamamlandığını gösteren bir anlaşma bulunmuyor. Ancak Milan sahibinin doğrudan Leao ile masaya oturması, Portekizli yıldızın geleceği açısından transfer sürecinin en kritik görüşmelerinden biri olarak öne çıkıyor.

Kaynaklar

1. La Gazzetta dello Sport – Alessandra Gozzini
2. Football Italia

Bu bulgu doğal olarak kaygı yaratabiliyor. Çünkü pankreas denildiğinde akla gelen ilk hastalıklardan biri pankreas kanseri. Ancak pankreasta kist görülmesi, kişinin kanser olduğu ya da mutlaka kanser geliştireceği anlamına gelmiyor.

Asıl önemli soru şu: Hangi kistler yalnızca izlenebilir, hangileri daha yakından değerlendirilmelidir?

Mayo Clinic araştırmacılarının Gastroenterology’de yayımlanan ileriye dönük çalışması, bu soruya daha somut rakamlarla yanıt vermeye çalıştı. Araştırmaya göre kistte bulunan “endişe verici” özelliklerin sayısı arttıkça üç yıl içinde pankreas kanseri veya ileri dereceli kanser öncüsü değişiklik gelişme olasılığı da yükseldi.

Tek bir özellik ile birden fazla özellik aynı riski taşımıyor

Araştırmada endişe verici veya yüksek riskli özelliklere sahip pankreas kistleri bulunan 230 kişi takip edildi.

Katılımcıların 32’si araştırmaya alındıktan sonraki ilk üç ay içinde ameliyat olurken, 198 kişi klinik izleme alındı. İzlenen grubun 185’inde endişe verici özellikler, 13’ünde ise yüksek riskli özellikler bulunuyordu.

Araştırmanın dikkat çekici sonucu, riskin yalnızca “kist var mı, yok mu?” sorusuyla açıklanamayacağını göstermesiydi.

Üç yıl içinde pankreas kanseri veya ileri dereceli kanser öncüsü değişiklik gelişme olasılığı:

• Tek endişe verici özellik bulunanlarda yaklaşık yüzde 2
• İki endişe verici özellik bulunanlarda yaklaşık yüzde 4
• Üç veya daha fazla endişe verici özellik bulunanlarda yaklaşık yüzde 18 olarak hesaplandı.

Bu rakamlar her hastanın bireysel riskinin kesin olarak bu oranlarda olduğu anlamına gelmiyor. Yaş, kistin tipi ve yapısı, pankreas kanalındaki değişiklikler, aile öyküsü, belirtiler ve diğer klinik özellikler de değerlendirmeyi etkileyebiliyor.

Pankreas kisti nedir?

Pankreas, midenin arkasında bulunan ve hem sindirim enzimleri hem de kan şekerinin düzenlenmesinde görev alan hormonlar üreten bir organdır.

Pankreas kisti ise en basit anlatımla pankreasın içinde veya üzerinde gelişen, içi sıvı içerebilen yapılara verilen genel isimdir.

Ancak “pankreas kisti” tek bir hastalığın adı değildir.

Bazı kistler tamamen iyi huyludur ve kansere dönüşme potansiyeli taşımaz. Bazı kistik oluşumlar ise zaman içinde kanser öncüsü değişiklikler geliştirebilir. Bu nedenle kistin türünü ve taşıdığı özellikleri belirlemek önemlidir.

Üstelik pankreas kistlerinin önemli bir bölümü herhangi bir belirti oluşturmaz. Başka bir nedenle yapılan karın görüntülemesinde tesadüfen fark edilebilir.

Doktorlar kistin hangi özelliklerine bakıyor?

Pankreas kisti değerlendirilirken yalnızca çapına bakılmaz. Görüntüleme yöntemleriyle kistin yapısı ve pankreas kanalıyla ilişkisi de incelenir.

Uluslararası klinik yaklaşımlarda daha yakından değerlendirmeyi gerektirebilen özellikler arasında kistin yaklaşık 3 santimetre veya daha büyük olması, kist duvarında kalınlaşma veya kontrast tutulumu, kist içinde küçük nodüler yapılar, ana pankreas kanalında genişleme, pankreas kanalında ani çap değişikliği, bazı durumlarda pankreatit gelişmesi, lenf düğümlerinde büyüme, kistin hızlı büyümesi ve bazı laboratuvar değişiklikleri yer alabilir.

Bunların varlığı tek başına “kanser var” anlamına gelmez.

Bu özellikler daha çok hekime şu mesajı verir: Bu kistin daha ayrıntılı değerlendirilmesi veya daha yakından takip edilmesi gerekebilir.

Daha yüksek riskli bulgular da var

Bazı bulgular ise kanser veya ileri dereceli kanser öncüsü değişiklik açısından daha ciddi kabul edilir.

Örneğin pankreas başındaki bir kistle birlikte safra kanalının tıkanmasına bağlı sarılık gelişmesi, kist içinde belirgin kontrastlanan nodül veya solid yapı görülmesi ya da ana pankreas kanalının belirgin derecede genişlemesi yüksek risk değerlendirmesinde önem taşıyabilir.

Böyle durumlarda yalnızca rutin görüntüleme takibi yerine ileri inceleme ve uygun hastalarda cerrahi seçeneği gündeme gelebilir.

Ancak pankreas ameliyatları büyük cerrahi girişimlerdir. Bu nedenle yalnızca bir kistin bulunması ameliyat kararı verilmesi için yeterli değildir.

MR, tomografi ve endoskopik ultrason neden kullanılıyor?

Pankreas kistlerinin değerlendirilmesinde farklı görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabilir.

MR ve özellikle pankreas ile safra yollarını ayrıntılı gösteren MRCP, kistin yapısını ve pankreas kanalıyla bağlantısını değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Bilgisayarlı tomografi de kistin büyüklüğü, yapısı ve çevre dokularla ilişkisi konusunda önemli bilgiler sağlayabilir.

Bazı hastalarda ise endoskopik ultrason gerekebilir. Bu yöntemde ağızdan ilerletilen ince ve esnek bir cihazla mide ve ince bağırsak üzerinden pankreas çok yakından görüntülenir.

Gerekli görülürse kistten sıvı veya hücre örneği alınarak laboratuvar incelemesi yapılabilir.

Hangi yöntemin kullanılacağı kistin özelliklerine ve kişinin genel risk profiline göre belirlenir.

“Kist bulundu” ile “kanser bulundu” aynı şey değil

Pankreas kistleri konusunda en önemli ayrımlardan biri bu.

Kist saptanan bir kişinin raporunu yalnızca “pankreasta kist var” şeklinde değerlendirmek yanıltıcı olabilir. Kistin türü, büyüklüğü, zaman içindeki değişimi ve eşlik eden diğer bulgular birlikte ele alınmalıdır.

Yeni araştırmada da tek bir endişe verici özelliği bulunan kişilerde üç yıllık ileri neoplazi riski yaklaşık yüzde 2 düzeyindeyken, üç veya daha fazla özelliği bulunanlarda yaklaşık yüzde 18’e yükseliyordu.

Başka bir ifadeyle, risk siyah-beyaz değil; kistin taşıdığı özelliklerle birlikte değişen bir spektrum oluşturuyor.

Bu ayrım gereksiz ameliyatların önlenmesi açısından da önemli.

Takip edilen hastalarda kanser erken yakalanabildi

Araştırmanın dikkat çeken başka bir sonucu da izlem sırasında ortaya çıkan pankreas kanserlerinin çok erken evrede saptanmış olmasıydı.

Bu bulgu, uygun şekilde risk sınıflandırması yapılmış bazı hastalarda hemen ameliyat yerine düzenli ve dikkatli izlemin makul bir yaklaşım olabileceğine işaret ediyor.

Ancak bu sonuç, “pankreas kistleri takip edilmese de olur” anlamına gelmiyor.

Tam tersine, izlem kararı verilen hastalarda kontrol programına uyulması önem taşıyor. Kistin büyümesi veya yeni risk özelliklerinin ortaya çıkması tedavi yaklaşımını değiştirebilir.

CA 19-9 tek başına yeterli mi?

Pankreas hastalıklarının değerlendirilmesinde adı sık duyulan kan testlerinden biri CA 19-9’dur.

Ancak bu değer tek başına pankreas kanseri tanısı koyamaz.

Mayo Clinic araştırmacılarının ayrı bir çalışmasında da yüksek CA 19-9 değerinin tek başına, pankreas kisti bulunan hangi hastaların kanser geliştireceğini güvenilir biçimde öngöremediği bildirildi.

CA 19-9 başka iyi huylu hastalıklarda da yükselebilir. Ayrıca bazı kişilerde pankreas kanseri bulunmasına rağmen değer normal olabilir.

Bu nedenle kan testleri, görüntüleme bulguları ve kişinin klinik özellikleriyle birlikte değerlendirilir.

Pankreas kisti bulunan herkes ameliyat olmalı mı?

Hayır.

Pankreas cerrahisi ciddi bir ameliyattır ve komplikasyon riski taşır. Bu nedenle düşük riskli bir kisti gereksiz yere ameliyat etmek de hastaya zarar verebilir.

Diğer taraftan gerçekten yüksek risk taşıyan bir kisti yalnızca izlemek de doğru olmayabilir.

Modern yaklaşımın temel amacı bu iki uç arasında doğru hastayı seçmektir:

Düşük riskli hastayı gereksiz müdahaleden korumak, yüksek riskli hastada ise kanser gelişmeden veya çok erken evrede müdahale fırsatını kaçırmamak.

Yeni üç yıllık risk verilerinin önemi de burada ortaya çıkıyor.

Pankreas kisti bulunan kişi ne yapmalı?

Bir görüntüleme raporunda pankreas kisti görülmesi durumunda ilk yapılması gereken, yalnızca kistin varlığına bakarak kanser sonucuna varmamak.

Kistin boyutu, tipi, pankreas kanalıyla ilişkisi, duvar yapısı, nodül bulunup bulunmadığı, önceki görüntülerle karşılaştırıldığında büyüyüp büyümediği ve kişinin aile öyküsü birlikte değerlendirilmelidir.

Bazı küçük ve düşük riskli kistler yalnızca belirli aralıklarla görüntüleme gerektirebilirken, başka kistler endoskopik ultrason veya daha ileri değerlendirme gerektirebilir.

Yüksek riskli özelliklerin bulunduğu seçilmiş hastalarda ise cerrahi değerlendirme gündeme gelebilir.

Takip aralığı da herkeste aynı değildir.

Hangi belirtiler önemsenmeli?

Pankreas kistlerinin çoğu belirti vermese de bazı durumlarda yeni gelişen şikâyetlerin değerlendirilmesi önemlidir.

Özellikle açıklanamayan sarılık, devam eden veya şiddetlenen üst karın ağrısı, tekrarlayan pankreatit atakları, açıklanamayan kilo kaybı veya daha önce bilinen bir pankreas kistiyle birlikte ortaya çıkan yeni ve belirgin yakınmalar sağlık değerlendirmesini gerektirir.

Bu belirtiler mutlaka pankreas kanseri anlamına gelmez. Ancak özellikle bilinen bir pankreas kisti bulunan kişilerde göz ardı edilmemelidir.

Yeni araştırmadan çıkarılacak en önemli sonuç ne?

Mayo Clinic çalışmasının verdiği mesaj, “pankreas kisti kansere dönüşür” değil.

Tam tersine, çalışma pankreas kistlerinin birbirinden ayrılması gerektiğini gösteriyor.

Tek bir endişe verici özelliği bulunan bir kistle, birden fazla risk özelliğini aynı anda taşıyan kistin gelecekteki davranışı aynı olmayabilir.

Araştırma ayrıca ileriye dönük tasarımıyla önemli olsa da 230 kişiyle sınırlıydı. Bu nedenle üç yıllık oranların her hastaya doğrudan uygulanabilecek kesin kişisel tahminler olarak görülmemesi gerekiyor. Daha geniş gruplarda yapılacak çalışmalar, risk hesaplamalarını daha da hassaslaştırabilir.

Bugünkü yaklaşımın temelinde ise basit ama önemli bir fikir var:

Pankreasta kist görülmesi tek başına kanser anlamına gelmez. Önemli olan kistin hangi özellikleri taşıdığı ve zaman içinde nasıl davrandığıdır.

KAYNAKLAR

1. Gastroenterology – Mayo Clinic araştırma grubu tarafından pankreas kistlerinde endişe verici ve yüksek riskli özelliklerin üç yıllık ileri neoplazi riskini değerlendiren prospektif çalışma – Shounak Majumder ve çalışma arkadaşları – 2026.
2. Mayo Clinic – Mayo Clinic Study Estimates Cancer Risk in Patients with Pancreatic Cysts, Advancing Early Detection – Araştırma sonuç duyurusu – 2026.
3. JAMA – Types of Pancreatic Cysts – Anne Marie Lennon, Michael G. Goggins – 2016 – DOI: 10.1001/jama.2016.11189
4. Clinical Gastroenterology and Hepatology – Risk of Pancreatic Cancer in Patients With Pancreatic Cysts and Family History of Pancreatic Cancer – Suresh T. Chari ve çalışma arkadaşları – 2018 – DOI: 10.1016/j.cgh.2018.01.049
5. United European Gastroenterology Journal – Multidisciplinary Team Approach for Managing Pancreatic Cysts: Impact, Bias, and Opportunities for Improvement – Tom Konikoff, Shounak Majumder – 2026 – DOI: 10.1002/ueg2.70243

Edinilen bilgilere göre Mamak Devlet Hastanesi’nde görev yapan Dr. Süleyman Taşkın, 17 Ağustos Pazartesi günü Ankara Sincan’daki Lale Tren İstasyonu’nda meydana gelen elim bir kaza sonucu yaşamını yitirdi.

Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi mezunuydu

Dr. Süleyman Taşkın’ın Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi mezunu olduğu öğrenildi. Meslek hayatını Mamak Devlet Hastanesi’nde sürdüren Taşkın’ın vefatının ardından mezunu olduğu Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi tarafından da taziye mesajı yayımlandı.

Fakültenin açıklamasında, Mamak Devlet Hastanesi’nde görev yapan ve fakülte mezunu olan Dr. Süleyman Taşkın’ın vefat ettiği belirtilerek ailesine ve yakınlarına başsağlığı dilekleri iletildi.

Sağlık camiasını yasa boğan kayıp

Dr. Süleyman Taşkın’ın genç yaşta hayatını kaybetmesi ailesi, yakınları ve meslektaşları arasında büyük üzüntüye neden oldu.

Taşkın’ın vefatının ardından sağlık camiasından çok sayıda başsağlığı mesajı paylaşıldı.

Dr. Süleyman Taşkın’a Allah’tan rahmet; ailesine, yakınlarına ve sağlık camiasına başsağlığı diliyoruz.

Kaliforniya’nın Corona kentinden İngiltere’ye üniversite eğitimi için gelen Nasr, University of East London’da ikinci sınıf hukuk öğrencisiydi. Genç öğrenci, 23 Eylül 2025’te üniversite konaklama birimindeki odasında hayatını kaybetti.

Aylar sonra tamamlanan adli soruşturma ise ölümün arkasındaki tıbbi tabloya ilişkin önemli ayrıntıları ortaya çıkardı.

Ölümünden saatler önce bulantı ve kusma yaşadı

Mahkemeye yansıyan bilgilere göre Nasr, hayatını kaybettiği akşam saat 20.30 sıralarında ailesiyle görüştü. Genç öğrenci, ailesine kendisini iyi hissetmediğini, bulantı ve kusma yaşadığını söyledi.

Kusma nedeniyle sıvı kaybı yaşayabileceğinden endişelenen kız kardeşi, Nasr’a damar yoluyla sıvı desteği verilmesi için özel bir sağlık hizmeti ayarladı.

Ancak bir süre sonra genç kadına telefonla ulaşılamadı.

Bunun üzerine üniversitenin güvenlik görevlilerine haber verildi. Odaya giren görevliler Nasr’ı banyoda hareketsiz halde buldu. Sağlık ekiplerinin müdahalesine rağmen 19 yaşındaki öğrenci olay yerinde hayatını kaybetmiş olarak kayıtlara geçti.

Odada yapılan incelemede boş bir tirzepatide flakonu da bulundu.

Tirzepatide ABD’de reçete edilmişti

Adli soruşturmada Nasr’ın tirzepatide tedavisine 2025 yazında başladığı belirtildi.

İlacın genç öğrenciye Kaliforniya’daki doktoru tarafından reçete edildiği, Nasr’ın vücut kitle indeksinin fazla kilolu kategorisinde bulunduğu ancak obezite sınırında olmadığı mahkemeye aktarıldı.

Tirzepatide, kan şekeri ve iştahın düzenlenmesinde rol oynayan GIP ve GLP-1 reseptörleri üzerinden etki gösteriyor. Etken madde diyabet tedavisinin yanı sıra uygun hastalarda kilo yönetiminde de kullanılıyor.

Bulantı, kusma, ishal ve iştah azalması ise tedavi sırasında görülebilen yan etkiler arasında bulunuyor.

Otopsiden beklenmedik kalp bulgusu çıktı

Nasr’ın ölümünü yalnızca kullandığı ilaca bağlamak ise adli soruşturmanın ortaya koyduğu tabloyu tam olarak yansıtmıyor.

Yapılan otopside genç öğrencide daha önce teşhis edilmemiş “miyokardiyal köprüleşme” (myocardial bridging) adı verilen doğuştan bir kalp anomalisi tespit edildi.

Bu durumda kalbi besleyen koroner damarın bir bölümü kalp kasının içerisinden geçiyor. Çoğu kişide herhangi bir belirtiye yol açmayabilen bu anatomik farklılık, bazı durumlarda kalp ritmi ve kanlanması açısından klinik önem taşıyabiliyor.

Nasr’ın hayattayken bu kalp anomalisi nedeniyle tanı aldığına ilişkin bir bilgi bulunmadığı belirtildi.

Ölümcül ritim bozukluğu gelişti

Adli incelemede ölüm nedeni kardiyak aritmi, yani ölümcül kalp ritmi bozukluğu olarak değerlendirildi.

Ortaya çıkan tıbbi tabloya göre tirzepatide kullanımıyla ilişkili bulantı ve kusmanın ardından gelişen metabolik değişikliklerin, genç öğrencinin daha önce bilinmeyen kalp anomalisiyle birleşerek ölümcül ritim bozukluğuna zemin hazırlamış olabileceği değerlendirildi.

Patolog Alan Bates, kusma ve buna eşlik eden hipoglisemi ile elektrolit dengesizliğinin aritmi riskini artırabileceğini, Nasr’daki doğuştan kalp anomalinin de bu süreçte rol oynayabileceğini bildirdi.

Adli makamların değerlendirmesi böylece tek bir nedenden çok, birbirini etkileyen birden fazla faktöre işaret etti.

“Zayıflama ilacı öldürdü” demek tabloyu eksik bırakıyor

Vaka, özellikle sosyal medyada hızla yayılan “zayıflama ilacı kullandı ve öldü” şeklindeki ifadeler açısından önemli bir ayrıntı taşıyor.

Adli bulgular tirzepatide kullanımının ölüm sürecinde rol oynadığını ortaya koyarken, genç öğrencide bulunan ve daha önce bilinmeyen doğuştan kalp anomalisi de ölümcül aritminin gelişmesinde etkili faktörlerden biri olarak değerlendirildi.

Bu nedenle vaka, tirzepatide kullanan herkes için aynı riskin söz konusu olduğu veya ilacın tek başına doğrudan ölüme neden olduğu şeklinde yorumlanmamalı.

Bununla birlikte olay, güçlü metabolik etkileri bulunan ilaçların uygun hasta seçimi, hekim değerlendirmesi, doğru dozlama ve yan etkilerin yakından izlenmesi altında kullanılmasının önemini bir kez daha gündeme getirdi.

Özellikle tedavi sırasında şiddetli veya devam eden kusma, sıvı kaybı belirtileri, bayılma, belirgin çarpıntı ya da ciddi halsizlik gelişmesi durumunda tıbbi değerlendirme geciktirilmemeli.

Olay 2025’te, adli sonuç 2026’da

Vakayla ilgili dikkat edilmesi gereken bir başka ayrıntı da tarih.

Josephine Nasr 23 Eylül 2025’te hayatını kaybetti. Olayın Ağustos 2026’da yeniden uluslararası basının gündemine gelmesinin nedeni ise East London Coroner’s Court’ta yürütülen adli soruşturmanın sonuçlarının kamuoyuna yansıması oldu.

19 yaşındaki öğrencinin ölümü, son yıllarda kullanımı hızla yaygınlaşan kilo yönetimi ilaçlarında reçete öncesi değerlendirme ve tedavi sırasındaki tıbbi takibin önemini gösteren çarpıcı vakalardan biri olarak kayıtlara geçti.

Kaynaklar

1. East London Coroner’s Court adli soruşturmasına ilişkin kayıt ve açıklamalar
2. The Independent
3. The Times
4. PEOPLE

The World Health Organization’s 2027 Director-General election will determine far more than who occupies the organization’s top office for the next five years.

It may also help determine what kind of institution WHO will become at a time when the world faces an increasingly complex public health landscape.

Future pandemic threats, antimicrobial resistance, chronic diseases, climate-related health risks, humanitarian emergencies and widening health inequalities all demand strong international coordination.

At the same time, WHO itself is facing major challenges involving financing, institutional independence, workforce capacity and its ability to maintain scientific authority in an increasingly polarized geopolitical environment.

Against this backdrop, the May 2027 election could prove to be much more than a routine leadership transition.

From Margaret Chan to the Tedros Era

Following Hong Kong physician Dr Margaret Chan, Dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, Ethiopia’s former Minister of Health and Minister of Foreign Affairs, was elected WHO Director-General in 2017.

His election marked the beginning of a very different period for the organization.

The COVID-19 pandemic demonstrated just how indispensable WHO can be during a global health emergency, but it also placed virtually every aspect of the organization’s performance under unprecedented scrutiny.

Its decisions, communication strategy, relations with member states and handling of the early stages of the pandemic became subjects of intense international debate.

Tedros was elected to a second term in 2022. His current mandate will end in August 2027.

WHO has since entered another difficult period.

Criticism surrounding the pandemic response, tensions with the United States and the US withdrawal process, growing financial pressures and changes in the organization’s workforce have all contributed to uncertainty about its future.

Another important issue is institutional memory.

As experienced scientists, public health experts and technical officials who have spent decades within WHO leave or retire, preserving the organization’s accumulated expertise becomes increasingly important.

At the same time, appointments to senior positions in international organizations are frequently scrutinized over the balance between professional merit, geographic representation and political considerations.

For WHO, protecting the strength of its scientific and technical identity will therefore be one of the central challenges facing its next leadership.

Financing Could Be One of the Next Director-General’s Biggest Challenges

WHO’s financial structure is likely to be among the most difficult issues awaiting the next Director-General.

For decades, the organization has relied not only on assessed contributions from member states but also heavily on voluntary funding, much of which is earmarked for specific programs.

The US withdrawal process has made concerns over financial sustainability even more pressing.

The next Director-General will therefore have to do more than oversee international health policy.

WHO’s new leader will need to strengthen the organization’s financial resilience, navigate relations between competing geopolitical blocs and reinforce confidence in the independence of its scientific decision-making.

This combination of science, diplomacy and institutional management could make the 2027 election fundamentally different from previous contests.

Why Could Hans Kluge Emerge as a Contender?

One of the figures who could attract attention in the 2027 race is Dr Hans Henri P. Kluge, WHO Regional Director for Europe.

A Belgian national and physician, Kluge began his career in family medicine after completing medical training and further studies in tropical medicine.

His subsequent career took him to some of the world’s most challenging environments.

He worked with Médecins Sans Frontières in countries including Liberia and Somalia and later became involved in public health programs addressing tuberculosis, HIV and malaria.

His career with WHO stretches back more than a quarter of a century.

Kluge became WHO Regional Director for Europe in 2020, taking office just as COVID-19 was developing into the greatest global health emergency in generations.

He was suddenly responsible for helping coordinate the health response across a WHO region encompassing 53 countries with widely differing political systems, economic conditions and health infrastructures.

In 2025, he began a second term as WHO Regional Director for Europe.

That combination of medical training, field experience, institutional knowledge and health diplomacy could make him an important figure if he enters the Director-General race.

Health Diplomacy Could Be Kluge’s Key Advantage

One of Kluge’s potential strengths is his experience working across political divides.

His career has involved extensive engagement across Western Europe, the Balkans, Russia, the Caucasus and Central Asia.

If nominated, Kluge could potentially seek support not only from European Union countries but also from the Balkans, the Caucasus, Central Asia and Turkic states.

His longstanding professional experience involving Russia and the wider post-Soviet region could also become an important factor in the electoral arithmetic.

Support from North America and some Pacific countries could further broaden the coalition behind a potential candidacy.

But an important distinction must be made.

Hans Kluge has not yet been officially declared a candidate for WHO Director-General, and there is currently no confirmed bloc of countries committed to supporting him.

Any assessment at this stage therefore concerns his potential candidacy, international profile and possible electoral advantages rather than confirmed voting intentions.

A Strong Latin American Candidate Could Change the Race

Professional credentials alone will not determine the outcome.

The election of a WHO Director-General is also a major exercise in international diplomacy.

Regional considerations, diplomatic alliances and relations between member states can all influence the contest.

After two consecutive terms under an African Director-General, there may be greater political space for candidates from other regions in 2027.

Latin America and the Caribbean could be particularly important.

If the region puts forward a prominent health leader with substantial international experience and diplomatic support, the dynamics of the election could change considerably.

Such a candidate might be able to build a coalition extending beyond Latin America to countries in Africa, the Middle East and Asia.

Kluge may therefore have the profile of a potentially strong contender, but it would be premature to describe the 2027 race as having a clear favorite.

September 24 Will Be a Critical Date

The formal process for electing the next WHO Director-General began on April 24, 2026.

Member states have until September 24, 2026 to submit nominations.

Once the nomination process is completed, the candidates will enter a period in which their backgrounds, priorities and visions for WHO’s future will come under international scrutiny.

The WHO Executive Board is expected to assess the candidates in January 2027 and nominate up to three candidates for consideration by the World Health Assembly.

The final decision will be made at the 80th World Health Assembly in May 2027, where member states will elect the next Director-General by secret ballot.

The successful candidate is expected to take office in August 2027.

The Real Question Is Bigger Than Hans Kluge

Ultimately, the significance of the 2027 election extends far beyond whether Hans Kluge or any other individual becomes Director-General.

The world needs an effective World Health Organization.

The next leader will inherit the difficult task of strengthening WHO’s financing, retaining highly qualified scientists and technical experts, improving preparedness for future health emergencies and protecting the organization’s scientific independence amid geopolitical competition.

Above all, WHO will need to reinforce the principle at the heart of its global mandate:

To serve as a trusted scientific and technical authority on global health, capable of working across political borders.

Kluge’s career, spanning clinical medicine, humanitarian settings, infectious disease programs, health systems and regional leadership, could give him a compelling profile if he decides to enter the race.

But the election of a WHO Director-General is never simply a competition between CVs.

Regional alliances, geopolitical interests, diplomatic relationships and the priorities of WHO’s member states will all converge in Geneva.

That means the central question in 2027 will not simply be:

“Who will succeed Tedros?”

The much bigger question will be:

Can the World Health Organization once again establish itself as a strong, trusted and independent global leader built on science, technical expertise and public health?

And if Hans Kluge enters the race, another question will inevitably follow:

Could Dr Hans Kluge be the leader capable of taking WHO back to its stronger and more prestigious days?

Dünya Sağlık Örgütü’nde 2027 yılında yapılacak Genel Direktörlük seçimi, yalnızca dünyanın en önemli sağlık kuruluşlarından birinin yeni yöneticisini belirlemeyecek. Seçim aynı zamanda DSÖ’nün önümüzdeki yıllarda nasıl bir kurum olacağına ilişkin kritik bir dönüm noktası niteliği taşıyacak.

Dünyanın önünde yeni salgın tehditlerinden antimikrobiyal dirence, kronik hastalıklardan iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerine kadar giderek büyüyen bir sağlık gündemi bulunuyor.

Buna karşılık DSÖ de kendi içinde finansman, insan kaynağı, kurumsal bağımsızlık, bilimsel otorite ve üye ülkeler arasındaki siyasi dengeler gibi önemli sorunlarla karşı karşıya.

Bu nedenle Mayıs 2027’de yapılacak seçim, sıradan bir yönetici değişikliğinin çok ötesinde anlam taşıyor.

Margaret Chan’dan Tedros dönemine

Hong Konglu hekim Dr. Margaret Chan’ın ardından DSÖ Genel Direktörlüğüne 2017 yılında Etiyopya’nın eski Sağlık ve Dışişleri Bakanı Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus seçildi.

Tedros’un göreve gelmesiyle DSÖ açısından farklı bir dönem başladı.

Özellikle COVID-19 pandemisi, örgütün küresel sağlık sistemindeki önemini bütün dünyaya yeniden gösterirken aynı zamanda karar alma süreçleri, kriz iletişimi ve uluslararası siyasi baskılar karşısındaki konumuna yönelik ciddi tartışmaları da beraberinde getirdi.

Tedros, 2022 yılında ikinci kez Genel Direktör seçildi. Mevcut görev süresi Ağustos 2027’de sona erecek.

Son yıllarda ise DSÖ’nün karşı karşıya bulunduğu sorunlar giderek daha görünür hale geldi.

Pandemi yönetimine ilişkin eleştiriler, ABD ile yaşanan kriz ve Washington yönetiminin örgütten çekilme süreci, giderek ağırlaşan finansman sorunları ve örgütün insan kaynağında yaşanan değişim bunların başında geliyor.

Uzun yıllar DSÖ bünyesinde çalışan deneyimli bilim insanlarının ve teknik uzmanların sistemden ayrılması da kurumun gelecekteki bilimsel kapasitesi açısından üzerinde durulması gereken başlıklardan biri.

Üst düzey uluslararası kuruluşlarda yapılan atamalarda liyakat, coğrafi temsil ve siyasi dengeler arasındaki ilişkinin giderek daha fazla tartışılması da DSÖ’nün önündeki hassas konular arasında yer alıyor.

DSÖ’nün en büyük sınavlarından biri finansman

Yeni Genel Direktörün önündeki en önemli dosyalardan biri kuşkusuz finansman olacak.

DSÖ uzun yıllardır üye ülkelerin zorunlu katkılarının yanı sıra gönüllü katkılara ve belirli programlara tahsis edilen kaynaklara önemli ölçüde bağımlı durumda.

ABD’nin örgütten çekilme süreci ise finansman tartışmasını daha kritik hale getirdi.

Bu nedenle 2027’de göreve gelecek Genel Direktör yalnızca küresel sağlık politikalarını yöneten bir isim olmayacak.

Yeni liderin aynı zamanda örgütün mali sürdürülebilirliğini güçlendirmesi, farklı siyasi bloklarla çalışabilmesi ve DSÖ’nün bilimsel bağımsızlığına yönelik güveni kuvvetlendirmesi gerekecek.

Hans Kluge neden öne çıkabilir?

2027 yarışında adı gündeme gelebilecek isimlerden biri DSÖ Avrupa Bölge Direktörü Dr. Hans Henri P. Kluge.

Belçika vatandaşı olan Kluge, hekimlik eğitiminin ardından tropikal tıp alanında eğitim aldı ve meslek hayatına aile hekimi olarak başladı.

Kariyerinin sonraki döneminde ise dünyanın en zor coğrafyalarında görev yaptı.

Médecins Sans Frontières bünyesinde Liberya ve Somali gibi kriz bölgelerinde çalıştı. Tüberkülozla mücadeleden HIV ve sıtma programlarına kadar farklı halk sağlığı alanlarında görev üstlendi.

Kluge’nin DSÖ kariyeri de 25 yılı aşkın bir geçmişe sahip.

2020 yılında DSÖ Avrupa Bölge Direktörlüğünü üstlenen Kluge, görevinin daha ilk aylarında COVID-19 pandemisiyle karşı karşıya kaldı.

Avrupa’nın pandeminin merkezlerinden biri haline geldiği dönemde 53 ülkeyi kapsayan son derece farklı siyasi ve ekonomik yapılara sahip bir bölgenin sağlık diplomasisini yönetmek zorunda kaldı.

2025 yılında ise ikinci dönem Avrupa Bölge Direktörlüğü görevine başladı.

Kluge’nin en büyük avantajı sağlık diplomasisi olabilir

Hans Kluge’yi olası Genel Direktörlük yarışında farklılaştırabilecek özelliklerden biri, farklı siyasi bloklarla iletişim kurabilme deneyimi.

Batı Avrupa’dan Balkanlara, Rusya’dan Kafkaslara ve Orta Asya’ya kadar son derece geniş bir coğrafyada uzun yıllardır çalışıyor.

Bu nedenle Kluge’nin aday olması halinde Avrupa Birliği ülkelerinin yanı sıra Balkan ülkeleri, Kafkaslar, Orta Asya ve Türk Cumhuriyetlerinden destek arayabileceği değerlendirilebilir.

Rusya ile uzun yıllara dayanan çalışma tecrübesi de seçim aritmetiği açısından dikkat çekici olabilir.

Kuzey Amerika ve bazı Pasifik ülkelerinden gelebilecek destek de olası bir Kluge adaylığının küresel boyutunu güçlendirebilir.

Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor:

Hans Kluge henüz resmen DSÖ Genel Direktörlüğü adayı ilan edilmiş değil. Ülkelerin kendisine vereceği destek konusunda da kesinleşmiş bir tablo bulunmuyor.

Dolayısıyla bugünden yapılabilecek değerlendirmeler, Kluge’nin geçmiş görevleri, uluslararası ilişkileri ve olası seçim matematiği üzerinden okunmalı.

Latin Amerika’dan güçlü bir aday dengeleri değiştirebilir

2027 seçiminin kaderini yalnızca adayların mesleki geçmişleri belirlemeyecek.

DSÖ Genel Direktörlüğü aynı zamanda büyük bir sağlık diplomasisi yarışı.

Tedros’un iki dönem boyunca Afrika kıtasından Genel Direktör olarak görev yapmış olması nedeniyle 2027’de farklı bir bölgeden adayın öne çıkması yönünde diplomatik bir eğilim oluşabilir.

Bu noktada özellikle Latin Amerika dikkat çekiyor.

Latin Amerika ve Karayipler bölgesinden uluslararası itibarı yüksek, güçlü diplomatik ilişkilere sahip bir sağlık yöneticisinin aday gösterilmesi halinde seçim dengeleri önemli ölçüde değişebilir.

Böyle bir adayın kendi bölgesinin yanı sıra Afrika, Orta Doğu ve Asya’daki bazı ülkelerden destek toplama potansiyeli bulunabilir.

Dolayısıyla Kluge güçlü bir profil ortaya koysa bile yarışın bugünden tek favorili olduğunu söylemek mümkün değil.

24 Eylül kritik tarih

DSÖ Genel Direktörlüğü için resmi süreç 24 Nisan 2026 tarihinde başladı.

Üye ülkeler adaylarını 24 Eylül 2026’ya kadar DSÖ’ye bildirecek.

Adaylık sürecinin tamamlanmasının ardından isimler kamuoyuna açıklanacak ve adayların DSÖ’nün geleceğine ilişkin programlarını ortaya koyacağı süreç başlayacak.

DSÖ İcra Kurulu Ocak 2027’de adayları değerlendirecek ve en fazla üç ismi Dünya Sağlık Asamblesinin önüne getirecek.

Son karar ise Mayıs 2027’de gerçekleştirilecek 80. Dünya Sağlık Asamblesinde verilecek.

Yeni Genel Direktör üye ülkelerin gizli oylarıyla belirlenecek ve Ağustos 2027’de görevine başlayacak.

Asıl mesele Kluge’den daha büyük

2027 seçimini önemli hale getiren asıl konu, Hans Kluge veya başka bir adayın seçilip seçilmemesinden daha büyük.

Dünyanın güçlü bir Dünya Sağlık Örgütü’ne ihtiyacı var.

Yeni Genel Direktörün önünde DSÖ’nün finansman yapısını güçlendirmek, nitelikli bilim insanlarını ve teknik uzmanları örgütte tutmak, salgınlara hazırlık kapasitesini artırmak ve siyasi kutuplaşmalar arasında örgütün bilimsel bağımsızlığını korumak gibi ağır bir gündem bulunuyor.

Aynı zamanda DSÖ’nün kuruluşundan gelen temel iddiasının yeniden güçlendirilmesi gerekiyor:

Küresel sağlık konusunda siyasi sınırların üzerinde bilimsel ve teknik bir otorite olabilmek.

Hans Kluge’nin hekimlikten çatışma bölgelerine, bulaşıcı hastalıklarla mücadeleden sağlık sistemleri yönetimine ve Avrupa Bölge Direktörlüğüne uzanan kariyeri, olası bir adaylık halinde onu güçlü isimlerden biri haline getirebilir.

Ancak DSÖ Genel Direktörlüğü seçimi yalnızca özgeçmişlerin yarıştığı bir seçim olmayacak.

Küresel diplomasi, bölgesel dengeler, büyük güçlerin tercihleri ve üye ülkelerin sağlık politikaları aynı sandıkta buluşacak.

Bu nedenle 2027’de Cenevre’de cevaplanacak soru yalnızca:

“Tedros’un yerine kim gelecek?”

olmayacak.

Çok daha önemli bir soru dünyanın önünde duracak:

Dünya Sağlık Örgütü yeniden bilimin, teknik uzmanlığın ve küresel halk sağlığının güçlü, güvenilir ve bağımsız lider kuruluşu olabilecek mi?

Eğer Hans Kluge aday olursa buna bir soru daha eklenecek:

Dr. Hans Kluge, DSÖ’yü eski güçlü ve prestijli günlerine taşıyabilecek lider olabilir mi?

Bugün “pankreas”, “prostat”, “fizyoloji” veya “teşhis” gibi kelimeleri bir sağlık haberinde gördüğümüzde bunların nasıl ortak tıp terimlerine dönüştüğünü pek düşünmeyiz. Oysa bir organın, hastalığın veya tedavinin herkes tarafından aynı adla anılması; eğitim, çeviri ve hekimler arasındaki iletişim için temel bir gerekliliktir. [2], [3], [6]
yüzyıl Osmanlı tıbbiyesinde bu ortak dil henüz kurulma aşamasındaydı. Avrupa’dan gelen modern tıp bilgisi büyük ölçüde Fransızca kaynaklardan izleniyor, aynı kavram için farklı kitaplarda farklı karşılıklar kullanılabiliyordu. Türkçe tıp eğitimi başlatılmak istenince sorun daha görünür hale geldi: Dersler hangi terimlerle anlatılacak, Fransızca kitaplar hangi ortak dille çevrilecekti? [2], [3], [4]
Bu soruya verilen en kapsamlı yanıtlardan biri, 1873’te yayımlanan Lügat-ı Tıbbiye oldu. Eser yalnız kelimeleri sıralayan bir sözlük değildi. Modern tıp bilgisini Osmanlı Türkçesiyle öğretme, çevirme ve tartışma çabasının kurumsal ürünüydü. [1], [2], [3]
Lügat-ı Tıbbiye nedir?
Lügat-ı Tıbbiye, Cemiyet-i Tıbbiye-i Osmaniye tarafından hazırlanarak İstanbul’daki Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne Matbaası’nda 1873’te basılan Fransızca-Türkçe bir tıp sözlüğüdür. Eser 640 sayfadan oluşuyor ve ilk baskısında 13 bin 745 madde bulunuyordu. [1], [5], [7]
Sözlük yalnız hastalık adlarını içermiyordu. Anatomi, cerrahi, eczacılık, kimya, fizyoloji, veterinerlik ve tıpla bağlantılı temel bilimlerin terimlerini de kapsıyordu. Bu genişlik, kitabı sıradan bir kelime listesinden çıkarıp dönemin tıp öğrencileri, hekimleri ve çevirmenleri için temel bir başvuru kaynağı haline getirdi. [1], [2], [5]
Lügat-ı Tıbbiye çoğu anlatıda “ilk Türkçe tıp sözlüğü” olarak tanıtılır. Ancak Türkçe tıp metinlerinde daha önce de sözlükler, terim listeleri ve açıklamalar bulunuyordu. Bu nedenle eseri, modern Batı tıbbının kavramlarını kurumsal bir çalışmayla sistemleştiren ilk kapsamlı Fransızca-Türkçe tıp sözlüklerinden biri olarak tanımlamak daha isabetlidir. [2], [3], [6]
Türkçe tıp eğitimi neden bir sözlüğe ihtiyaç duydu?
Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne’de eğitim 1839’dan itibaren Fransızca yürütülüyordu. Bu tercih, Avrupa’daki güncel tıp bilgisini Osmanlı eğitimine aktarmayı kolaylaştırdı; ancak öğrencilerin tıp öğrenmeden önce yabancı dil engelini aşmasını zorunlu hale getirdi. [4]
Türkçe eğitim isteyen tıbbiyeliler yalnızca derslerin dilini değiştirmekle sorunun çözülmeyeceğini biliyordu. Anatomi, hastalıklar, ilaçlar ve tedavi yöntemleri için ortak karşılıklar belirlenmeden hazırlanacak kitapların birbirinden kopuk bir dil kullanması kaçınılmazdı. Bir çevirmenin seçtiği terimi başka bir çevirmen farklı biçimde karşılayabilirdi. [2], [3]
1857’de kurulan mümtaz sınıf, başarılı tıp öğrencilerini dil ve çeviri alanında yetiştirmeyi hedefledi. Türkçe eğitim veren Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye 1867’de açıldı; Askerî Tıbbiye’de ise 1870’te Türkçe eğitime geçildi. Lügat çalışmaları da bu dönemde hızlandı ve yaklaşık üç yıllık emeğin ardından sözlük yayımlandı. [2], [4], [5]
Dolayısıyla Lügat-ı Tıbbiye, Türkçe tıp eğitimini tek başına başlatan eser değildi. Eğitim dilindeki dönüşüm sürerken ortaya çıkan kitap ve terim ihtiyacına cevap veren, bu dönüşümü güçlendiren bir araçtı. [2], [3], [4]
Bu sözlüğü Kırımlı Aziz Bey mi yazdı?
Lügat-ı Tıbbiye, zaman zaman yalnız Kırımlı Aziz Bey’e ait bir eser gibi anlatılıyor. Oysa kitabın kapağında açıkça “Eser-i Cemiyet-i Tıbbiye-i Osmaniye” ifadesi yer alıyordu. Başka bir deyişle sözlük, cemiyetin ortak çalışmasıydı. [1], [3], [5]
Kırımlı Aziz Bey, Türkçe tıp eğitimi hareketinin ve cemiyetin önde gelen isimlerinden biriydi. Hüseyin Remzi Bey, Bekir Sıdkı Bey, İbrahim Lütfi Bey, Vahit Bey ve dönemin başka tıbbiyelileri de Türkçe kitap ve terim üretme çalışmalarına katkı verdi. Ancak sözlükteki her maddenin hangi kişi tarafından hazırlandığını gösteren eksiksiz bir görev dökümü bulunmuyor. [3], [5], [7]
Bu nedenle Kırımlı Aziz Bey’i sözlüğün tek yazarı değil, eserin ortaya çıkmasını sağlayan kolektif dil hareketinin öncü isimlerinden biri olarak tanımlamak gerekir. Lügat-ı Tıbbiye’nin tarihsel gücü de büyük ölçüde buradan gelir: Çalışma kişisel bir sözlük girişimi değil, bir tıp cemiyetinin ortak ürünüydü. [1], [3], [7]
Fransızca bir sözlük yalnızca tercüme mi edildi?
Çalışmanın temelinde, Liège doğumlu ve Paris’te çalışan hekim Pierre-Hubert Nysten’in adıyla tanınan Fransızca tıp sözlüğü bulunuyordu. Bu eser tıp, cerrahi, eczacılık, veterinerlik ve bunlarla bağlantılı bilimlere ait kavramları bir araya getiriyordu. Cemiyet üyeleri sözlüğü Osmanlı Türkçesine aktarırken her kelimeyi mekanik biçimde çevirmekle yetinmedi. [1], [2]
Uygun karşılıkları bulmak için İbn Sînâ’nın El-Kanun fi’t-Tıb, Râzî’nin El-Hâvî ve Zehrâvî’nin Et-Tasrif adlı eserleri gibi klasik tıp kaynaklarına başvuruldu. Şânizâde’nin tıp kitapları ile Fransızca, Arapça, Farsça ve Türkçe farklı sözlüklerden de yararlanıldı. [2], [3]
Bu yöntem iki ayrı tıp birikimini buluşturuyordu. Avrupa’da gelişen modern kavramlar Fransızca kaynaktan alınıyor; bunların daha eski İslam ve Osmanlı tıp literatüründe bir karşılığının bulunup bulunmadığı araştırılıyordu. Uygun bir terim varsa yeniden kullanılıyor, yoksa yeni bir karşılık oluşturuluyor veya yabancı kelime söylenişine yakın biçimde aktarılıyordu. [2], [6]
Bu nedenle Lügat-ı Tıbbiye’yi yalnızca “Nysten’in sözlüğünün tercümesi” olarak tanımlamak eksik kalır. Eser aynı zamanda seçme, karşılaştırma, açıklama ve uyarlama çalışmasıydı. [2], [3], [6]
Tıp terimleri nasıl seçildi?
Cemiyet üyeleri bütün terimler için tek bir yöntem kullanmadı. Klasik kaynaklarda yaşayan ve yeni kavramı karşılayabilen kelimeler korundu. Bazı kavramlar için Arapça ve Farsça köklerden yeni birleşimler oluşturuldu. Avrupa dillerinde ortaklaşan veya uygun karşılığı bulunamayan kimi adlar ise Osmanlı harfleriyle yazılarak tıp diline alındı. [2], [6]
Hazırlayıcılar, uygun ve yerleşmiş bir Osmanlıca karşılık bulamadıkları “pankreas” ve “prostat” gibi bazı anatomi adlarını seslerine yakın biçimde aktardı. Bu örnekler, sözlüğü hazırlayanların yabancı kökenli her terimi zorla değiştirmeye çalışmadığını gösteriyor. [2], [6]
Bazı kavramlarda eski ve yeni adlar birlikte verilebiliyordu. Örneğin bugün organların çalışma biçimini inceleyen bilim olarak açıkladığımız fizyoloji için hem yabancı kökenli ad hem de “organların görevleri bilimi” anlamındaki Osmanlıca karşılık kullanılabiliyordu. Böylece okur, yeni Avrupa terimiyle daha önce kullanılan meslek dili arasında bağlantı kurabiliyordu. [1], [6]
Sözlük bugünkü Türkçeyle mi yazılmıştı?
Lügat-ı Tıbbiye’deki “Türkçe” ifadesini bugünkü sade Türkiye Türkçesiyle karıştırmamak gerekir. Eser Arap harfli Osmanlı Türkçesiyle hazırlandı ve Arapça ile Farsça kökenli çok sayıda kelime içerdi. Günümüz okurunun kitabı doğrudan anlayabilmesi bu nedenle kolay değildir. [1], [2], [6]
Sözlüğün amacı dilde sadeleşme hareketi yürütmekten önce, tıp eğitiminde kullanılabilecek ortak ve düzenli bir meslek dili oluşturmaktı. Hazırlayıcılar için temel soru, bir kelimenin kökeninden çok tıbbi kavramı doğru karşılayıp karşılamadığıydı. [2], [3]
Bu ayrıntı eserin önemini azaltmaz. Aksine Lügat-ı Tıbbiye’nin, kendi döneminin bilgi ve dil koşulları içinde değerlendirilmesi gerektiğini gösterir. Bugün kullanılmayan çok sayıda terim içerse de sözlük, tıp bilgisinin Türkçe anlatılabilmesi için atılan sistemli adımlardan biriydi. [2], [3], [6]
Lügat-ı Tıbbiye tıp eğitimini nasıl etkiledi?
Türkçe eğitim kararı alındığında en büyük ihtiyaçlardan biri ders kitaplarıydı. Ortak bir sözlük, farklı uzmanların yaptığı çevirilerde aynı kavram için benzer karşılıklar kullanmasını kolaylaştırdı. Bu da anatomi, kimya, hastalıklar, cerrahi ve eczacılık alanlarında Türkçe kaynak hazırlanmasına katkı sundu. [2], [3], [5]
Ancak sözlüğe tek başına bütün dönüşümü gerçekleştiren bir güç atfetmek doğru olmaz. Türkçe tıp eğitimi; öğrencilerin, hekimlerin, çevirmenlerin, hocaların, cemiyet üyelerinin ve devlet yöneticilerinin yıllara yayılan ortak çabasıyla yerleşti. Lügat-ı Tıbbiye bu daha geniş hareketin hem sonucu hem de önemli araçlarından biriydi. [3], [4], [5]
İlk baskı zaman içinde yetersiz kalınca yeni terimler eklenerek sözlük genişletildi. Eser, 1900’de Lügat-ı Tıp adıyla yeniden yayımlandığında madde sayısı 24 bin 430’a ulaşmıştı. Bu artış, tıp bilgisinin ve uzmanlık alanlarının genişlemesiyle bilim dilinin de sürekli yenilenmek zorunda olduğunu gösteriyordu. [5], [7]
Lügat-ı Tıbbiye hakkında doğru bilinen yanlışlar
Eserin Kırımlı Aziz Bey tarafından tek başına yazıldığı bilgisi doğru değildir. Aziz Bey hareketin öncü isimlerindendir; ancak sözlük Cemiyet-i Tıbbiye-i Osmaniye’nin ortak eseridir. [1], [3], [7]
Lügat-ı Tıbbiye bütün kelimeleri öz Türkçe karşılıklarla değiştirmeyi amaçlayan bir sadeleştirme sözlüğü de değildir. Klasik Arapça terimler, Osmanlıca birleşimler ve Avrupa dillerinden aktarılan kelimeler aynı eserde yan yana bulunabilir. [1], [2], [6]
Sözlüğün yayımlanmasıyla bütün tıp terimleri bir anda değişip yerleşmiş değildir. Terimler derslerde, kitaplarda ve hekimlik uygulamasında kullanıldıkça sınanmış; bazıları kalıcı olmuş, bazıları değiştirilmiş, bazıları ise zamanla tamamen terk edilmiştir. [2], [3], [6]
Lügat-ı Tıbbiye’yi Türkçe yazılmış ilk sağlık metni olarak göstermek de doğru değildir. Türkçede yüzyıllar öncesine uzanan tıp yazmaları ve terim birikimi vardır. Eserin ayırt edici yönü, modern tıp terminolojisini cemiyet çatısı altında kapsamlı ve sistemli biçimde düzenlemesidir. [2], [3]
Bir sözlükten daha fazlası
Lügat-ı Tıbbiye’nin kapağındaki “cemiyetin eseri” ifadesi, kitabın tarihsel anlamını özetler. Karşılarında binlerce yabancı terim, sınırlı sayıda Türkçe ders kitabı ve henüz yerleşmemiş bir eğitim dili vardı. Buna rağmen tıbbiyeliler yalnız “Türkçe eğitim yapılmalı” demekle kalmadı; eğitimin ihtiyaç duyduğu araçlardan birini birlikte üretti. [1], [3], [5]
Bu 640 sayfalık sözlük her terime son ve değişmez karşılığı vermedi. Zaten yaşayan hiçbir bilim dili böyle kurulmaz. Lügat-ı Tıbbiye’nin asıl başarısı, modern tıp bilgisinin ortak bir dille çevrilebileceğini, öğretilebileceğini ve yeni ihtiyaçlara göre geliştirilebileceğini somut bir eserle göstermesiydi. [1], [2], [3]
KAYNAKLAR
Cemiyet-i Tıbbiye-i Osmaniye – Lügat-ı Tıbbiye: Dictionnaire des Sciences Médicales Français-Turc – Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne Matbaası – İstanbul – 1290/1873 – 640 sayfa
Arslan Terzioğlu’na Armağan – 19. Yüzyılda Tıp Eğitiminin Türkçeleştirilmesi ve Lugât-ı Tıbbîye – Bülent Özaltay ve M. Alpertunga Kara – İsis Yayınları – İstanbul – 1999 – s. 387-407
Osmanlı İlmi ve Mesleki Cemiyetleri – Cemiyet-i Tıbbiye-i Osmaniye ve Tıp Dilinin Türkçeleşmesi Akımı – Nil Sarı – Yayına hazırlayan: Ekmeleddin İhsanoğlu – IRCICA Yayınları – İstanbul – 1987 – s. 121-142
Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası – Osmanlı İmparatorluğu’nda Sivil ve Türkçe Tıp Eğitimine Geçiş – Abdullah Yıldız – 2017; 70(3): 127-134 – DOI: 10.1501/Tipfak_0000000977
Dünden Bugüne Türkiye Tıp Akademisi – Ayten Altıntaş – Maestro Yayıncılık – İstanbul – 2010
Osmanlı Bilimi Araştırmaları – Ondokuzuncu Yüzyıl Türkiye’sinde Kimyada Adlandırma – Feza Günergun – 2003; 5(1): 1-32
Kızılay Kültür Sanat Yayınları – Tıp Dilinin ve Eğitiminin Türkçeleşmesinde Öncü Kırımlı Aziz Bey – Nursel Manav – 2024 – ISBN: 978-625-99214-9-5

Finlandiya’dan gelen geniş kapsamlı bir araştırma bu soruya dikkat çekici veriler ekledi. European Journal of Nutrition’da yayımlanan çalışmada, daha fazla kahve tüketen kişilerde toplam vücut yağının ve karın içi yağlanmanın daha düşük, iskelet kası kütlesinin ise daha yüksek olduğu görüldü.

Üstelik grupların vücut kitle indeksleri birbirine yakın olmasına rağmen vücut kompozisyonlarında farklılıklar vardı.

Ancak araştırmanın en önemli mesajı şu: Bu sonuçlar kahvenin yağ yaktırdığını veya kas yaptığını kanıtlamıyor. Çalışma gözlemsel nitelikte olduğu için kahve tüketimi ile saptanan özellikler arasında ilişki gösteriyor, neden-sonuç ilişkisi kurmuyor.

2.264 kişinin kahve alışkanlığı incelendi

Araştırma, Finlandiya’daki Northern Finland Birth Cohort 1966 adlı uzun süreli nüfus çalışmasının 46 yaş değerlendirmesinden elde edilen verilerle gerçekleştirildi.

Analize 2.264 kişi dahil edildi ve katılımcıların yaklaşık yüzde 47’sini erkekler oluşturdu. Araştırmacılar günlük kahve tüketimini vücut yapısı, kan şekeri ve insülin göstergeleri, kandaki metabolitler ve bazı cinsiyet hormonlarıyla karşılaştırdı.

Katılımcılar kahve tüketimine göre kahve içmeyenler, günde 1-2 fincan içenler, 3-4 fincan içenler ve günde 5 veya daha fazla fincan tüketenler şeklinde gruplandırıldı.

Araştırmada eğitim düzeyi, sigara kullanımı, fiziksel aktivite, alkol tüketimi ve vücut kitle indeksi gibi sonuçları etkileyebilecek önemli faktörler de istatistiksel analizlerde dikkate alındı.

Kahve içenlerde karın içi yağlanma daha düşük bulundu

Çalışmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri vücut kompozisyonunda ortaya çıktı.

Daha yüksek miktarda kahve tüketen gruplarda toplam vücut yağının ve visseral yağın daha düşük olduğu görüldü.

Visseral yağ, karın boşluğunda iç organların çevresinde biriken yağ dokusudur. Bel çevresinde toplanan bu yağ dokusunun fazlalığı, metabolik sağlık açısından yalnızca tartıdaki kilodan daha fazla önem taşıyabilir.

Araştırmada daha fazla kahve içenlerin iskelet kası kütlesinin de daha yüksek olduğu belirlendi.

İlginç olan nokta, kahve tüketimi farklı olan grupların vücut kitle indekslerinin birbirine yakın olmasıydı.

Bu bulgu, tartıda aynı kiloda veya benzer vücut kitle indeksinde görünen iki kişinin yağ ve kas dağılımının oldukça farklı olabileceğini bir kez daha hatırlatıyor.

Kahve kas yapar mı?

Araştırmanın sonuçları böyle yorumlanmamalı.

Çalışmada kahve tüketimi ile daha yüksek kas kütlesi arasında bağlantı görülmesi, kahvenin doğrudan kas oluşturduğu anlamına gelmiyor.

Kas kütlesinin korunmasında ve artırılmasında direnç egzersizleri, yeterli protein ve enerji alımı, genel beslenme düzeni, yaş, hormonlar ve günlük fiziksel aktivite gibi çok sayıda faktör rol oynuyor.

Dolayısıyla daha fazla kahve içmenin spor ve sağlıklı beslenmenin yerini alabileceğine dair bu araştırmadan bir sonuç çıkarılamaz.

Kan şekeri ve insülin açısından da dikkat çeken sonuçlar var

Araştırmacılar kahve tüketimi ile metabolizmaya ilişkin kan göstergelerini de değerlendirdi.

Daha fazla kahve tüketimi hem kadınlarda hem erkeklerde kandaki dallı zincirli aminoasitlerin daha düşük düzeyleriyle ilişkili bulundu.

Bu aminoasitlerin kanda uzun süre yüksek bulunması, önceki araştırmalarda insülin direnci ve tip 2 diyabet gibi metabolik sorunlarla ilişkilendirilmişti.

Özellikle erkeklerde daha yüksek kahve tüketiminin kan şekeri ve insülin açısından daha olumlu bir metabolik profille bağlantılı olduğu görüldü.

Bu bulgular kahvenin diyabeti önlediğini kanıtlamıyor. Ancak kahve tüketimi ile metabolik sağlık arasındaki bağlantının hangi biyolojik yollar üzerinden oluşabileceğini anlamak açısından araştırmacılara yeni ipuçları sağlıyor.

Hormonlarda kadın ve erkeklerde farklı sonuçlar görüldü

Çalışmanın ilgi çekici bölümlerinden biri de hormon analizleriydi.

Erkeklerde daha yüksek kahve tüketimi, toplam testosteron ve biyolojik olarak kullanılabilir testosteron düzeylerinin yanı sıra seks hormonu bağlayıcı globulin olarak bilinen SHBG’nin daha yüksek olmasıyla ilişkili bulundu.

Ancak tablo bundan ibaret değildi. Serbest testosteron ve serbest androjen indeksi daha düşük düzeylerle ilişkiliydi.

Kadınlarda hormonal ilişkiler daha sınırlıydı. Daha fazla kahve tüketimi daha yüksek SHBG ile, serbest testosteron ve serbest androjen indeksinin ise daha düşük olmasıyla bağlantılı bulundu.

Bu nedenle sonuçları basitçe “kahve testosteronu artırıyor” şeklinde yorumlamak doğru değil. Hormonların kandaki toplam miktarı ile vücutta serbest ve kullanılabilir olan miktarı aynı şeyi ifade etmiyor.

Araştırma, kahve tüketimi ile hormonlar arasında kadın ve erkeklerde farklılaşabilen karmaşık bir ilişki olabileceğine işaret ediyor.

Peki kahvenin içinde bunu açıklayabilecek ne var?

Kahveyi yalnızca kafeinden ibaret görmek doğru değil.

Kahve; kafeinin yanı sıra klorojenik asitler, trigonellin ve farklı biyolojik aktif bileşikler içeren oldukça karmaşık bir içecek.

Bu maddelerin metabolizma üzerindeki olası etkileri uzun süredir araştırılıyor. Bununla birlikte hangi bileşenin hangi sağlık sonucundan sorumlu olduğu veya farklı bileşiklerin birlikte nasıl etki ettiği henüz tam olarak açıklanmış değil.

Kahvenin çekirdeğinin türü, kavurma derecesi ve hazırlanma yöntemi de içeceğin kimyasal yapısını değiştirebiliyor.

Araştırmanın önemli sınırlılıkları var

Bu sonuçları değerlendirirken çalışmanın tasarımı özellikle önemli.

Araştırma kesitsel ve gözlemsel nitelikteydi. Başka bir ifadeyle araştırmacılar insanların mevcut kahve tüketimleriyle sağlık göstergileri arasındaki bağlantılara baktı.

Bu yöntem bir ilişkinin varlığını gösterebilir ancak kahvenin söz konusu farklılıklara neden olduğunu kanıtlayamaz.

Örneğin düzenli kahve içenlerle içmeyenlerin araştırmada tam olarak ölçülemeyen başka yaşam tarzı özellikleri de farklı olabilir.

Çalışmanın bir başka önemli noktası da katılımcıların tamamının 46 yaş civarında olmasıydı. Sonuçların farklı yaş gruplarına doğrudan genellenmesi bu nedenle uygun değil.

Ayrıca analizde kahve içmeyen yalnızca 70 kişi bulunurken 2.194 kişi kahve tüketiyordu. Bu belirgin grup dengesizliği de sonuçlar yorumlanırken göz önünde bulundurulmalı.

Katılımcıların içtikleri bir fincan kahvenin hacmi standart olarak tanımlanmadı. Kahveye eklenen süt ve şeker gibi ayrıntılar da kaydedilmedi.

Bu ayrıntılar özellikle günlük hayata yönelik öneriler açısından önemli.

Şekerli kahve ile sade kahve aynı şey değil

“Kahve sağlıklı olabilir” düşüncesi, içine ne konulduğundan bağımsız değerlendirilmemeli.

Sade filtre kahve ile bol şeker, şurup, krema veya yüksek kalorili eklemeler içeren büyük bir kahve içeceğinin beslenme açısından etkileri aynı değildir.

Özellikle kilo kontrolü veya kan şekeri açısından kahvenin kendisinden çok kahveye eklenen şeker ve diğer yüksek kalorili malzemeler günlük enerji alımını ciddi biçimde artırabilir.

Bu nedenle araştırmanın sonuçları, yüksek kalorili kahve içeceklerinin metabolik açıdan yararlı olduğu anlamına gelmiyor.

Daha çok kahve içmek daha sağlıklı olmak anlamına gelir mi?

Hayır.

Bu araştırmadan “ne kadar çok kahve, o kadar az karın yağı” şeklinde bir sonuç çıkarılamaz.

Kafeine verilen yanıt kişiden kişiye önemli ölçüde değişebilir. Fazla kafein bazı kişilerde çarpıntı, huzursuzluk, titreme, uyku bozukluğu, kaygı, mide rahatsızlığı ve baş ağrısına yol açabilir.

ABD Gıda ve İlaç Dairesi, çoğu sağlıklı yetişkin için günlük toplam 400 miligrama kadar kafeinin genellikle olumsuz etkilerle ilişkilendirilmediğini belirtiyor. Ancak bir fincan kahvedeki kafein miktarı çekirdeğe, hazırlanma yöntemine ve porsiyon büyüklüğüne göre ciddi biçimde değişebilir.

Gebelik ve emzirme döneminde olanlar, kafeine duyarlı kişiler, bazı kalp ritim sorunları veya başka sağlık sorunları bulunanlar ve belirli ilaçları kullananlar için uygun miktar farklı olabilir.

Kahveyi yağ yakıcı olarak görmek doğru değil

Araştırmanın günlük hayat açısından belki de en önemli mesajı burada yatıyor.

Düzenli kahve tüketimi ile daha düşük karın içi yağlanma, daha yüksek kas kütlesi ve bazı olumlu metabolik göstergeler arasında ilişki bulunması ilgi çekici. Fakat kahve bir zayıflama tedavisi, kas artırıcı ürün veya hormon düzenleyici olarak görülmemeli.

Vücut kompozisyonunu belirleyen tablo çok daha büyük.

Düzenli fiziksel aktivite, direnç egzersizleri, dengeli beslenme, yeterli uyku, sigaradan uzak durma ve sağlıklı vücut ağırlığının korunması metabolik sağlık açısından temel önemini sürdürüyor.

Kahve ise, kişinin sağlık durumu ve kafein toleransı uygunsa, bu büyük tablonun küçük bir parçası olabilir.

Yeni çalışma önemli bir bilimsel ipucu veriyor: Kahve tüketimi ile vücudun yağ-kas dağılımı ve metabolik-hormonal profili arasında düşündüğümüzden daha karmaşık bir ilişki olabilir.

Bunun gerçekten kahvenin doğrudan etkisinden kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamak için ise uzun süreli takip çalışmalarına ve kontrollü insan araştırmalarına ihtiyaç var.

KAYNAKLAR

1. European Journal of Nutrition – Associations of habitual coffee intake with testosterone and cardiometabolic markers: the Northern Finland birth cohort 1966 study – Luca Verroest, Jari Jokelainen, Shalini Choudhary ve arkadaşları – 2026 – DOI: 10.1007/s00394-026-04038-z
2. ABD Gıda ve İlaç Dairesi – Spilling the Beans: How Much Caffeine is Too Much? – Güncel tüketici bilgilendirmesi

1917 Rus Devrimi ile Çarlık rejiminin sona ermesi, esirlerin durumunu doğrudan etkiledi. Ancak Rusya’da başlayan siyasi istikrarsızlık ve iç savaş nedeniyle Osmanlı esirlerinin tamamının kısa sürede ülkelerine dönmesi mümkün olmadı.

Bu tarihsel süreç içerisinde kaynaklarda adı öne çıkan isimlerden biri Meryem Atmaca’dır.

Resmî Kayıtlara Geçen 10 Bin Altın ve 1.800 Esir

Meryem Atmaca’nın Türk savaş esirlerinin yurda dönüşündeki rolüne ilişkin en önemli veriler, Cumhuriyet dönemine ait resmî belgelerde ve dönemin basınında bulunmaktadır.

Cumhuriyet Arşivi’nde yer alan 1931 tarihli belgede, Meryem Atmaca ile eşi Ali Rıza Bey’in I. Dünya Savaşı sırasında Ruslara esir düşerek Sibirya’ya gönderilen Türk askerlerinin yurda dönmesinde üstlendikleri rol açık biçimde belirtilmektedir.

Belgede, Ruslara esir düşen Türk subay ve erlerinden 1.800 kişinin, 10 bin altın lira harcanmak suretiyle ana vatana kavuşturulduğu kaydedilmektedir.

Bu kayıt, günümüzde sosyal medya paylaşımlarında sıklıkla karşılaşılan “1.800 asker” ve “10 bin altın” bilgilerinin yakın dönemde oluşturulmuş bir anlatı olmadığını göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Meryem Atmaca’nın ölümünün ardından yayımlanan 15 Mart 1946 tarihli Tasvir gazetesi de aynı rakamları aktarmaktadır. Gazete, Sibirya’da bulunan ve yurda dönemeyen 1.800 Türk subay ve erinin Anadolu’ya ulaştırılması amacıyla Meryem Atmaca’nın kendi imkânlarından 10 bin altın harcadığını bildirmektedir.

Birbirinden farklı nitelikteki resmî kayıtlar ile dönem basınının aynı temel veriler üzerinde birleşmesi, olayın tarihsel dayanağını güçlendirmektedir.

Yurda Dönen Esirlerin Cumhuriyet Dönemindeki Konumu

Tasvir gazetesinde yer alan ölüm ilanı niteliğindeki biyografik yazı, yalnızca esirlerin yurda dönüşünden söz etmemektedir.

Haberde, söz konusu 1.800 kişiden önemli bir bölümünün sonraki yıllarda Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türk Silahlı Kuvvetleri ve devletin farklı kurumlarında görev aldığı da belirtilmektedir.

Bu bilgi, esirlerin yurda dönüşünün yalnızca insani bir girişim olarak değerlendirilmemesi gerektiğini göstermektedir. Savaş ve esaret nedeniyle uzun süre ülke dışında kalan yetişmiş insan gücünün Anadolu’ya dönüşü, Millî Mücadele ve Cumhuriyet’in kuruluş döneminin koşulları düşünüldüğünde ayrıca önem taşımaktadır.

Bununla birlikte, 1.800 kişinin tamamının kimlikleri ile sonraki görevlerini ortaya koyan kapsamlı bir listeye mevcut çalışmalar çerçevesinde ulaşılamamaktadır. Bu nedenle dönem basınındaki söz konusu bilgi, yeni arşiv araştırmalarıyla ayrıntılandırılması gereken bir alan olarak değerlendirilmelidir.

Meryem Atmaca Kimdi?

Meryem Atmaca’nın biyografisine ilişkin bilgiler Türkiye’de uzun süre sınırlı kalmış, hakkında farklı ve zaman zaman birbiriyle çelişen anlatılar ortaya çıkmıştır.

Dönem kaynaklarında Meryem Atmaca, Übeydullah Efendi’nin kızı ve Rumiye Başkonsolos Vekili Yüzbaşı Ali Rıza Bey’in eşi olarak tanıtılmaktadır.

Ancak daha yakın tarihli akademik çalışmalar, Meryem Atmaca’nın aile geçmişine ilişkin daha ayrıntılı bilgiler ortaya koymuştur.

Tataristan Bilimler Akademisi Şehabeddin Mercani Tarih Enstitüsü araştırmacısı Aidar G. Khairutdinov tarafından yayımlanan çalışma, Meryem Atmaca’yı Maryam Nigmatullina-Bubi adıyla ele almakta ve onu İdil-Ural coğrafyasının tanınmış Bubi ailesiyle ilişkilendirmektedir.

Bu araştırmaya göre Meryem’in babası, eğitimci ve din adamı Gobeydullah Nigmatullin-Bubi idi. Ailenin Tatar toplumunun eğitim ve düşünce hayatında önemli bir yere sahip olduğu belirtilmektedir.

Bu bulgu, Türkiye’de bazı yayınlarda Meryem Atmaca hakkında kullanılan “Urfalı” tanımlamasını da tartışmalı hâle getirmektedir.

15 Mart 1946 tarihli Tasvir gazetesindeki ifade “Ufalı Übeydullah Efendi’nin kızı” şeklindedir. Tataristan kaynaklarının ortaya koyduğu aile bağlantıları da dikkate alındığında buradaki “Ufalı” ifadesinin Rusya’daki Ufa coğrafyasına işaret ettiği anlaşılmaktadır.

Dolayısıyla Meryem Atmaca’nın “Urfalı” olduğu yönündeki bazı modern anlatıların, “Ufalı” kelimesinin daha sonraki yıllarda yanlış aktarılmasından kaynaklanmış olması kuvvetle muhtemeldir.

Ali Rıza Bey ve Türkistan Yılları

Meryem Atmaca’nın hayatının anlaşılabilmesi için eşi Ali Rıza Bey’in biyografisi de önem taşımaktadır.

Akademik araştırmalarda ve döneme ilişkin hatıratlarda Ali Rıza Bey’in I. Dünya Savaşı sırasında Ruslara esir düştüğü, daha sonra Türkistan coğrafyasındaki askerî ve siyasi gelişmeler içerisinde yer aldığı aktarılmaktadır.

Zeki Velidi Togan’ın hatıraları da Ali Rıza Bey ile Meryem Atmaca’nın bölgedeki varlığına ilişkin önemli bilgiler içermektedir.

Meryem Atmaca’nın yalnızca esirlerin yurda dönüşü için maddi kaynak sağlayan bir kişi olmadığı, eşiyle birlikte Türkistan’daki millî hareketlerin içerisinde bulunduğu da çeşitli kaynaklarda belirtilmektedir.

Bu çerçevede Meryem Atmaca’nın biyografisi, I. Dünya Savaşı sonrasındaki Türk esirleri meselesinin yanı sıra Türkistan’daki siyasi mücadeleler ve Anadolu’daki Millî Mücadele süreciyle birlikte değerlendirilmelidir.

1931 Tarihli Kararname

Meryem Atmaca ile Ali Rıza Bey’in faaliyetlerinin Türkiye Cumhuriyeti tarafından resmî düzeyde tanındığını gösteren en önemli belgelerden biri 1931 tarihli kararnamedir.

Söz konusu kararda çiftin geçmişte gerçekleştirdiği hizmetlere atıfta bulunularak Ankara’nın Kalaba bölgesinde iskân edilmelerine ilişkin düzenleme yapılmıştır.

Belgede 1.800 Türk subay ve erinin 10 bin altın harcanarak ana vatana ulaştırılması özellikle zikredilmektedir.

Bu nedenle 1931 tarihli kararname, Meryem Atmaca anlatısının tarihsel güvenilirliği açısından temel birincil kaynaklardan biri niteliğindedir.

Belgenin varlığı, esirlerin dönüşüne ilişkin anlatının yalnızca daha sonraki hatıratlara veya gazete haberlerine dayanmadığını; olayın Cumhuriyet’in erken döneminde devlet kayıtlarına geçtiğini göstermektedir.

1945’te Bir Kez Daha Resmî Kayıtlarda

Meryem Atmaca ile Ali Rıza Bey’in adına 1945 tarihli bir başka Bakanlar Kurulu kararında yeniden rastlanmaktadır.

12 Kasım 1945 tarihli belgede, çiftin Ankara’daki iskân hakları karşılığında İstanbul’da kendilerine bir bina verilmesine ilişkin düzenleme yer almaktadır.

Bu belge, Meryem Atmaca’nın ölüm tarihine ilişkin internet ortamında uzun süredir tekrarlanan bazı bilgilerin de yeniden değerlendirilmesini gerektirmektedir.

Bazı ikincil kaynaklarda Meryem Atmaca’nın 1926 yılında hayatını kaybettiği belirtilmektedir. Ancak 1945 tarihli resmî kayıtta adının yer alması ve ölüm haberinin 1946 yılında dönem basınında yayımlanması, 1926 tarihinin doğru olmadığını açık biçimde göstermektedir.

Ölüm Tarihine İlişkin Dönem Kaydı

Meryem Atmaca’nın ölüm tarihinin belirlenmesinde en önemli kaynaklardan biri 15 Mart 1946 tarihli Tasvir gazetesidir.

Gazete, Meryem Atmaca’nın “dün” hayatını kaybettiğini bildirmektedir. Bu ifade esas alındığında ölüm tarihi 14 Mart 1946 olarak ortaya çıkmaktadır.

Aynı haberde cenazesinin İstanbul Yerebatan’daki Neşet Esen Apartmanı’ndan kaldırılacağı bilgisi de bulunmaktadır.

Bu nedenle Meryem Atmaca’nın ölüm tarihine ilişkin değerlendirmelerde, olayın hemen ardından yayımlanmış dönem gazetesinin kaydı daha güçlü bir tarihsel kanıt niteliği taşımaktadır.

“10 Bin Altın Fidye” İfadesi Belgelerde Var mı?

Meryem Atmaca hakkında günümüzde yayımlanan metinlerde olay çoğu zaman “10 bin altın fidye ödeyerek 1.800 Türk askerini Ruslardan kurtardı” şeklinde anlatılmaktadır.

Ancak mevcut birincil kaynaklar bu kadar ayrıntılı bir mekanizma ortaya koymamaktadır.

Resmî kayıtlarda ve dönem basınında kullanılan temel ifade, 10 bin altın harcanması suretiyle 1.800 Türk subay ve erinin ana vatana kavuşturulduğu yönündedir.

Dolayısıyla 10 bin altının tamamının doğrudan Rus veya Sovyet makamlarına “fidye” olarak ödendiğini söylemek, mevcut belgelerin ortaya koyduğu bilgiden daha ileri bir yorum olacaktır.

Benzer biçimde, söz konusu meblağın Meryem Atmaca’nın “bütün serveti” olduğu iddiası da aynı kesinlik düzeyinde belgelenmiş değildir.

Akademik çalışmalarda paranın Meryem Atmaca’ya kalan mirasla bağlantılı olduğuna ilişkin bilgiler bulunmakla birlikte, mevcut mal varlığının tamamının 10 bin altından oluştuğunu ortaya koyan doğrudan birincil belge henüz tespit edilmiş değildir.

Bu nedenle tarihsel açıdan en güvenli ifade, Meryem Atmaca’nın 10 bin altınını 1.800 Türk esirinin yurda dönüşü için harcadığı yönündedir.

Arşivlerden Yeniden Ortaya Çıkan Bir Hayat

Meryem Atmaca’nın biyografisi, tarih araştırmalarında birincil kaynakların önemini gösteren dikkat çekici örneklerden biridir.

Onun hakkında yıllar içinde üretilen popüler anlatılarda bazı ayrıntılar değişmiş, doğum ve ölüm tarihleri konusunda farklı bilgiler ortaya çıkmış, “Ufalı” ifadesi kimi metinlerde “Urfalı” biçiminde aktarılmıştır.

Buna karşılık Cumhuriyet Arşivi belgeleri, dönem gazeteleri, hatıratlar ve son yıllarda yayımlanan akademik çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde daha belirgin bir tarihsel çerçeve ortaya çıkmaktadır.

Bu çerçevenin merkezindeki bilgi ise güçlü biçimde doğrulanmaktadır:

I. Dünya Savaşı sırasında Ruslara esir düşen ve Sibirya’ya gönderilen Türk subay ve erlerinden 1.800 kişinin ana vatana dönmesinde Meryem Atmaca ile eşi Ali Rıza Bey önemli rol üstlenmiş; bu amaç doğrultusunda 10 bin altın harcanmıştır.

Meryem Atmaca’nın hayatı bu olaydan ibaret değildir. Türkistan’daki siyasi mücadelelerden Cumhuriyet’in kuruluş yıllarına uzanan biyografisi, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş döneminin az bilinen kadın aktörlerinden birini ortaya çıkarmaktadır.

Yaklaşık bir asır sonra arşiv belgeleri yeniden okunduğunda Meryem Atmaca’nın hikâyesi, tarihsel hafızanın dışında kalmış kişilerin biyografilerinin birincil kaynaklar üzerinden yeniden araştırılmasının önemini de gözler önüne sermektedir.

Kaynaklar

1. Tasvir Gazetesi, 15 Mart 1946, s. 5, “Bir Türk Kadını: Merhum Meryem Atmaca”.
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhuriyet Arşivi, 1931 tarihli Meryem Atmaca ve Ali Rıza Bey’in iskânına ilişkin kararname.
3. Türkiye Cumhuriyeti Cumhuriyet Arşivi, 12 Kasım 1945, 30-18-1-2 / 109-65-19.
4. Khairutdinov, Aidar G., “Maryam Bubi: The Forgotten Hero of the Bubi Dynasty”, Historical Ethnology, Cilt 7, Sayı 1, 2022.
5. Özteke, Fahri, “Millî Mücadele Dönemi’nde (1918-1923) Güneydoğu Anadolu’da Kadınlar”, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2021.
6. Togan, Zeki Velidi, döneme ilişkin hatıraları ve Türkistan faaliyetlerine dair kayıtlar.

Hac Yolcuları Bu Adada Neden Soyunup Yıkandı? Urla Tahaffuzhanesi’nin Hikâyesi
Bir hac yolculuğunun sonunda İzmir kıyıları göründüğünde bazı yolcular için seyahat henüz bitmiş sayılmıyordu.
Deniz yoluyla gelen ve sağlık kontrolü amacıyla tahaffuzhaneye alınan yolcular Urla açıklarındaki Karantina Adası’na çıkarılıyordu. Burada onları bugünden bakıldığında oldukça sıra dışı görünen bir işlem bekliyordu.
Kıyafetlerini çıkarıyor, eşyalarını görevlilere teslim ediyor, peştamal ve takunya giyerek yıkanma bölümüne geçiyorlardı.
Onlar temizlenirken kıyafet ve eşyaları ayrı bir bölümde sıcak buharla dezenfekte ediliyordu.
Ardından temizlenen kıyafetlerini yeniden giyiyor ve sağlık kontrolünden geçiyorlardı.
Burası Klazomen Tahaffuzhanesi, günümüzde daha çok bilinen adıyla Urla Tahaffuzhanesi idi.
Amaç insanları aşağılamak ya da yolculuklarını zorlaştırmak değildi. 19. yüzyılın en büyük halk sağlığı sorunlarından biri olan kolera, veba ve benzeri bulaşıcı hastalıkların deniz yoluyla yeni bölgelere taşınmasını engellemekti.
Neden hac yolcuları önemliydi?
yüzyılda hac yalnızca büyük bir dinî yolculuk değildi. Aynı zamanda dönemin en yoğun uluslararası insan hareketlerinden birini oluşturuyordu.
Osmanlı topraklarından, Balkanlar’dan, Karadeniz’in kuzeyinden, Orta Asya’dan ve başka bölgelerden çok sayıda insan aynı dönemde Hicaz’a doğru yola çıkıyordu.
Buharlı gemilerin yaygınlaşması yolculuğu hızlandırdı ancak başka bir sorunu da beraberinde getirdi.
Çok sayıda insanın uzun süre aynı gemide bulunması, temiz su ve hijyen koşullarındaki yetersizlikler ve hastalıkların limandan limana taşınabilmesi salgın riskini artırıyordu.
Özellikle kolera, 19. yüzyıl boyunca hac yolları açısından önemli bir halk sağlığı tehdidi haline geldi.
Hacıları taşıyan gemilerin sağlık koşulları bu nedenle Osmanlı sağlık idaresinin giderek daha fazla üzerinde durduğu konulardan biri oldu.
Gemilerin yolcu kapasitesinden içme suyuna, sağlık kontrolünden karantina uygulamalarına kadar çeşitli önlemler getirildi.
Klazomen Tahaffuzhanesi de özellikle yoğun insan hareketliliğinin yaşandığı dönemlerde Doğu Akdeniz’deki salgın kontrol sisteminin önemli merkezlerinden biri haline geldi.
1865 kolera salgını süreci hızlandırdı
İzmir, 19. yüzyılda Doğu Akdeniz’in en hareketli limanlarından biriydi.
Deniz ticareti ve yolcu hareketliliği arttıkça şehri deniz yoluyla gelebilecek salgınlardan korumak daha önemli hale geldi.
Osmanlı Devleti bu dönemde karantina teşkilatını geliştirmeye başladı.
İzmir’de 1865 yılında yaşanan ağır kolera salgını, mevcut karantina düzeninin güçlendirilmesi ve karantina merkezinin Klazomen Adası’na taşınması sürecini hızlandırdı.
Akademik araştırmalara göre karantina teşkilatının Klazomen Adası’na taşınması 1866–1869 yılları arasında gerçekleşti. Tesis sonraki yıllarda yeni yapılar, sağlık birimleri ve daha gelişmiş dezenfeksiyon teknolojileriyle genişletildi.
“Tahaffuz” sözcüğü korunma ve sakınma anlamına geliyor.
Tahaffuzhaneler ise bulaşıcı hastalık riski taşıdığı düşünülen gemilerin, yolcuların ve eşyaların kontrol edildiği; gerektiğinde karantina, dezenfeksiyon, gözlem ve tedavi işlemlerinin yürütüldüğü sağlık merkezleriydi.
Urla’daki merkezin ada üzerinde bulunması da önemliydi.
Bu konum, karantina altındaki kişilerle şehir halkı arasında doğal bir mesafe oluşturuyor ve İzmir’e ulaşmadan önce deniz yolcularının sağlık kontrolünden geçirilmesine imkân sağlıyordu.
Tahaffuzhaneye alınan yolcuyu ne bekliyordu?
Dönemin karantina işlemleri bugünün sınır kapılarındaki rutin sağlık kontrollerinden çok daha kapsamlıydı.
Gemi sağlık değerlendirmesine alınıyor, gerekli görülen yolcular kontrollü biçimde tahaffuzhaneye getiriliyordu.
Karaya çıkan yolcular kayıt ve sağlık işlemlerinden sonra dezenfeksiyon sürecine yönlendiriliyordu.
Asıl dikkat çekici bölüm bundan sonra başlıyordu.
Önce kıyafetler çıkarılıyordu
Tahaffuzhaneye alınan yolcular soyunma bölümünde üzerlerindeki kıyafetleri çıkarıyordu.
Giysiler özel file veya düzeneklere yerleştiriliyor, böylece yolcuların eşyalarının birbirine karışmasının önüne geçilmeye çalışılıyordu.
Yolculara ise peştamal ve takunya veriliyordu.
Yapının mimari düzeni de karantina ve dezenfeksiyon işlemlerinin kontrollü ilerlemesine göre şekillendirilmişti.
Soyunma bölümlerinde bulunan döner dolap benzeri düzenekler sayesinde kıyafet ve eşyaların işlem görmeden diğer bölümlere geçirilmemesi amaçlanıyordu.
Böylece yolcular ile henüz dezenfekte edilmemiş eşyaların hareketi belirli bir düzen içinde tutuluyordu.
Yolcu banyoya, kıyafetler 110 derecelik buhara gidiyordu
Peştamal ve takunyalarını giyen yolcular yıkanma bölümlerine geçiriliyordu.
Burada sabun ve sıcak suyla temizleniyorlardı.
Aynı sırada kıyafetleri ve dezenfekte edilmesi gereken eşyaları tahaffuzhanenin sterilizasyon bölümüne götürülüyordu.
Klazomen’de kullanılan Fransız Geneste-Herscher etüv makineleri, giysi ve eşyaları yaklaşık 110 dereceye ulaşan basınçlı buharla dezenfekte edebiliyordu.
Amaç, kumaş ve eşyalar üzerinde bulunabilecek bulaşıcı hastalık etkenlerini etkisiz hale getirmekti.
Urla Tahaffuzhanesi’nin günümüze kalan en çarpıcı bölümleri arasında bu sistemlerin izleri de bulunuyor.
Etüvler, kazanlar, eşya aktarım düzenekleri ve raylar, yaklaşık bir buçuk asır önce salgın hastalıklarla mücadelede kullanılan teknolojiyi gözler önüne seriyor.
Banyodan çıkan herkes hemen yoluna devam etmiyordu
Yıkanmak ve kıyafetlerin dezenfekte edilmesi işlemin yalnızca bir bölümünü oluşturuyordu.
Yolcular temizlenen kıyafetlerini yeniden giydikten sonra sağlık kontrolünden geçiriliyordu.
Bulaşıcı hastalık belirtisi göstermeyenlerin gerekli işlemlerin tamamlanmasının ardından yollarına devam etmelerine izin verilebiliyordu.
Hastalık şüphesi bulunan kişiler ise diğer yolculardan ayrılıyor ve gerekli görüldüğünde karantina altında tutuluyordu.
Tedaviye ihtiyaç duyan hastalar için de tahaffuzhane bünyesinde sağlık hizmeti verilebiliyordu.
Bu nedenle ada yalnızca bir “yıkanma ve dezenfeksiyon merkezi” değildi.
Muayene, dezenfeksiyon, gözlem, karantina ve gerektiğinde tedavinin bir arada yürütüldüğü kapsamlı bir salgın kontrol merkeziydi.
Hac neden uluslararası sağlık meselesine dönüştü?
Hac mevsimlerinde çok farklı coğrafyalardan çok sayıda insanın aynı bölgede buluşması, 19. yüzyılın salgın hastalık koşullarında önemli bir sağlık problemi oluşturuyordu.
Özellikle kolera salgınları hem Osmanlı Devleti’ni hem de diğer ülkeleri hac güzergâhlarındaki sağlık önlemleriyle daha yakından ilgilenmeye yöneltti.
Hacı taşıyan gemilerin yolcu kapasitesi, temiz su imkânı, sağlık personeli ve hastalık durumunda uygulanacak işlemler giderek daha ayrıntılı kurallara bağlandı.
Bazı gemiler sağlık durumlarına göre sınıflandırılıyor, şüpheli ya da bulaşıcı hastalık görülen yerlerden gelen gemilere karantina uygulanabiliyordu.
Bu nedenle Urla’daki tahaffuzhanenin hikâyesi yalnızca İzmir’in yerel sağlık tarihinden ibaret değil.
Hac yolculuklarının, deniz ulaşımının, Osmanlı karantina teşkilatının ve uluslararası salgın kontrolünün kesiştiği dikkat çekici noktalardan birini oluşturuyor.
Adadaki raylar neden vardı?
Tahaffuzhanenin bugün de dikkat çeken ayrıntılarından biri, iskele ve tesisler arasında kurulan ray sistemiydi.
Bu rayların amacı yolcu treni taşımak değildi.
Gemilerden indirilen valizlerin, çuvalların ve diğer eşyaların dezenfeksiyon işlemlerinin yapılacağı bölümlere taşınmasını kolaylaştırıyordu.
Tahaffuzhane içinde insanlarla eşyaların hareketi gelişigüzel bırakılmıyordu.
Yolcular belirli bölümlerden geçiriliyor, henüz işlem görmemiş eşyalar ayrı tutuluyor ve dezenfeksiyon tamamlandıktan sonra yeniden sahiplerine ulaştırılıyordu.
Tahaffuzhanenin bu mimari düzeni, bulaşık kabul edilen bölümler ile işlem sonrası temiz kabul edilen alanları birbirinden ayırmayı amaçlayan enfeksiyon kontrol anlayışının dikkat çekici tarihsel örneklerinden biriydi.
Yapının yerleşim planı, iç mekân kurgusu ve eşya dolaşım sistemi üzerine yapılan mimarlık araştırmaları da tahaffuzhanenin sağlık işlevine uygun olarak özel biçimde tasarlandığını ortaya koyuyor.
Karantina uygulamaları her zaman kolay kabul edilmedi
Uzun bir yolculuğun ardından yeniden bekletilmek, eşyaların görevlilere teslim edilmesi, dezenfeksiyon işlemleri ve belirlenen süre boyunca karantinada kalma zorunluluğu yolcular açısından kolay değildi.
Nitekim dönemin kayıtları karantina uygulamalarının zaman zaman itirazlara yol açtığını gösteriyor.
1912 yılında Klazomen’de karantina altında bulunan Rusyalı hacıların uygulamalara tepki gösterdiğine ilişkin kayıtlar bulunuyor.
Sağlık makamlarının ise karantina süresi tamamlanmadan yolcuların yollarına devam etmelerine izin vermediği aktarılıyor.
Bu olay, salgın dönemlerinde uygulanan karantina tedbirlerinin yolcular tarafından her zaman kolay kabul edilmediğini gösteren tarihsel örneklerden biri olarak dikkat çekiyor.
Bir adada başlayan halk sağlığı hikâyesi
Urla Tahaffuzhanesi’ni önemli yapan yalnızca günümüze ulaşmış tarihî binaları değil.
Ada, bulaşıcı hastalıkların insanların ve gemilerin hareketiyle ülkeler arasında taşınabileceğinin 19. yüzyılda giderek daha iyi anlaşılmaya başladığını gösteriyor.
Bir gemide ortaya çıkan salgın başka limanlara ulaşabilirdi.
Bunun önüne geçmek için gemiler kontrol ediliyor, yolcular sağlık değerlendirmesinden geçiriliyor, hastalık şüphesi bulunan kişiler ayrılıyor, kıyafetler ve eşyalar dezenfekte ediliyordu.
Bugünden bakıldığında peştamalını giyip yıkanma bölümüne geçen bir hac yolcusunun hikâyesi sıra dışı görünebilir.
Fakat yaklaşık 150 yıl önce Urla’daki tahaffuzhane; etüvleri, banyoları, muayene alanları ve ray sistemiyle büyük bir halk sağlığı hedefinin parçasıydı:
Hastalığın yolculuğunu, insanın yolculuğundan önce durdurabilmek.
KAYNAKLAR
Cihannüma: Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi – Doğu Akdeniz’de Salgın Hastalıklarla Mücadele: Klazomen (Urla) Tahaffuzhanesi – Ufuk Adak – 2021 – Cilt 7, Sayı 2, s. 131–156 – DOI: 10.30517/cihannuma.1040300
Tarih Okulu Dergisi – Osmanlı Devleti’nde Hacıların Gemilerle Nakledilmesi Sırasında Alınan Önlemler – Derya Geçili – 2017 – Sayı XXX, s. 61–83 – DOI: 10.14225/Joh1069
Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü – Eylül 2008 Bülteni – Klazomen/Urla Tahaffuzhanesi’nin tarihçesi ve dezenfeksiyon uygulamalarına ilişkin bölüm – 2008
GRID – Architecture, Planning and Design Journal – Karantina yapılanmaları: Klazomen tahaffuzhanesi örneği – Aylin Gazi Gezgin – 2023 – Cilt 6, Sayı 1, s. 133–175 – DOI: 10.37246/grid.1064964
Turkish Studies – Urla Karantina Adası Tesisleri Mekansal Analizi – Mehmet Cebe – 2021 – Cilt 16, Sayı 4, s. 1203–1220 – DOI: 10.7827/TurkishStudies.51471

Tencereye yağ koyarken, yumurta pişirirken ya da kızartma yaparken aynı soru sık sık gündeme geliyor: Zeytinyağı mı, tereyağı mı, ayçiçek yağı mı daha sağlıklı?
Sosyal medyada bu konuda birbirine tamamen zıt iddialara rastlamak mümkün. “Zeytinyağı kesinlikle ısıtılmaz”, “tereyağı doğal olduğu için en sağlıklısıdır” veya “ayçiçek yağı yüksek sıcaklıkta zehirli hale gelir” gibi genellemeler bilimsel tabloyu doğru yansıtmıyor.
Bir yağın sağlık açısından değerlendirilmesinde yalnızca adı değil; içerdiği yağ asitleri, kullanılan miktar, ısıtma sıcaklığı ve süresi, yağın tekrar tekrar kullanılıp kullanılmadığı ve kişinin genel beslenme düzeni birlikte önem taşıyor.
Mevcut bilimsel kanıtlar, günlük beslenmede doymuş yağların bir bölümünün doymamış yağlarla değiştirilmesini destekliyor. Bu açıdan özellikle sızma zeytinyağı güçlü seçeneklerden biri olarak öne çıkarken, ayçiçek yağı da uygun kullanım koşullarında dengeli beslenmenin bir parçası olabilir. Tereyağının ise doymuş yağ içeriği nedeniyle daha sınırlı tüketilmesi genellikle daha uygun kabul ediliyor.
Bir yağı “sağlıklı” yapan nedir?
Yağların tamamı aynı yapıda değildir.
Zeytinyağında ağırlıklı olarak tekli doymamış yağ asitleri, özellikle oleik asit bulunur.
Geleneksel ayçiçek yağında çoklu doymamış yağ asitlerinden linoleik asit daha yüksek orandadır.
Tereyağında ise bitkisel sıvı yağlara kıyasla doymuş yağ oranı daha yüksektir.
Dünya Sağlık Örgütü, iki yaşından büyük kişilerde tüketilen yağların büyük bölümünün doymamış yağlardan gelmesini ve doymuş yağlardan sağlanan enerjinin toplam günlük enerjinin yüzde 10'unun altında tutulmasını öneriyor.
Buradaki önemli nokta yalnızca doymuş yağı azaltmak değil, onun yerine ne tüketildiğidir.
Doymuş yağların yerine özellikle doymamış yağların geçirilmesi, LDL olarak bilinen ve yüksekliği kalp-damar hastalıklarıyla ilişkili kolesterolün düşürülmesine yardımcı olabilir.
Zeytinyağı gerçekten ısıtılmaz mı?
Mutfaktaki en yaygın inanışlardan biri, sızma zeytinyağının yalnızca salatada kullanılması gerektiği.
Bilimsel veriler bu kadar kesin bir yasaklamayı desteklemiyor.
Sızma zeytinyağı oleik asit bakımından zengin olmasının yanı sıra polifenol olarak adlandırılan çeşitli bitkisel bileşenler de içeriyor. Yağın yağ asidi yapısı ve bu doğal bileşenleri ısıya karşı davranışını etkiliyor.
Isıtmayla birlikte zeytinyağındaki bazı yararlı bileşenlerin miktarı zamanla azalabilir. Özellikle uzun süre ve yüksek sıcaklıkta pişirme polifenollerde daha fazla kayba yol açabilir.
Ancak bu durum, zeytinyağının tavaya konulduğu anda zararlı hale geldiği anlamına gelmiyor.
Bilimsel derlemeler, sızma zeytinyağının yağ asidi yapısı ve doğal antioksidan bileşenleri sayesinde normal pişirme koşullarında iyi bir oksidatif dayanıklılık gösterebildiğine işaret ediyor.
Bu nedenle sızma zeytinyağı yalnızca salatada değil; sebze yemeklerinde, çorbalarda, tencere yemeklerinde, fırında ve tavada yapılan birçok günlük pişirme işleminde kullanılabilir.
Dumanlanma noktası neden tek başına yeterli değil?
Bir yağın yüksek sıcaklığa uygun olup olmadığı çoğu zaman yalnızca “dumanlanma noktası” üzerinden değerlendiriliyor.
Dumanlanma noktası, yağın belirgin biçimde ve sürekli duman çıkarmaya başladığı sıcaklığı ifade eder.
Ancak dumanlanma noktası bir yağın sağlık değerini veya ısı altında ne kadar okside olacağını tek başına göstermez.
Isı altında yağlarda oksidasyon adı verilen kimyasal değişiklikler meydana gelir. Bunun hızı;
yağın yağ asidi yapısına,
içerdiği doğal antioksidanlara,
rafine edilip edilmediğine,
serbest yağ asidi miktarına,
sıcaklığın düzeyine,
ısıtma süresine,
havayla temasına,
aynı yağın kaç kez ısıtıldığına
bağlıdır.
Bu nedenle “dumanlanma noktası en yüksek yağ en sağlıklı pişirme yağıdır” şeklinde bir kural yoktur.
Pratik açıdan en önemli noktalardan biri, hangi yağ kullanılırsa kullanılsın yağın sürekli duman çıkaracak kadar aşırı ısıtılmamasıdır.
Kalp sağlığı açısından zeytinyağı neden öne çıkıyor?
Zeytinyağının avantajı yalnızca pişirme sırasındaki dayanıklılığı değil.
Zeytinyağının temel yağ kaynağı olduğu Akdeniz tipi beslenme, kalp-damar sağlığı açısından en fazla araştırılan beslenme modellerinden biri.
PREDIMED araştırmasının 2018'de yayımlanan yeniden analizinde kalp-damar hastalığı açısından yüksek risk taşıyan 7 bin 447 kişi değerlendirildi. Sızma zeytinyağı veya kuruyemişlerle desteklenen Akdeniz tipi beslenme gruplarında ciddi kalp-damar olayları kontrol grubuna göre daha az görüldü.
Ancak çalışma yorumlanırken iki önemli ayrıntı unutulmamalı.
Birincisi, çalışma yalnızca zeytinyağını değil, bütün bir Akdeniz tipi beslenme modelini değerlendirdi. Dolayısıyla elde edilen yararın tamamını tek başına zeytinyağına bağlamak mümkün değil.
İkincisi, araştırmanın ilk yayımlanmasından sonra bazı merkezlerde katılımcıların gruplara atanmasında protokol sapmaları tespit edildi. Araştırmacılar çalışmayı yeniden analiz ederek 2018'de tekrar yayımladı. Protokolden sapma ihtimali bulunan katılımcılar dışlandığında da ana sonuçların benzer kalması bulguları destekledi; ancak bu durum çalışmanın yorumunda dikkate alınması gereken önemli bir sınırlılık.
Bütün kanıtlar birlikte değerlendirildiğinde zeytinyağının, özellikle Akdeniz tipi beslenmenin bir parçası olarak, sağlıklı yağ seçeneklerinden biri olduğuna ilişkin bilimsel destek güçlü.
Tereyağı neden farklı değerlendiriliyor?
Tereyağı geleneksel mutfağın önemli bir parçası. Ancak bir besinin doğal veya geleneksel olması, sınırsız tüketildiğinde sağlık açısından üstün olduğu anlamına gelmez.
Tereyağındaki yağ asitlerinin önemli bölümü doymuş yağlardan oluşuyor.
Doymuş yağların fazla tüketilmesi özellikle bazı kişilerde LDL kolesterolün yükselmesine katkıda bulunabilir.
BMJ Open'da yayımlanan randomize bir araştırmada 96 sağlıklı yetişkin tereyağı, sızma zeytinyağı veya Hindistan cevizi yağı tüketmek üzere gruplara ayrıldı; 91 kişi dört haftalık araştırmayı tamamladı.
Katılımcılar dört hafta boyunca günlük 50 gram çalışma yağı tüketti. Tereyağı grubunda LDL kolesteroldeki değişim zeytinyağı grubuna kıyasla yaklaşık 0,38 mmol/L daha yüksek bulundu.
Ancak bu araştırmanın kısa sürmesi ve günlük 50 gram gibi birçok kişinin günlük yaşamda tükettiğinden yüksek sayılabilecek bir miktarın kullanılması önemli sınırlılıklar.
Sonuç “tereyağı yenmemeli” anlamına gelmiyor.
Daha dengeli yaklaşım, tereyağını gerektiğinde lezzet amacıyla daha sınırlı kullanmak ve günlük yağ tüketiminin daha büyük bölümünü doymamış yağlardan sağlamaktır.
Özellikle LDL kolesterolü yüksek, kalp-damar hastalığı bulunan veya kalp-damar riski yüksek kişilerin doymuş yağ tüketimine daha fazla dikkat etmesi gerekebilir.
Ayçiçek yağı sağlıksız mı?
Ayçiçek yağı hakkında internette en fazla tartışılan konulardan biri omega-6 yağ asitleri.
Geleneksel ayçiçek yağında linoleik asit adı verilen bir omega-6 yağ asidi yüksektir.
Bazen omega-6 yağ asitlerinin doğrudan vücutta iltihabı artırdığı ve bu nedenle ayçiçek yağından tamamen kaçınılması gerektiği ileri sürülüyor.
Bu kadar kesin bir çıkarım mevcut insan araştırmalarıyla desteklenmiyor.
Sağlıklı kişilerde yapılan randomize kontrollü araştırmaları değerlendiren bir sistematik derlemede 15 çalışma incelendi. Diyette linoleik asidin artırılmasının C-reaktif protein, sitokinler ve diğer birçok iltihap göstergesinde anlamlı bir artış yaptığına ilişkin tutarlı kanıt bulunmadı.
Bu veriler, “omega-6 içeren yağlar otomatik olarak iltihap yapar” şeklindeki genellemenin doğru olmadığını gösteriyor.
Bununla birlikte, çok yüksek miktarlarda tüketim ve farklı sağlık durumları konusunda bütün soruların yanıtlandığı anlamına da gelmiyor.
Ayçiçek yağının sağlık üzerindeki etkisini değerlendirirken yağın miktarı, yerine tüketildiği yağ ve nasıl pişirildiği birlikte ele alınmalı.
Standart ayçiçek yağı ile yüksek oleik ayçiçek yağı aynı değil
Market rafındaki bütün ayçiçek yağları yağ asidi yapısı açısından aynı olmayabilir.
Geleneksel ayçiçek yağında linoleik asit oranı yüksektir. Linoleik asit çoklu doymamış bir yağ asididir ve uzun süreli yüksek sıcaklıklarda oksidasyona, tekli doymamış yağlardan daha hassastır.
Yüksek oleik ayçiçek yağında ise oleik asit oranı daha yüksektir.
Bu nedenle yüksek oleik ayçiçek yağı, uzun süreli yüksek sıcaklık koşullarında geleneksel ayçiçek yağına göre daha yüksek oksidatif dayanıklılık gösterebilir.
Food Chemistry'de yayımlanan araştırmada yüksek oleik ayçiçek yağlarının kızartma dayanıklılığını belirleyen önemli unsurlardan birinin yağdaki linoleik asit miktarı olduğu gösterildi. Linoleik asit oranı daha düşük olan yüksek oleik yağların kızartma sırasında daha dayanıklı olduğu görüldü.
Bu nedenle özellikle yüksek sıcaklıkta pişirme amacıyla ayçiçek yağı tercih edenlerin ürün etiketindeki “yüksek oleik” ifadesine dikkat etmesi yararlı olabilir.
Ayçiçek yağını yüksek ısıda kullanmak zararlı mı?
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.
Bir tavaya bir kez ayçiçek yağı koyarak yemek pişirmek ile aynı yağı uzun süre kızartma sıcaklığında tutup defalarca soğutup yeniden ısıtmak aynı şey değildir.
Bu ayrım, bazı araştırmaların yanlış yorumlanmasını önlemek açısından önemli.
European Journal of Nutrition'da yayımlanan randomize çapraz araştırmada 20 obez yetişkin, farklı yağlarla hazırlanan dört ayrı öğünü tüketti. Araştırmada kullanılan yağlar önceden 20 kez ısıtma döngüsünden geçirilmişti.
Tekrar tekrar ısıtılmış standart ayçiçek yağı tüketilen öğünlerden sonra bazı oksidatif stres ve DNA oksidasyonu göstergeleri, fenolik bileşikler içeren yağlarla hazırlanan öğünlere kıyasla daha olumsuz bulundu.
Ancak araştırmanın yalnızca 20 kişide yapılması, katılımcıların obez olması ve yağların 20 ısıtma döngüsünden geçirilmesi önemli sınırlılıklar.
Bu nedenle çalışmayı “evde ayçiçek yağıyla bir kez yemek pişirmek zararlıdır” şeklinde yorumlamak doğru değildir.
Asıl önemli mesaj, yağı uzun süre yüksek sıcaklıkta tutmanın ve tekrar tekrar ısıtmanın oksidasyonu artırabileceğidir.
Aynı kızartma yağını tekrar tekrar kullanmak neden iyi bir fikir değil?
Yağ yüksek sıcaklıkta uzun süre kaldıkça oksijen, sıcaklık ve yiyecekten gelen suyla kimyasal değişikliklere uğrar.
Zaman içinde birincil ve ikincil oksidasyon ürünleri ile farklı parçalanma bileşikleri oluşabilir.
Yağda;
rengin koyulaşması,
ağır veya kötü koku,
kıvam değişikliği,
köpürmenin artması,
dumanlanma davranışının değişmesi
gibi belirtiler ortaya çıkabilir.
Fakat gözle belirgin bir değişiklik görülmemesi de yağın hiç değişmediği anlamına gelmez.
Bu nedenle yağın türü ne olursa olsun aynı kızartma yağını uzun süre kullanmak ve defalarca yüksek sıcaklığa çıkarıp soğutmak iyi bir mutfak uygulaması değildir.
Kızartmada hangi yağ daha uygun?
Burada “yüksek sıcaklığa dayanıklı yağ” ile “sağlıklı kızartma” kavramlarını birbirinden ayırmak gerekiyor.
Bir yağ diğerine göre ısı altında daha az okside olabilir. Bu durum kızartılmış yiyeceğin otomatik olarak sağlıklı hale geldiği anlamına gelmez.
Oksidatif dayanıklılık açısından oleik asit oranı yüksek yağlar avantaj gösterebilir. Sızma zeytinyağının tekli doymamış yağlardan zengin yapısı ve doğal antioksidan bileşenleri de ısı altında dayanıklılığına katkıda bulunur. Yüksek oleik ayçiçek yağı ise bu açıdan geleneksel ayçiçek yağından daha dayanıklı olabilir.
Bununla birlikte sık kızartılmış yiyecek tüketimini teşvik etmek yerine pişirme yöntemi de göz önünde bulundurulmalı.
Hangi yağ kullanılırsa kullanılsın, yağın aşırı ısıtılmaması ve tekrar tekrar kullanılmaması temel prensiptir.
Salata, tava, tencere ve fırında hangi yağ?
Salata ve soğuk yemekler
Sızma zeytinyağı güçlü bir seçenektir. Isıya maruz kalmadığı için aroma ve fenolik bileşenleri daha iyi korunur.
Tencere yemekleri
Sebze, bakliyat, çorba ve benzeri yemeklerde zeytinyağı kullanılabilir.
Ayçiçek yağı da kullanılabilir. Ancak genel beslenmede doymamış yağ kalitesini ve Akdeniz tipi beslenme modelini öne çıkarmak isteyenler için zeytinyağının ana yağ olması güçlü bir seçenektir.
Tavada kısa süreli pişirme
Zeytinyağı soteleme, yumurta pişirme ve benzeri günlük tava işlemlerinde kullanılabilir.
“Zeytinyağı tavaya girer girmez bozulur” iddiası bilimsel verilerle uyumlu değildir.
Fırın yemekleri
Zeytinyağı ve uygun bitkisel yağlar kullanılabilir.
Fırının ayarlanan sıcaklığı ile yiyeceğin ve yağın gerçek sıcaklığının her zaman aynı olmadığını da unutmamak gerekir.
Uzun süreli yüksek sıcaklık
Yağın yağ asidi yapısı ve oksidatif dayanıklılığı daha fazla önem kazanır. Zeytinyağı ve yüksek oleik yağlar bu açıdan avantaj gösterebilir.
Ancak yağın ısıya dayanıklı olması, uzun süreli yüksek sıcaklıkta pişirmeyi veya sık kızartma tüketimini sağlık açısından üstün hale getirmez.
Tereyağı
Tereyağı lezzet amacıyla daha sınırlı miktarlarda kullanılabilir.
Günlük yemeklerin tamamında ana yağ olarak tereyağı kullanılması ise doymuş yağ tüketimini artırabileceği için özellikle kalp-damar sağlığı açısından en uygun seçenek olmayabilir.
“Tereyağı doğal, bitkisel yağlar işlenmiş; o halde daha sağlıklı” doğru mu?
Bir besinin sağlık üzerindeki etkisini yalnızca ne kadar “doğal” olduğu üzerinden değerlendirmek yanıltıcı olabilir.
Tereyağı geleneksel bir besindir ancak doymuş yağ oranı yüksektir.
Bitkisel yağların işlenme dereceleri de birbirinden farklıdır. Sızma zeytinyağı esas olarak mekanik yöntemlerle elde edilirken bazı bitkisel yağlar rafinasyon işlemlerinden geçer.
Sağlık açısından temel soru yalnızca “işlenmiş mi?” değildir.
Hangi yağın, hangi yağın yerine ve ne miktarda tüketildiği daha önemlidir.
Doymuş yağlardan zengin yağların bir bölümünün doymamış yağlardan zengin yağlarla değiştirilmesi kalp-damar sağlığı açısından genel olarak daha avantajlıdır.
Sızma zeytinyağı ile rafine zeytinyağı aynı mı?
İkisinin temel yağ asidi yapısı birbirine benzese de sızma zeytinyağında fenolik bileşikler ve aroma maddeleri daha fazla bulunabilir.
Bu nedenle salata, kahvaltı, tencere yemekleri ve günlük kısa-orta süreli pişirme işlemlerinde kaliteli sızma zeytinyağı iyi bir seçenek olabilir.
Isıtma sırasında fenolik bileşiklerin bir bölümü azalabilir.
Ancak bu kayıp, sızma zeytinyağının ısıtıldığı anda sağlıksız hale geldiği anlamına gelmez.
Bilimsel derlemeler aynı zamanda pişirme yöntemi, süre, sıcaklık, yağın başlangıç kalitesi ve birlikte pişirilen yiyeceğin sonuçları önemli ölçüde değiştirebildiğini gösteriyor. Bu nedenle tek bir sıcaklık rakamıyla bütün pişirme yöntemleri için kesin hüküm vermek doğru değil.
Sağlıklı yağ da sınırsız tüketilmemeli
Zeytinyağının sağlık açısından avantajları bulunması onun kalorisiz olduğu anlamına gelmiyor.
Besin öğesi olarak 1 gram yağ yaklaşık 9 kilokalori enerji sağlar.
Ancak tereyağı saf yağ değildir; yapısında su ve az miktarda başka bileşenler de bulunduğundan gram başına enerji değeri saf sıvı yağlardan daha düşüktür.
Dolayısıyla zeytinyağı, ayçiçek yağı ve tereyağının gram başına kalorisi birebir aynı değildir; ancak üçü de enerji yoğun besinlerdir.
İhtiyaçtan fazla enerji alınması, kullanılan yağ “sağlıklı” olarak kabul edilse bile zaman içinde kilo artışına katkıda bulunabilir.
Bu nedenle yağın kalitesi kadar miktarı da önemlidir.
Kolesterolü yüksek olanlar neye dikkat etmeli?
LDL kolesterolü yüksek kişilerde beslenmedeki doymuş yağ miktarı özellikle önem kazanabilir.
Tereyağı, yağlı etler ve yüksek yağlı bazı süt ürünlerinin sık ve fazla tüketilmesi toplam doymuş yağ alımını yükseltebilir.
Bunların bir bölümünün zeytinyağı ve diğer doymamış yağ kaynaklarıyla değiştirilmesi, uluslararası kalp sağlığı ve beslenme önerileriyle uyumludur.
Ancak tek başına yağ seçimi kolesterol sorununu çözmez.
Kişinin toplam beslenme düzeni, vücut ağırlığı, fiziksel aktivitesi, sigara kullanımı, diyabet durumu, genetik özellikleri ve gerektiğinde kullanılan ilaçlar birlikte önem taşır.
Yağ satın alırken etikette neye bakmalı?
Yağ seçerken yalnızca ambalajın ön yüzündeki ürün adına değil, mümkün olduğunda besin değerleri ve ürün türüne de bakılabilir.
Özellikle şu bilgiler yararlı olabilir:
doymuş yağ miktarı,
yağın sızma veya rafine olup olmadığı,
ayçiçek yağında “yüksek oleik” ifadesi,
son tüketim veya tavsiye edilen tüketim tarihi,
ambalajın ışık ve hava temasını sınırlandıracak özellikte olması.
Yağın evde nasıl saklandığı da önemlidir.
Isı, ışık ve hava yağların zaman içinde oksitlenmesini hızlandırabilir. Bu nedenle yağları sürekli sıcak olan ocak kenarında tutmak yerine serin, karanlık bir yerde ve kapağı kapalı şekilde saklamak daha uygundur.
Sonuç: Mutfakta hangi yağ öne çıkıyor?
Zeytinyağı, tereyağı ve ayçiçek yağını “iyi yağ” ve “kötü yağ” şeklinde iki gruba ayırmak bilimsel açıdan fazla basit bir yaklaşım.
Ancak mevcut kanıtların bütünü değerlendirildiğinde, günlük mutfağın ana yağlarından biri olarak özellikle sızma zeytinyağı güçlü bir seçenek olarak öne çıkıyor.
Zeytinyağı salatada olduğu kadar birçok tencere, tava ve fırın yemeğinde de kullanılabilir. “Zeytinyağı kesinlikle ısıtılmaz” görüşü bilimsel verilerle desteklenmiyor.
Tereyağı tamamen yasaklanması gereken bir besin değil; ancak doymuş yağ içeriği nedeniyle özellikle ana yemeklik yağ olarak fazla miktarda kullanılmaması daha uygun.
Ayçiçek yağı da “zararlı” veya “iltihap yapan” bir yağ olarak genellenmemeli. Özellikle doymuş yağların yerine kullanıldığında çoklu doymamış yağ sağlaması avantaj olabilir. Yüksek sıcaklığın uzun sürdüğü uygulamalarda ise yüksek oleik ayçiçek yağları geleneksel türlere göre daha dayanıklı olabilir.
Mutfaktaki en önemli soru yalnızca “Hangi yağ?” değil.
Ne kadar yağ kullanıldığı, yağın ne kadar ısıtıldığı, aynı yağın kaç kez kullanıldığı ve kişinin genel olarak nasıl beslendiği en az yağın türü kadar önemlidir.
Sağlıklı beslenmede mucize bir yağ yoktur. En güçlü yaklaşım, doymamış yağlardan zengin kaynakları öne çıkaran; sebze, meyve, bakliyat, tam tahıl, kuruyemiş ve diğer sağlıklı besinlerle birlikte dengeli bir beslenme düzenidir.
KAYNAKLAR
Dünya Sağlık Örgütü – Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children: WHO guideline – 2023
Circulation – Dietary Fats and Cardiovascular Disease: A Presidential Advisory From the American Heart Association – Sacks FM, Lichtenstein AH, Wu JHY ve arkadaşları – 2017 – DOI: 10.1161/CIR.0000000000000510
New England Journal of Medicine – Primary Prevention of Cardiovascular Disease with a Mediterranean Diet Supplemented with Extra-Virgin Olive Oil or Nuts – Estruch R, Ros E, Salas-Salvadó J ve arkadaşları – 2018 – DOI: 10.1056/NEJMoa1800389
BMJ Open – Randomised trial of coconut oil, olive oil or butter on blood lipids and other cardiovascular risk factors in healthy men and women – Khaw KT, Sharp SJ, Finikarides L ve arkadaşları – 2018 – DOI: 10.1136/bmjopen-2017-020167
Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics – Effect of Dietary Linoleic Acid on Markers of Inflammation in Healthy Persons: A Systematic Review of Randomized Controlled Trials – Johnson GH, Fritsche K – 2012 – DOI: 10.1016/j.jand.2012.03.029
European Journal of Nutrition – Frying oils with high natural or added antioxidants content, which protect against postprandial oxidative stress, also protect against DNA oxidation damage – Rangel-Zuñiga OA, Haro C, Tormos C ve arkadaşları – 2017 – DOI: 10.1007/s00394-016-1205-1
Food Chemistry – Frying stability of high oleic sunflower oils as affected by composition of tocopherol isomers and linoleic acid content – Aladedunye F, Przybylski R – 2013 – DOI: 10.1016/j.foodchem.2013.05.061
Trends in Food Science & Technology – Cooking with extra-virgin olive oil: A mixture of food components to prevent oxidation and degradation – Lozano-Castellón J, Rinaldi de Alvarenga JF, Vallverdú-Queralt A, Lamuela-Raventós RM – 2022 – DOI: 10.1016/j.tifs.2022.02.022
Molecules – A Review of the Effects of Olive Oil-Cooking on Phenolic Compounds – Ambra R, Lucchetti S, Pastore G – 2022 – DOI: 10.3390/molecules27030661

Edinilen bilgilere göre olay, Darıca’daki Şehit Cevher Dudayev Parkı sahilinde meydana geldi. Sahil kesiminde iki kadının hareketsiz halde görülmesi üzerine 112 Acil Çağrı Merkezi’ne ihbarda bulunuldu.

İhbarın ardından bölgeye sağlık, polis ve Sahil Güvenlik ekipleri sevk edildi. Kısa süre içerisinde aynı bölgede bir erkeğin de cansız bedenine ulaşıldı.

Üçünün de kardeş olduğu belirlendi

Ekiplerin yürüttüğü kimlik tespit çalışmalarında hayatını kaybedenlerin Muhammed Ali Sakar, Gülşah Sakar ve Belinay Sakar olduğu belirlendi.

Üç kişinin aynı aileden kardeş olduklarının anlaşılmasının ardından soruşturma genişletildi.

Hayatını kaybeden üç kardeşin cenazeleri, kesin ölüm nedenlerinin belirlenebilmesi amacıyla otopsi işlemleri için morga kaldırıldı.

Dördüncü kardeş Bilgenur Sakar kayıp

Soruşturma sırasında ailenin bir diğer çocuğu Bilgenur Sakar’ın da kayıp olduğu tespit edildi.

Bunun üzerine ekipler Bilgenur Sakar’ın bulunması için denizde ve sahil hattında arama çalışması başlattı. Çalışmalara Sahil Güvenlik ve ilgili ekiplerin katıldığı bildirildi.

Gece saatlerinde hava şartları ve görüş koşullarının elverişsiz hale gelmesi üzerine aramalara ara verildi. Çalışmaların sabahın ilk ışıklarıyla birlikte yeniden sürdürüleceği belirtildi.

Ölüm nedenleri henüz bilinmiyor

Üç kardeşin denize nasıl girdiği ve olayın hangi koşullarda meydana geldiği henüz kesinlik kazanmadı.

Kesin ölüm nedenlerinin yapılacak otopsilerin ardından ortaya çıkması beklenirken, güvenlik güçlerinin olayın bütün yönlerinin aydınlatılması amacıyla başlattığı soruşturma sürüyor.

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: