C-Peptid, pankreasın ne kadar insülin üretebildiğini değerlendirmek için kullanılan önemli testlerden biridir. Özellikle diyabetin tipinin belirlenmesine yardımcı olmak, pankreasın kalan beta hücre fonksiyonunu değerlendirmek ve dışarıdan insülin kullanan bir kişinin kendi insülin üretimini anlamak gerektiğinde yararlı olabilir.

Ancak C-peptid tek başına “Tip 1 diyabet” veya “Tip 2 diyabet” tanısı koydurmaz. Sonucun anlamı, test sırasında kan şekerinin kaç olduğu, kişinin açlık durumu, kullanılan ilaçlar ve böbrek fonksiyonlarıyla birlikte değerlendirilir.

C-Peptid nedir?

Pankreasın beta hücreleri önce proinsülin adı verilen bir öncü molekül üretir.

Proinsülin parçalandığında iki ürün ortaya çıkar:

• İnsülin
• C-Peptid

Bu iki madde kana yaklaşık eşit miktarlarda salınır.

İnsülin kan şekerini düzenleyen hormondur. C-Peptid ise kan şekerini doğrudan düşürmez ancak pankreasın ne kadar insülin ürettiğini anlamak için kullanılabilecek bir işaret bırakır.

Bu nedenle C-peptid, pankreasın kendi insülin üretiminin bir göstergesi olarak kullanılabilir.

C-Peptid neden insülinden farklıdır?

İnsülin düzeyi kandaki insülin miktarını gösterirken C-peptid özellikle vücudun kendi ürettiği insülin hakkında bilgi verir.

Dışarıdan enjeksiyonla alınan insülin C-peptid içermez.

Bu nedenle insülin tedavisi kullanan bir kişide yüksek insülin düzeyinin ne kadarının enjeksiyondan, ne kadarının pankreastan geldiğini yalnızca insülin testiyle anlamak zor olabilir.

C-peptid bu ayrımda daha kullanışlıdır.

Ayrıca C-peptidin kandaki ömrü insülinden daha uzundur ve düzeyi daha kararlı olabilir.

C-Peptid kaç olmalı?

C-peptid için herkese uygulanabilecek tek bir normal değer yoktur.

Referans aralıkları laboratuvar yöntemine, testin açlık veya uyarılmış koşullarda yapılmasına ve kullanılan birime göre değişir.

Yaygın laboratuvar referanslarından biri açlıkta yaklaşık 0,5-2,0 ng/mL civarındadır; bazı laboratuvarlarda daha geniş veya farklı sınırlar kullanılabilir.

Sonuç ng/mL veya nmol/L gibi farklı birimlerle raporlanabilir.

Bu nedenle e-Nabız veya laboratuvar sonucundaki C-peptid rakamı internette bulunan tek bir aralıkla değil, rapordaki referans değer ve test sırasında ölçülen glukozla birlikte değerlendirilmelidir.

C-Peptid düşüklüğü ne anlama gelir?

Düşük C-peptid pankreasın az miktarda insülin ürettiğini düşündürebilir.

Bu durum özellikle:

• Tip 1 diyabette
• Uzun süredir devam eden bazı Tip 2 diyabet olgularında
• Pankreasın önemli bölümünün çıkarıldığı ameliyatlardan sonra
• Kronik pankreas hastalıklarının ileri dönemlerinde
• Beta hücrelerinin ciddi şekilde azaldığı başka durumlarda

görülebilir.

Ancak C-peptid sonucu kan şekerinden bağımsız yorumlanmamalıdır.

Örneğin test sırasında kan şekeri düşükse pankreasın insülin üretimini azaltması normal fizyolojik yanıttır ve C-peptid de düşük olabilir.

Buna karşılık kan şekeri yüksek olduğu halde C-peptidin çok düşük olması pankreasın yeterli insülin üretemediği yönünde daha anlamlı bir bulgudur.

Tip 1 diyabette C-Peptid nasıl olur?

Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi pankreasın insülin üreten beta hücrelerini hedef alır.

Beta hücreleri azaldıkça vücudun kendi insülin üretimi ve dolayısıyla C-peptid düzeyi düşer.

Uzun süreli Tip 1 diyabette C-peptid çok düşük veya ölçülemeyecek düzeyde olabilir.

Ancak yeni tanı döneminde bazı kişilerde kalan beta hücreleri hâlâ insülin üretebildiği için ölçülebilir C-peptid bulunabilir.

Bu nedenle tek bir C-peptid sonucuyla Tip 1 diyabet tanısı konmaz. Gerektiğinde diyabetle ilişkili otoantikorlar da değerlendirilir.

Tip 2 diyabette C-Peptid nasıl olur?

Tip 2 diyabetin erken dönemlerinde insülin direnci nedeniyle pankreas kan şekerini kontrol altında tutabilmek için daha fazla insülin üretebilir.

Bu nedenle C-peptid normal veya yüksek bulunabilir.

Hastalık yıllar içinde ilerledikçe beta hücrelerinin insülin üretme kapasitesi azalabilir. Bu durumda Tip 2 diyabetli bir kişide C-peptid zamanla düşebilir.

Dolayısıyla “yüksek C-peptid Tip 2, düşük C-peptid Tip 1” şeklinde kesin bir kural yoktur.

C-Peptid yüksekliği ne anlama gelir?

Yüksek C-peptid pankreasın fazla miktarda insülin salgıladığını gösterebilir.

Olası nedenler arasında:

• İnsülin direnci
• Tip 2 diyabetin bazı dönemleri
• Obeziteyle ilişkili hiperinsülinemi
• Böbrek fonksiyonlarının azalması
• İnsülinoma gibi nadir insülin üreten pankreas tümörleri
• Bazı kan şekeri düşürücü ilaçların etkisi

bulunabilir.

Yüksek C-peptid tek başına insülinoma veya başka bir pankreas tümörü anlamına gelmez.

Yüksek C-Peptid insülin direnci midir?

İnsülin direncinde C-peptid yüksek bulunabilir çünkü pankreas dokuların insüline verdiği azalmış yanıtı telafi etmek için daha fazla insülin salgılar.

Ancak yüksek C-peptid tek başına insülin direnci tanısı değildir.

Kan şekeri, HbA1c, klinik özellikler ve gerektiğinde diğer metabolik değerlendirmeler dikkate alınır.

C-peptid esas olarak insülin direncini taramak için kullanılan rutin bir test değildir.

C-Peptid ve kan şekeri neden birlikte değerlendirilir?

Çünkü aynı C-peptid değeri farklı glukoz düzeylerinde farklı anlam taşıyabilir.

Kan şekeri yüksekse pankreasın insülin salgılaması beklenir. Bu sırada C-peptidin düşük olması beta hücrelerinin yeterince yanıt veremediğini düşündürebilir.

Kan şekeri düşükken C-peptidin de baskılanması ise normal olabilir.

Özellikle hipoglisemi araştırılırken glukoz, insülin ve C-peptidin aynı anda ölçülmesi önemli bilgiler sağlayabilir.

Hipoglisemide C-Peptid ne anlatır?

Nedeni açıklanamayan düşük kan şekeri ataklarında C-peptid önemli bir ayırıcı test olabilir.

Hipoglisemi sırasında hem insülin hem C-peptid yüksekse pankreasın kendi insülin üretiminin devam ettiği düşünülebilir.

İnsülin yüksek ancak C-peptid baskılıysa dışarıdan alınmış insülin olasılığı değerlendirmeye girebilir.

İnsülinoma gibi nadir pankreas tümörlerinde ise hipoglisemi sırasında uygunsuz şekilde yüksek insülin ve C-peptid görülebilir.

Bu değerlendirme tek başına bir laboratuvar rakamıyla yapılmaz; kontrollü klinik protokoller gerekebilir.

Böbrek hastalığı C-Peptidi yükseltir mi?

Evet.

C-peptidin vücuttan temizlenmesinde böbrekler önemli rol oynar. Böbrek fonksiyonları azaldığında kandaki C-peptid düzeyi yükselebilir.

Bu nedenle yüksek C-peptid sonucunda kreatinin ve eGFR gibi böbrek fonksiyon göstergelerinin bilinmesi önemlidir.

Böbrek hastalığı bulunan bir kişide yüksek C-peptidi yalnızca “pankreas çok insülin üretiyor” şeklinde yorumlamak hatalı olabilir.

C-Peptid testi aç karnına mı yapılır?

C-peptid açlıkta veya belirli bir uyarı sonrasında ölçülebilir.

Hangi yöntemin kullanılacağı testin neden istendiğine bağlıdır.

Açlık C-peptidi pankreasın bazal insülin üretimi hakkında bilgi verir. Bazı durumlarda yemek, glukagon veya başka uyarılar sonrasında “uyarılmış C-peptid” ölçümü beta hücre rezervini değerlendirmede daha yararlı olabilir.

Bu nedenle test öncesinde laboratuvarın ve testi isteyen hekimin hazırlık talimatına uyulmalıdır.

C-Peptid nasıl yükseltilir veya düşürülür?

C-peptid doğrudan tedavi edilmesi gereken bir hedef değildir.

Düşük C-peptid pankreasın insülin üretiminin azaldığını gösteriyorsa yaklaşım altta yatan diyabet veya pankreas hastalığına göre belirlenir.

Yüksek C-peptid insülin direnciyle ilişkiliyse metabolik risklerin yönetilmesi önem kazanabilir.

Amaç C-peptid rakamını değiştirmek değil, bu rakamın neden değiştiğini anlamaktır.

Sıkça Sorulan Sorular

Düşük C-Peptid Tip 1 diyabet demek midir?

Tek başına hayır. Düşük C-peptid pankreasın insülin üretiminin azaldığını düşündürür ancak test sırasındaki kan şekeri, diyabet süresi ve gerektiğinde otoantikor sonuçlarıyla birlikte değerlendirilir.

C-Peptid yüksekliği insülin direnci anlamına gelir mi?

Her zaman değil. İnsülin direncinde C-peptid yüksek olabilir ancak böbrek fonksiyon bozukluğu ve başka durumlar da değeri artırabilir.

İnsülin kullananlarda C-Peptid neden ölçülür?

Enjekte edilen insülin C-peptid içermediği için C-peptid kişinin pankreasının hâlâ ne kadar kendi insülinini ürettiğini değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Kaynaklar

1. U.S. National Library of Medicine. C-Peptide Test. MedlinePlus Medical Test.
2. American Diabetes Association Professional Practice Committee. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care, 2026.
3. Jones AG, Hattersley AT. The Clinical Utility of C-Peptide Measurement in the Care of Patients with Diabetes. Diabetic Medicine, 2013.
4. Leighton E, Sainsbury CAR, Jones GC. A Practical Review of C-Peptide Testing in Diabetes. Diabetes Therapy, 2017.

Erzurum’da Palandöken Kaymakamı Yunus Kızılgüneş’in bir köpeğe tekme attığı iddiasıyla kamuoyuna yansıyan olayda, tartışmanın öncesine ilişkin yeni görüntüler ve bilgiler gündeme geldi.

Ortaya çıkan güvenlik kamerası kayıtları ve site sakinlerinin daha önce yaptığı başvurular, olayın kamuoyuna ilk yansıyan kısa görüntülerden çok daha eskiye dayanan bir geçmişi bulunduğunu gösterdi.

Kaymakam Kızılgüneş’in daha önce aynı köpeğin sahibiyle yaşadığı tartışmada fiziki müdahaleye maruz kaldığı ve yere düştüğü anların güvenlik kamerasına yansıdığı bildirildi. Kızılgüneş’in bu olayın ardından hastaneye başvurarak rapor aldığı ancak komşuluk ilişkilerini gözeterek o aşamada şikâyetçi olmadığı belirtildi.

KÖPEKLE İLGİLİ ŞİKÂYETLER KAYMAKAMDAN ÖNCE DE VARMIŞ

Olayın dikkat çeken ayrıntılarından biri, köpekle ilgili şikâyetlerin Yunus Kızılgüneş’in siteye taşınmasından önceye uzandığı yönündeki bilgiler oldu.

Altı bloktan oluşan Kardelen Sitesi’nde yaşayan bazı vatandaşların, köpeğin ortak alanlarda ağızlıksız gezdirilmesinden rahatsız olduğu ve özellikle çocuklu aileler ile yaşlıların güvenlik endişelerini dile getirdiği bildirildi.

İlerleyen süreçte site yönetiminin köpeğin siteden uzaklaştırılması amacıyla imza topladığı, altı blokta yaşayan site sakinlerinin ortak iradesiyle hazırlanan dilekçenin Yakutiye Kaymakamlığına teslim edildiği belirtildi.

Kızılgüneş’in de site sakinlerinin ortak girişiminin ardından dilekçeye imza attığı aktarıldı.

KÜÇÜK OĞLU YANINDAYKEN TARTIŞMA YAŞANDI

Haberlere yansıyan bilgilere göre Kızılgüneş ile köpeğin sahibi arasındaki ilk gerilimlerden biri, Kaymakamın 3,5 yaşındaki oğluyla birlikte evine döndüğü sırada yaşandı.

Kızılgüneş’in asansörde ağızlıksız köpeği görmesi üzerine küçük oğluyla aynı asansöre binmediği ve köpeğin sahibini ağızlık kullanması konusunda uyardığı belirtildi.

Daha sonraki karşılaşmada ise tartışmanın büyüdüğü bildirildi.

GÜVENLİK KAMERASI ÖNCEKİ FİZİKİ MÜDAHALEYİ KAYDETTİ

Olayın geçmişine ilişkin ortaya çıkan güvenlik kamerası görüntülerinde Kızılgüneş ile köpeğin sahibi arasında yaşanan tartışmanın fiziki müdahaleye dönüştüğü görülüyor.

Görüntülerde Kızılgüneş’in müdahalenin ardından yere düştüğü ve karşılık vermediği görülüyor.

Kızılgüneş’in olay sonrasında boğazındaki ağrı nedeniyle sağlık kuruluşuna başvurarak rapor aldığı bildirildi.

Basına yansıyan bilgilere göre köpek sahibinin babası daha sonra Kızılgüneş ile görüşerek oğlunun davranışları nedeniyle özür diledi ve şikâyetçi olmamasını istedi.

Kızılgüneş’in de bu görüşmenin ardından komşuluk ilişkilerini gözeterek olayın üzerine gitmediği belirtildi.

SON GÖRÜNTÜLER NASIL ORTAYA ÇIKTI?

Tartışmanın kamuoyuna yansımasına neden olan son olay ise Kızılgüneş’in sabah işe gitmek üzere makam aracına yöneldiği sırada yaşandı.

İlk yayımlanan görüntülerde Kızılgüneş’in köpeğe doğru ayağıyla hamle yaptığı görülmüş ve bu görüntüler “Kaymakam köpeğe tekme attı” iddiasıyla gündeme taşınmıştı.

Olayın geçmişine ilişkin yeni bilgilerde ise ağızlıksız köpeğin Kızılgüneş’in üzerine yöneldiği ve Kaymakamın hareketinin kendisini korumaya yönelik refleks olduğu savunuldu.

Olay sırasında araya giren koruma polisinin de köpek tarafından ısırıldığı bildirildi. Koruma görevlisinin hastaneye başvurduğu ve tedavi gördüğü belirtildi.

“İTİBAR SUİKASTI” İDDİASI GÜNDEME GELDİ

Yeni görüntü ve bilgilerin ortaya çıkmasının ardından olayın kamuoyuna sunuluş biçimi de tartışmaya açıldı.

Kızılgüneş’in daha önce fiziki müdahaleye uğraması, köpekle ilgili şikâyetlerin yalnızca kendisine ait olmaması ve altı blokta yaşayan site sakinlerinin ortak dilekçe hazırlaması, tartışmanın kişisel bir anlaşmazlıktan ibaret olmadığı yönündeki anlatımı güçlendiren unsurlar olarak gündeme geldi.

Daha önce oğlunun davranışları nedeniyle özür dilediği belirtilen babanın, site sakinlerinin ortak imza girişiminin ardından Kızılgüneş’i bu süreçten sorumlu tuttuğu ve kendisini basına vermekle tehdit ettiği de ileri sürüldü.

Bu gelişmelerin ardından Kızılgüneş’in kamuoyu önündeki itibarını hedef alan bir girişimde bulunulduğu iddiası gündeme taşındı.

SORUŞTURMA OLAYIN TAMAMINI AYDINLATACAK

Olayla ilgili kamuoyuna yansıyan ilk görüntüler kadar, daha sonra ortaya çıkan kamera kayıtları ve olayın geçmişine ilişkin bilgiler de soruşturma dosyası açısından önem taşıyor.

Erzurum Valiliği olay hakkında idari inceleme başlatırken, adli makamlar tarafından da süreç yürütülüyor.

Kamera kayıtlarının tamamı, sağlık raporları, site sakinlerinin başvuruları, tarafların ifadeleri ve diğer delillerin değerlendirilmesiyle olayın hukuki boyutu netlik kazanacak.

Ancak ortaya çıkan son görüntüler, kamuoyunun ilk etapta gördüğü kısa görüntülerin olayın geçmişini ve taraflar arasında daha önce yaşananları içermediğini ortaya koyuyor.

Tip 2 diyabette kullanılan ilaçların böbrek üzerindeki etkileri herkeste aynı olmayabilir. The BMJ'de yayımlanan 75 bin 455 kişilik büyük bir araştırma, GLP-1 reseptör agonistleri ve SGLT2 inhibitörlerinin böbrek fonksiyonundaki kötüleşmeye karşı sağladığı yararın özellikle idrarında albumin bulunan kişilerde daha belirgin olduğunu gösterdi.

Çalışmanın önemli mesajlarından biri, oldukça basit bir idrar testinin taşıdığı bilgi. Albuminüri, yani idrarda normalden fazla albumin bulunması, böbrek hasarının önemli göstergelerinden biri. Yeni çalışma, bu bulgunun yalnızca böbrek riskini göstermeyebileceğini; farklı diyabet ilaçlarının böbrek üzerindeki sonuçlarını değerlendirirken de önemli olabileceğini düşündürüyor.

75 BİNDEN FAZLA KİŞİNİN VERİLERİ İNCELENDİ

Araştırmacılar ABD'de tip 2 diyabeti bulunan 75 bin 455 kişinin sağlık kayıtları ve sigorta verilerini analiz etti.

Katılımcıların yaş ortalaması yaklaşık 60'tı ve yüzde 48'i kadındı. Araştırmaya alınan kişilerin orta düzeyde kardiyovasküler riski bulunuyordu ve metformin sonrasında ek diyabet tedavisine başlanmıştı.

Toplam 13 bin 872 kişide albuminüri bulunurken, 61 bin 583 kişide yani katılımcıların yaklaşık yüzde 82'sinde albuminüri yoktu.

Araştırmacılar 2014-2022 dönemindeki verileri kullanarak GLP-1 reseptör agonisti veya SGLT2 inhibitörü kullananlarla sulfonilüre ya da DPP-4 inhibitörü kullananları karşılaştırdı.

Ortalama takip süresi yaklaşık 32 aydı. Analiz, beş yıla kadar böbrek fonksiyonlarında kötüleşme riskini tahmin etti.

ALBUMİNÜRİ VARSA FARK DAHA BELİRGİN

En dikkat çekici sonuç albuminürisi bulunan grupta ortaya çıktı.

Bu kişilerde beş yıllık tahmini böbrek fonksiyonu kötüleşme riski:

GLP-1 reseptör agonisti veya SGLT2 inhibitörü kullananlarda yüzde 3,2,

sulfonilüre kullananlarda yüzde 4,6,

DPP-4 inhibitörü kullananlarda ise yüzde 5,4 olarak hesaplandı.

GLP-1 reseptör agonistleri veya SGLT2 inhibitörleri, DPP-4 inhibitörleriyle karşılaştırıldığında böbrek fonksiyonlarında kötüleşme açısından yaklaşık yüzde 40 daha düşük göreli riskle ilişkiliydi.

Burada önemli bir ayrım var: Yüzde 40 ifadesi mutlak riskin yüzde 40 puan azalması anlamına gelmiyor. Çalışmadaki tahmini beş yıllık risk yüzde 5,4'ten yüzde 3,2'ye düşüyordu; mutlak fark yaklaşık 2,2 yüzde puandı.

ALBUMİNÜRİ YOKSA SONUÇ AYNI DEĞİLDİ

Araştırmanın belki de en ilginç bulgusu albuminürisi olmayan kişilerden geldi.

Bu grupta beş yıllık tahmini böbrek fonksiyonu kötüleşme riski:

GLP-1 reseptör agonisti veya SGLT2 inhibitörü kullananlarda yüzde 2,4,

sulfonilüre kullananlarda yüzde 2,8,

DPP-4 inhibitörü kullananlarda yüzde 2,1 olarak bulundu.

Başka bir ifadeyle araştırmacılar, çalışma süresi içinde albuminürisi olmayan kişilerde GLP-1 reseptör agonistleri veya SGLT2 inhibitörleri için DPP-4 inhibitörlerine kıyasla belirgin bir böbrek avantajına ilişkin güçlü kanıt saptamadı.

Buna karşılık sulfonilüre kullanımı bu grupta DPP-4 inhibitörlerine göre böbrek fonksiyonlarında kötüleşme açısından yaklaşık yüzde 31 daha yüksek göreli riskle ilişkili bulundu.

Bu sonuç, "GLP-1 veya SGLT2 ilaçları albuminürisi olmayan kişilerde böbreği korumaz" şeklinde yorumlanmamalı. Çalışmanın tasarımı ve takip süresi böyle kesin bir sonuç çıkarmaya uygun değil.

ALBUMİNÜRİ NEDİR?

Albumin, normalde kanda bulunan önemli bir proteindir. Sağlıklı böbrekler albuminin büyük bölümünün idrara geçmesini engeller.

Böbreğin filtreleme sisteminde hasar gelişmeye başladığında albumin idrara sızabilir. Bu nedenle idrardaki albumin miktarının ölçülmesi, özellikle diyabetli kişilerde böbrek hasarının erken değerlendirilmesinde kullanılan temel yöntemlerden biridir.

Albuminüri çoğu zaman belirti vermeden ortaya çıkabilir. Kişi kendisini tamamen iyi hissederken idrar testi böbreklerdeki risk hakkında bilgi sağlayabilir.

DİYABETTE BÖBREK TAKİBİNDE İKİ ÖNEMLİ ÖLÇÜM

Diyabetli bir kişinin böbrek sağlığını değerlendirirken yalnızca kreatinin değerine bakılmaz.

İki ölçüm özellikle önemlidir:

İdrar albumin/kreatinin oranı (UACR), idrara ne kadar albumin geçtiğini gösterir.

Tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR) ise böbreklerin kanı ne kadar iyi süzdüğü hakkında bilgi verir.

Bir kişinin eGFR değeri korunmuş görünürken albuminürisi bulunabilir. Tersine, albuminüri olmadan da böbrek fonksiyonlarında azalma görülebilir. Bu nedenle iki göstergenin birlikte değerlendirilmesi önem taşır.

ARAŞTIRMA NEDEN ÖNEMLİ?

SGLT2 inhibitörlerinin kronik böbrek hastalığının ilerlemesini azaltabildiğine ilişkin güçlü randomize klinik çalışma kanıtları zaten bulunuyor. GLP-1 reseptör agonistleri için de özellikle kardiyovasküler ve böbrek sonuçlarına ilişkin kanıtlar giderek güçleniyor.

2026 Amerikan Diyabet Derneği standartları da tip 2 diyabet ve kronik böbrek hastalığı bulunan kişilerde, uygun hastalarda kanıtlanmış yararı bulunan SGLT2 inhibitörlerinin veya GLP-1 reseptör agonistlerinin kullanılmasını öneriyor.

Yeni BMJ çalışmasının katkısı biraz farklı.

Araştırma, "Bu ilaçlar böbreğe yararlı mı?" sorusundan çok, "Böbrek üzerindeki göreli yarar kimlerde daha belirgin olabilir?" sorusuna odaklanıyor.

Sonuçlar albuminürinin bu ayrımda önemli bir gösterge olabileceğini düşündürüyor.

BU ÇALIŞMA İLAÇLARI BİRBİRİNE KARŞI KESİN OLARAK ÜSTÜN İLAN ETMİYOR

Araştırmanın yorumlanmasında önemli bir sınırlama bulunuyor: Bu çalışma randomize kontrollü bir klinik araştırma değil.

Araştırmacılar "target trial emulation" adı verilen yöntemle gerçek yaşam sağlık verilerinden, randomize bir çalışmaya mümkün olduğunca benzeyen karşılaştırmalar oluşturmaya çalıştı.

Bu yöntem klasik gözlemsel analizlerin bazı yanlılıklarını azaltabilir ancak tamamen ortadan kaldıramaz.

Hangi ilacın reçete edildiğini etkileyen ve araştırmacıların ölçemediği başka özellikler sonuçları etkilemiş olabilir. Ortalama takip süresinin yaklaşık 32 ay olması da uzun dönem böbrek sonuçları açısından dikkate alınması gereken bir sınırlama.

Dolayısıyla çalışma ilaçlar arasında kesin bir neden-sonuç ilişkisi kanıtlamıyor.

GLP-1 VE SGLT2 İLAÇLARI AYNI ŞEY DEĞİL

Çalışmada GLP-1 reseptör agonistleri ile SGLT2 inhibitörlerinin bazı analizlerde birlikte değerlendirilmiş olması da okuyucu açısından önemli bir ayrıntı.

Bunlar farklı mekanizmalarla çalışan iki ayrı ilaç sınıfıdır.

SGLT2 inhibitörleri böbrek ve kalp koruması açısından geniş klinik çalışma verilerine sahipken, GLP-1 reseptör agonistleri kan şekeri kontrolünün yanı sıra kilo, kardiyovasküler risk ve belirli hasta gruplarında böbrek sonuçları üzerinde yararlar gösterebilir.

Bu nedenle yeni araştırmanın sonuçları "iki ilaç grubu tamamen eşdeğerdir" şeklinde yorumlanmamalıdır.

BASİT İDRAR TESTİ NEDEN DAHA FAZLA ÖNEM KAZANIYOR?

Çalışmanın günlük klinik uygulama açısından dikkat çekici tarafı burada ortaya çıkıyor.

Diyabet tedavisinde HbA1c ve kan şekeri kontrolü önemli olmaya devam ediyor. Ancak modern tedavi yaklaşımında kalp, böbrek, kilo, hipoglisemi riski ve eşlik eden hastalıklar da ilaç seçimini etkiliyor.

Albuminüri değerlendirmesi bu tabloya önemli bir bilgi daha ekliyor.

İdrar albumin/kreatinin oranı gibi rutin bir ölçüm, kişinin böbrek riskinin değerlendirilmesine yardımcı olurken hangi tedavilerden daha fazla kardiyorenal fayda beklenebileceğinin belirlenmesine de katkı sağlayabilir.

Ancak tek bir idrar testi tek başına ilaç seçmek için yeterli değildir.

Böbrek fonksiyonları, kalp hastalığı, kullanılan diğer ilaçlar, kan şekeri düzeyi, hipoglisemi riski, kilo, yan etkiler, yaş ve kişinin genel klinik durumu birlikte değerlendirilmelidir.

SONUÇ: KAN ŞEKERİNDEN DAHA FAZLASINA BAKMAK GEREKİYOR

BMJ'de yayımlanan çalışma, tip 2 diyabet tedavisinin giderek daha kişiselleştirilmiş hale geldiğini gösteren yeni kanıtlardan biri.

75 binden fazla kişinin verilerinde GLP-1 reseptör agonistleri ve SGLT2 inhibitörleri, albuminürisi bulunan kişilerde böbrek fonksiyonlarının kötüleşmesi açısından DPP-4 inhibitörlerinden daha düşük riskle ilişkiliydi.

Albuminürisi olmayanlarda ise çalışma süresi boyunca aynı düzeyde belirgin bir böbrek avantajı gösterilemedi.

Bu sonuçların mevcut randomize klinik çalışma kanıtlarının yerine geçmediği özellikle vurgulanmalı. Bulgular daha çok, tip 2 diyabette böbrek riskini değerlendirirken idrar albumininin göz ardı edilmemesi gerektiğine dair önemli bir ek veri sağlıyor.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel sağlık bilgilendirmesi amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel tedavi önerisi değildir. Diyabet ilaçları yalnızca hekim değerlendirmesiyle başlanmalı, değiştirilmeli veya bırakılmalıdır. Mevcut ilacınızı bu araştırmaya dayanarak değiştirmeyin.

KAYNAKLAR

The BMJ — Turchin A ve ark. Renal outcomes in people with type 2 diabetes with and without albuminuria treated with SGLT-2 inhibitors and GLP-1 receptor agonists: target trial emulation. 2026. DOI: 10.1136/bmj-2026-100574

American Diabetes Association — Standards of Care in Diabetes 2026: Chronic Kidney Disease and Risk Management

American Diabetes Association — Standards of Care in Diabetes 2026: Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment

The Lancet — GLP-1 receptor agonists and next-generation incretin-based medications: metabolic, cardiovascular, and renal benefits

Yükseköğretim Kurulu (YÖK), Araştırma Üniversiteleri 2026 Yılı Performans Değerlendirme sonuçlarını açıkladı. ODTÜ’nün ev sahipliğinde gerçekleştirilen toplantıda 23 araştırma üniversitesinin performans sıralaması ile izlemeye alınan 10 aday araştırma üniversitesi kamuoyuyla paylaşıldı.

YÖK Başkanı Prof. Dr. Erol Özvar’ın paylaştığı sonuçlara göre 2026 sıralamasının ilk sırasında Koç Üniversitesi bulunuyor. Koç Üniversitesi’ni Sabancı Üniversitesi ve Orta Doğu Teknik Üniversitesi takip ediyor.

İstanbul Teknik Üniversitesi dördüncü, Yıldız Teknik Üniversitesi beşinci, Boğaziçi Üniversitesi ise altıncı sırada yer aldı.

2026 araştırma üniversiteleri sıralaması

YÖK tarafından paylaşılan 23 üniversitelik performans sıralaması şöyle:

1. Koç Üniversitesi
2. Sabancı Üniversitesi
3. Orta Doğu Teknik Üniversitesi
4. İstanbul Teknik Üniversitesi
5. Yıldız Teknik Üniversitesi
6. Boğaziçi Üniversitesi
7. İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi
8. Ankara Üniversitesi
9. İstanbul Üniversitesi
10. Hacettepe Üniversitesi
11. İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa
12. Gazi Üniversitesi
13. Atatürk Üniversitesi
14. Erciyes Üniversitesi
15. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü
16. Ege Üniversitesi
17. Sakarya Üniversitesi
18. Gebze Teknik Üniversitesi
19. Marmara Üniversitesi
20. Fırat Üniversitesi
21. Karadeniz Teknik Üniversitesi
22. Bursa Uludağ Üniversitesi
23. Çukurova Üniversitesi

10 üniversite izlemeye alındı

YÖK, mevcut araştırma üniversitelerinin yanı sıra araştırma kapasitesi ve performansı takip edilen 10 aday üniversiteyi de açıkladı.

Aday üniversiteler devlet ve vakıf üniversiteleri olmak üzere iki grupta sıralandı.

İzlemeye alınan devlet üniversiteleri:

1. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi
2. Akdeniz Üniversitesi
3. Dokuz Eylül Üniversitesi
4. Kocaeli Üniversitesi
5. Ondokuz Mayıs Üniversitesi
6. Selçuk Üniversitesi

İzlemeye alınan vakıf üniversiteleri:

1. Özyeğin Üniversitesi
2. İstanbul Medipol Üniversitesi
3. İstinye Üniversitesi
4. TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi

Toplantı ODTÜ’de gerçekleştirildi

Araştırma Üniversiteleri 2026 Yılı Performans Değerlendirme Toplantısı, Orta Doğu Teknik Üniversitesinin ev sahipliğinde gerçekleştirildi.

Toplantıya Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz ile Strateji ve Bütçe Başkanı İbrahim Şenel de katıldı.

YÖK Başkanı Prof. Dr. Erol Özvar, sonuçların açıklanmasının ardından sıralamasını yükselten üniversiteleri tebrik etti.

Özvar, araştırma üniversitelerinden yalnızca kendi performanslarını yükseltmelerinin değil, birbirlerinin imkân ve bilimsel birikimlerinden daha fazla yararlanmalarının ve ulusal ile uluslararası iş birliklerini artırmalarının beklendiğini vurguladı.

Hedef: Rekabet ederken birlikte büyüyen üniversiteler

YÖK’ün araştırma üniversiteleri yaklaşımında üniversiteler arasındaki rekabet kadar bilimsel iş birliği de öne çıkıyor.

Özvar, üniversitelerin rekabet ederken birlikte büyüdüğü, bilimsel birikimin daha nitelikli ve etkili çıktılara dönüştürüldüğü bir araştırma ekosisteminin hedeflendiğini belirtti.

Araştırma üniversitesi ne demek?

Araştırma üniversitesi modeli, yüksek araştırma kapasitesine sahip üniversitelerin bilimsel üretim, araştırma kalitesi, proje geliştirme, doktora eğitimi, uluslararasılaşma ve üniversite-sanayi iş birliği gibi alanlardaki performanslarını güçlendirmeyi amaçlıyor.

Model yalnızca üniversitelerin sıralanmasından ibaret değil. Araştırma üniversitelerinin performansları belirli göstergeler üzerinden takip ediliyor ve kurumların araştırma kapasitelerinin geliştirilmesi hedefleniyor.

YÖK’ün son dönemde araştırma üniversitelerini stratejik insan kaynağı programlarına da dahil etmesi bu modelin önemini artırıyor. Türkiye Stratejik Teknoloji İnsan Kaynağı Programı kapsamında 23 araştırma üniversitesinde doktora eğitimi alacak genç araştırmacıların aynı zamanda araştırma görevlisi olarak istihdam edilmesi planlanıyor.

ADEP kapsamında 548 projeye destek

2026 değerlendirmesinin yalnızca sıralama açısından değil, araştırma finansmanı bakımından da önemli bir boyutu bulunuyor.

Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, toplantıda Araştırma Üniversiteleri Destek Programı (ADEP) kapsamında 2026 yılında yaklaşık 1,9 milyar lira bütçeli 548 projenin destekleneceğini açıkladı.

Bu çerçevede araştırma üniversitelerinin bilimsel üretimlerinin ekonomik ve toplumsal çıktılara dönüştürülmesi, stratejik alanlardaki araştırma kapasitesinin güçlendirilmesi ve üniversiteler arasındaki iş birliklerinin artırılması hedefleniyor.

2026 tablosunda ilk üç

Açıklanan performans tablosunun zirvesinde iki vakıf üniversitesi ile bir devlet üniversitesi bulunuyor.

Koç Üniversitesi: 1.
Sabancı Üniversitesi: 2.
Orta Doğu Teknik Üniversitesi: 3.

Böylece Koç Üniversitesi 2026 Araştırma Üniversiteleri Performans Sıralaması’nın ilk sırasında yer alırken ODTÜ devlet üniversiteleri arasında en üst sırada bulunuyor.

YÖK’ün açıkladığı liste, genel bir “Türkiye’nin en iyi üniversiteleri” sıralaması olarak değerlendirilmemeli. Açıklanan tablo, Araştırma Üniversiteleri Programı kapsamındaki kurumların araştırma performansının değerlendirilmesine dayanıyor.

Astral seyahat gerçekten mümkün mü? Bu soruya bilimin bugün verebildiği en doğru cevap basit bir “evet” ya da “hayır” değil. Çünkü insanların bedenlerinden ayrılmış gibi hissetmeleri bilimsel literatürde iyi belgelenmiş bir fenomen. Ancak bilincin gerçekten bedenden ayrılarak başka bir yerde dolaşabildiği ve oradan doğrulanabilir bilgi getirebildiği henüz güvenilir ve tekrarlanabilir deneylerle gösterilmiş değil.

Buradaki kritik ayrım şu:

“Bedenimin dışındaydım” şeklindeki deneyim gerçek olabilir.

Fakat bu deneyimin nedeni olarak “bilincim gerçekten bedenimi terk etti” sonucuna ulaşmak ayrı bir bilimsel iddiadır ve ayrıca kanıt gerektirir.

Dolayısıyla astral seyahat konusunda iki uç yorum da mevcut bilimsel tabloyu olduğundan daha kesin gösteriyor.

“Astral seyahat bilimsel olarak kanıtlandı” demek için yeterli veri yok.

“Astral seyahatin imkânsız olduğu bilim tarafından kanıtlandı” demek de doğru değil.

Bilimin çok daha güçlü biçimde açıklayabildiği şey, beden dışı deneyimin kendisi.

Beden dışı deneyim gerçekten var mı?

Evet, bir öznel deneyim olarak var.

Bilimsel literatürde “out-of-body experience” yani OBE olarak tanımlanan durumda kişi benliğinin fiziksel bedeninin dışında bulunduğunu hissedebiliyor.

Kimi insanlar kendilerini yukarıdan gördüklerini, kimi yükseldiklerini veya süzüldüklerini, kimi de bulundukları odayı bedenlerinden farklı bir noktadan algıladıklarını anlatıyor.

2025 yılında yayımlanan kapsamlı bir tarama, altı bilimsel veri tabanında 1987-2024 döneminden seçilen 87 yayını değerlendirdi.

Çalışmaya göre beden dışı deneyimler kendiliğinden ortaya çıkabiliyor, bazı kişiler tarafından istemli biçimde oluşturulabiliyor veya farklı koşullarda tetiklenebiliyor. Uyku felci ve lucid rüya gibi deneyimlerle de bağlantılar bildiriliyor.

Araştırmanın dikkat çektiği bir başka nokta, bu deneyimlerin kişiden kişiye oldukça değişmesine rağmen sıklıkla güçlü bir “gerçeklik hissi” taşıması.

Yani “Bana tamamen gerçek geldi” ifadesi OBE anlatılarında sıra dışı değil.

Fakat bir deneyimin çok gerçek hissedilmesi, dış dünyada algılandığı biçimde gerçekleştiğinin bağımsız kanıtı değildir.

Beyin beden dışı deneyim oluşturabilir mi?

Bu sorunun cevabı için nörobilimin oldukça güçlü verileri var.

Nature'da 2002 yılında yayımlanan klasik bir vakada, epilepsi cerrahisi öncesinde değerlendirilen bir hastanın sağ angular girus bölgesine elektriksel uyarım uygulandı.

Araştırmacılar beden dışı algıya benzeyen deneyimleri tekrar tekrar ortaya çıkarabildi.

Aynı bölgenin uyarılması sırasında kol ve bacaklarla ilgili algısal değişiklikler ve bütün bedenin hareket ettiği hissi gibi vestibüler deneyimler de oluştu.

Araştırmacılar bulguların, beynin somatosensoriyel ve vestibüler bilgileri bütünleştirmesindeki bozulmayla ilişkili olabileceğini değerlendirdi.

Bu çalışma çok önemli.

Çünkü insanın “Ben bedenimin neresindeyim?” hissinin değiştirilebileceğini gösteriyor.

Fakat çalışmanın kanıtlamadığı bir şey de var.

Bir kişide beyin uyarımıyla beden dışı deneyim oluşturulabilmesi, tarihte bildirilmiş bütün beden dışı deneyimlerin aynı mekanizmayla meydana geldiğini tek başına kanıtlamaz.

Nörobilim neyi açıklayabiliyor?

Beyin normal yaşamda çok sayıda duyusal bilgiyi aynı anda birleştiriyor.

Görme, dokunma, denge ve bedenin uzaydaki konumuna ilişkin sinyaller sayesinde yalnızca çevremizi değil, kendi bedenimizin nerede bulunduğunu da algılıyoruz.

Beden dışı deneyimlerle ilgili nörolojik çalışmalar özellikle temporoparietal bileşke çevresindeki çoklu duyusal bütünleşmenin önemine işaret ediyor.

Bu sistemlerdeki sıra dışı işleyiş, kişinin kendisini fiziksel bedeninin bulunduğu noktadan farklı bir yerde algılamasına katkıda bulunabilir.

Bu açıklama, doğaüstü bir mekanizmaya başvurmadan OBE'nin nasıl meydana gelebileceğine ilişkin test edilebilir bir model sunuyor.

Fakat astral seyahatin daha güçlü iddiasını sınamak için başka bir deney gerekiyor.

Asıl soru: Bedenin dışındayken bilinmeyen bilgi görülebilir mi?

Astral seyahat iddiasını bilimsel açıdan gerçekten sınayabilecek soru budur.

Bir kişinin bedeninden ayrıldığı hissini yaşaması tek başına yeterli değildir.

Eğer bilinç gerçekten bedenden bağımsız biçimde başka bir noktaya gidebiliyorsa, kişinin normal duyularıyla ulaşamayacağı bilgiyi elde edebilmesi beklenebilir.

Örneğin başka ve erişilemeyen bir odada bilgisayar tarafından rastgele seçilmiş bir resim gösterilebilir.

Ne katılımcı ne de deney sırasında onunla ilgilenen araştırmacılar hedefin ne olduğunu bilmelidir.

Beden dışı deneyim yaşadığını söyleyen kişiden daha sonra bu hedefi tarif etmesi istenir.

Deney çok sayıda kez tekrarlanır.

Sonuç tesadüften anlamlı derecede yüksek çıkar ve bağımsız araştırma ekipleri de aynı sonucu elde ederse, bilimsel tablo çok farklı hale gelir.

Peki böyle bir deney yapıldı mı?

Evet.

2026'da doğrudan astral seyahat iddiasını sınayan deney

2026 yılında yayımlanan bir araştırma tam olarak bu soruya yöneldi.

Çalışmaya beden dışı deneyim konusunda eğitim veren bir kurumla bağlantılı 21 kişi katıldı.

Katılımcılardan, ayrı ve erişilemeyen bir odada bulunan rastgele seçilmiş görsel hedefi beden dışı deneyim sırasında algılamaya çalışmaları istendi.

Hedefler standartlaştırılmış bir veri tabanından seçildi.

Üstelik hangi görüntünün hedef olduğu hem katılımcılardan hem de araştırmacılardan gizlendi.

Bu tasarım son derece önemliydi.

Çünkü istemeden bilgi aktarılması ihtimalini azaltmayı amaçlıyordu.

Katılımcıların deneyim sonrasında yaptıkları tariflerle gerçek hedefler bilgisayar destekli anlamsal benzerlik yöntemi kullanılarak karşılaştırıldı.

Sonuç astral algı lehine çıkmadı.

Analize alınabilen hedef tarifleri gizlenmiş görsellerle tesadüfün üzerinde güvenilir bir eşleşme göstermedi.

Başka bir ifadeyle çalışma, kişinin beden dışı deneyim sırasında erişemediği odadaki görüntüyü gerçekten algılayabildiğine ilişkin kanıt üretmedi.

Bu önemli bir negatif sonuç.

Ancak tek bir küçük çalışma bütün sorunu nihai olarak çözmez.

Çalışmanın katılımcı sayısı sınırlıydı ve herkes deney sırasında OBE yaşayamadı. Dolayısıyla daha büyük örneklemli, önceden kayıtlı ve bağımsız araştırma grupları tarafından tekrarlanan deneyler bilimsel güveni artıracaktır.

2025'te 87 yayın incelendi: Bilimsel tartışma tamamen bitmiş değil

2025 yılında yayımlanan kapsam taramasının önemi burada ortaya çıkıyor.

Araştırmacılar beden dışı deneyimlere ilişkin açıklamaları fizyolojik, psikolojik ve “non-local consciousness” başlıkları altında literatürde bulunan farklı hipotezler olarak ele aldı.

Burada çok önemli bir ayrıntı var:

Bir hipotezin bilimsel literatürde tartışılması, doğrulandığı anlamına gelmez.

Bugün fizyolojik ve nöropsikolojik modeller doğrudan deneysel ve klinik verilerle desteklenirken, bilincin bedenden bağımsız olarak başka bir konumdan bilgi alabildiği iddiası aynı düzeyde deneysel doğrulamaya sahip değil.

Dolayısıyla “bilim insanları non-local consciousness teorisini kabul ediyor” sonucuna ulaşmak yanlış olur.

Fakat beden dışı deneyimlerin bütün yönlerinin tamamen açıklanmış olduğunu söylemek de mevcut araştırmaların önüne geçmek olur.

“Henüz kanıtlanmadı” ne anlama geliyor?

Astral seyahat tartışmasındaki en önemli bilimsel ayrım belki de burada.

Bir iddianın henüz kanıtlanmamış olması, onun imkânsız olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmez.

Fakat bunun tam tersi de geçerlidir:

Bir iddianın kesin olarak çürütülmemiş olması, onun doğru olduğuna kanıt oluşturmaz.

Bilimsel yöntemde olağanüstü bir iddia ortaya atıldığında iddiayı destekleyen pozitif ve tekrarlanabilir kanıt aranır.

Dolayısıyla bugün bilimsel olarak savunulabilecek ifade şudur:

İnsanların bedenlerinden ayrılmış gibi hissetmeleri gerçek ve araştırılabilir bir bilinç fenomenidir.

Bunun bazı biçimlerini açıklayabilecek nörolojik mekanizmalar için güçlü kanıtlar bulunmaktadır.

Fakat bilincin fiziksel bedenden bağımsız biçimde uzak bir konuma giderek normal duyularla erişilemeyecek bilgiyi elde edebildiği henüz güvenilir ve bağımsız biçimde tekrarlanmış deneylerle gösterilememiştir.

Peki gelecekte kanıtlanabilir mi?

Bilimin buna vereceği cevap prensip olarak “evet, test edilebilir” olur.

Çünkü astral seyahatin güçlü iddiası yalnızca felsefi bir düşünce değildir.

Dış dünya hakkında bilgi edinildiği ileri sürülüyorsa ölçülebilir sonuç üretmesi gerekir.

Gelecekte yüzlerce deneyimli katılımcıyla gerçekleştirilen, hedeflerin bilgisayar tarafından rastgele belirlendiği, araştırmacıların ve katılımcıların hedefleri bilmediği, deney protokolünün ve istatistiksel analizlerin önceden kaydedildiği çalışmalar yapılabilir.

Eğer insanlar tekrar tekrar şans düzeyinin çok üzerinde doğru hedefleri tarif ederse mevcut bilimsel açıklamalar ciddi biçimde yeniden değerlendirilmek zorunda kalır.

Tersi durumda, iyi tasarlanmış çalışmalar sürekli olarak tesadüf düzeyinde sonuç verirse bedenden bağımsız algı hipotezi giderek daha az desteklenir.

Bilimin güzelliği de burada.

Sonuç önceden belirlenmez.

Hipotez teste sokulur.

Astral seyahatin asıl bilimsel gizemi başka olabilir

Belki de bu konunun en ilginç tarafı astral beden fikrinden bile daha temel.

İnsan neden kendisini bedeninin tam içinde hissediyor?

“Ben buradayım” dediğimizde beynimiz bunu nasıl biliyor?

Neden dünyaya gözlerimizin bulunduğu noktadan bakıyormuşuz gibi hissediyoruz?

Ve bu sistem birkaç saniyeliğine değiştiğinde neden kendimizi tavanda, yatağın yanında veya bedenimizin üzerinde hissedebiliyoruz?

Beden dışı deneyimler, benlik duygusunun düşündüğümüz kadar basit olmadığını gösteriyor.

Bugünkü kanıtlarla astral seyahati doğrulanmış bir gerçek olarak kabul etmek için bilimsel temel bulunmuyor.

Ancak insanların yaşadığı sıra dışı deneyimleri “saçmalık” diyerek geçmek de bilinç araştırmalarının son derece ilginç bir alanını gözden kaçırmak anlamına geliyor.

Şimdilik bildiğimiz en sağlam şey şu:

Deneyim gerçek olabilir.

Deneyimin “bilincin bedenden ayrılması” şeklindeki açıklaması ise hâlâ kanıt bekliyor.

TIBBİ UYARI
Beden dışı deneyim tek başına hastalık anlamına gelmez. Ancak tekrarlayan deneyimlere bilinç kaybı, nöbet, şiddetli uyku bozukluğu, halüsinasyonlar veya günlük yaşamı etkileyen başka belirtiler eşlik ediyorsa tıbbi değerlendirme gerekebilir.

KAYNAKLAR
Nature — Blanke O, Ortigue S, Landis T, Seeck M. Stimulating illusory own-body perceptions. 2002.

Brain Research Reviews — Blanke O, Mohr C. Out-of-body experience: precipitating factors and neural correlates. 2005.

EXPLORE — Moix J, Baldaccini S, Isern M. Out of body experiences: Scoping review. 2025.

EXPLORE — Assessing Correspondence Between Subjective Reports and Visual Targets During Attempted Out-of-Body Experiences. 2026.

Hayat arkadaşını kaybetmek yalnızca psikolojik bir travma olmayabilir. On yıllardır farklı ülkelerde yürütülen araştırmalar, eşini yeni kaybeden kişilerin ölüm riskinin evli kişilere kıyasla geçici olarak arttığını gösteriyor. Bilimsel literatürde bu durum “dul kalma etkisi” ya da “widowhood effect” olarak adlandırılıyor.

Risk özellikle kaybın hemen ardından belirginleşiyor. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: “Eşini kaybeden herkesin ölüm riski yüzde 40 artar” demek doğru değil. Çalışmaların sonuçları yaşa, cinsiyete, ülkeye, takip süresine ve kullanılan istatistiksel yönteme göre değişiyor.

Bununla birlikte milyonlarca insanı kapsayan araştırmalarda tekrar eden dikkat çekici bir örüntü bulunuyor: Eş kaybından sonraki ilk aylar en hassas dönem ve ilişki erkeklerde genellikle daha güçlü görünüyor.

İLK 6 AY NEDEN ÖNEMLİ?

2011 yılında PLOS ONE'da yayımlanan önemli bir meta-analiz, eş kaybıyla başlayan uzunlamasına çalışmaları bir araya getirdi.

Analiz 15 prospektif kohort çalışmasından toplam 2 milyon 263 bin 888 kişiyi kapsıyordu.

Sonuç dikkat çekiciydi.

Eş kaybından sonraki ilk 6 ayda ölüm için hesaplanan genel göreli risk 1,41'di. Başka bir ifadeyle bu çalışmalarda yeni dul kalan kişilerde ölüm riski karşılaştırma grubuna göre yaklaşık yüzde 41 daha yüksekti.

Altı aydan sonraki dönem için artış çok daha küçüktü: göreli risk 1,14'tü.

Bu nedenle dul kalma etkisinin en güçlü olduğu dönemin eş kaybının hemen sonrasındaki aylar olduğu düşünülüyor.

Ancak yüzde 41'lik rakamın özellikle erkeklere ait olmadığını vurgulamak gerekiyor. Bu, meta-analizin ilk altı aya ilişkin genel tahminiydi.

ERKEKLERDE RİSK DAHA MI YÜKSEK?

Araştırmaların önemli bir bölümü bu yönde sonuç veriyor.

Aynı 2011 meta-analizinde bütün takip dönemleri değerlendirildiğinde erkeklerde dul kalmayla ilişkili ölüm için göreli risk 1,23 olarak hesaplandı.

Kadınlarda ise tahmin 1,04'tü ve istatistiksel belirsizlik çok daha fazlaydı.

Fakat bilimsel tablo tek bir araştırmaya dayanmıyor.

Daha geniş kapsamlı başka bir meta-analizde 123 yayın içerisinden 1.377 ölüm riski tahmini incelendi ve veriler toplamda 500 milyondan fazla kişiyi temsil ediyordu.

Yüksek kaliteli ve gerekli düzeltmeleri içeren tahminlerde dul erkeklerde ortalama ölüm hazard oranı 1,27, kadınlarda ise 1,15 bulundu.

Dolayısıyla “dul kalma etkisi yalnızca erkeklerde görülüyor” demek yanlış olur.

Kadınlarda da risk artışı saptanabiliyor.

Daha doğru ifade şu:

Araştırmaların önemli bir bölümünde eş kaybıyla ilişkili ölüm riski erkeklerde kadınlara kıyasla daha güçlü görünüyor.

PEKİ NEDEN?

Bu sorunun tek bir cevabı yok.

Eş kaybı aynı anda psikolojik, sosyal, davranışsal ve biyolojik birçok sistemi etkileyebiliyor.

Yoğun yas ve stres bunlardan biri.

Eş kaybından sonra otonom sinir sistemi, stres hormonları ve bağışıklık sistemiyle ilişkili değişiklikler araştırılmış durumda. Bilimsel derlemeler, yas yaşayan kişilerde bazı nöroendokrin, otonom ve inflamatuvar süreçlerin değişebildiğini gösteriyor.

Ancak hikâyenin önemli bir bölümü hastanede veya laboratuvarda değil, evde yaşanıyor.

EŞİNİZİ KAYBETTİĞİNİZDE BİR GÜNLÜK YAŞAM SİSTEMİNİ DE KAYBEDEBİLİRSİNİZ

Uzun süreli bir evlilik yalnızca duygusal birliktelik değildir.

İki insan yıllar içerisinde farkında olmadan ortak bir yaşam sistemi kurabilir.

Bir kişi yemekleri düzenler.

Diğeri alışverişi yapar.

Biri ilaç saatlerini hatırlatır.

Diğeri doktor randevularını takip eder.

Birlikte yemek yenir, birlikte dışarı çıkılır ve hastalık belirtileri bazen eş tarafından fark edilir.

Eşlerden biri öldüğünde yalnızca sevilen insan değil, bu gündelik düzenin bir bölümü de aniden ortadan kalkabilir.

Bilimsel araştırmalarda bu mekanizma “sağlığın sosyal düzenlenmesi” açısından ele alınıyor.

Örneğin bir eş, diğerine ilacını almasını, doktora gitmesini, daha iyi beslenmesini veya sağlık sorununu ihmal etmemesini hatırlatıyor olabilir.

Eş kaybıyla bu görünmez koruyucu mekanizma da zayıflayabilir.

BESLENME VE KİLO DEĞİŞEBİLİYOR

İleri yaşta eş kaybından sonraki sağlık davranışlarını inceleyen sistematik bir derleme özellikle beslenme konusunda güçlü kanıtlar buldu.

Eşini kaybeden yaşlı yetişkinlerde beslenme riski ve istemsiz kilo kaybı artabiliyordu.

Bu şaşırtıcı olmayabilir.

Tek başına yemek hazırlama isteğinin azalması, öğünlerin düzensizleşmesi, yalnız yemek yeme ve yas sırasında iştahın değişmesi beslenmeyi etkileyebilir.

Uzun yıllardır birlikte yaşayan çiftlerde yemek yalnızca kalori almak değildir; aynı zamanda sosyal bir davranıştır.

Eş ortadan kalktığında bu alışkanlık da değişebilir.

UYKU DA BOZULABİLİYOR

Aynı sistematik derlemede eş kaybından sonra uyku kalitesinin bozulduğuna ilişkin de kanıt bulundu.

Uykuya dalmakta güçlük, gece sık uyanma ve endişe nedeniyle uyuyamama bildirilen sorunlar arasında.

Uyku bozukluğu tek başına dul kalma etkisini açıklamaz.

Ancak kötü uyku; ruh hali, metabolizma, kardiyovasküler sistem ve kişinin günlük işlevleri üzerinde ek bir yük oluşturabilir.

ALKOL TÜKETİMİ DEĞİŞEBİLİYOR

Araştırmalarda dikkat çeken başka bir alan alkol kullanımı.

Sistematik incelemelerde eş kaybının ardından alkol tüketiminin artabileceğine ilişkin orta düzeyde kanıt bulunuyor. Bazı araştırmalarda ilk yıl boyunca devam eden artış özellikle erkeklerde görülmüş durumda.

Bu bulgu daha eski nüfus araştırmalarıyla da örtüşüyor.

Finlandiya'da yaklaşık 1,58 milyon evli kişinin takip edildiği büyük bir araştırmada eş kaybından sonraki fazla ölüm riski nedenlere göre incelendi.

Kaza, şiddet ve alkolle ilişkili nedenlerde fazla ölüm belirgin biçimde yüksekti.

Kronik iskemik kalp hastalığı ve akciğer kanseri gibi nedenlerde de artış vardı ancak büyüklüğü daha sınırlıydı.

Fazla ölüm yine eş kaybının ilk altı ayında daha belirgindi ve erkeklerde kadınlardan daha yüksekti.

ERKEKLER NEDEN DAHA KIRILGAN OLABİLİR?

En ilginç sorulardan biri burada ortaya çıkıyor.

Bunun yalnızca biyolojik bir açıklaması olmayabilir.

Özellikle eski kuşaklarda erkeklerin sosyal ilişkilerinin önemli bir bölümünün eş üzerinden sürmesi olası mekanizmalardan biri olarak değerlendiriliyor.

Araştırmalar dul erkeklerin sosyal izolasyon ve yalnızlık açısından bazı koşullarda dul kadınlardan daha kırılgan olabildiğini gösteriyor.

Kadınların ortalama olarak arkadaşlar ve diğer sosyal bağlantılarla daha geniş veya daha sık temas eden ağlara sahip olabilmesi, eş kaybının ardından alternatif sosyal desteğin sürmesine yardımcı olabilir.

Fakat bunu bütün kadın ve erkekler için geçerli bir kural olarak görmek doğru değildir.

Aile yapısı, kültür, ekonomik durum, yaş, arkadaş çevresi, çocuklarla ilişkiler ve kişinin eşinden önceki sosyal yaşamı sonucu önemli ölçüde değiştirebilir.

“BESLE VE DOST OL” TEK BAŞINA AÇIKLAMA DEĞİL

Kadınların stres karşısında sosyal bağ kurmaya daha fazla yöneldiğini öne süren “tend-and-befriend” yaklaşımı bu konuda zaman zaman kullanılıyor.

Fakat dul kalma etkisini yalnızca bu teoriyle açıklamak bilimsel kanıtın ötesine geçer.

Bugünkü bilgiler çok faktörlü bir modelle daha iyi uyuşuyor.

Yoğun psikolojik stres, yalnızlık, sosyal desteğin azalması, uyku bozukluğu, beslenmenin kötüleşmesi, istemsiz kilo kaybı, alkol tüketimindeki değişiklikler, fiziksel aktivitenin azalması ve günlük sağlık yönetiminin aksaması aynı anda rol oynayabilir.

Buna biyolojik stres yanıtları da eklenebilir.

KALP ÜZERİNDEKİ ETKİ NEDİR?

Yoğun duygusal stresin kardiyovasküler sistem üzerinde gerçek fizyolojik sonuçları bulunabilir.

Eş kaybı sonrasındaki dönemde kan basıncı, kalp hızı, otonom sinir sistemi ve stres hormonlarındaki değişiklikler araştırılıyor.

Ayrıca ağır duygusal veya fiziksel stres bazı kişilerde “kırık kalp sendromu” olarak bilinen Takotsubo sendromunu tetikleyebilir.

Fakat dul kalma etkisini yalnızca kalp krizi veya Takotsubo sendromuyla açıklamak doğru değildir.

Büyük nüfus çalışmalarında ölüm nedenleri çok çeşitlidir.

YAS BAĞIŞIKLIK SİSTEMİNİ DE ETKİLEYEBİLİR Mİ?

Araştırmalar bu olasılığı da destekliyor.

Eş kaybı yaşayan kişilerde inflamasyon, bağışıklık fonksiyonu ve stres hormonları üzerine çalışmalar yapıldı.

Yasın yarattığı kronik veya yoğun stresin hipotalamus-hipofiz-adrenal eksen, sempatik sinir sistemi ve inflamatuvar süreçlerle etkileşebileceği düşünülüyor.

Ancak bunlar karmaşık biyolojik mekanizmalardır.

“Üzüntü bağışıklığı düşürdü ve kişi bu nedenle öldü” şeklindeki basit bir neden-sonuç ilişkisi bilimsel olarak kurulamaz.

EVLİLİK ERKEKLERİ KORUYOR MU?

Dul kalma etkisini açıklamak için sık kullanılan görüşlerden biri de evliliğin sağlığa sağlayabileceği sosyal ve davranışsal desteklerin kaybıdır.

Evlilik bazı kişiler için düzenli öğünler, sağlık sorunlarının daha erken fark edilmesi, ilaç kullanımının hatırlatılması, tıbbi yardım almaya teşvik edilme ve sürekli sosyal temas sağlayabilir.

Bu mekanizmaların bir bölümü erkeklerde daha güçlü olabilir.

Ancak “kadın erkeğin sağlığını yönetir ve kadın öldüğünde erkek de ölür” şeklindeki açıklama fazla kesin ve indirgemecidir.

Araştırmalar böyle tek yönlü bir nedensellik göstermiyor.

Üstelik evliliklerin yapısı ve görev paylaşımı kuşaklara, toplumlara ve bireylere göre büyük farklılık gösteriyor.

DUL KALMA ETKİSİ KADER DEĞİL

İstatistiksel risk artışı bireyin başına ne geleceğini söylemez.

Çalışmalarda görülen yüzde 20, yüzde 40 veya benzeri göreli risk artışları, eşini kaybeden insanların aynı oranda kısa sürede hayatını kaybedeceği anlamına gelmez.

Bunlar büyük nüfus gruplarının karşılaştırılmasından elde edilen göreli ölçümlerdir.

Bireysel mutlak risk kişinin yaşına, mevcut hastalıklarına, sosyal desteğine ve çok sayıda başka faktöre bağlıdır.

Araştırmaların asıl halk sağlığı mesajı başka yerde olabilir:

Eş kaybından sonraki ilk aylar yalnızca psikolojik destek gerektiren bir yas dönemi olarak görülmemeli.

Özellikle ileri yaştaki kişilerde düzenli yemek yiyip yemediği, ilaçlarını kullanıp kullanmadığı, doktor kontrollerini sürdürüp sürdürmediği, uykusu, alkol kullanımı, fiziksel aktivitesi ve sosyal izolasyonu da yakından izlenebilir.

Bazen en önemli yardım “Nasılsın?” sorusundan sonra gelir:

Bugün yemek yedin mi?

İlaçlarını aldın mı?

Doktor randevuna gidelim mi?

Birlikte yürüyelim mi?

Bu küçük görünen davranışlar, eş kaybından sonra bozulan günlük yaşam düzeninin yeniden kurulmasına yardımcı olabilir.

Bilimin “dul kalma etkisi” dediği olgunun belki de en önemli mesajı budur:

İnsan sağlığı yalnızca organların çalışmasıyla ilgili değildir.

Bizi hayatta tutan düzenin bir kısmı başka insanlarla kurduğumuz ilişkilerin içinde bulunur.

TIBBİ UYARI
Yas doğal bir süreçtir ve eş kaybından sonra artmış istatistiksel risk, her bireyin ciddi sağlık sorunu yaşayacağı anlamına gelmez. Göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılma gibi acil belirtilerde tıbbi yardım alınmalıdır. Uzayan ağır yas, belirgin işlev kaybı veya kendine zarar verme düşüncelerinde profesyonel destek alınması önemlidir.

KAYNAKLAR
Moon JR, Kondo N, Glymour MM, Subramanian SV. Widowhood and Mortality: A Meta-Analysis. PLOS ONE, 2011.

Shor E, Roelfs DJ, Curreli M, Clemow L, Burg MM, Schwartz JE. Widowhood and Mortality: A Meta-Analysis and Meta-Regression. Demography, 2012.

Martikainen P, Valkonen T. Mortality after the Death of a Spouse: Rates and Causes of Death in a Large Finnish Cohort. American Journal of Public Health, 1996.

Stahl ST, Schulz R. Changes in Routine Health Behaviors Following Late-Life Bereavement: A Systematic Review. Journal of Behavioral Medicine, 2014.

Fagundes CP ve ark. Matters of the Heart: Grief, Morbidity, and Mortality. Psychosomatic Medicine, 2020.

Wilson SJ ve ark. Biological Mechanisms Underlying Widowhood's Health Consequences: Does Diet Play a Role? Brain, Behavior, and Immunity – Health, 2022.

Tıp ve Sağlık Öğrencilerine Aylık 10 Bin TL Burs

Tıp ve sağlık bilimleri öğrencilerine yönelik 2026-2027 burs programlarına dikkat çeken bir destek daha eklendi.

Hrant Dink Vakfı, Sağlık Bilimleri Fonu kapsamında İstanbul’daki devlet üniversitelerinde belirlenen sağlık bölümlerinde öğrenim gören öğrencilere aylık 10 bin TL burs verecek.

Burs 9 ay boyunca ödenecek.

Böylece burs almaya hak kazanan bir öğrenciye bir eğitim döneminde toplam 90 bin TL destek sağlanacak.

Başvurular 25 Eylül 2026 saat 23.59’da sona erecek.

Hangi bölümler başvurabilir?

Sağlık Bilimleri Fonu belirli sağlık programlarına doğrudan açık.

Başvuru yapılabilecek bölümler şöyle:

Tıp

Diş Hekimliği

Eczacılık

Hemşirelik

Fizyoterapi ve Rehabilitasyon

Dolayısıyla burs genel üniversite burslarından farklı olarak doğrudan sağlık alanında yükseköğrenim gören öğrencileri hedefliyor.

Tıp öğrencileri başvurabilir mi?

Evet.

İstanbul’daki bir devlet üniversitesinde tıp fakültesinde öğrenim gören ve diğer başvuru koşullarını sağlayan öğrenciler programa başvurabiliyor.

Diş hekimliği ve eczacılık öğrencileri başvurabilir mi?

Evet.

İstanbul’daki devlet üniversitelerinde Diş Hekimliği veya Eczacılık programlarında öğrenim gören öğrenciler de Sağlık Bilimleri Fonu kapsamına açıkça dahil edilmiş durumda.

Hemşirelik öğrencileri başvurabilir mi?

Evet.

Hemşirelik, 2026-2027 burs programında başvuru yapılabilecek sağlık bölümleri arasında bulunuyor.

Fizyoterapi öğrencileri de kapsamda

Fizyoterapi ve Rehabilitasyon programında öğrenim gören öğrenciler de burs başvurusunda bulunabiliyor.

Böylece 2026-2027 Sağlık Bilimleri Fonu beş temel sağlık alanındaki öğrencileri kapsıyor.

İstanbul şartı bulunuyor

Burs programında önemli bir coğrafi sınırlama var.

Öğrencinin İstanbul’daki bir devlet üniversitesinde öğrenim görüyor olması gerekiyor.

İstanbul dışında üniversite okuyan öğrenciler Sağlık Bilimleri Fonu kapsamında değerlendirilmiyor.

Vakıf üniversitesi öğrencileri başvurabilir mi?

Hayır.

Program İstanbul’daki devlet üniversitelerinde öğrenim gören öğrencilere yönelik.

Bu nedenle vakıf üniversitelerinde öğrenim gören öğrenciler burs programı kapsamında değil.

Yaş sınırı var mı?

Evet.

Sağlık Bilimleri Fonu bursuna başvuracak öğrencilerin 18-24 yaş aralığında olması gerekiyor.

Öğrencinin ayrıca Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olması şartı aranıyor.

Ara sınıflarda not ortalaması kaç olmalı?

Ara sınıf öğrencileri için akademik başarı kriteri bulunuyor.

Öğrencinin genel not ortalamasının 4 üzerinden en az 2,50 olması gerekiyor.

Bursiyerlik sürecinde de akademik durum takip ediliyor.

Burs miktarı ne kadar?

2026-2027 Sağlık Bilimleri Fonu bursu aylık 10 bin TL.

Burs ödemeleri ekim-haziran döneminde toplam 9 ay boyunca gerçekleştirilecek.

Bu durumda bir öğrencinin bir akademik yılda alacağı toplam destek 90 bin TL’ye ulaşıyor.

Kaç öğrenci burs alacak?

Hrant Dink Vakfı 2026-2027 döneminde Sağlık Bilimleri Fonu kapsamında iki yeni öğrenciye burs verecek.

Bu öğrencilerden birinin kadın olması öngörülüyor.

Kontenjanın yalnızca iki öğrenciyle sınırlı olması nedeniyle başvurularda değerlendirme süreci önem taşıyor.

Başka bir kurumdan burs alanlar başvurabilir mi?

Evet.

Başka bir kurumdan burs almak Sağlık Bilimleri Fonu bursuna başvurmaya engel değil.

Ancak öğrencinin aldığı diğer burs veya maddi destekleri başvuru sırasında Vakfa bildirmesi gerekiyor.

Gönüllülük şartı bulunuyor

Burs programının dikkat çeken özelliklerinden biri gönüllülük koşulu.

Bursiyerlerin Hrant Dink Vakfı’nın faaliyetlerine ayda en az 16 saat gönüllü olarak katkı sunması bekleniyor.

Böylece burs programı yalnızca maddi eğitim desteği değil, öğrencilerin sivil toplum çalışmalarına katılımını da içeren bir yapı taşıyor.

Burs geri ödemeli mi?

Sağlık Bilimleri Fonu öğrencilere eğitim bursu olarak sağlanıyor.

Program kapsamında öğrencilerin burs tutarlarını mezuniyet sonrasında kredi gibi geri ödemelerine yönelik bir koşul açıklanmıyor.

Başvuru nasıl yapılacak?

Başvurular çevrim içi gerçekleştiriliyor.

Öğrencilerin Hrant Dink Vakfı’nın Sağlık Bilimleri Fonu için oluşturduğu başvuru formunu doldurması gerekiyor.

Başvuru formunda öğrencinin kişisel bilgileri, eğitim durumu ve ekonomik koşullarına ilişkin bilgiler talep ediliyor.

Başvurular nasıl değerlendirilecek?

Başvuru sürecinin ardından adaylar burs kriterleri doğrultusunda değerlendirilecek.

Akademik başarı, maddi ihtiyaç, öğrencinin motivasyonu ve programın koşullarına uygunluk değerlendirmede dikkate alınacak.

Kontenjanın sınırlı olması nedeniyle başvuru yapmak doğrudan burs hakkı kazanıldığı anlamına gelmiyor.

Son başvuru 25 Eylül

Hrant Dink Vakfı Sağlık Bilimleri Fonu için 2026-2027 başvuruları 26 Ağustos’ta başladı.

Başvurular 25 Eylül 2026 saat 23.59’da sona erecek.

İstanbul’daki devlet üniversitelerinde tıp, diş hekimliği, eczacılık, hemşirelik veya fizyoterapi ve rehabilitasyon programlarında öğrenim gören ve diğer koşulları karşılayan öğrenciler çevrim içi başvuru yapabilecek.

Burs almaya hak kazanan iki öğrenciye aylık 10 bin TL olmak üzere 9 ayda toplam 90 bin TL eğitim desteği sağlanacak.

Domatesli pirinç pilavı, klasik pilavı özellikle olgun ve aromatik domateslerin bulunduğu dönemde farklılaştırmanın en kolay yollarından biri. Rendelenmiş domates pirince hem renk hem hafif ekşilik hem de belirgin bir sebze aroması kazandırıyor.

Ancak domatesli pilavın klasik pirinç pilavından önemli bir farkı var: domatesin içerdiği su da toplam pişirme sıvısının bir parçası. Domatesi hesaba katmadan klasik pilavdaki kadar su eklemek, pirincin lapa olmasına neden olabilir.

Bu nedenle iyi bir domatesli pirinç pilavında asıl püf noktası yalnızca pirinci kavurmak değil; domatesin suyunu biraz çektirmek ve eklenecek sıcak su miktarını buna göre ayarlamak.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Pirinç bu tarifin temel karbonhidrat kaynağıdır. Domates ise yemeğe sebze ekler ve C vitamini, potasyum ile likopen gibi karotenoidler sağlar.

Tarifte çok yüksek miktarda tereyağı kullanmak zorunlu değildir. Küçük miktarda tereyağı lezzet için korunurken zeytinyağıyla birlikte kullanılabilir.

Pilavın beslenmedeki yeri porsiyon ve öğünün geri kalanıyla birlikte değerlendirilmelidir. Yanında sebze, yoğurt, kuru baklagil, balık, tavuk veya uygun başka bir protein kaynağıyla daha dengeli bir öğün oluşturulabilir.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 10 dakika
Pişirme süresi: 18-20 dakika
Dinlendirme süresi: 15 dakika
Toplam süre: Yaklaşık 45 dakika
Kaç kişilik: 6 kişilik
Yaklaşık porsiyon büyüklüğü: 1 küçük kase
Zorluk: Kolay
Öğün: Öğle / akşam yemeği
Kategori: Sağlıklı Tarifler

Yaklaşık besin değerleri

1 porsiyon için yaklaşık:

Kalori: 260 kcal
Protein: 5 g
Karbonhidrat: 48 g
Yağ: 6 g
Lif: 2 g

Değerler kullanılan pirinç, domates ve yağın gerçek miktarına ve porsiyon büyüklüğüne göre değişebilir.

Malzemeler

300 gram baldo pirinç
3 orta boy olgun domates, yaklaşık 400 gram
1 yemek kaşığı zeytinyağı, yaklaşık 15 ml
10 gram tereyağı
Yaklaşık 400 ml sıcak su veya tuzu azaltılmış sebze suyu
1 çay kaşığı taze limon suyu
Kontrollü miktarda tuz
İsteğe göre bir tutam karabiber

Domatesli pirinç pilavı nasıl yapılır?

1. Pirinci geniş bir kaseye alın.

2. Üzerine ılık su ekleyin ve yaklaşık 15-20 dakika bekletin.

3. Pirinci süzün ve akan soğuk su altında su mümkün olduğunca berraklaşana kadar birkaç kez yıkayın.

4. Pirincin fazla suyunun tamamen süzülmesi için süzgeçte birkaç dakika bekletin.

5. Domatesleri ikiye kesin ve rendenin iri tarafıyla rendeleyin. Kabuklarını kullanmayın.

6. Geniş ve kalın tabanlı bir pilav tenceresine zeytinyağı ile tereyağını alın.

7. Tereyağı eridiğinde rendelenmiş domatesleri ekleyin.

8. Domatesleri orta ateşte yaklaşık 5-7 dakika pişirin.

9. Bu aşamada domatesin çiğ kokusu azalmalı ve fazla suyunun bir bölümü buharlaşmalıdır. Domatesi tamamen kurutmayın.

10. İyice süzülmüş pirinci tencereye ekleyin.

11. Pirinci domatesle birlikte yaklaşık 2-3 dakika nazikçe çevirin. Pirinç tanelerini kırmamaya dikkat edin.

12. Limon suyunu ekleyin.

13. Yaklaşık 350 ml sıcak suyu başlangıçta tencereye dökün.

14. Kontrollü miktarda tuz ekleyin ve bir kez karıştırın.

15. Tencereyi orta ateşte kaynama noktasına getirin.

16. Kaynama başladığında ocağı en düşük seviyeye yakın bir ayara indirin ve kapağı kapatın.

17. Pilavı yaklaşık 12-15 dakika kısık ateşte pişirin.

18. Sürenin sonuna doğru pirinci kontrol edin. Pirinç hâlâ sert ancak sıvı tamamen bitmişse kalan sıcak sudan azar azar ekleyin.

19. Pirinç yumuşayıp tencerede serbest sıvı kalmadığında ocağı kapatın.

20. Tencerenin kapağını kaldırın ve kapağın altına temiz bir mutfak bezi veya kağıt havlu yerleştirin. Kumaşın veya kağıdın ateşle temas etmemesine dikkat edin.

21. Kapağı tekrar kapatıp pilavı yaklaşık 15 dakika dinlendirin.

22. Dinlenme sonrasında pilavı alttan üste doğru nazikçe karıştırarak havalandırın.

23. Sıcak servis edin.

Şefin püf noktası

Domatesli pilavda su ölçüsünü körü körüne klasik pirinç pilavıyla aynı tutmayın. Domatesin çeşidine ve olgunluğuna göre içerdiği sıvı ciddi biçimde değişebilir.

Domates çok suluysa tavada birkaç dakika daha fazla çektirin. Etli ve az sulu domates kullanılıyorsa pilavın pişme sırasında biraz daha sıcak suya ihtiyacı olabilir.

Pirinci yıkadıktan sonra çok iyi süzün. Pirincin üzerinde kalan fazla su da toplam sıvı dengesini değiştirir.

Pilavı pişerken sürekli karıştırmayın. Fazla karıştırmak pirinç tanelerinin kırılmasına ve nişastanın açığa çıkarak pilavın yapışkan hale gelmesine neden olabilir.

Ocağı kapattıktan sonraki dinlendirme aşamasını atlamayın. Pilav bu sürede kalan nemi dengeler ve taneler daha rahat ayrılır.

Daha sağlıklı hale nasıl getirilebilir?

Pilav için yüksek miktarda tereyağı kullanmak gerekmez. Bu tarifte lezzet için küçük miktarda tereyağı ve zeytinyağı birlikte kullanılıyor.

Tuz tüketimini azaltmak isteyenler domatesin doğal lezzetinden, karabiber ve taze otlardan yararlanabilir.

Porsiyonu büyütmek yerine pilavın yanında sebze ve uygun bir protein kaynağı kullanmak öğünün çeşitliliğini artırabilir.

Kimler için uygun?

Domatesli pirinç pilavı et içermeyen ve süt ürünü olarak yalnızca tereyağı kullanılan bir tariftir. Tereyağı çıkarıldığında tamamen bitkisel hazırlanabilir.

Tarifin temel malzemelerinde gluten içeren tahıl bulunmaz. Çölyak hastalığı bulunan kişilerin pirinç, sebze suyu ve diğer paketli ürünlerin etiketlerini ve çapraz bulaşma riskini kontrol etmesi gerekir.

Süt proteini alerjisi bulunan kişiler tereyağını çıkarmalı ve yalnızca uygun bir bitkisel yağ kullanmalıdır.

Domatesli pirinç pilavı kaç kaloridir?

Bu ölçüler altı eşit porsiyona ayrıldığında bir porsiyon yaklaşık 260 kalori sağlayabilir.

Porsiyon büyüklüğü ile kullanılan tereyağı ve zeytinyağı miktarı toplam enerji değerini önemli ölçüde değiştirebilir.

Domatesli pilava ne kadar su konur?

Tek bir kesin oran vermek yanıltıcı olabilir çünkü domatesin içerdiği su miktarı değişir.

Bu tarifte 300 gram pirinç ve yaklaşık 400 gram domates için başlangıçta 350 ml sıcak su kullanılıyor. Gerekirse pişirme sırasında az miktarda ilave sıcak su ekleniyor.

Domatesli pilav neden lapa olur?

En yaygın neden toplam sıvının fazla olmasıdır. Domatesin suyu hesaba katılmadan klasik pilavdaki miktarda su eklenmesi pirincin fazla yumuşamasına neden olabilir.

Pirincin iyi yıkanmaması ve pişirme sırasında sürekli karıştırılması da yapışkanlığı artırabilir.

Domatesli pilav için hangi pirinç kullanılır?

Baldo pirinç tane tane ve dolgun bir pilav için iyi seçeneklerden biridir. Osmancık pirinciyle de hazırlanabilir ancak pirincin su çekme miktarı değişebileceği için sıvı kontrollü eklenmelidir.

Domatesli pilavın yanına ne gider?

Cacık, sade yoğurt ve büyük bir mevsim salatası pratik eşlikçilerdir.

Ana yemek olarak kuru fasulye, nohut, mercimek yemeği, tavuk veya balıkla da servis edilebilir.

Saklama ve servis

Pişmiş pirinç oda sıcaklığında uzun süre bekletilmemelidir. Artan pilavı mümkün olduğunca hızlı biçimde soğutup kapalı bir kapta buzdolabına kaldırın.

Yeniden ısıtırken yalnızca ılık hale getirmek yerine pilavın tamamının iyice ısındığından emin olun.

Aynı pilavı tekrar tekrar soğutup ısıtmaktan kaçının.

Domatesli pirinç pilavı, klasik pilavın tekniğini mevsim domatesinin aromasıyla birleştiren basit ancak sıvı dengesi dikkat isteyen bir tarif.

Tane tane sonuç için üç nokta özellikle önemli: domatesin fazla suyunu önceden çektirmek, sıcak suyu kontrollü eklemek ve pilavı piştikten sonra dinlendirmek.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
USDA – FoodData Central
Food Standards Agency – Rice Food Safety

Kahvaltıda her sabah yeniden omlet hazırlamak istemeyenler için sebzeli yumurta muffin, aynı temel malzemeleri farklı ve pratik bir forma dönüştürüyor. Çırpılmış yumurta; lor peyniri, kapya biber, ıspanak ve taze soğanla karıştırılıp muffin kalıplarında porsiyonluk olarak pişiriliyor.

Tarifin avantajlarından biri önceden hazırlanabilmesi. Böylece yoğun sabahlarda porsiyonluk bir kahvaltı alternatifi elde ediliyor.

Un veya hamur kullanılmadığı için klasik muffinlerden tamamen farklı bir yapısı var. Beklenen sonuç kek değil; dışı hafifçe kızarmış, içi yumuşak ve sebzeli küçük fırın omletleri.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Yumurta ve lor peyniri tarifin temel protein kaynaklarıdır. Kapya biber, ıspanak ve taze soğan ise sebze çeşitliliğini artırır.

Tarifin hamurunda un, tereyağı veya yüksek miktarda ilave yağ kullanılmasına gerek yoktur. Bununla birlikte gerçek enerji ve protein miktarı yumurtaların büyüklüğüne ve kullanılan peynirin besin değerlerine göre değişir.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 10 dakika
Pişirme süresi: 15-18 dakika
Toplam süre: Yaklaşık 28 dakika
Kaç kişilik: 3 kişilik
Yaklaşık porsiyon büyüklüğü: 2 muffin
Zorluk: Kolay
Öğün: Kahvaltı / ara öğün
Kategori: Yüksek Proteinli Tarifler

Yaklaşık besin değerleri

2 muffin için yaklaşık:

Kalori: 220 kcal
Protein: 20 g
Karbonhidrat: 6 g
Yağ: 13 g
Lif: 1-2 g

Değerler kullanılan yumurta, lor peyniri ve sebzelerin gerçek gramajına göre değişebilir.

Malzemeler

6 büyük yumurta
150 gram lor peyniri
100 gram kırmızı kapya biber
60 gram taze ıspanak
2 adet taze soğan
1 yemek kaşığı süt, yaklaşık 15 ml
1 çay kaşığı zeytinyağı
Yarım çay kaşığı karabiber
Yarım çay kaşığı kırmızı toz biber
Kontrollü miktarda tuz

Sebzeli yumurta muffin nasıl yapılır?

1. Fırını 180 derece alt-üst ayarda önceden ısıtın.

2. Kapya biberi çok küçük küpler halinde doğrayın.

3. Ispanağı yıkayıp tamamen kurulayın ve ince kıyın.

4. Taze soğanları ince halkalar halinde kesin.

5. Yumurtaları geniş bir kaseye kırın.

6. Sütü, karabiberi ve kırmızı toz biberi ekleyerek yalnızca homojen hale gelene kadar çırpın.

7. Lor peynirini ekleyin.

8. Kapya biber, ıspanak ve taze soğanı ilave edip karıştırın.

9. Peynirin tuz oranını kontrol ettikten sonra gerekiyorsa az miktarda tuz ekleyin.

10. Altı gözlü muffin kalıbının iç yüzeyini çok ince zeytinyağıyla yağlayın.

11. Karışımı kalıplara eşit biçimde paylaştırın. Kalıpları ağzına kadar doldurmayın; üstte küçük bir boşluk bırakın.

12. 180 derece fırında yaklaşık 15-18 dakika pişirin.

13. Muffinlerin orta bölümü tamamen toparlanmalı ve sıvı yumurta görünümü kalmamalıdır.

14. Fırından çıkarıp yaklaşık 5 dakika kalıpta dinlendirin.

15. İnce bir spatula yardımıyla kalıptan çıkarıp sıcak veya ılık servis edin.

Şefin püf noktası

Sebzelerin özellikle ıspanağın fazla ıslak olmamasına dikkat edin. Sebzelerden gelen fazla su yumurtalı yapının ortasının sulu kalmasına neden olabilir.

Muffinleri gereğinden uzun pişirmeyin. Yumurta yüksek sıcaklıkta uzun süre kaldığında lastiksi ve kuru bir doku oluşabilir.

Daha sağlıklı hale nasıl getirilebilir?

Tarif zaten az miktarda ilave yağla hazırlanıyor. Tuzlu peynir kullanılıyorsa ayrıca tuz eklememek daha uygun olabilir.

Sebze miktarı artırılabilir ancak çok sulu domates, kabak veya mantar kullanılacaksa önceden suyunun azaltılması gerekir.

Kimler için uygun?

Protein açısından güçlü bir kahvaltı isteyenler için kullanılabilir. Et tüketmeyen ancak yumurta ve süt ürünlerini tüketen vejetaryen beslenme biçimine uygundur.

Tarifin temel halinde glutenli tahıl bulunmaz. Çölyak hastalığı bulunan kişiler peynir ve baharat gibi paketli ürünlerde etiket ve çapraz bulaşma kontrolü yapmalıdır.

Yumurta veya süt proteini alerjisi bulunan kişiler için standart hali uygun değildir.

Yumurta muffin kaç kalori?

İki adet muffin kullanılan ürünlere bağlı olarak yaklaşık 220 kalori sağlayabilir.

Yumurta muffin önceden hazırlanır mı?

Evet. Tarif önceden pişirilip uygun şekilde soğutularak buzdolabında saklanabilir. Servis öncesinde tamamen ısınana kadar kontrollü şekilde yeniden ısıtılabilir.

Yumurta muffin neden söner?

Fırında yumurtanın içindeki hava ve su buharı nedeniyle kabaran yapı, fırından çıktıktan sonra bir miktar küçülebilir. Bu normaldir ve tarifin başarısız olduğu anlamına gelmez.

Yumurta muffin neden sulu kalır?

Fazla sulu sebzeler, kalıpların aşırı doldurulması veya yetersiz pişirme en yaygın nedenlerdir.

Saklama ve servis

Yumurta içeren muffinleri oda sıcaklığında uzun süre bırakmayın.

Tamamen soğuduktan sonra kapalı bir kapta buzdolabında muhafaza edin. Yeniden servis edilirken merkezlerinin tamamen ısındığından emin olun.

Yanında domates, salatalık, roka veya başka taze sebzelerle servis edilebilir.

Sebzeli yumurta muffin, klasik omlet malzemelerini porsiyonluk ve önceden hazırlanabilir bir kahvaltıya dönüştürüyor. Tarifin başarısındaki temel nokta sebzelerin fazla suyunu kontrol etmek ve yumurtaları gereğinden uzun pişirmemek.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
USDA – FoodData Central
U.S. Food and Drug Administration – Egg Safety

Akut pankreatit, pankreasın ani gelişen iltihabıdır. Kan tahlilinde en dikkat çekici bulgulardan biri lipaz yüksekliğidir ancak pankreatit yalnızca bir kan değerine bakılarak teşhis edilmez.

Tanıda tipik karın ağrısı, pankreas enzimleri ve gerektiğinde görüntüleme birlikte değerlendirilir. CRP ve WBC inflamatuvar yanıt hakkında, ALT ve bilirubin safra taşı kaynaklı olası neden hakkında, kreatinin ve hematokrit ise hastanın sıvı durumu ve hastalığın seyri hakkında ek bilgi verebilir.

Pankreatitte lipaz kaç olur?

Lipaz akut pankreatitte tercih edilen temel pankreas enzimidir.

Tanı açısından mutlak bir “lipaz şu rakam olmalı” sınırı yoktur. Çünkü laboratuvarların normal üst sınırları farklıdır.

Önemli ölçüt, lipazın laboratuvar normal üst sınırının en az 3 katına yükselmesidir.

Örneğin üst sınır 60 U/L olan bir laboratuvarda 180 U/L üç kat yükselmeye karşılık gelir. Üst sınırı 80 U/L olan başka bir laboratuvarda ise aynı kriter 240 U/L olur.

Bu nedenle “lipaz 200 pankreatit midir?” sorusuna laboratuvarın referans sınırı bilinmeden kesin cevap verilemez.

Lipaz 3 kat yüksekse kesin pankreatit midir?

Tek başına kesin değildir.

Akut pankreatit tanısında genel olarak şu üç kriterden en az ikisinin bulunması aranır:

• Akut pankreatitle uyumlu karakteristik karın ağrısı
• Lipaz veya amilazın normal üst sınırın en az üç katına yükselmesi
• Görüntülemede akut pankreatitle uyumlu bulgular

Bu nedenle tipik karın ağrısıyla birlikte lipazın üç kattan fazla yükselmesi güçlü bir bulgudur ve her hastada tanı koymak için hemen görüntüleme gerekmeyebilir.

Ancak tipik ağrı yoksa veya laboratuvar sonuçları tanıyla uyumlu değilse değerlendirme değişir.

Lipaz ne kadar yükselirse pankreatit ağırdır?

Lipazın yüksekliği hastalığın şiddetini güvenilir biçimde göstermez.

Lipazı 2000 U/L olan bir hastanın pankreatiti, lipazı 500 U/L olan başka bir hastadan mutlaka daha ağır değildir.

Bu nedenle tanı konduktan sonra lipazı sürekli ölçerek hastalığın iyileşip iyileşmediğini takip etmek çoğu durumda yararlı değildir.

Pankreatitin şiddeti; organ yetmezliği, dolaşım ve solunum durumu, böbrek fonksiyonları, sistemik inflamasyon ve klinik seyir üzerinden değerlendirilir.

Pankreatitte amilaz yükselir mi?

Evet. Akut pankreatitte amilaz da yükselebilir.

Ancak lipaz pankreasa daha özgü olduğu ve daha uzun süre yüksek kaldığı için günümüzde genellikle amilaza tercih edilir.

Amilaz tükürük bezlerinden de salgılandığından tükürük bezi hastalıkları, böbrek fonksiyon bozukluğu ve makroamilazemi gibi pankreas dışı durumlarda yükselebilir.

Ayrıca pankreatit başladıktan birkaç gün sonra amilaz normale dönebilirken lipaz hâlâ yüksek olabilir.

Bu nedenle normal amilaz pankreatiti tek başına dışlamaz.

Pankreatitte CRP neden bakılır?

CRP vücuttaki inflamatuvar yanıtı gösteren bir akut faz proteinidir.

Pankreatit başladıktan sonra CRP yükselebilir. Özellikle ilk 48 saat içinde zamanla artan CRP hastalığın inflamatuvar yükü hakkında yardımcı bilgi sağlayabilir.

Yaklaşık 48. saatte 150 mg/L’nin üzerindeki CRP değerleri geçmişten beri ağır pankreatit açısından kullanılan göstergelerden biridir.

Ancak CRP pankreatite özgü değildir ve tek başına hastalığın ağır olduğunu kanıtlamaz. Enfeksiyon ve başka inflamatuvar durumlarda da yükselebilir.

Pankreatitte WBC neden yükselir?

WBC yani lökosit sayısı akut inflamasyona yanıt olarak yükselebilir.

Bu nedenle pankreatitte lökositoz sık görülebilir.

Ancak yüksek WBC “pankreasta enfeksiyon var” anlamına gelmez. Akut pankreatit başlangıçta çoğu zaman steril bir inflamasyondur.

Bu ayrım önemlidir çünkü yalnızca WBC veya CRP yüksekliğine bakılarak antibiyotik başlanması doğru değildir.

ALT yüksekliği safra taşı pankreatitini gösterir mi?

Safra taşları akut pankreatitin en sık nedenlerinden biridir.

Pankreatitin ilk döneminde ALT’nin belirgin yükselmesi, özellikle normal üst sınırın yaklaşık üç katı veya ALT’nin 150 U/L’nin üzerinde olması safra taşı kaynaklı pankreatit olasılığını artırabilir.

Ancak ALT 150’nin altında olması safra taşı pankreatitini dışlamaz; yüksek olması da tek başına kesin tanı değildir.

Safra taşı araştırmasında ultrason önemli görüntüleme yöntemlerinden biridir.

Bilirubin, ALP ve GGT neden bakılır?

Bilirubin, ALP ve GGT özellikle safra akımının bozulup bozulmadığını değerlendirmeye yardımcı olur.

Safra taşının ana safra kanalını tıkaması durumunda bilirubin, ALP ve GGT yükselebilir.

Sarılık, koyu renkli idrar veya safra yolu enfeksiyonunu düşündüren belirtiler varsa bu sonuçların önemi daha da artar.

Bu testler pankreatitin kendisini teşhis etmekten çok olası safra yolu nedenini değerlendirmeye yardımcı olur.

Trigliserit neden ölçülür?

Çok yüksek trigliserit akut pankreatite neden olabilir.

Özellikle trigliseritin 1000 mg/dL’nin üzerinde olması pankreatit açısından güçlü bir risk oluşturur. Risk 500 mg/dL’nin üzerinde artmaya başlar ve değer yükseldikçe daha belirgin hale gelir.

Bu nedenle safra taşı veya alkol gibi belirgin bir neden bulunmayan akut pankreatitte trigliserit ölçümü önemlidir.

Trigliserit pankreasın ürettiği bir değer değildir; pankreatitin olası nedenini araştırmak için ölçülür.

Kalsiyum neden ölçülür?

Yüksek kalsiyum nadir fakat bilinen akut pankreatit nedenlerinden biridir.

Bu nedenle nedeni açıklanamayan pankreatitte kalsiyum yüksekliğinin bulunup bulunmadığı değerlendirilebilir.

Hastalığın seyri sırasında düşük kalsiyum da görülebilir.

Tek bir kalsiyum sonucu pankreatitin tanısını veya şiddetini belirlemez.

Kreatinin ve üre pankreatitte neden önemlidir?

Akut pankreatit ciddi sıvı kaybına ve dolaşım bozukluğuna yol açabilir.

Kreatinin ve üre böbrek fonksiyonları ve sıvı durumu hakkında bilgi verir. Özellikle BUN yani kan üre azotunun yükselmesi veya ilk saatlerde artmaya devam etmesi daha ağır seyirle ilişkili olabilir.

Kreatinin yükselmesi de akut böbrek hasarını düşündürebilir.

Bu nedenle pankreatitte yalnızca pankreas enzimlerine değil, diğer organların nasıl etkilendiğine de bakılır.

Hematokrit neden takip edilir?

Hematokrit kandaki kırmızı kan hücrelerinin hacimsel oranını gösterir.

Akut pankreatitte sıvının damar dışına kaçması ve sıvı kaybı hemokonsantrasyona yol açarak hematokriti yükseltebilir.

Yüksek veya düşmeyen hematokrit sıvı durumu ve hastalığın seyri açısından yardımcı bir bulgu olabilir.

Ancak sıvı tedavisi tek bir hematokrit hedefi üzerinden yönetilmez.

Glukoz neden yükselebilir?

Pankreas insülin üretiminde görev aldığı için akut pankreatit sırasında kan şekeri yükselebilir.

Ayrıca ağır hastalığın oluşturduğu stres hormonları da hiperglisemiye katkıda bulunabilir.

Bu nedenle yüksek glukoz pankreatitin bir sonucu olabilir ancak “yüksek şeker = pankreatit” anlamına gelmez.

Daha önce bilinmeyen diyabet veya pankreas hastalığıyla ilişkili glukoz bozuklukları ayrıca değerlendirilir.

Normal lipazla pankreatit olabilir mi?

Evet, nadiren olabilir.

Testin çok erken veya hastalığın geç döneminde yapılması, kronik pankreas hasarı ve bazı özel klinik durumlar enzim sonuçlarını etkileyebilir.

Özellikle hipertrigliseridemiyle ilişkili pankreatitte pankreas enzimleri beklenenden daha düşük ölçülebilir.

Tipik şiddetli karın ağrısı bulunan bir kişide normal lipaz sonucu bütün klinik tabloyu tek başına geçersiz kılmaz.

Hangi kan değeri pankreatitin ağır olduğunu gösterir?

Tek bir kan testi pankreatitin şiddetini güvenilir biçimde belirleyemez.

CRP, BUN, kreatinin, hematokrit ve glukoz gibi sonuçlar değerlendirmeye yardımcı olabilir. Ancak güncel yaklaşımda en önemli noktalardan biri organ yetmezliğinin gelişip gelişmediğidir.

Solunum, dolaşım veya böbrek fonksiyonlarını etkileyen ve 48 saatten uzun süren organ yetmezliği ağır akut pankreatitin temel özelliklerinden biridir.

Bu nedenle yalnızca “lipaz kaç?” sorusu hastalığın ciddiyetini anlamak için yeterli değildir.

Sıkça Sorulan Sorular

Pankreatitte lipaz kaç olur?

Tek bir rakam yoktur. Akut pankreatit tanısında lipazın laboratuvar normal üst sınırının en az üç katına yükselmesi önemli kriterlerden biridir.

Lipaz 1000 olması ağır pankreatit anlamına gelir mi?

Hayır. Lipazın çok yüksek olması hastalığın şiddetini güvenilir biçimde göstermez. Organ fonksiyonları, BUN-kreatinin, klinik seyir ve diğer bulgular daha önemlidir.

Pankreatitte CRP kaç olursa yüksek kabul edilir?

CRP pankreatite özgü değildir. Hastalığın yaklaşık 48. saatinde 150 mg/L’nin üzerindeki değerler ağır seyir olasılığıyla ilişkilendirilmiştir ancak tek başına ağır pankreatit tanısı koydurmaz.

Kaynaklar

1. American College of Gastroenterology. ACG Clinical Guideline: Management of Acute Pancreatitis. The American Journal of Gastroenterology, 2024.
2. Banks PA, Bollen TL, Dervenis C, et al. Classification of Acute Pancreatitis—2012: Revision of the Atlanta Classification and Definitions by International Consensus. Gut, 2013.
3. International Association of Pancreatology and American Pancreatic Association. Evidence-Based Guidelines for the Management of Acute Pancreatitis. Pancreatology, 2013.
4. American Gastroenterological Association Institute. Guideline on Initial Management of Acute Pancreatitis. Gastroenterology, 2018.

Ani ve şiddetli üst karın ağrısında akut pankreatit düşünülüyorsa en önemli kan testlerinden biri lipazdır. Diyabet açısından glukoz ve HbA1c, pankreasın hormon üreten kısmı hakkında dolaylı bilgi verir. Safra taşı kaynaklı pankreatit şüphesinde bilirubin, ALT, AST, ALP ve GGT gibi testler de önem kazanabilir.

Pankreas kanseri açısından ise rutin kan testlerinin hiçbiri tek başına kanseri doğrulayamaz veya güvenilir biçimde dışlayamaz.

Pankreas için hangi kan değerlerine bakılır?

Klinik duruma göre değerlendirilebilecek başlıca testler şunlardır:

• Lipaz
• Amilaz
• Glukoz
• HbA1c
• ALT ve AST
• ALP ve GGT
• Bilirubin
• CRP
• WBC yani lökosit
• Trigliserit
• Kalsiyum
• Gerektiğinde CA 19-9

Ancak bu testlerin tamamı her hastaya istenmez. Her birinin yanıtladığı soru farklıdır.

Lipaz pankreas hakkında ne gösterir?

Lipaz, pankreas hastalıklarının değerlendirilmesinde kullanılan en önemli enzimlerden biridir ve özellikle akut pankreatit şüphesinde tercih edilir.

Akut pankreatit tanısında lipaz veya amilazın laboratuvar normal üst sınırının en az üç katına yükselmesi önemli kriterlerden biridir.

Ancak pankreatit tanısı yalnızca lipaz sonucuna dayanmaz. Genel yaklaşımda şu üç bulgudan en az ikisinin bulunması aranır:

• Pankreatitle uyumlu tipik karın ağrısı
• Lipaz veya amilazın normal üst sınırın en az üç katına yükselmesi
• Görüntülemede akut pankreatitle uyumlu bulgular

Lipaz yüksekliği pankreatit dışında böbrek fonksiyon bozukluğu ve başka karın içi hastalıklarda da görülebilir.

Lipazın çok yüksek olması da pankreatitin mutlaka daha ağır olduğu anlamına gelmez.

Amilaz pankreas hakkında ne gösterir?

Amilaz da pankreatitte yükselebilen bir sindirim enzimidir ancak lipaz kadar pankreasa özgü değildir.

Bunun nedeni amilazın pankreasın yanı sıra tükürük bezlerinden de salgılanmasıdır.

Tükürük bezi hastalıkları, böbrek fonksiyon bozukluğu ve makroamilazemi gibi durumlarda pankreatit olmadan amilaz yüksekliği görülebilir.

Akut pankreatit şüphesinde lipazın daha özgül olması ve daha uzun süre yüksek kalması nedeniyle çoğu durumda lipaz tercih edilir.

Pankreatitte hangi kan değerleri yükselir?

Akut pankreatitte en karakteristik laboratuvar değişikliklerinden biri lipaz yüksekliğidir.

Ancak pankreatitin nedenini ve vücuttaki etkisini değerlendirmek için başka testler de kullanılabilir.

WBC enfeksiyon ve inflamatuvar yanıtla birlikte yükselebilir.

CRP inflamasyonun şiddeti hakkında ek bilgi sağlayabilir ve özellikle hastalığın seyri değerlendirilirken kullanılabilir.

Glukoz yükselebilir.

Böbrek fonksiyonları ve sıvı kaybını değerlendirmek için kreatinin ve üre önemlidir.

Hematokrit de sıvı durumu ve hastalığın seyri açısından değerlendirilebilir.

Bu değerlerin hiçbiri tek başına pankreatit tanısı koydurmaz.

ALT, AST, bilirubin, ALP ve GGT pankreasla neden birlikte değerlendirilir?

Pankreas kanalı ile ana safra kanalı anatomik olarak yakın ilişkilidir. Safra taşları akut pankreatitin önemli nedenlerinden biridir.

Bu nedenle pankreatit düşünülen bir kişide karaciğer ve safra yolu testleri pankreatitin olası nedenini anlamaya yardımcı olabilir.

Özellikle belirgin ALT yüksekliği safra taşı kaynaklı pankreatit olasılığını destekleyebilir.

Bilirubin, ALP ve GGT yüksekliği ise safra akımında tıkanıklık ihtimalini gündeme getirebilir.

Ancak bu testlerin yüksek olması tek başına safra taşı veya pankreatit tanısı değildir. Ultrason, MRCP veya başka görüntüleme yöntemleri gerekebilir.

Trigliserit pankreatitle neden ilişkilidir?

Çok yüksek trigliserit akut pankreatite neden olabilir.

Özellikle trigliserit düzeyinin 1000 mg/dL’nin üzerine çıkması pankreatit riskinin belirgin arttığı düzeylerden biridir. Daha düşük ancak ciddi derecede yüksek değerlerde de klinik bağlama göre risk bulunabilir.

Bu nedenle nedeni açıklanamayan akut pankreatitte trigliserit ölçümü yapılabilir.

Burada trigliserit pankreasın ürettiği bir madde değildir; pankreatitin olası nedenlerinden birini araştırmak için ölçülür.

Kalsiyum pankreas değerlendirmesinde neden önemlidir?

Yüksek kalsiyum düzeyleri nadir de olsa akut pankreatitle ilişkili olabilir.

Bu nedenle pankreatit nedeninin araştırılmasında serum kalsiyumu değerlendirilebilir.

Akut pankreatitin seyri sırasında düşük kalsiyum da görülebilir. Ancak tek başına kalsiyum sonucu pankreatit tanısı koydurmaz veya hastalığın nedenini kesinleştirmez.

Glukoz ve HbA1c pankreas hakkında ne söyler?

Pankreas yalnızca sindirim enzimi üretmez. Langerhans adacıklarındaki beta hücreleri insülin üretir ve kan şekeri kontrolünde görev alır.

Bu nedenle glukoz ve HbA1c pankreasın endokrin işleviyle ilişkilidir.

Ancak yüksek glukoz veya HbA1c “pankreas hasarı var” anlamına gelmez. Tip 2 diyabette temel sorun yalnızca pankreas değildir; insülin direnci ve zamanla beta hücre işlevindeki azalma birlikte rol oynar.

Kronik pankreatit ve pankreas ameliyatları gibi pankreas dokusunu etkileyen durumlar da diyabete yol açabilir.

C-peptid ve insülin ne zaman önemlidir?

C-peptid, pankreasın kendi insülin üretimi hakkında bilgi verebilir.

Vücut insülin ürettiğinde insülin ve C-peptid birlikte salgılanır. Bu nedenle C-peptid özellikle kişinin kendi insülin üretiminin ne kadar sürdüğünü değerlendirmek gereken bazı diyabet tablolarında kullanılabilir.

Ancak C-peptid ve insülin rutin “pankreas kontrol testi” değildir. Belirli klinik sorular olduğunda istenir.

Pankreas kanseri kan tahlilinde belli olur mu?

Pankreas kanserini güvenilir biçimde gösteren veya dışlayan rutin bir kan testi yoktur.

Pankreas başındaki bir tümör safra kanalını tıkarsa bilirubin, ALP ve GGT yükselebilir ve sarılık gelişebilir. Bazı hastalarda glukoz kontrolü de bozulabilir.

Ancak bu değişikliklerin hiçbiri pankreas kanserine özgü değildir.

Normal kan testleri de erken pankreas kanserini dışlamaz.

Pankreas kanseri şüphesinde kontrastlı BT, MR/MRCP ve endoskopik ultrason gibi görüntüleme yöntemleri klinik duruma göre çok daha belirleyicidir.

CA 19-9 pankreas kanseri testi midir?

CA 19-9 pankreas kanseriyle ilişkili en bilinen tümör belirteçlerinden biridir ancak genel toplumda pankreas kanseri taraması için uygun değildir.

Pankreas kanseri dışında safra yolu tıkanıklığı ve pankreatit gibi iyi huylu durumlarda da yükselebilir.

Tersi de mümkündür: Pankreas kanseri bulunan bazı kişilerde CA 19-9 normal kalabilir. Ayrıca bazı insanlar genetik özellikleri nedeniyle CA 19-9’u yeterince üretemez.

Bu nedenle yüksek CA 19-9 tek başına pankreas kanseri tanısı koydurmaz, normal CA 19-9 da kanseri kesin olarak dışlamaz.

CA 19-9 daha çok tanı konmuş uygun hastalarda hastalığın ve tedavinin takibine yardımcı olmak amacıyla kullanılır.

Lipaz ve amilaz normalse pankreas sağlıklı mıdır?

Hayır.

Normal lipaz ve amilaz özellikle aktif akut pankreatit olasılığını değerlendirmede yararlıdır ancak bütün pankreas hastalıklarını dışlamaz.

Kronik pankreatitte pankreas dokusu zamanla ciddi şekilde hasar gördüğünde serum amilaz ve lipaz normal hatta düşük olabilir.

Pankreasın sindirim enzimi üretme kapasitesini değerlendirmek gerekiyorsa dışkıda pankreatik elastaz gibi farklı testler daha yararlı olabilir.

Pankreas kanserinde de amilaz ve lipaz normal olabilir.

Dolayısıyla “lipaz ve amilaz normal = pankreasta hiçbir sorun yok” şeklinde yorum yapmak doğru değildir.

Pankreas hastalığında hangi belirtiler önemlidir?

Pankreas hastalığının türüne göre belirtiler değişebilir.

Akut pankreatitte ani başlayan ve sırta yayılabilen şiddetli üst karın ağrısı, bulantı ve kusma görülebilir.

Safra yolu tıkanıklığında sarılık, koyu idrar, açık renkli dışkı ve kaşıntı ortaya çıkabilir.

Kronik pankreas yetmezliğinde kilo kaybı, yağlı-kötü kokulu dışkı ve besin emiliminde bozulma görülebilir.

Açıklanamayan kilo kaybı, yeni gelişen sarılık veya sürekli üst karın-sırt ağrısı gibi belirtilerde yalnızca kan testlerine güvenilmemelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Pankreas için en önemli kan testi hangisidir?

Tek bir “en iyi pankreas testi” yoktur. Akut pankreatit şüphesinde lipaz en yararlı kan testlerinden biridir; diyabet, kronik pankreas hastalıkları veya pankreas kanseri şüphesinde ise farklı testler ve görüntüleme yöntemleri gerekir.

Lipaz ve amilaz normalse pankreas kanseri olmadığı kesin midir?

Hayır. Pankreas kanserinde lipaz ve amilaz normal olabilir. Bu enzimler pankreas kanseri tarama testleri değildir ve normal sonuç kanseri dışlamaz.

Pankreas kanseri CA 19-9 ile anlaşılır mı?

Hayır. CA 19-9 tek başına pankreas kanseri tanısı koydurmaz. Pankreatit ve safra yolu tıkanıklığı gibi kanser dışı durumlarda yükselebilir, bazı pankreas kanserlerinde ise normal kalabilir.

Kaynaklar

1. American College of Gastroenterology. ACG Clinical Guideline: Management of Acute Pancreatitis. The American Journal of Gastroenterology, 2024.
2. American Gastroenterological Association Institute. Guideline on Initial Management of Acute Pancreatitis. Gastroenterology.
3. National Cancer Institute. Pancreatic Cancer Treatment (PDQ). National Cancer Institute.
4. American Diabetes Association Professional Practice Committee. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care, 2026.

İleri evre böbrek kanserinde tedavi artık tek bir ilaca veya tek bir tedavi sırasına dayanmıyor. Özellikle berrak hücreli renal hücreli karsinomda (ccRCC) immünoterapi ile VEGF yolunu hedefleyen ilaçların kombinasyonları ilk basamak tedavinin temel seçenekleri arasında bulunuyor. Hastalık immünoterapi sonrasında ilerlediğinde ise hangi ilacın hangi sırada kullanılacağı giderek daha önemli hale geliyor.

2026'da yayımlanan yeni Faz 3 sonuçları bu alanda dikkat çekici bir değişime işaret ediyor. Özellikle HIF-2α inhibitörü belzutifanın farklı tedavi aşamalarındaki rolü genişliyor. LITESPARK-011 çalışmasının sonuçları, daha önce anti-PD-1 veya anti-PD-L1 tedavisi almış ileri evre berrak hücreli böbrek kanserinde belzutifan ile lenvatinib kombinasyonunun cabozantinibe göre hastalığın ilerlemeden kontrol altında tutulduğu süreyi uzattığını gösterdi.

İleri evre böbrek kanseri nedir?

Renal hücreli karsinom böbrek kanserlerinin en yaygın grubunu oluşturur. Bunun en sık görülen alt tipi berrak hücreli renal hücreli karsinomdur.

"İleri evre" ifadesi, tümörün cerrahi olarak tamamen çıkarılamadığı lokal ileri hastalığı veya kanserin böbreğin dışına yayıldığı metastatik hastalığı kapsayabilir.

Tedavinin belirlenmesinde yalnızca hastalığın evresi dikkate alınmaz. Tümörün histolojik alt tipi, hastanın genel durumu, daha önce aldığı tedaviler, hastalığın yayılımı ve IMDC risk sınıflaması gibi faktörler birlikte değerlendirilir.

İlk basamak tedavide hangi seçenekler kullanılıyor?

Güncel yaklaşımda metastatik berrak hücreli böbrek kanserinin ilk basamak tedavisinde immün kontrol noktası inhibitörleri ile hedefe yönelik ilaçların birlikte kullanıldığı rejimler önemli yer tutuyor.

Güncel Avrupa Üroloji Birliği kılavuzunda pembrolizumab-axitinib, lenvatinib-pembrolizumab ve nivolumab-cabozantinib kombinasyonları temel seçenekler arasında yer alıyor.

IMDC orta ve kötü risk grubundaki hastalarda nivolumab-ipilimumab da güçlü seçeneklerden biri.

Bu nedenle "en iyi böbrek kanseri ilacı" şeklinde bütün hastalar için geçerli tek bir yanıt bulunmuyor. Tedavi seçiminin hastaya ve hastalığın özelliklerine göre yapılması gerekiyor.

İmmünoterapi sonrası ne oluyor?

Son yılların önemli klinik sorularından biri tam olarak bu noktada ortaya çıktı.

İmmünoterapi içeren tedaviler ilk basamakta yaygınlaştıkça, hastalığı bu tedavilerden sonra ilerleyen hastalarda hangi tedavinin tercih edilmesi gerektiği daha önemli hale geldi.

VEGFR tirozin kinaz inhibitörleri bu aşamada kullanılabiliyor. Cabozantinib bunların en önemli örneklerinden biri.

Ancak 2026'da açıklanan ve daha sonra The Lancet'te yayımlanan LITESPARK-011 Faz 3 çalışması yeni bir seçeneği gündemin merkezine taşıdı.

Belzutifan + lenvatinib ne kadar etkili bulundu?

LITESPARK-011 çalışmasına, anti-PD-1 veya anti-PD-L1 tedavisinin ardından hastalığı ilerlemiş 747 ileri evre berrak hücreli renal hücreli karsinom hastası dahil edildi.

Hastaların 371'i belzutifan-lenvatinib, 376'sı cabozantinib aldı.

İkinci ara analizde hastalığın ilerlemediği ortanca süre:

Belzutifan + lenvatinib: 14,8 ay
Cabozantinib: 10,7 ay

olarak hesaplandı.

Progresyon veya ölüm için hazard oranı 0,70 olarak bulundu. Bu sonuç, çalışma koşullarında belzutifan-lenvatinib grubunda progresyon veya ölüm hızının karşılaştırma grubuna göre yaklaşık yüzde 30 daha düşük olduğunu gösteriyor.

Objektif yanıt oranı da belzutifan-lenvatinib grubunda yüzde 52,6, cabozantinib grubunda yaklaşık yüzde 40 olarak bildirildi.

Yanıtın ortanca süresi ise sırasıyla 23 ay ve 12,3 ay oldu.

Bu rakamlar neden önemli?

Sonuçlar yalnızca tümörün küçülme ihtimalinin arttığını göstermiyor. Hastalığın kontrol altında tutulduğu sürede de anlamlı bir uzama olduğunu düşündürüyor.

Ancak önemli bir ayrıntı var:

Genel sağkalım açısından henüz istatistiksel olarak anlamlı bir üstünlük gösterilmiş değil.

İkinci ara analizde ortanca genel sağkalım belzutifan-lenvatinib grubunda 34,9 ay, cabozantinib grubunda 27,6 ay olarak hesaplandı. Hazard oranı 0,85 olmasına rağmen sonuç istatistiksel anlamlılık sınırına ulaşmadı.

Dolayısıyla veriler "bu kombinasyon yaşam süresini kesin olarak uzatıyor" şeklinde yorumlanmamalı. Genel sağkalım sonuçlarının daha uzun takip ile değerlendirilmesi gerekiyor.

Belzutifan neden farklı?

Belzutifan, böbrek kanseri tedavisindeki daha yeni hedeflerden biri olan HIF-2α proteinini baskılıyor.

Berrak hücreli renal hücreli karsinomda VHL-HIF biyolojisi hastalığın gelişiminde merkezi rol oynuyor. VHL işlevinin kaybı HIF yolunun aktif kalmasına ve tümörün büyümesini destekleyen süreçlerin güçlenmesine yol açabiliyor.

Belzutifan doğrudan HIF-2α'yı hedefleyerek bu biyolojik mekanizmaya müdahale ediyor.

FDA, belzutifana daha önce PD-1/PD-L1 inhibitörü ve VEGF tirozin kinaz inhibitörü almış ileri evre berrak hücre komponentli renal hücreli karsinom hastalarında kullanım için onay vermişti.

LITESPARK-011 ise HIF-2α inhibisyonunun lenvatinib gibi bir VEGFR hedefli ilaçla birlikte kullanılmasının potansiyelini ortaya koyuyor.

Yan etkiler göz ardı edilmemeli

Yeni kombinasyonun daha yüksek etkinlik göstermesi tedavinin hafif olduğu anlamına gelmiyor.

LITESPARK-011'de derece 3 veya daha ağır tedavi sırasında ortaya çıkan advers olaylar belzutifan-lenvatinib alan hastaların yaklaşık yüzde 84'ünde, cabozantinib alanların ise yaklaşık yüzde 83'ünde görüldü.

Belzutifanın özellikle anemi ve hipoksiyle ilişkili bilinen etkileri bulunuyor. Lenvatinib ise hipertansiyon, ishal, yorgunluk ve diğer yan etkilere yol açabiliyor.

Bu nedenle tedavinin etkinliği kadar hastanın tedaviyi tolere edip edemeyeceği de seçimde belirleyici.

Belzutifan böbrek kanserinde daha erken aşamalara da taşındı

2026'nın önemli gelişmelerinden biri belzutifanın yalnızca metastatik hastalıktaki rolüyle sınırlı kalmadı.

LITESPARK-022 Faz 3 çalışmasında ameliyat edilmiş ve hastalığın tekrarlama riski yüksek berrak hücreli renal hücreli karsinom hastalarında pembrolizumab-belzutifan kombinasyonu, pembrolizumab tek başına tedaviyle karşılaştırıldı.

Toplam 1.841 hastanın yer aldığı çalışmada iki yıllık hastalıksız sağkalım oranı kombinasyon grubunda yüzde 80,7, kontrol grubunda yüzde 73,7 olarak bildirildi.

Hastalık tekrarı veya ölüm için hazard oranı 0,72 bulundu.

Bununla birlikte derece 3 veya daha ağır advers olaylar kombinasyon grubunda yüzde 52,1, pembrolizumab grubunda yüzde 30,2 oranında görüldü.

Genel sağkalım verileri ise henüz olgunlaşmış değil.

Bu sonuçların ardından FDA, Haziran 2026'da belzutifan-pembrolizumab kombinasyonunu nefrektomi sonrasında orta-yüksek veya yüksek nüks riski bulunan belirli berrak hücre komponentli renal hücreli karsinom hastalarının adjuvan tedavisi için onayladı.

Böbrek kanseri tedavisinde asıl değişiklik ne?

Son gelişmelerin en önemli sonucu yeni bir ilacın listeye eklenmesinden daha büyük olabilir.

Böbrek kanseri tedavisi giderek tümör biyolojisine, önceki tedaviye ve tedavi sıralamasına dayanan çok basamaklı bir modele dönüşüyor.

İlk basamakta immünoterapi kombinasyonları öne çıkarken, progresyon sonrasında VEGF yolunu hedefleyen ilaçlar ve HIF-2α inhibisyonu gibi yeni mekanizmalar devreye giriyor.

Bu nedenle ileri evre böbrek kanserinde artık yalnızca "hangi ilaç?" sorusu değil, "hangi hastada, hangi aşamada ve hangi tedaviden sonra?" sorusu önem kazanıyor.

LITESPARK-011'in sonuçları belzutifan-lenvatinib kombinasyonunun immünoterapi sonrası berrak hücreli renal hücreli karsinomda önemli bir seçenek olabileceğini gösteriyor. Bununla birlikte genel sağkalım üstünlüğü henüz kanıtlanmış değil ve tedaviyle ilişkili yan etkiler hasta seçiminde dikkate alınmalı.

TIBBİ UYARI
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Böbrek kanseri tedavisi hastalığın alt tipi, evresi, önceki tedaviler, eşlik eden hastalıklar ve hastanın genel durumuna göre değişir. İlaç başlanması, değiştirilmesi veya kesilmesi yalnızca hastayı takip eden onkoloji ekibi tarafından değerlendirilmelidir.

KAYNAKLAR
The Lancet — LITESPARK-011 Faz 3 çalışması, 2026
Journal of Clinical Oncology — LITESPARK-011, ASCO GU 2026
New England Journal of Medicine — LITESPARK-022, 2026
U.S. Food and Drug Administration — Renal Cell Carcinoma onay duyuruları
European Association of Urology — Renal Cell Carcinoma Guidelines
American Society of Clinical Oncology — 2026 Genitourinary Cancers Symposium

Türk tıp tarihinin en köklü kurumlarından Gülhane’nin kuruluşuna ilişkin 127 yıllık bir gazete kaydı, hastanenin ilk günlerine dair dikkat çekici ayrıntıları günümüze taşıyor.

13 Ocak 1899 Cuma günü Almanya’da yayımlanan Hallesche Zeitung’un basılı 44. sayfasındaki “Deutschtum im Auslande” başlıklı kısa haber, Gülhane’nin açılışından yalnızca iki hafta sonra kaleme alınmış çağdaş bir basın kaydı niteliğinde.

Belge, Gülhane’nin yalnızca yeni bir hastane olarak değil, Osmanlı tıp eğitiminin yenilenmesinde kullanılacak bir “model hastane” olarak tasarlandığını ortaya koyuyor.

30 ARALIK 1898’DE AÇILDI

Hallesche Zeitung, haberinde açılışın “geçen cuma” öğleden sonra saat 2’de İstanbul’da gerçekleştirildiğini bildiriyor.

Gazetenin 13 Ocak 1899 tarihinden geriye gidildiğinde söz konusu cuma 6 Ocak’a denk gelse de, Gülhane’nin resmî kurumsal tarihçesi ve diğer tarih kaynakları hastanenin açılış tarihini 30 Aralık 1898 olarak veriyor. Dolayısıyla gazetedeki zaman ifadesinin yayın veya haberin aktarım süreciyle ilişkili olması mümkün görünüyor.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nin tarihçesine göre Gülhane Seririyat Hastanesi, II. Abdülhamid’in doğum günü olan 30 Aralık 1898’de törenle hizmete açıldı.

Bu tarih aynı zamanda Gülhane’nin kurumsal başlangıcı olarak kabul ediliyor.

HER ŞEY TIP EĞİTİMİNİ YENİLEME ARAYIŞIYLA BAŞLADI

Gülhane’nin kuruluşunu anlamak için 1897’ye dönmek gerekiyor.

19. yüzyılın sonlarında Avrupa’da tıp eğitimi hızla değişirken Osmanlı Devleti de Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’nin eğitim ve öğretim sistemini yeniden düzenlemeyi gündemine aldı.

1897’de alınan kararın ardından Berlin’deki Osmanlı Büyükelçiliğine, tıp eğitiminde reform yapabilecek ve modern hastane yönetimi konusunda örnek oluşturabilecek hekimlerin belirlenmesi görevi verildi.

Prusya Eğitim Bakanlığı, Bonn Üniversitesi’nden cerrah Prof. Dr. Robert Rieder ile Hamburg Eppendorf Hastanesi’nden Dr. Georg Deycke’yi önerdi.

18 Mayıs 1898’de Berlin’deki Osmanlı Büyükelçiliğinde yapılan anlaşmanın ardından Rieder, Mekâtib-i Tıbbiye-i Şahane Müfettişi ve klinik eğitimden sorumlu öğretim üyesi olarak; Deycke ise yardımcısı olarak görevlendirildi.

İki hekim 5 Haziran 1898’de İstanbul’daki görevlerine başladı.

RIEDER ÖNCE “MODEL HASTANE” KURMAK İSTEDİ

İşte 1899 tarihli gazete kaydını önemli hale getiren noktalardan biri burada ortaya çıkıyor.

Hallesche Zeitung, Rieder’in ilk olarak bir “Modell-Krankenhaus”, yani “model hastane” oluşturmayı uygun gördüğünü açık biçimde yazıyor.

Bunun için Topkapı Sarayı çevresindeki eski Gülhane Askerî Rüştiyesi binası seçildi.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi’nin kurumsal tarihçesi de bu bilgiyi doğruluyor. Eski okul binası modern bir hastaneye dönüştürülerek bugünkü Gülhane geleneğinin temelleri burada atıldı.

DÖRT AYDA 150 YATAKLI HASTANEYE DÖNÜŞTÜRÜLDÜ

Çalışmalar oldukça hızlı ilerledi.

Rieder ve ekibinin İstanbul’da göreve başlamasının ardından eski yapı yaklaşık dört aylık yoğun bir çalışmayla yeniden düzenlendi.

13 Ocak 1899 tarihli gazete, hastanenin kapasitesini açık biçimde veriyor:

150 yatak.

Dönemin muhabiri, bütün odaların aydınlık ve havadar olduğunu özellikle vurguluyor.

Hastanenin bahçe içerisinde bulunduğu; Boğaz, Prens Adaları ve Marmara Denizi manzarasına sahip olduğu da 1899 tarihli haberde anlatılan ayrıntılar arasında.

Gazeteye göre hastanenin tesisatı ve düzeni dönemin “en yeni esaslarına” göre hazırlanmıştı.

TIBBİ ARAÇLAR BONN’DAN GETİRİLDİ

Gülhane’nin modernleşme iddiası yalnızca binanın düzenlenmesiyle sınırlı değildi.

1899 tarihli gazete çok dikkat çekici bir başka bilgi daha veriyor:

Hastanenin bütün tıbbi araçlarının Bonn’dan getirildiği belirtiliyor.

Gazete bu donanım sayesinde hastanenin dönemin modern hastanecilik beklentilerini karşılayabilecek seviyeye ulaştığını yazıyor.

Daha sonraki tarih araştırmaları Gülhane’deki altyapının kapsamını daha ayrıntılı biçimde ortaya koyuyor.

İstanbul Üniversitesi’nin yayımladığı tarih çalışmasına göre 150 yataklı hastanede aseptik ve septik ameliyathaneler, bakteriyoloji laboratuvarları, röntgen odası, ortopedi odası, derslik, izolasyon bölümü ve asistan odaları oluşturuldu.

Bunlara mutfak, çamaşırhane ve dezenfeksiyon alanları da eklendi.

Bu ayrıntılar, “model hastane” kavramının yalnızca bir tanımlama olmadığını; klinik hizmet, laboratuvar, görüntüleme, ameliyathane ve eğitimin aynı yapı içerisinde örgütlenmeye çalışıldığını gösteriyor.

GÜLHANE AYNI ZAMANDA BİR EĞİTİM MERKEZİYDİ

Gülhane’yi farklılaştıran asıl unsurlardan biri, hastanenin eğitim işleviydi.

Kuruluş amacı yalnızca hastaları tedavi etmek değildi. Hekimlerin teorik bilgilerini klinik ortamda uygulayabilecekleri bir eğitim düzeninin kurulması hedeflenmişti.

İstanbul Üniversitesi tarihçesine göre Gülhane’de staja ilk olarak 1897 mezunları katıldı.

Böylece hastane, Osmanlı askerî hekimlerinin mezuniyet sonrası klinik deneyim kazanabilecekleri önemli merkezlerden biri haline geldi.

HAMBURG’DAN ÜÇ ALMAN KADIN GETİRİLDİ

1899 tarihli Hallesche Zeitung haberinin belki de en dikkat çekici bölümü hasta bakımı eğitimiyle ilgili.

Gazete, Robert Rieder’in Hamburg’dan üç Alman “Pflegerinnen” getirmeyi başardığını yazıyor.

Dönemin Almancasında kadın bakım personelini ifade eden bu kişilerin yalnızca hastalara bakmak üzere İstanbul’a gelmediği anlaşılıyor.

Belgede onların “Krankenpfleger”lerin eğitimini üstlendikleri açıkça belirtiliyor.

Başka bir ifadeyle Gülhane’de modern hastane kurulurken hasta bakım hizmetlerinin nasıl yürütüleceğine ilişkin bir eğitim düzeni de oluşturulmaya çalışılıyordu.

Burada tarihsel terminoloji konusunda dikkatli olmak gerekiyor. 1899 tarihli belgenin kullandığı “Pflegerinnen” ve “Krankenpfleger” ifadelerini günümüzdeki profesyonel hemşirelik unvanlarıyla birebir eşitlemek yerine “kadın bakım personeli” ve “hasta bakım personeli” şeklinde değerlendirmek daha güvenli.

Bununla birlikte kayıt, Gülhane’nin kuruluşunda hasta bakımının eğitilecek bir mesleki faaliyet olarak ele alındığını göstermesi bakımından önemli.

ZEKİ PAŞA’NIN DESTEĞİ 1899 TARİHLİ BELGEDE

Gazete, hastanenin kuruluşunun idari boyutuna ilişkin de ilginç bilgiler veriyor.

Haberde Rieder’in en önemli başarılarından birinin, Türk tıp okulları ve hastanelerinin başındaki Mareşal Zeki Paşa’nın desteğini sağlamak olduğu belirtiliyor.

Harbiye Nazırı’nın da projeye olumlu yaklaştığı aktarılıyor.

Gazete, Rieder’in yavaş ilerleyen bürokratik süreçlere ve çeşitli dirençlere rağmen projeyi tamamlayabildiğini özellikle vurguluyor.

Bu ifadeler, dönemin Alman basınının bakış açısını yansıttığı için tarihsel bağlamı içinde değerlendirilmelidir.

GÜLHANE’NİN ETKİSİ HASTANEYLE SINIRLI KALMADI

Gülhane kısa süre içerisinde yalnızca tedavi verilen bir hastane olmaktan çıktı.

Burada oluşturulan klinik eğitim modeli, sonraki yıllarda Türk tıp eğitiminin gelişiminde rol oynadı.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi’nin tarihçesine göre Gülhane, 1909’da İstanbul Tıp Fakültesinin kuruluşunda öğretim kadrosuna önemli ölçüde katkı sağladı.

Rieder’den sonra Gülhane’nin yönetimini Georg Deycke, ardından Julius Wieting üstlendi. Kurumun askerî hekim yetiştirme fonksiyonu ilerleyen yıllarda daha da genişledi.

127 YILLIK SAYFA NEDEN ÖNEMLİ?

Gülhane’nin kuruluşu tarih kitaplarından ve kurumsal kayıtlardan biliniyor.

Ancak 13 Ocak 1899 tarihli Hallesche Zeitung kaydını özel kılan, olayların üzerinden henüz günler geçmişken yayımlanmış olması.

Bugün elimizde bulunan gazete sayfası, Gülhane’nin ilk dönemini çağdaş bir gözlemle kayda geçiriyor.

150 yatak.

Aydınlık ve havadar odalar.

Bonn’dan getirilen tıbbi araçlar.

“Model hastane” yaklaşımı.

Rieder, Deycke ve Blas.

Ve Hamburg’dan getirilen üç kadın bakım personelinin hasta bakım personelini yetiştirmesi.

Bütün bu ayrıntılar aynı kısa gazete haberinde yan yana bulunuyor.

Bu nedenle 1899 tarihli belge, yalnızca Gülhane’nin açılışını haber veren eski bir gazete kupürü değil; Osmanlı’nın son döneminde hastane, klinik eğitim ve hasta bakımının nasıl birlikte modernleştirilmeye çalışıldığını gösteren önemli bir birincil kaynak niteliği taşıyor.

BELGENİN KÜNYESİ

Yayın: Hallesche Zeitung
Alt başlık: Landeszeitung für die Provinz Sachsen und die angrenzenden Staaten
Tarih: 13 Ocak 1899, Cuma
Yayın yeri: Halle an der Saale, Almanya
İlgili bölüm: “Deutschtum im Auslande”
Basılı sayfa: 44
Dijital nüsha: PDF 12/16
Dil: Almanca
Yayıncı ve matbaa: Otto Thiele, Halle (Saale), Leipzigerstraße 87
Sorumlu editör: Dr. Walther Gebensleben

KAYNAKLAR

Hallesche Zeitung, 13 Ocak 1899, s. 44, “Deutschtum im Auslande”.
Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Hastane Tarihçesi.
Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Tıp Fakültesi, Gülhane’nin Kurumsal Tarihçesi.
İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi, İstanbul Tıp Fakültesi Tarihi.
Türk Maarif Ansiklopedisi, Nuran Yıldırım, “Gülhane Askerî Tıp Akademisi (GATA)”.
İstanbul Üniversitesi, Türk-Alman tıp ilişkileri ve Gülhane tarihine ilişkin tarih çalışmaları.

Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi 2024 yılı mezunlarından Dr. Hüseyin Ataberk Kıllıoğlu hayatını kaybetti.

Genç hekimin vefatı, başta ailesi ve yakınları olmak üzere birlikte eğitim aldığı arkadaşları ve sağlık camiasında üzüntüyle karşılandı. Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Mezunları Derneği de Kıllıoğlu’nun vefatının ardından taziye mesajı yayımladı.

Derneğin mesajında, Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi 2024 yılı mezunlarından Dr. Hüseyin Ataberk Kıllıoğlu’nun kaybından duyulan derin üzüntü ifade edilerek ailesine, yakınlarına ve sevenlerine başsağlığı dilendi.

Dr. Hüseyin Ataberk Kıllıoğlu kimdir?

Dr. Hüseyin Ataberk Kıllıoğlu, Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesinden 2024 yılında mezun olan genç bir hekimdi.

Mezuniyetinin ardından meslek hayatına başlayan Kıllıoğlu’nun Yumurtalık Toplum Sağlığı Merkezi’nde görev yaptığı belirtildi.

Genç hekim yalnızca sağlık hizmetleriyle değil, toplum sağlığı ve gençlere yönelik çalışmalarla da bölgede yer aldı. Kıllıoğlu’nun Yumurtalık Anadolu Çok Programlı Lisesi’nde “Gençlerin Geleceği İçin Umut Ol” projesi kapsamında düzenlenen bir etkinlikte öğrencilere yönelik seminer verdiği bildirildi.

Kıllıoğlu’nun hekim olarak kamu hizmetine başlamış olması, Sağlık Bakanlığı’nın 118. Dönem Devlet Hizmeti Yükümlülüğü sürecinde adına rastlanan tabip kaydıyla da örtüşüyor.

Çukurova Tıp ailesinden taziye

Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Mezunları Derneği tarafından yayımlanan taziye mesajında genç hekimin 2024 mezunlarından olduğu belirtilerek, “Merhuma Allah’tan rahmet, kederli ailesine, yakınları ile sevenlerine sabır ve başsağlığı dileriz” ifadelerine yer verildi.

Kıllıoğlu’nun vefatıyla ilgili yerel olarak paylaşılan bilgilere göre cenazesinin Yumurtalık Zeytinbeli Aile Mezarlığı’nda toprağa verilmesi bekleniyor.

Dr. Hüseyin Ataberk Kıllıoğlu’na Allah’tan rahmet; ailesine, yakınlarına, arkadaşlarına ve sağlık camiasına başsağlığı diliyoruz.

Bu konuda sık paylaşılan en dikkat çekici çalışmalardan biri BMJ Open'da 2013 yılında yayımlanan meta-analiz. Ancak önemli bir ayrıntı var: Bu çalışma yeni değil ve sonuçları günümüzde tek başına kesin kanıt olarak yorumlanmamalı. Daha yeni araştırmalar çelişkili sonuçlar verdi.

Erkek tipi kellik ile kalp hastalığı arasında bağlantı var mı?

2013 tarihli meta-analizde araştırmacılar 3 kohort ve 3 vaka-kontrol çalışmasını değerlendirdi. Toplam 36.990 erkeğin verilerinin yer aldığı analizde, şiddetli kellik bulunan erkeklerde koroner kalp hastalığı için düzeltilmiş göreli riskin, saç dökülmesi olmayanlara göre 1,32 olduğu hesaplandı.

Başka bir ifadeyle çalışmada yüzde 32'lik göreli risk artışı saptandı.

Ancak bu sayı, “kel erkeklerin yüzde 32'si kalp hastası olur” anlamına gelmiyor. Göreli risk artışı ile kişinin mutlak kalp hastalığı riski aynı şey değildir.

Saçın nereden döküldüğü önemli olabilir

Araştırmanın en ilginç sonuçlarından biri saç dökülmesinin bölgesiyle ilgiliydi.

Başın tepe bölgesindeki, yani vertex olarak adlandırılan alandaki kellik koroner kalp hastalığıyla ilişkili bulundu. Üstelik saç kaybı şiddetlendikçe ilişkinin büyüklüğü de artıyordu.

Analizde göreli risk:

Hafif tepe kelliğinde 1,18,
orta dereceli tepe kelliğinde 1,36,
şiddetli tepe kelliğinde 1,48 olarak hesaplandı.

Buna karşılık yalnızca ön saç çizgisindeki kellik için anlamlı bir ilişki saptanmadı. Frontal kellikte göreli risk 1,11'di ve güven aralığı istatistiksel olarak anlamlı bir artışı desteklemiyordu.

Genç erkeklerde sonuç neydi?

Araştırmacılar daha genç erkekleri ayrıca değerlendirdi. Çalışmalardaki tanımlamaya göre 55 yaşın altında veya 60 yaş ve altında olan erkeklerde şiddetli kellik, koroner kalp hastalığıyla 1,44'lük göreli risk düzeyinde ilişkili bulundu.

Bu sonuçlar, erken başlayan veya belirgin tepe kelliğinin olası bir kardiyovasküler risk belirteci olup olamayacağı sorusunu gündeme getirdi.

Ancak “belirteç” ile “neden” birbirinden ayrılmalı.

Kellik kalp hastalığına neden olur mu?

Mevcut kanıt bunu göstermiyor.

2013 meta-analizindeki çalışmalar gözlemseldi. Bu tür araştırmalar iki durum arasında ilişki saptayabilir ancak birinin diğerine neden olduğunu kanıtlayamaz.

Erkek tipi kellik ile kardiyovasküler hastalık arasında ortak biyolojik veya metabolik faktörler bulunması olasıdır. İnsülin direnci, kan basıncı, lipid metabolizması, hormonal mekanizmalar ve inflamasyon gibi çeşitli olasılıklar araştırılmıştır.

Bu nedenle saç kaybının doğrudan damar hastalığı oluşturduğunu söylemek bilimsel olarak doğru değildir.

Daha geniş bir meta-analiz ne buldu?

2014 yılında yayımlanan ve 31 çalışmayı kapsayan başka bir meta-analizde de alopesi ile koroner kalp hastalığı arasında mütevazı bir ilişki bildirildi. Koroner kalp hastalığı için birleştirilmiş odds oranı 1,22 olarak hesaplandı.

Bu analiz ayrıca alopesi bulunan gruplarda metabolik sendrom, insülin direnci, yüksek trigliserit, yüksek kolesterol ve yüksek kan basıncı gibi kardiyometabolik faktörlerin daha sık bildirildiğini gösterdi.

Fakat çalışmalar arasındaki yöntem farklılıkları nedeniyle bu sonuçların da nedensellik kanıtı olarak değerlendirilmemesi gerekiyor.

Yeni çalışmalar tabloyu neden değiştirdi?

Daha yeni veriler ilişkinin sanıldığı kadar basit olmayabileceğini gösteriyor.

2025'te yayımlanan büyük bir retrospektif kohort çalışmasında 18-45 yaş arasındaki androgenetik alopesi tanılı 30.282 erkek, benzer özelliklere sahip 30.282 kontrolle karşılaştırıldı.

Araştırmacılar androgenetik alopesi tanısının sonraki beş yıl içinde abdominal obezite, dislipidemi, hipertansiyon veya diyabet gelişiminde artışla ilişkili olmadığını bildirdi.

Hatta bu tanıları alma oranları alopesi grubunda daha düşük çıktı. Araştırmacılar bunun koruyucu bir biyolojik etkiden çok sağlık hizmeti kullanımındaki farklılıklar gibi faktörlerden kaynaklanabileceğini özellikle belirtti.

2026'da yayımlanan başka bir ulusal kohort analizinde ise androgenetik alopesi, hem erkeklerde hem kadınlarda hiperlipidemiyle ilişkili bulundu. Buna karşılık hipertansiyonla görülen bağlantı gerekli düzeltmeler yapıldıktan sonra devam etmedi.

Dolayısıyla güncel literatür tek yönde sonuç vermiyor.

Peki kellik kalp hastalığının erken belirtisi sayılabilir mi?

Bugünkü kanıtlarla erkek tipi kellik tek başına bir kalp hastalığı belirtisi veya tanı testi olarak kabul edilemez.

Bir kişinin saçlarının tepe bölgesinden dökülmesi, o kişide koroner damar hastalığı bulunduğunu göstermez. Aynı şekilde kellik bulunmaması da kalp hastalığı riskinin düşük olduğu anlamına gelmez.

Kalp-damar riskinin değerlendirilmesinde çok daha güçlü ve kanıtlanmış faktörler bulunuyor:

Yaş,
sigara kullanımı,
yüksek tansiyon,
LDL kolesterol yüksekliği ve diğer lipid bozuklukları,
diyabet,
fazla kilo ve obezite,
fiziksel aktivite düzeyi
ve ailede erken yaşta kalp-damar hastalığı öyküsü.

Saç dökülmesi olan biri ne yapmalı?

Erkek tipi saç dökülmesi olan sağlıklı bir kişinin yalnızca kellik nedeniyle kalp tomografisi, efor testi veya başka ileri kardiyolojik incelemeler yaptırması gerektiğini gösteren yerleşik bir kanıt bulunmuyor.

Buna karşılık özellikle erken yaşta belirgin androgenetik alopesi bulunan bir kişide rutin sağlık değerlendirmesi sırasında tansiyon, kan lipidleri, kan şekeri, sigara kullanımı, kilo ve aile öyküsü gibi standart kardiyovasküler risk faktörlerinin gözden geçirilmesi makul olabilir.

Asıl mesaj saç değil, genel risk profilidir.

Sonuç: İlginç bir ilişki var, fakat kesin bir işaret değil

2013'teki BMJ Open meta-analizi özellikle şiddetli tepe kelliği ile koroner kalp hastalığı arasında ilişki bulunduğunu gösterdi. Bulgular saç dökülmesinin şiddeti arttıkça ilişkinin güçlenebileceğine de işaret etti.

Fakat aradan geçen yıllarda elde edilen veriler bu ilişkinin her çalışmada tekrarlanmadığını gösteriyor. 2025 ve 2026'da yayımlanan büyük veri çalışmalarında da kardiyometabolik sonuçlar açısından birbirinden farklı bulgular elde edildi.

Bu nedenle “kellik kalp hastalığının habercisidir” şeklindeki kesin bir ifade mevcut bilimsel kanıtın ötesine geçer.

Daha doğru sonuç şu: Erkek tipi kellik, özellikle erken başlayan ve tepe bölgesinde belirgin olan formuyla kardiyovasküler sağlıkla ilişkisi araştırılan olası bir klinik belirteçtir; fakat kişinin gerçek kalp riskini belirlemek için geleneksel kardiyovasküler risk faktörlerinin değerlendirilmesi gerekir.

TIBBİ UYARI
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve kişisel tıbbi değerlendirme yerine geçmez. Göğüs ağrısı, nefes darlığı veya başka kardiyovasküler yakınmalar varsa saç dökülmesinden bağımsız olarak sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

KAYNAKLAR
BMJ Open — Yamada T, Hara K, Umematsu H, Kadowaki T. Male pattern baldness and its association with coronary heart disease: a meta-analysis. 2013.

International Journal of Cardiology — Trieu N, Eslick GD. Alopecia and its association with coronary heart disease and cardiovascular risk factors: a meta-analysis. 2014.

Archives of Dermatological Research — Vaja H ve ark. Association between androgenetic alopecia and risk of cardiovascular events in young males: a systematic review and meta-analysis. 2024.

Skin Appendage Disorders — Benandi K ve ark. Androgenetic Alopecia Is Not Associated with Increased Incidence of Cardiovascular Disease Risk Factors: A Retrospective Cohort Study. 2025/2026.

Journal of the American Academy of Dermatology — Engineer N ve ark. Cardiometabolic comorbidities associated with androgenetic alopecia: Findings from a sex-stratified, propensity-matched national cohort. 2026.

Bu nedenle levotiroksinin genellikle aç karnına, yalnızca suyla alınması ve kahvaltıdan önce beklenmesi öneriliyor. Amerikan Tiroid Derneği hasta bilgilendirmelerinde 30–60 dakikalık aralık öne çıkarken, İngiltere Ulusal Sağlık Servisi levotiroksin alındıktan sonra kahvaltı veya çay ve kahve gibi kafeinli içecekler için en az 30 dakika beklenmesini öneriyor.

Kahve tiroid ilacını nasıl etkiliyor?

Levotiroksinin bağırsaktan ne kadarının emildiği tedavinin başarısını doğrudan etkileyebilir.

Kahvenin özellikle tablet formundaki levotiroksinin emilimini azaltabildiğini gösteren klinik çalışmalar bulunuyor. Sistematik derlemelerde de kahve, levotiroksin emilimini etkileyebilen beslenme faktörleri arasında değerlendiriliyor.

Bu, kahvenin tiroid hastaları için yasak olduğu anlamına gelmiyor.

Sorun kahvenin kendisinden çok zamanlaması. Levotiroksin tableti kahveyle birlikte veya hemen ardından kahve içilecek şekilde alındığında ilacın emilimi düşebilir.

Tiroid ilacı ne zaman alınmalı?

Levotiroksin için yaygın yaklaşım ilacı sabah aç karnına ve suyla almak.

Ardından kahvaltı ve kahve için 30–60 dakika beklenmesi önerilebilir.

Buradaki önemli noktalardan biri tutarlılık. İlacı bir gün aç karnına, başka bir gün kahvaltıyla, ertesi gün kahveyle almak emilimde değişkenliğe yol açabilir.

Bu nedenle kişinin levotiroksini mümkün olduğunca her gün benzer koşullarda kullanması tercih edilir.

Kahvaltı da emilimi etkileyebilir

Sorun yalnızca kahve değil.

Levotiroksinin yiyeceklerle birlikte alınması da emilimini azaltabilir. Bu nedenle tabletin yemekle aynı anda alınması yerine aç karnına kullanılması standart öneriler arasında yer alıyor.

Özellikle yüksek lifli beslenme, soya ve bazı diğer gıdalar levotiroksinin emilimini etkileyebilir.

Bu durum söz konusu besinlerin tiroid hastaları tarafından tamamen bırakılması gerektiği anlamına gelmez. Tedavide asıl amaç, ilaç ile beslenme arasında tutarlı bir düzen oluşturmaktır.

Kalsiyum ve demir için daha uzun ara gerekebilir

Levotiroksin kullananların dikkat etmesi gereken bir başka konu kalsiyum ve demir.

Kalsiyum içeren takviyeler ve bazı ürünler levotiroksine bağlanarak emilimini azaltabilir. Demir preparatları da benzer şekilde ilacın bağırsaktan alınmasını etkileyebilir.

Bu nedenle levotiroksin ile kalsiyum veya demir içeren ürünler arasında genellikle yaklaşık dört saatlik aralık bırakılması öneriliyor.

Antasitler ve bazı diğer ilaçlar da levotiroksin emilimini etkileyebilir. Düzenli ilaç veya takviye kullanan kişilerin bunların zamanlamasını doktor veya eczacıyla değerlendirmesi uygun olur.

Gece almak mümkün mü?

Levotiroksinin mutlaka sabah alınması gerektiği düşünülse de uygun koşullar sağlandığında gece kullanımı da bazı kişiler için seçenek olabilir.

Amerikan Tiroid Derneği, ilacın gece yatarken alınabileceğini; ancak bunun son öğünden birkaç saat sonra ve tutarlı biçimde yapılması gerektiğini belirtiyor.

Klinik çalışmalar sabah aç karnına ve gece kullanımının her ikisinin de uygun koşullarda etkili olabileceğini gösteriyor.

Asıl mesele saatin kendisinden çok, ilacın yiyeceklerden yeterince ayrı ve her gün benzer koşullarda alınması.

TSH neden beklenmedik şekilde değişebilir?

Levotiroksin dozu değişmediği halde TSH değerlerinde beklenmedik dalgalanmalar görülüyorsa birçok olasılık değerlendirilir.

İlacın düzensiz kullanılması, yemek veya kahveyle birlikte alınması, kalsiyum ve demir gibi ürünlerle etkileşim, başka ilaçların kullanılması veya bağırsaklardan emilimi etkileyen hastalıklar bunların arasında olabilir.

Bu nedenle yalnızca laboratuvar sonucuna bakarak doz değiştirmek yerine ilacın nasıl kullanıldığı da sorgulanmalıdır.

Aynı doz herkeste aynı şekilde emilmeyebilir.

Kahveyi bırakmak gerekiyor mu?

Genellikle hayır.

Levotiroksin kullanan kişilerin kahveyi tamamen bırakması gerektiğine ilişkin genel bir öneri bulunmuyor.

Pratik yaklaşım, levotiroksin tabletini suyla almak ve kahve için önerilen süreyi beklemek.

Kahve alışkanlığını değiştirmek istemeyen kişiler için ilacın kullanım zamanının sağlık profesyoneliyle birlikte yeniden düzenlenmesi düşünülebilir.

İlacın formu da fark yaratabilir

Levotiroksin yalnızca klasik tablet şeklinde bulunmuyor. Bazı ülkelerde sıvı veya yumuşak kapsül formları da mevcut.

Araştırmalar farklı formülasyonların yiyecek ve kahve etkileşiminden tabletlerle aynı ölçüde etkilenmeyebileceğini düşündürüyor. Ancak bu durum kişinin kendi kendine ürün veya ilaç formu değiştirmesi için gerekçe değildir.

Doz ve form değişikliklerinden sonra tiroid hormonlarının yeniden değerlendirilmesi gerekebilir.

Her sabah aynı küçük ayrıntı önemli

Levotiroksinin dar terapötik aralığa sahip olması nedeniyle emilimdeki değişiklikler bazı hastalarda laboratuvar değerlerine yansıyabilir.

Bu yüzden en pratik kullanım prensibi oldukça basit: İlacı reçete edildiği şekilde, genellikle suyla ve aç karnına almak; kahve, kahvaltı ve etkileşime girebilecek ürünlerle uygun zaman aralığını korumak.

Uzun süredir aynı dozu kullanmanıza rağmen TSH değeriniz beklenmedik biçimde değişiyorsa ilacın dozunu kendi başınıza artırmak veya azaltmak yerine kullanım biçiminizi de doktorunuzla değerlendirin.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Levotiroksinin dozu ve kullanım düzeni kişiye göre değişebilir. İlacınızın dozunu, saatini veya formunu hekiminize danışmadan değiştirmeyin.

KAYNAKLAR

American Thyroid Association — Thyroid Hormone Treatment Patient Information

National Health Service — Levothyroxine: How and When to Take It

Thyroid — Altered Intestinal Absorption of L-Thyroxine Caused by Coffee

Pharmaceuticals — Levothyroxine Interactions with Food and Dietary Supplements: A Systematic Review

European Thyroid Association — Guidelines for the Use of Levothyroxine in Hypothyroidism

Kan tahlilinde amilaz yüksekliği pankreas hastalıklarını düşündürebilir ancak amilaz yalnızca pankreastan salgılanmaz. Tükürük bezleri de önemli miktarda amilaz üretir. Bu nedenle yüksek amilaz tek başına pankreatit tanısı koydurmaz.

Akut pankreatit şüphesinde günümüzde serum lipaz genellikle amilaza tercih edilir. Lipaz pankreas hastalıkları açısından daha özgüldür ve akut pankreatit başladıktan sonra daha uzun süre yüksek kalabilir.

Amilaz nedir ve neyi gösterir?

Amilaz, nişasta ve diğer bazı karbonhidratların daha küçük şeker moleküllerine parçalanmasına yardımcı olan sindirim enzimidir.

Kandaki amilazın başlıca iki kaynağı vardır:

• Pankreas
• Tükürük bezleri

Bu nedenle amilaz yüksekliğinin kaynağı her zaman pankreas değildir.

Pankreas hasarında kana daha fazla amilaz geçebilir. Tükürük bezlerinin iltihabı veya tıkanıklığı gibi durumlarda da serum amilazı yükselebilir.

Amilaz kaç olmalı?

Amilaz için tek bir evrensel referans aralığı yoktur.

Laboratuvarın kullandığı yönteme göre yetişkinlerde yaklaşık 30-110 U/L gibi referanslar görülebilir; bazı laboratuvarların alt ve üst sınırları bundan farklıdır.

Bu nedenle e-Nabız veya laboratuvar sonucunda kişinin kendi referans aralığı esas alınmalıdır.

Akut pankreatit değerlendirilirken de yalnızca amilaz rakamına değil, değerin laboratuvar üst sınırının kaç katına çıktığına bakılır.

Amilaz yüksekliği neden olur?

Amilaz yüksekliği pankreas kaynaklı veya pankreas dışı olabilir.

Olası nedenler arasında:

• Akut pankreatit
• Kronik pankreatitin bazı alevlenmeleri
• Pankreas kanalının tıkanması
• Safra taşıyla ilişkili pankreas sorunları
• Tükürük bezi iltihabı veya tıkanıklığı
• Böbrek fonksiyonlarının azalması
• Bazı bağırsak hastalıkları
• Makroamilazemi
• Bazı ilaçlar
• Pankreası veya çevre organları etkileyen bazı hastalıklar

bulunabilir.

Bu nedenle yalnızca “amilaz yüksek” sonucundan hastalığın hangi organdan kaynaklandığı anlaşılamaz.

Amilaz 100 veya 200 çıkarsa ne anlama gelir?

Amilaz 100 U/L bazı laboratuvarlarda normal sınırlar içinde olabilir. Başka bir laboratuvarda ise üst sınıra yakın değerlendirilebilir.

Amilaz 200 U/L çoğu yöntemde yüksek olabilir ancak tek başına pankreatit anlamına gelmez.

Burada kritik nokta laboratuvarın referans üst sınırıdır.

Örneğin üst sınır 100 U/L ise amilaz 200 değeri yaklaşık iki kat yükselmiştir. Akut pankreatitte kullanılan biyokimyasal tanı kriteri ise genellikle amilaz veya lipazın normal üst sınırın en az üç katına çıkmasıdır.

Bu nedenle mutlak rakamı laboratuvarın referans aralığından bağımsız yorumlamak doğru değildir.

Amilaz 500 veya 1000 çıkarsa ne demek?

Amilaz 500 veya 1000 U/L çoğu laboratuvarda belirgin yükseklik anlamına gelir.

Akut pankreatit böyle yüksek değerlere neden olabilir ancak rakam tek başına pankreatit tanısı koydurmaz.

Ayrıca amilazın ne kadar yüksek olduğu pankreatitin ne kadar ağır olduğunu güvenilir biçimde göstermez.

Amilazı 1000 U/L olan bir kişinin pankreatiti, amilazı 500 U/L olan başka bir hastadan mutlaka daha ağır değildir.

Hastalığın şiddeti organ fonksiyonları, dolaşım ve solunum durumu, inflamasyon ve klinik seyir gibi ölçütlerle değerlendirilir.

Amilazın 3 kat yüksek olması pankreatit mi?

Akut pankreatit tanısında kullanılan önemli kriterlerden biri serum amilaz veya lipazının laboratuvar üst sınırının en az üç katına yükselmesidir.

Ancak tanı yalnızca bu kritere dayanmaz.

Akut pankreatit tanısı için genel olarak şu üç bulgudan en az ikisinin bulunması aranır:

• Akut pankreatitle uyumlu karakteristik karın ağrısı
• Amilaz veya lipazın normal üst sınırın en az üç katına çıkması
• Görüntülemede akut pankreatitle uyumlu bulgular

Dolayısıyla üç kat yüksek amilaz pankreatit olasılığını güçlendirir ancak klinik bağlamdan bağımsız tek başına kesin tanı değildir.

Amilaz mı lipaz mı daha önemli?

Akut pankreatit şüphesinde lipaz genellikle daha yararlı testtir.

Bunun iki önemli nedeni vardır.

Lipaz pankreas hastalıkları açısından amilaza göre daha özgüldür. Amilaz ise pankreas dışında tükürük bezlerinden de salgılanır.

Ayrıca lipaz pankreatit başladıktan sonra kanda daha uzun süre yüksek kalır.

Bu nedenle akut pankreatit şüphesinde amilaz ve lipazı her hastada birlikte istemek yerine lipaz ölçümü çoğu durumda yeterli olabilir.

Amilaz yüksek ama lipaz normalse ne anlama gelir?

Bu durum amilaz yüksekliğinin pankreas dışı bir kaynaktan gelebileceğini düşündürebilir.

Örneğin tükürük bezi hastalıkları ve makroamilazemi serum amilazını yükseltirken lipaz normal kalabilir.

Böbrek fonksiyon bozukluğu da enzimlerin kandaki düzeylerini etkileyebilir.

Ancak tek başına bu kombinasyonla tanı konmaz. Kişinin belirtileri, amilaz yüksekliğinin derecesi ve diğer laboratuvar sonuçları değerlendirilir.

Makroamilazemi nedir?

Makroamilazemi, amilazın kandaki bazı proteinlerle birleşerek normalden büyük moleküller oluşturduğu genellikle iyi huylu bir durumdur.

Bu büyük kompleksler böbreklerden kolayca süzülemediği için kandaki amilaz yüksek kalabilir.

Kişide uzun süre yüksek serum amilazı bulunmasına rağmen pankreas hastalığı olmayabilir.

Özellikle belirti bulunmayan, lipazı normal ve sürekli amilaz yüksekliği olan kişilerde makroamilazemi ayırıcı tanıda düşünülebilir.

Böbrek hastalığı amilazı yükseltir mi?

Evet. Böbrekler amilazın vücuttan uzaklaştırılmasına katkıda bulunur.

Böbrek fonksiyonları belirgin biçimde azaldığında serum amilazı yükselebilir.

Bu nedenle yüksek amilaz sonucunda özellikle kreatinin ve eGFR gibi böbrek fonksiyon göstergelerinin bilinmesi yararlı olabilir.

Tükürük bezleri amilazı neden yükseltir?

Amilazın önemli bir bölümü tükürük bezlerinde üretilir.

Kabakulak gibi tükürük bezi iltihapları veya tükürük kanalını etkileyen bazı sorunlar kandaki amilazı artırabilir.

Bu nedenle yüksek amilaz ile birlikte yanak veya çene çevresinde ağrılı şişlik bulunması pankreas dışı bir kaynağı düşündürebilir.

Gerektiğinde amilaz izoenzimleri pankreas ve tükürük bezi kaynaklarını ayırmaya yardımcı olabilir.

Amilaz normal olduğu halde pankreatit olabilir mi?

Evet.

Akut pankreatitte amilaz genellikle yükselir ancak normal amilaz pankreatiti her durumda dışlamaz.

Testin zamanlaması önemlidir. Amilaz belirtilerin başlamasından sonra yükselir ancak birkaç gün içinde normale dönebilir. Hastaneye geç başvuran bir kişide amilaz normalleşmişken lipaz hâlâ yüksek olabilir.

Ayrıca bazı hipertrigliseridemi ilişkili pankreatitlerde amilaz beklenenden daha düşük ölçülebilir.

Bu nedenle pankreatit şüphesinde normal amilaz sonucu tek başına yeterli değildir.

Amilaz düşüklüğü ne anlama gelir?

Düşük amilaz çoğu zaman yüksek amilaz kadar klinik önem taşımaz.

Ancak pankreasın uzun süreli ve ileri derecede hasar gördüğü bazı kronik pankreatit olgularında veya pankreasın sindirim enzimi üretiminin azaldığı durumlarda düşük değerler görülebilir.

Bununla birlikte pankreasın ekzokrin fonksiyonunu değerlendirmek için serum amilaz tek başına yeterli değildir.

Yağlı, kötü kokulu dışkı, kilo kaybı veya emilim bozukluğu gibi belirtiler varsa dışkıda pankreatik elastaz gibi daha uygun testler değerlendirilebilir.

Amilaz yüksekliği pankreas kanseri belirtisi midir?

Amilaz bir kanser veya tümör belirteci değildir.

Pankreası etkileyen bazı tümörlerde amilaz değişiklikleri görülebilir ancak yüksek amilazın pankreatit, tükürük bezi hastalıkları ve böbrek fonksiyon bozukluğu gibi çok sayıda kanser dışı nedeni vardır.

Bu nedenle tek başına yüksek amilaz sonucundan pankreas kanseri tanısı veya şüphesi çıkarılamaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Amilaz yüksekliği kesin pankreatit anlamına gelir mi?

Hayır. Akut pankreatitte amilaz yükselebilir ancak tükürük bezi hastalıkları, böbrek fonksiyon bozukluğu ve makroamilazemi gibi başka nedenler de amilazı artırabilir.

Amilaz yüksek ama lipaz normalse ne olabilir?

Pankreas dışı amilaz kaynakları daha fazla gündeme gelebilir. Tükürük bezi hastalıkları ve makroamilazemi buna örnektir; ancak sonuç klinik bulgularla birlikte değerlendirilmelidir.

Amilaz 1000 olması pankreatitin ağır olduğunu gösterir mi?

Hayır. Çok yüksek amilaz pankreatitle uyumlu olabilir ancak enzimin ne kadar yükseldiği hastalığın şiddetini güvenilir biçimde göstermez.

Kaynaklar

1. American College of Gastroenterology. ACG Clinical Guideline: Management of Acute Pancreatitis. The American Journal of Gastroenterology, 2024.
2. U.S. National Library of Medicine. Amylase Test. MedlinePlus Medical Test.
3. International Association of Pancreatology and American Pancreatic Association. Evidence-Based Guidelines for the Management of Acute Pancreatitis. Pancreatology.
4. American Gastroenterological Association Institute. Guideline on Initial Management of Acute Pancreatitis. Gastroenterology.

Kan tahlilinde yer alan amilaz sonucu, özellikle karın ağrısı şikâyeti olan kişilerde dikkatle değerlendirilir. Ancak tek başına yüksek veya düşük çıkması kesin hastalık tanısı koydurmaz. Sonuç mutlaka kişinin şikâyetleri, muayene bulguları ve diğer testlerle birlikte yorumlanmalıdır.

Amilaz nedir?

Amilaz, karbonhidratların parçalanmasına yardımcı olan bir sindirim enzimidir. En çok pankreas ve tükürük bezlerinde üretilir.

Bu enzim, özellikle nişastalı besinlerin sindirilmesinde görev alır. Kanda ölçülen amilaz seviyesi, pankreas ve bazı sindirim sistemi organlarının durumu hakkında fikir verebilir.

Amilaz neyi gösterir?

Kan tahlilinde amilaz neyi gösterir? Amilaz testi, özellikle pankreasın çalışma durumu hakkında bilgi verir.

Karın ağrısı, mide bulantısı, kusma veya pankreatit şüphesi gibi durumlarda sık istenir. Ancak amilaz sadece pankreas kaynaklı yükselmez; tükürük bezleri, bağırsaklar ve bazı farklı hastalıklar da sonucu etkileyebilir.

Amilaz normal değeri nedir?

Amilaz normal değeri kaç olmalı? Referans aralıkları laboratuvara göre değişebilmekle birlikte erişkinlerde genellikle yaklaşık 30-110 U/L aralığı normal kabul edilir.

Bazı laboratuvarlarda farklı üst ve alt sınırlar kullanılabilir. Bu nedenle sonuç mutlaka rapordaki referans aralığıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Amilaz yüksekliği neden olur?

Amilaz yüksekliği neden olur? En sık nedenlerden biri pankreas iltihabı yani pankreatittir. Özellikle ani başlayan şiddetli karın ağrısında amilaz değeri yükselebilir.

Safra taşı, safra yolu tıkanıklığı, alkol kullanımı, bazı ilaçlar, tükürük bezi enfeksiyonları, mide-bağırsak hastalıkları, böbrek yetmezliği ve bazı enfeksiyonlar da amilaz yüksekliğiyle ilişkili olabilir.

Ancak her yüksek amilaz sonucu pankreatit anlamına gelmez.

Amilaz düşüklüğü neden olur?

Amilaz düşüklüğü ne anlama gelir? Düşük amilaz seviyesi daha nadir görülür ancak bazı durumlarla ilişkili olabilir.

Kronik pankreas hasarı, pankreasın yeterince çalışmaması, bazı karaciğer hastalıkları, yüksek trigliserid düzeyleri veya kistik fibrozis gibi durumlar amilaz düşüklüğüyle ilişkili olabilir.

Amilaz yüksek olursa hangi belirtiler görülebilir?

Amilaz yüksekliği belirtileri çoğu zaman altta yatan nedene bağlıdır.

Şiddetli karın ağrısı, mide bulantısı, kusma, iştahsızlık, ateş, sırt ağrısı ve hazımsızlık görülebilir. Özellikle pankreatitte ağrı sırta vurabilir.

Ancak bu belirtiler yalnızca amilaz yüksekliğine özgü değildir.

Amilaz düşük olursa hangi belirtiler görülebilir?

Amilaz düşüklüğü belirtileri genellikle altta yatan pankreas fonksiyon bozukluğuyla ilişkilidir.

Sindirim problemleri, kilo kaybı, yağlı dışkı, şişkinlik veya besin emilim sorunları görülebilir. Ancak düşük amilaz tek başına belirti vermeyebilir.

Amilaz hangi değerlerde dikkat edilmelidir?

Amilaz kaç olursa tehlikeli? Bunun kesin bir tek sınırı yoktur. Ancak referans aralığının belirgin üzerinde çıkan sonuçlar, özellikle karın ağrısı gibi şikâyetlerle birlikteyse önemsenmelidir.

Şiddetli karın ağrısı, sürekli kusma, ateş, bilinç değişikliği veya sarılık gibi belirtiler varsa gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Amilaz sonucu hangi hastalıklarla ilişkili olabilir?

Amilaz hangi hastalıklarla ilişkili olabilir? Yüksek amilaz; pankreatit, safra taşı, safra yolu hastalıkları, tükürük bezi enfeksiyonları ve bazı mide-bağırsak hastalıklarıyla ilişkili olabilir.

Düşük amilaz ise kronik pankreas yetmezliği, pankreas hasarı ve bazı metabolik hastalıklarla ilişkili görülebilir.

Ancak hastalık adı geçmesi kesin tanı anlamına gelmez. Sonuçlar diğer testlerle birlikte değerlendirilmelidir.

Amilaz sonucu tek başına ne ifade etmez?

Amilaz sonucu nasıl yorumlanır? Amilaz tek başına kesin tanı koydurmaz.

Özellikle lipaz, karaciğer testleri, ultrason, tomografi ve hastanın şikâyetleriyle birlikte değerlendirilmesi gerekir. Referans aralıkları laboratuvara göre değişebilir.

Amilaz nasıl düzelir?

Amilaz nasıl düzelir? Amilaz yüksekliği nasıl düşer, amilaz düşüklüğü nasıl yükselir? Bu sorunun yanıtı tamamen altta yatan nedene bağlıdır.

Pankreas iltihabı, safra taşı, ilaç kullanımı, enfeksiyonlar veya metabolik sorunlar amilaz değerini etkileyebilir. Bu nedenle her yüksek veya düşük sonuç aynı şekilde düzelmez.

Doktor önerisi olmadan ilaç, antibiyotik, sindirim enzimi, takviye veya bitkisel ürün kullanılmamalıdır.

Genel olarak dengeli beslenmek, aşırı alkol tüketiminden uzak durmak, yeterli sıvı almak ve kronik hastalık kontrollerini aksatmamak faydalı olabilir. Ancak amilaz değerinin nasıl normale döneceğine hekim; şikâyetler, muayene bulguları ve ek testlere göre karar verir.

Amilaz için hangi durumlarda doktora başvurulmalıdır?

Amilaz sonucu bozuksa ne yapılmalı? Sonuç referans aralığının dışındaysa hekim değerlendirmesi gerekir.

Şiddetli karın ağrısı, sürekli kusma, ateş, sarılık, bilinç bulanıklığı, hızlı kilo kaybı veya sırt ağrısıyla birlikte yüksek amilaz varsa doktora başvurulmalıdır.

Kan tahlilinde lipaz özellikle akut pankreatit şüphesinde önem taşıyan pankreas enzimlerinden biridir. Pankreas iltihabında lipaz belirgin şekilde yükselebilir ve amilaza göre pankreas hastalıkları açısından daha özgül kabul edilir.

Ancak yüksek lipaz sonucu tek başına “pankreatit var” anlamına gelmez. Tanıda karın ağrısının özellikleri, lipazın laboratuvar üst sınırına göre ne kadar yükseldiği ve gerektiğinde görüntüleme bulguları birlikte değerlendirilir.

Lipaz nedir ve neyi gösterir?

Lipaz, besinlerle alınan yağların parçalanmasına yardımcı olan bir sindirim enzimidir. En önemli kaynağı pankreastır.

Normalde kanda düşük miktarda bulunur. Pankreas hücreleri hasar gördüğünde veya pankreas kanal sistemi etkilendiğinde kandaki lipaz seviyesi yükselebilir.

Bu nedenle lipaz özellikle ani başlayan şiddetli üst karın ağrısı bulunan kişilerde akut pankreatit değerlendirmesinde kullanılır.

Lipaz kaç olmalı?

Lipaz için evrensel tek bir normal değer yoktur.

Referans aralığı kullanılan laboratuvar yöntemine göre belirgin biçimde değişebilir. Bazı laboratuvarlarda üst sınır 60 U/L civarındayken farklı analiz yöntemlerinde daha yüksek sınırlar kullanılabilir.

Bu nedenle internette görülen “lipaz şu rakamın altında olmalı” bilgisi kişinin kendi sonucuna doğrudan uygulanmamalıdır.

Özellikle pankreatit değerlendirmesinde mutlak rakamdan çok lipazın laboratuvarın referans üst sınırının kaç katına çıktığı önemlidir.

Lipaz yüksekliği neden olur?

Akut pankreatit lipaz yüksekliğinin en önemli nedenlerinden biridir ancak tek neden değildir.

Lipaz şu durumlarda yükselebilir:

• Akut pankreatit
• Kronik pankreatitin bazı alevlenmeleri
• Safra taşı ve safra yollarıyla ilişkili bazı hastalıklar
• Pankreas kanalının tıkanması
• Böbrek fonksiyonlarının azalması
• Bazı mide ve bağırsak hastalıkları
• Bağırsak tıkanıklığı veya iskemi gibi ciddi karın içi durumlar
• Bazı ilaçlar
• Pankreası etkileyen bazı tümörler

Bu nedenle lipaz yüksekliğinin nedeni yalnızca kan testinden belirlenemez.

Lipazın 3 kat yüksek olması ne anlama gelir?

Akut pankreatit tanısında önemli kavramlardan biri lipazın laboratuvar referans üst sınırının en az üç katına yükselmesidir.

Güncel tanı yaklaşımında akut pankreatit için genellikle şu üç kriterden en az ikisinin bulunması aranır:

• Akut pankreatitle uyumlu tipik karın ağrısı
• Lipaz veya amilazın normal üst sınırın en az üç katına yükselmesi
• Görüntülemede akut pankreatitle uyumlu bulgular

Bu nedenle lipazın üç kat yüksek olması pankreatit olasılığını güçlendiren önemli bir bulgudur ancak tek başına bütün klinik bağlamdan bağımsız kesin tanı değildir.

Örneğin laboratuvarın üst sınırı 60 U/L ise 180 U/L üç katına karşılık gelir. Üst sınırı 80 U/L olan başka bir laboratuvarda ise aynı kriter 240 U/L olur.

Bu yüzden yalnızca “lipaz 200” demek yerine laboratuvarın üst sınırına bakmak gerekir.

Lipaz 100, 300, 500 veya 1000 çıkarsa ne demek?

Bu rakamların anlamı laboratuvarın referans aralığı bilinmeden kesin olarak söylenemez.

Lipaz 100 U/L bir laboratuvarda hafif yüksek olabilirken farklı bir yöntemde referans aralığında bulunabilir.

Lipaz 300 veya 500 U/L birçok laboratuvarda belirgin yükseklik anlamına gelebilir ve akut pankreatit dahil nedenler değerlendirilir.

Lipaz 1000 U/L çok belirgin bir artış olabilir ancak yüksekliğin büyüklüğü pankreatitin ne kadar ağır olduğunu güvenilir biçimde göstermez.

Bu önemli bir ayrımdır: Lipaz 2000 olan bir hastanın pankreatiti mutlaka lipazı 500 olan hastadan daha ağır değildir.

Hastalığın şiddeti organ fonksiyonları, dolaşım-solunum durumu, inflamasyon ve klinik seyir üzerinden değerlendirilir.

Lipaz yüksekliği her zaman pankreatit mi?

Hayır.

Lipaz pankreatitle güçlü biçimde ilişkili olsa da böbrek fonksiyon bozukluğu ve bazı karın içi hastalıklar da belirgin lipaz yüksekliğine yol açabilir.

Böbrekler lipazın vücuttan temizlenmesinde rol oynadığı için böbrek fonksiyonu azaldığında lipaz yükselebilir.

Bu nedenle özellikle tipik pankreatit ağrısı bulunmayan bir kişide yüksek lipaz otomatik olarak pankreatit kabul edilmez.

Pankreatitte lipaz ne zaman yükselir ve ne kadar sürer?

Akut pankreatitte lipaz belirtilerin başlamasından sonraki saatlerde yükselmeye başlayabilir.

Genellikle yaklaşık 24 saat içinde en yüksek düzeylerine ulaşabilir ve amilaza göre daha uzun süre yüksek kalabilir. Çoğu hastada yaklaşık 1-2 hafta içinde normale dönebilir.

Bu daha uzun yüksek kalma süresi, hastaneye belirtiler başladıktan birkaç gün sonra başvuran kişilerde lipazın amilazdan daha yararlı olabilmesinin nedenlerinden biridir.

Lipaz mı amilaz mı daha önemli?

Akut pankreatit değerlendirmesinde lipaz genellikle amilaza göre tercih edilir.

Lipaz pankreas kaynaklı hastalıklar açısından daha özgüldür ve pankreatit başladıktan sonra daha uzun süre yüksek kalabilir.

Amilaz ise pankreas dışında özellikle tükürük bezlerinden de kaynaklanabilir.

Bu nedenle güncel pankreatit değerlendirmesinde çoğu durumda yalnızca lipaz ölçümü yeterli olabilir; lipaz ve amilazın rutin olarak birlikte ölçülmesi her hastada ek yarar sağlamaz.

Lipaz normal olduğu halde pankreatit olabilir mi?

Evet, ancak tipik akut pankreatitte lipazın yükselmesi beklenir.

Test çok erken veya hastalığın daha geç döneminde yapılmışsa, bazı kronik pankreas hastalıklarında veya özel klinik durumlarda pankreatit bulunmasına rağmen enzim yükselmesi beklenen düzeyde olmayabilir.

Bu nedenle tipik şiddetli karın ağrısı bulunan bir kişide yalnızca normal lipaz sonucuna bakılarak bütün pankreas hastalıkları dışlanmaz.

Lipaz düşüklüğü ne anlama gelir?

Düşük lipaz çoğu zaman yüksek lipaz kadar klinik önem taşımaz.

Ancak pankreasın uzun süreli ciddi hasar gördüğü kronik pankreatit veya kistik fibrozis gibi bazı durumlarda pankreasın yeterli sindirim enzimi üretememesiyle düşük değerler görülebilir.

Pankreasın ekzokrin fonksiyonunu değerlendirmek için serum lipaz tek başına yeterli değildir. Gerektiğinde dışkıda pankreatik elastaz gibi daha uygun testler kullanılabilir.

Lipaz yüksekliği pankreas kanseri belirtisi midir?

Lipaz bir kanser veya tümör belirteci değildir.

Pankreas kanserinde bazı hastalarda lipaz değişebilir ancak yüksek lipazın çok daha sık ve kanser dışı nedenleri vardır.

Pankreas kanseri şüphesinde yalnızca lipaz veya CA 19-9 sonucuna dayanılmaz. Klinik bulgular ve pankreas görüntülemesi temel değerlendirme araçlarıdır.

Lipaz yüksekliğinde hangi belirtiler önemlidir?

Akut pankreatitte en tipik yakınma ani başlayan, genellikle üst karında hissedilen ve sırta yayılabilen şiddetli ağrıdır.

Bulantı ve kusma eşlik edebilir.

Şiddetli ve sürekli karın ağrısına tekrarlayan kusma, ateş, belirgin halsizlik, nefes darlığı veya tansiyon düşüklüğü gibi belirtiler eşlik ediyorsa yalnızca laboratuvar sonucunu takip etmek yerine hızlı tıbbi değerlendirme gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Lipaz 3 kat yüksekse kesin pankreatit midir?

Tek başına kesin değildir. Normal üst sınırın en az üç katı lipaz akut pankreatit için önemli tanı kriterlerinden biridir; tipik karın ağrısı ve gerektiğinde görüntüleme bulgularıyla birlikte değerlendirilir.

Lipaz 1000 olması pankreatitin ağır olduğu anlamına gelir mi?

Hayır. Çok yüksek lipaz pankreas hasarını destekleyebilir ancak lipazın ne kadar yükseldiği pankreatitin şiddetiyle güvenilir biçimde paralel değildir.

Lipaz testi için aç olmak gerekir mi?

Hazırlık koşulları laboratuvar yöntemine ve birlikte istenen testlere göre değişebilir. Bazı laboratuvarlar belirli süre açlık isteyebileceğinden test öncesinde verilen laboratuvar talimatı esas alınmalıdır.

Kaynaklar

1. American College of Gastroenterology. ACG Clinical Guideline: Management of Acute Pancreatitis. The American Journal of Gastroenterology, 2024.
2. American Gastroenterological Association Institute. Guideline on Initial Management of Acute Pancreatitis. Gastroenterology.
3. U.S. National Library of Medicine. Lipase Tests. MedlinePlus Medical Test.
4. International Association of Pancreatology and American Pancreatic Association. Evidence-Based Guidelines for the Management of Acute Pancreatitis. Pancreatology.

Bugün modern bir tıp fakültesinin simülasyon merkezine girdiğinizde oldukça gerçekçi doğum mankenleriyle karşılaşabilirsiniz.

Öğrenci gerçek bir anneye müdahale etmeden önce fetüsün farklı gelişlerini görür, doğum mekanizmasını öğrenir ve bazı acil durumları güvenli bir ortamda tekrar tekrar çalışabilir.

Bu eğitim anlayışı son derece modern görünüyor.

Ancak temel fikir yeni değil.

Osmanlı tıp tarihinin az bilinen kayıtları, yaklaşık 180 yıl önce Mekteb-i Tıbbiye’de eğitim alan kadınların da modeller üzerinde doğum pratiği yaptığını gösteriyor.

Üstelik elimizde yalnız genel bir anlatı yok.

1842 tarihli düzenlemeye ilişkin kayıtlar, eğitimin nasıl yapılacağını ayrıntılarıyla tarif ediyor:

Haftada iki gün ders.

Erkeklerden ayrı uygulama.

Modeller üzerinde doğum çalışması.

Yaklaşık 60 doğum levhası.

Doğum komplikasyonlarının öğretilmesi.

Sınav.

Ve başarılı olanlara diploma. [1][2]

Başka bir ifadeyle 1840’ların İstanbul’unda doğum bilgisi, yalnız usta bir ebenin yanında gözlem yaparak öğrenilen geleneksel bir beceri olmaktan çıkarılıp sistematik ve uygulamalı bir sağlık eğitimine dönüştürülmeye çalışılıyordu.

1841: “EBELİK YALNIZ TECRÜBE İLE OLMAZ”

Bu dönüşümün zihinsel arka planını dönemin gazetelerinde görmek mümkün.

Ceride-i Havadis’in 1841 tarihli 29. sayısında yayımlanan bir haberde dikkat çekici bir düşünce savunuluyordu:

Ebelik yalnız tecrübeyle öğrenilebilecek bir iş değildi.

Avrupa’da hekimlik gibi ebeliğin de kitapları ve sistematik bir eğitimi vardı. Aynı haberde Fransa’da eğitim görmüş ebe Ventura’nın Mekteb-i Tıbbiye’ye tayin edildiği bildiriliyordu. [3]

Bu birkaç cümle Osmanlı sağlık tarihinde yaşanan zihniyet değişimini özetliyordu.

Tecrübe artık tek başına yeterli görülmüyordu.

Bilgi öğretilecek, uygulama yaptırılacak ve yeterlilik sınanacaktı.

1842’DE EBE SINIFI AÇILDI

Mekteb-i Tıbbiye’de kadınlara yönelik düzenli ebelik dersleri 1842’de başladı. [1][4]

Dönemin kayıtlarında İstanbul’daki Rum, Ermeni ve Musevi ebelerin de haftada iki gün Tıbbiye’ye gelerek derslere katılmaları öngörülüyordu. Eğitim Türkçe verilecekti. [1]

Bu derslerin ilginç bir özelliği vardı.

Uygulamalı bölüm sırasında öğretmenler dışında erkeklerin bulunmaması şart koşulmuştu. [1]

Dönemin toplumsal mahremiyet anlayışı korunurken kadınların modern tıp eğitiminin imkânlarından yararlanabileceği ayrı bir öğretim ortamı oluşturulmaya çalışılıyordu.

MAKET ÜZERİNDE DOĞUM YAPTIRIYORLARDI

1842 tarihli düzenlemenin en şaşırtıcı bölümü eğitim yöntemiydi.

Kaynaklarda öğrencilerin öğretmen ebelerin gözetiminde “fantom” çalışmaları yaptığı belirtiliyor. [1]

Fantom, obstetrik eğitimde kadın pelvisi, doğum kanalı ve fetüsü taklit eden eğitim modeline verilen isimdi.

İstanbul Ansiklopedisi’nin tarihî belgeden aktardığı ifadeyle kadınlar, deri benzeri materyallerden hazırlanmış çocuk modellerini doğum modelleri üzerinde “doğurtarak” uygulama yapıyordu. [1]

Bu ayrıntı son derece önemli.

Çünkü eğitim yalnız anlatım ve ezberden oluşmuyordu.

Öğrenci elini kullanıyordu.

Fetüsün doğum kanalındaki hareketini görüyordu.

Doğum mekanizmasını üç boyutlu bir eğitim aracı üzerinde öğreniyordu.

Bugünkü terminolojiyle bunu erken bir “simülasyon temelli obstetrik eğitim” biçimi olarak değerlendirmek mümkün.

Ancak bunun günümüzde elektronik ve bilgisayar kontrollü simülatörlerle yapılan yüksek gerçeklikli eğitimle aynı teknoloji olduğu düşünülmemeli.

Ortak nokta teknolojiden çok pedagojik ilkedir:

Gerçek hastaya müdahale etmeden önce model üzerinde pratik yapmak.

60 DOĞUM LEVHASI DA VARDI

Maket tek eğitim aracı değildi.

1842 düzenlemesine ilişkin kayıtlarda yaklaşık 60 doğum öğretim tablosundan söz ediliyor. [1]

Bu levhalarda doğumun farklı aşamaları, fetüsün konumları ve doğum sırasında karşılaşılabilecek durumların gösterildiği anlaşılıyor.

Ebe adaylarına ayrıca doğum sırasında ortaya çıkabilecek sorunlar ve hastalıklar öğretiliyordu. [1]

Dolayısıyla Tıbbiye’de üç ayrı öğretim yöntemi bir araya getiriliyordu:

Teorik anlatım.

Görsel eğitim.

Model üzerinde uygulama.

Bu yapı, modern sağlık bilimleri eğitiminde kullanılan “gör–öğren–uygula” yaklaşımının erken tarihsel örneklerinden biri olarak okunabilir.

AVRUPA’DA “OBSTETRIC PHANTOM” GELENEĞİ

Tıbbiye’deki uygulama Avrupa’dan bağımsız ortaya çıkmış değildi.

Doğum modellerinin Avrupa tıp eğitiminde daha eski bir geçmişi bulunuyordu.

Bilimsel literatürde bu modeller “obstetric phantom” veya “obstetric mannequin” olarak tanımlanıyor. [5]

18. yüzyılda Avrupa’nın çeşitli merkezlerinde kadın pelvisi ve fetüsü taklit eden modeller kullanılmaya başlanmıştı.

Bunların en ünlülerinden biri Fransız ebe Angélique Marguerite Le Boursier du Coudray tarafından geliştirilen “La Machine” idi. [5]

Du Coudray’nin modeli kadın gövdesinin alt bölümünü temsil ediyor; pelvis, doğum kanalı, uterus ve fetüs modelleri sayesinde farklı doğum durumlarının canlandırılmasına imkân sağlıyordu.

Modelde deri, keten, kumaş, pamuk ve bazı örneklerde gerçek kemik pelvis gibi materyaller kullanılıyordu. [5]

Du Coudray bu modeller aracılığıyla 18. yüzyıl Fransasında binlerce ebe ve hekimin uygulamalı eğitimine katkıda bulundu.

Günümüze ulaşan örneklerinden biri Fransa’daki Musée Flaubert et d’Histoire de la Médecine koleksiyonunda bulunuyor. [5]

1803’TE ÖNCE FANTOM, SONRA HASTA DENİYORDU

Simülasyonun eğitimdeki yeri 19. yüzyılın başlarında Avrupa obstetrik literatüründe açık biçimde tartışılıyordu.

Alman obstetrisyen Elias von Siebold, 1803 tarihli eserinde doğum eğitimi alacak kişinin uygulamalı eğitimden geçmesi gerektiğini savunuyor ve eğitimin sıralamasını önce fantom, ardından kadavra ve son olarak yaşayan kadınlar üzerinde uygulama şeklinde tarif ediyordu. [5]

Bu düşünce bugünün hasta güvenliği yaklaşımı açısından dikkat çekici derecede tanıdık.

Öğrencinin ilk denemesini gerçek hasta üzerinde yapması yerine önce güvenli bir model üzerinde beceri geliştirmesi amaçlanıyordu.

Yaklaşık kırk yıl sonra İstanbul’daki Tıbbiye’de kadın ebe adaylarının fantom üzerinde çalışması, Osmanlı tıp eğitiminin bu Avrupa pedagojik geleneğini takip ettiğini gösteren önemli bir örnek olarak değerlendirilebilir.

OKUMA YAZMA BİLMEK ŞART DEĞİLDİ

Eğitim yönteminin neden bu kadar görsel ve uygulamalı olduğu konusunda başka bir ayrıntı dikkat çekiyor.

İlk dönem ebe öğrencilerinin tamamının okuryazar olması şart değildi.

Bazı tarih çalışmalarında Ebe Mektebi’ne girişte okuma yazma şartının aranmadığı belirtiliyor. [6]

Dolayısıyla onlarca doğum levhası ve üç boyutlu modeller yalnız öğretimi zenginleştiren yardımcı materyaller değildi.

Aynı zamanda farklı eğitim düzeylerine sahip kadınlara karmaşık anatomik bilgilerin aktarılmasını kolaylaştırıyordu.

Bu durum Avrupa’daki simülasyon eğitiminin gelişimiyle de benzerlik gösteriyor.

Du Coudray’nin eğitim yönteminin başarısında modellerin ve yoğun görsel anlatımın, okuryazarlık düzeyi düşük kırsal ebe adaylarına bilgiyi somutlaştırması önemli rol oynamıştı. [5]

EĞİTİMİN SONUNDA SINAV VARDI

Mekteb-i Tıbbiye’nin amacı yalnız kurs düzenlemek değildi.

Ebelik mesleğinin yeterlilik ölçütlerini belirlemeye çalışıyordu.

Kursa devam eden kadınlar sınava giriyor, başarılı bulunanlara ebelik diploması veriliyordu. [1][2]

Düzenlemede, gerekli eğitime devam etmeyen ve diploma almayanların İstanbul’da ebelik yapmasının önüne geçilmesi hedeflenmişti. [1]

Bu, Osmanlı sağlık sistemindeki daha büyük bir dönüşümün parçasıydı.

Hekimlik, eczacılık ve diğer sağlık mesleklerinde olduğu gibi ebelikte de:

Eğitim.

Sınav.

Belgelendirme.

Meslekî denetim.

giderek birbirine bağlanıyordu.

1845’TE İLK MEZUNLAR

Mekteb-i Tıbbiye’de başlatılan ebelik eğitiminin ilk mezunları 1845’te verildi. [1]

Bazı kaynaklar ilk kurs çevresinde 36 kadından söz ediyor. Nil Sarı’nın aktardığı tarih çalışmalarında bu grubun usta-çırak yöntemiyle yetişmiş ebelerden oluştuğu belirtiliyor. [3]

Başka ikincil kaynaklarda ilk mezun grubunun sayısına ilişkin farklı rakamlar bulunması nedeniyle 36 sayısını bütün kaynakların üzerinde uzlaştığı tartışmasız bir “ilk mezun sayısı” olarak vermek yerine, “ilk kurs için kaynaklarda 36 kadın bilgisi bulunmaktadır” demek daha güvenlidir.

Asıl önemli olan sayıdan çok dönüşümdür.

Kadın artık yalnız “tecrübeli ebe” olarak tanımlanmıyordu.

Eğitim almış, sınanmış ve belgelendirilmiş bir sağlık çalışanına dönüşüyordu.

TIBBİYE’NİN KADINLARA AÇILAN ERKEN KAPILARINDAN BİRİ

Bu hikâyenin eğitim tarihi açısından başka bir önemi daha bulunuyor.

Kadınların Osmanlı’daki yükseköğretim kurumlarına geniş ölçekte katılımından çok önce, sağlık eğitimi kadınların kurumsal öğretimle buluştuğu alanlardan biri olmuştu.

Ebe adayları klasik anlamıyla tıp öğrencisi değildi.

Hekimlik diploması almıyorlardı.

Fakat Tıbbiye’nin hocalarından ders görüyor, eğitim materyallerini kullanıyor, modeller üzerinde uygulama yapıyor ve sınav sonucunda meslekî belge alıyordu. [1][4]

Bu nedenle 1842’deki Ebe Sınıfı yalnız ebelik tarihinin değil, Osmanlı kadınlarının meslekî eğitim tarihinin de önemli dönüm noktalarından biridir.

180 YIL SONRA AYNI EĞİTİM FİKRİ

Bugün doğum simülasyonu çok daha ileri teknolojilerle yapılıyor.

Elektronik anne ve yenidoğan mankenleri kullanılabiliyor.

Fetal kalp atımları simüle edilebiliyor.

Kanama, omuz distosisi ve diğer obstetrik aciller senaryolaştırılabiliyor.

Ekipler aynı vakayı tekrar tekrar çalışabiliyor.

Teknoloji tamamen değişti.

Fakat temel eğitim ilkesi şaşırtıcı biçimde tanıdık:

Önce güvenli ortamda öğren.

Sonra gerçek hastaya müdahale et.

Modern obstetrik simülasyon literatürü de tarihsel phantomların günümüzdeki simülasyon eğitiminin önemli öncülleri olduğunu vurguluyor. [5]

PEKİ TIBBİYE’NİN DOĞUM MAKETİ NEREDE?

Bugün cevaplanmayı bekleyen en ilginç soru bu.

Mekteb-i Tıbbiye’de fantom çalışması yapıldığına ilişkin tarihî kayıt mevcut. [1]

Ancak 1840’larda kullanılan özgün obstetrik modelin günümüze ulaştığını gösteren, tarafımızdan doğrulanabilmiş bir müze kaydı henüz bulunamadı.

Bu nedenle Avrupa müzelerinde günümüze ulaşmış tarihî obstetrik phantomların fotoğraflarını “Tıbbiye’de kullanılan maket” diye sunmak doğru değildir.

Onlar yalnız aynı eğitim geleneğinin Avrupa’daki günümüze ulaşmış örnekleridir.

Tıbbiye’nin kendi modelinin nereden getirildiği, kim tarafından üretildiği, hangi materyallerden yapıldığı ve bugün herhangi bir koleksiyonda bulunup bulunmadığı ise araştırılması gereken ayrı bir tıp tarihi sorusudur.

BİR MAKETTEN DAHA FAZLASI

Mekteb-i Tıbbiye’deki doğum fantomunun hikâyesi aslında bir eğitim aracının hikâyesinden daha büyüktür.

Osmanlı tıp eğitimindeki zihniyet değişimini gösterir.

Tecrübenin yanına bilimsel bilgi konulmuştur.

Sözlü anlatımın yanına görsel eğitim eklenmiştir.

Gözlemin yanına uygulama getirilmiştir.

Mesleğin yanına sınav ve diploma konulmuştur.

Ve gerçek hastadan önce öğrenciye hata yapabileceği güvenli bir eğitim ortamı oluşturulmaya çalışılmıştır.

Bugün adına “simülasyon temelli sağlık eğitimi” dediğimiz yaklaşımın temel düşüncesi budur.

1842’de Galatasaray’daki Mekteb-i Tıbbiye’de kullanılan teknoloji elbette bugünkünden çok farklıydı.

Ama eğitim sorusu aynıydı:

Bir sağlık çalışanına gerçek bir insanın hayatını emanet etmeden önce, ona nasıl güvenli biçimde uygulama yaptırabiliriz?

Mekteb-i Tıbbiye’nin yaklaşık 180 yıl önce verdiği cevaplardan biri şuydu:

Önce model üzerinde öğret.

KAYNAKLAR

[1] Reşad Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi, “Ebe, Ebe Mektebi, Ebe Okulları”. 20 Safer 1258 / 2 Nisan 1842 tarihli düzenlemenin özeti; haftada iki gün eğitim, fantom uygulaması, yaklaşık 60 doğum levhası, diploma ve meslek denetimine ilişkin kayıtlar.

[2] TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mekteb-i Tıbbiyye”. Mekteb-i Tıbbiye’de kadınlara ebelik dersleri ve uygulamalarının 1842’de başlamasına ilişkin bölüm.

[3] Nil Sarı, Osmanlı’da kadın sağlık çalışanları ve ebelik eğitimi üzerine çalışmalar; Ceride-i Havadis, No. 29, 1841’de Ventura’nın Mekteb-i Tıbbiye’ye tayini ve ilk ebelik kurslarına ilişkin değerlendirmeler.

[4] Mekteb-i Tıbbiye ve Osmanlı’da meslekî kadın eğitiminin tarihini inceleyen akademik çalışmalar; 1842-1845 ebelik eğitimi ve ilk diplomalı gruplara ilişkin bölümler.

[5] Scharf JL, Bringewatt A, Dracopoulos C, Rody A, Weichert J, Gembicki M. “La Machine: Obstetric Phantoms of Madame Du Coudray … Back to the Roots.” Journal of Medical Education and Curricular Development. 2022;9. Obstetrik phantomların gelişimi, Du Coudray’nin La Machine modeli ve simülasyon temelli doğum eğitiminin tarihçesi.

[6] Osmanlı’da Ebe Mektebi ve kadınların meslekî eğitimi üzerine tarih çalışmaları; ilk dönemlerde okuryazarlık şartı ve ilk mezun grubunun yapısına ilişkin değerlendirmeler.

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: