Kamu personelinin disiplin soruşturmalarında hangi delillerle cezalandırılabileceğine ilişkin dikkat çeken bir karar verildi. İstanbul 19. İdare Mahkemesi, hakkında somut ve yeterli delil bulunmadan kınama cezası verilen sağlık çalışanına ilişkin işlemi iptal etti.

Kararın merkezinde önemli bir hukuk ilkesi yer aldı: Disiplin cezası yalnızca ihtimal, kanaat veya varsayıma dayandırılamaz.

OLAY SOYUNMA ODASINDA BULUNAN İLAÇLARLA BAŞLADI

Türk Sağlık-Sen tarafından kamuoyuna duyurulan karara göre olay, Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi'nde yaşandı.

Bir servisin soyunma odasındaki bazı dolaplarda ilaç bulundu. Bunun üzerine yürütülen disiplin soruşturması sonucunda serviste görev yapan bir hemşireye kınama cezası verildi.

Ancak uyuşmazlık yargıya taşındığında, cezaya dayanak oluşturabilecek deliller mahkemenin incelemesine konu oldu.

İLAÇLARI KİMİN KOYDUĞU BELİRLENEMEDİ

Mahkemenin değerlendirmesinde, söz konusu ilaçların dolaplara kim tarafından konulduğunun ve sağlık çalışanının ilaçların stoklanmasına iştirak ettiğinin somut biçimde ortaya konulamadığı belirtildi.

Dosyada sağlık çalışanının söz konusu eylemi gerçekleştirdiğini gösterecek yeterli bilgi ve belgenin bulunmadığı değerlendirmesi öne çıktı.

İdarenin ise serviste görev yapan personelin böyle bir uygulamadan haberdar olmamasının mümkün olmadığı yönündeki değerlendirmesinden hareket ettiği belirtildi.

İşte kararın en dikkat çekici noktalarından biri de burada ortaya çıktı.

“BİLMEMESİ MÜMKÜN DEĞİL” YAKLAŞIMI CEZA İÇİN YETERLİ OLMADI

Mahkeme, kişinin bir olaydan haberdar olduğu veya eyleme katıldığı yönündeki varsayımın tek başına disiplin cezası verilmesi için yeterli kabul edilemeyeceği sonucuna vardı.

Disiplin hukukunda kişiye isnat edilen fiilin somutlaştırılması ve cezalandırmayı gerektiren eylemin yeterli delillerle ortaya konulması gerekiyor.

Başka bir ifadeyle, bir kamu çalışanının “biliyor olması gerektiği”, “haberdar olmamasının mümkün olmadığı” veya benzeri bir kanaat, kişinin cezaya konu fiili gerçekleştirdiğinin kanıtı yerine geçmiyor.

MAHKEME KINAMA CEZASINI İPTAL ETTİ

İstanbul 19. İdare Mahkemesi, dosyadaki bilgi ve belgeleri değerlendirdikten sonra sağlık çalışanına verilen kınama cezasının hukuka uygun olmadığı sonucuna vardı ve işlemi iptal etti.

Karar, disiplin soruşturmalarında idarenin yalnızca bir kanaate ulaşmasının yeterli olmadığını; cezaya konu fiil ile personel arasındaki bağın delillerle ortaya konulmasının önemini bir kez daha gündeme taşıdı.

DİSİPLİN CEZASINDA SOMUT DELİL NEDEN ÖNEMLİ?

Disiplin cezaları kamu görevlisinin özlük dosyasından mesleki geleceğine kadar çeşitli sonuçlar doğurabildiği için, cezaya esas alınan fiilin hukuken ortaya konulması büyük önem taşıyor.

Danıştay kararlarında da disiplin cezasına konu fiillerin somutlaştırılması ve isnadın yeterli ve inandırıcı delillerle ortaya konulması gerektiğine ilişkin değerlendirmeler bulunuyor.

Bu nedenle disiplin soruşturmasında yalnızca bir olayın meydana gelmiş olması yeterli değil. Cezalandırılan kişinin o olay kapsamındaki sorumluluğunun da hukuken ortaya konulması gerekiyor.

KARAR TÜM DİSİPLİN CEZALARINI OTOMATİK OLARAK ETKİLEMİYOR

Kararı, “delil yoksa hiçbir şekilde disiplin cezası verilemez” biçiminde genelleştirmek doğru değil.

Her disiplin soruşturması kendi olayları, tutanakları, tanık anlatımları, belgeleri ve diğer delilleri çerçevesinde değerlendiriliyor.

Bu kararın öne çıkan yönü ise somut olayda sağlık çalışanına isnat edilen eylem yeterli şekilde ortaya konulmadan, varsayımdan hareketle ceza tesis edilmesinin hukuka uygun bulunmaması.

Dolayısıyla kararın verdiği temel mesaj oldukça açık:

Disiplin cezası bir ihtimale değil, ortaya konulmuş bir fiile ve bunu destekleyen hukuken yeterli delillere dayanmalı.

Ancak bu sonuç, kirpik uzatmanın tek başına göz hastalığına neden olduğunu kanıtlamıyor. Araştırmanın tasarımı, katılımcı sayısı ve karşılaştırma biçimi nedeniyle bulguların ilişki düzeyinde değerlendirilmesi gerekiyor.

10 veya daha fazla uygulamada dikkat çeken fark

Pirogov Memorial National Medical University araştırmacılarının çalışmasında 17–25 yaşları arasındaki 345 kadın değerlendirildi.

Bunların 86’sı kirpik uzatma işlemi yaptırmıştı. Kirpik uzatma grubundaki 56 katılımcı 10’dan az, 30 katılımcı ise 10 veya daha fazla uygulama yaptırmıştı.

Araştırmacılar göz muayenesinin yanı sıra gözyaşı testleri, meibografi adı verilen meibomian bez görüntülemesi ve Demodex incelemesi yaptı.

Meibografi sonuçlarında, 10 veya daha fazla kirpik uzatma seansı geçiren grupta meibomian bez disfonksiyonu bulguları yüzde 85 oranında görülürken, 10’dan az uygulama yaptıran grupta bu oran yüzde 30 olarak bildirildi.

Araştırmacılar ayrıca uygulama sıklığı ile bezlerdeki değişiklikler arasında orta düzeyde pozitif ilişki saptadı.

Meibomian bezleri neden önemli?

Meibomian bezleri göz kapaklarının kenarında bulunan küçük yağ bezleridir. Bu bezlerin ürettiği yağ tabakası gözyaşının çok hızlı buharlaşmasını önlemeye yardımcı olur.

Bezlerin kanallarının tıkanması veya salgının yapısının bozulması, gözyaşı tabakasının kararsızlaşmasına ve buharlaşmaya bağlı göz kuruluğuna katkıda bulunabilir.

Meibomian bez disfonksiyonu olan kişilerde yanma, batma, yabancı cisim hissi, kızarıklık, sulanma ve zaman zaman bulanık görme görülebilir.

Araştırmada hangi şikâyetler bildirildi?

Kirpik uzatma yaptıranların yüzde 48’i ilk uygulamanın ardından bir tür rahatsızlık yaşadığını bildirdi.

Katılımcılar arasında göz rahatsızlığı yüzde 53, sulanma yüzde 43 ve kızarıklık yüzde 39 oranında bildirildi.

Yabancı cisim hissi yüzde 17, bulanık görme yüzde 12 ve göz kapağı şişliği ise yüzde 10 oranında kaydedildi.

Gözyaşı filminin ne kadar süre kararlı kaldığını gösteren gözyaşı kırılma süresinde de azalma bildirildi. Araştırmacılar bu sonucu göz yüzeyindeki gözyaşı dengesinin bozulabileceğine işaret eden bir bulgu olarak değerlendirdi.

Kirpik uzatma Demodex akarlarına mı neden oluyor?

Bu konuda dikkatli olmak gerekiyor.

Demodex, insanların kıl köklerinde ve yağ bezlerinde yaşayabilen mikroskobik akarlardır. Sağlıklı kişilerde de bulunabilir ve tek başına görülmesi hastalık anlamına gelmez.

Çalışmanın yayımlanmış bilimsel özetinde Demodex, katılımcıların yüzde 68’inde tespit edildi ve bu oran kirpik uzatma sıklığından bağımsız olarak bildirildi.

Bu nedenle mevcut verilerden “kirpik uzatma Demodex oluşturuyor” veya “kirpik uzatma yaptıranlarda mutlaka akar gelişiyor” sonucu çıkarılamaz.

Güncel haberlerde ayrıca düzenli kirpik uzatma kullanan 25 kişilik ayrı bir incelemede 24 kişide Demodex bulunduğu bilgisi aktarıldı. Ancak bu küçük alt grupta uzatma kullanmayan karşılaştırma grubunun olmaması, nedensellik kurulmasını engelliyor.

Demodex zaten yaygın görülebilen bir mikroorganizma olduğu için yalnızca varlığının gösterilmesi, kirpik uzatma işleminin buna yol açtığını kanıtlamaz.

Kirpik yapıştırıcıları da göz yüzeyini etkileyebilir

Kirpik uzatma işlemlerinde kullanılan yapıştırıcılar ayrı bir risk alanı oluşturuyor.

Bilimsel literatürde özellikle siyanoakrilat bazlı yapıştırıcılarla temasın veya buharlaşan maddelerin bazı kişilerde göz kapağı dermatiti, alerjik blefarit, konjonktivit ve göz yüzeyi tahrişiyle ilişkili olduğu bildirilmiş durumda.

Bazı ürünlerde formaldehit açığa çıkması da uzun süredir tartışılan sorunlardan biri.

Bu reaksiyonlar herkeste ortaya çıkmaz. Ürünün içeriği, uygulama tekniği, kişinin alerji eğilimi ve göz yüzeyinin mevcut durumu riski değiştirebilir.

Kirpik uzatma göz kuruluğunu nasıl etkileyebilir?

Birkaç olası mekanizma üzerinde duruluyor.

Kirpiklerin ağırlaşması veya normal kırpma hareketinin değişmesi gözyaşının göz yüzeyine eşit yayılmasını etkileyebilir.

Kirpik diplerini temizlemenin zorlaşması kapak kenarında artıkların birikmesine katkıda bulunabilir.

Yapıştırıcı ve diğer kozmetik maddeler hassas kişilerde tahrişe yol açabilir.

Meibomian bezlerinin ağızlarının bulunduğu kirpik hattındaki kronik irritasyon da gözyaşının yağ tabakasının kalitesini etkileyebilir.

Bunların her biri biyolojik olarak mümkün görünse de uzun dönemli etkilerin büyüklüğünü belirlemek için daha güçlü çalışmalar gerekiyor.

Çalışmanın önemli sınırlılıkları var

Yüzde 85 rakamı dikkat çekici olsa da bağlamından koparılmamalı.

Bu oran, 10 veya daha fazla kirpik uzatma uygulaması yaptırmış yalnızca 30 katılımcının bulunduğu alt gruptan geliyor.

Araştırma randomize kontrollü bir çalışma değil. Kimin ne sıklıkta uygulama yaptıracağı araştırmacılar tarafından belirlenmedi.

Kirpik uzatma işlemleriyle göz bulguları arasında ilişki görülmesi, bu değişikliklerin tek nedeninin kirpik uzatma olduğunu göstermez.

Kullanılan yapıştırıcıların türü, uygulama tekniği, göz kapağı hijyeni ve kozmetik alışkanlıkları gibi başka faktörler de sonuçları etkileyebilir.

Mevcut veriler bu nedenle “kirpik uzatma kesin olarak kronik göz hastalığı yapar” şeklinde yorumlanmamalı.

Riski azaltmak için ne yapılabilir?

Kirpik uzatma yaptıran kişilerin kirpik diplerini tamamen temizlemekten kaçınması doğru değildir. Göz kapağı hijyeninin aksaması kirpik hattında yağ, deri artığı ve mikroorganizmaların birikmesini kolaylaştırabilir.

Uygulamanın hijyen standartlarına uygun ortamda ve deneyimli kişiler tarafından yapılması, kullanılan ürünlerin içeriğinin bilinmesi ve gözle doğrudan temasın önlenmesi önemlidir.

Daha önce kirpik yapıştırıcılarına karşı belirgin reaksiyon yaşayan kişiler yeniden uygulama yaptırmadan önce sağlık profesyoneline danışmalıdır.

Gözde sürekli kızarıklık, yanma, ağrı, ışığa hassasiyet, belirgin şişlik veya görmede azalma gelişirse kozmetik işlemi sürdürmek yerine göz muayenesi gerekir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel sağlık bilgisi sunar ve kişisel tanı ya da tedavinin yerine geçmez. Kirpik uzatma sonrası devam eden ağrı, kızarıklık, şişlik, akıntı veya görme değişikliği varsa göz hastalıkları uzmanına başvurun.

KAYNAKLAR

Acta Ophthalmologica — EVER 2025 Abstracts; Harkusha V, Zhmud T, Melnyk O. Aesthetics vs. physiology: the impact of cosmetic procedure on meibomian glands

Tear Film & Ocular Surface Society — Lifestyle Report: Impact of Cosmetics on the Ocular Surface

European Academy of Allergy and Clinical Immunology — Drug-Induced Periocular and Ocular Surface Disorders Position Paper

Medical Hypothesis, Discovery & Innovation in Ophthalmology — Eyelid Cosmetic Enhancements and Their Associated Ocular Adverse Effects

Ophthalmic and Physiological Optics — Ocular Disorders Due to Eyelash Extensions

Muğla Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nden üzücü bir haber geldi. Hastanenin İnsan Kaynakları Birimi’nde görev yapan Merve Arkan hayatını kaybetti.

Merve Arkan’ın vefatı, birlikte görev yaptığı çalışma arkadaşları başta olmak üzere hastane camiasında büyük üzüntüyle karşılandı.

MUĞLA EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ’NDEN TAZİYE MESAJI

Muğla Eğitim ve Araştırma Hastanesi de Merve Arkan’ın vefatının ardından başsağlığı mesajı yayımladı.

Hastane tarafından yapılan açıklamada, İnsan Kaynakları Birimi çalışanlarından Merve Arkan’ın vefatından duyulan derin üzüntü dile getirilerek ailesine, yakınlarına ve çalışma arkadaşlarına başsağlığı temennisinde bulunuldu.

HASTANE CAMİASINI ÜZEN KAYIP

İnsan Kaynakları Birimi’nde görev yapan Merve Arkan, hastanenin idari kadrosunda çalışma hayatını sürdürüyordu. Arkan’ın genç yaşta hayatını kaybetmesi, mesai arkadaşlarını ve kendisini tanıyanları yasa boğdu.

Merve Arkan’a Allah’tan rahmet; ailesine, yakınlarına, çalışma arkadaşlarına ve Muğla Eğitim ve Araştırma Hastanesi camiasına başsağlığı ve sabır diliyoruz.

Kamuda 4/D statüsünde çalışan sürekli işçilerin yıllardır gündemde tuttuğu tayin ve yer değişikliği sorununda tarihi bir eşik aşıldı.

Anayasa Mahkemesi kararını verdi.

Sürekli işçilerin yer değişikliğinin önünde yıllardır duran temel hukuki engellerden biri Anayasa’ya aykırı bulundu ve iptal edildi.

Ancak işçilerin bekleyişi bitmedi.

Şimdi binlerce çalışanın aklında aynı soru var:

Hukuki engel kaldırıldığına göre yeni sistem için daha ne bekleniyor?

AYM’DEN ÇOK ÖNEMLİ KARAR

Anayasa Mahkemesi, 26 Kasım 2025 tarihli E.2025/100, K.2025/242 sayılı kararında 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin geçici 23. maddesindeki “çalıştırıldıkları teşkilat ve birimde” ibaresini Anayasa’ya aykırı bularak iptal etti.

Söz konusu düzenleme, taşerondan sürekli işçi kadrosuna geçirilen çalışanların kadroya geçmeden önce çalıştıkları teşkilat ve birimin dışına yer değiştirmelerine imkân tanımıyordu.

AYM’nin değerlendirmesi ise dikkat çekiciydi.

Yüksek Mahkeme, işçilerin yer değişikliğini gerektirecek makul nedenlerin ortaya çıkabileceğine işaret etti.

Daha da önemlisi, iş ve kadro durumunun uygun olduğu durumlarda işçinin makul gerekçelere dayanan yer değişikliği talebinin değerlendirilmesinin mümkün olması gerektiğini ortaya koydu.

Böylece yıllardır “çakılı kadro” olarak adlandırılan uygulamanın hukuki dayanaklarından biri için çok önemli bir karar verilmiş oldu.

İŞÇİ NEDEN TAYİN İSTER?

Çünkü hayat yalnızca işe giriş tarihinde verilen bir karardan ibaret değil.

İnsan evleniyor.

Eşi başka şehirde çalışıyor.

Çocuğu oluyor.

Anne veya babası hastalanıyor.

Kendisinin sağlık durumu değişiyor.

Ailesinin bakım sorumluluğunu üstlenmek zorunda kalıyor.

Bazen yıllar içinde yaşamın bütün şartları değişiyor.

Ancak 4/D kapsamındaki binlerce sürekli işçi için mevzuattaki kategorik engel yıllarca aynı kaldı.

AYM’nin kararı tam olarak bu noktada önem taşıyor.

Bir işçinin yer değişikliği talebinin mutlaka kabul edilmesi ile bu talebin hiçbir şekilde değerlendirilememesi aynı şey değil.

Kamu hizmetinin gerekleri, iş gücü ihtiyacı ve kadro durumu elbette dikkate alınabilir.

Ancak AYM, makul nedenlere dayanan taleplerin değerlendirilmesine dahi imkân vermeyen mutlak yasağın çalışanların korunmasına ilişkin devletin yükümlülüğüyle bağdaşmadığı sonucuna vardı.

9 ARALIK YAKLAŞIYOR

Kararla ilgili en önemli ayrıntılardan biri de yürürlük tarihi.

AYM iptal hükmünün Resmî Gazete’de yayımlanmasından dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar verdi.

Karar 9 Mart 2026’da yayımlandı.

Dolayısıyla kritik tarih 9 Aralık 2026.

Bu nedenle bugün itibarıyla “AYM kararı yürürlüğe girdi ve bütün 4/D işçiler doğrudan tayin hakkı kazandı” demek doğru değil.

Ancak başka bir gerçek daha var:

9 Aralık giderek yaklaşıyor.

İşte işçilerin “Daha ne bekleniyor?” sorusu tam da burada önem kazanıyor.

DOKUZ AY BEKLEMEK İÇİN Mİ, HAZIRLANMAK İÇİN Mİ?

Anayasa Mahkemesinin iptal hükmünün yürürlüğünü dokuz ay ertelemesi kamu otoritesine önemli bir hazırlık zamanı sağladı.

Bu sürenin sonunda ortaya çıkacak yeni hukuki durumun nasıl yönetileceğinin şimdiden belirlenmesi gerekiyor.

Çünkü cevap bekleyen çok sayıda soru var.

Eş durumu mazereti nasıl değerlendirilecek?

Sağlık nedeniyle yer değişikliği hangi şartlarda yapılabilecek?

Engelli çalışanların durumu ne olacak?

İller arası yer değişikliği nasıl gerçekleştirilecek?

Aynı kurumun farklı teşkilatları arasında geçiş mümkün olacak mı?

Boş pozisyon ve iş gücü ihtiyacı nasıl belirlenecek?

Başvurular hangi tarihte başlayacak?

Başvuruyu hangi makam değerlendirecek?

Ret kararlarında gerekçe aranacak mı?

Kurumların birbirinden tamamen farklı uygulamalar geliştirmesinin önüne nasıl geçilecek?

Bunlar 9 Aralık günü düşünülmeye başlanacak sorular olmamalı.

BÜROKRASİ Mİ, SİYASİ İRADE Mİ?

Tam da bu noktada 4/D işçilerin bekleyişinin yalnızca “bürokratik bir gecikme” olarak tanımlanması da yeterli olmayabilir.

Çünkü böylesine kapsamlı bir personel meselesi yalnızca kurumların insan kaynakları birimlerinin çözebileceği teknik bir konu değil.

Mevzuat var.

Kamu personel politikası var.

Kurumların personel ihtiyacı var.

Merkezi idarenin koordinasyonu var.

Ve nihayetinde siyasi karar alma mekanizması var.

Bu nedenle sorumluluğun hangi aşamada bulunduğunun çalışanlara açık biçimde anlatılması gerekiyor.

Sorun teknik hazırlıksa, hazırlığın hangi aşamada olduğu açıklanmalı.

Yeni bir yasal düzenleme gerekiyorsa bunun takvimi ortaya konulmalı.

İdari düzenlemeler hazırlanıyorsa çerçevesi kamuoyuyla paylaşılmalı.

Siyasi bir karar gerekiyorsa o kararın gecikmemesi sağlanmalı.

Çünkü belirsizliğin yükünü yine çalışanlar taşıyor.

4/D İŞÇİLER AYRICALIK İSTEMİYOR

Burada çok önemli bir ayrım yapılmalı.

4/D işçilerin yer değişikliği talebini, “her çalışan istediği zaman istediği şehre gitsin” şeklinde okumak doğru değil.

Böyle bir sistem zaten kamu hizmetinin gerçekleriyle bağdaşmaz.

İşçi de bunun farkında.

Talep edilen şey sınırsız bir tayin hakkı değil.

Talep edilen şey; eş durumu, sağlık, engellilik, aile bütünlüğü ve benzeri makul gerekçelerin objektif kriterlerle değerlendirilebildiği adil bir sistem.

İş ve personel ihtiyacının gözetildiği ancak insan hayatının gerçeklerinin de yok sayılmadığı bir düzenleme.

AYM’nin kararının açtığı yol da esas olarak burada önem kazanıyor.

AYM KARARINI VERDİ, ŞİMDİ SIRA KİMDE?

Yıllardır tartışılan meselenin hukuki ayağında artık çok önemli bir karar var.

Anayasa Mahkemesi değerlendirmesini yaptı.

Mutlak engeli Anayasa’ya aykırı buldu.

İptal kararını verdi.

Yeni hukuki dönemin başlayacağı tarih de belli.

9 Aralık 2026.

Şimdi sorumluluk yürütme ve idarenin önünde.

Türkiye’nin bu tarihe hazırlıksız yakalanmaması gerekiyor.

Çünkü düzenleme yapılmadan veya uygulamanın sınırları belirlenmeden girilecek yeni dönem başka mağduriyetlere yol açabilir.

Bir kurum farklı, başka bir kurum farklı uygulama yaparsa sorun çözülmez; yalnızca biçim değiştirir.

4/D işçinin önündeki “çakılı kadro” engelinin yerini bu kez idari belirsizlik almamalı.

AİLESİNDEN AYRI YAŞAYAN İŞÇİNİN TAKVİMİ DE İŞLİYOR

Bu tartışmayı yalnızca kanun maddeleri üzerinden okumak da eksik kalır.

Çünkü her dosyanın arkasında bir insan var.

Eşinden ayrı yaşayan var.

Çocuğuna kilometrelerce uzaktan ebeveynlik yapmaya çalışan var.

Sağlık problemi nedeniyle ailesinin desteğine ihtiyaç duyan var.

Yaşlı anne ve babasına bakmak isteyen var.

Onların hayatında da takvim işliyor.

Bu nedenle 4/D işçiler artık yalnızca karar değil, somut bir yol haritası bekliyor.

Kimler başvurabilecek?

Hangi mazeretler değerlendirilecek?

Başvurular ne zaman başlayacak?

Hangi kriterler uygulanacak?

Ve en önemlisi, yeni düzenleme ne zaman açıklanacak?

Anayasa Mahkemesi hukuki engeli kaldırdı.

9 Aralık yaklaşıyor.

4/D işçilerin tayin bekleyişi ise sürüyor.

Artık soruyu onların ağzından sormak gerekiyor:

Daha ne bekleniyor?

KAYNAKLAR

Anayasa Mahkemesi, E.2025/100, K.2025/242, 26 Kasım 2025.

Anayasa Mahkemesi, Sürekli İşçi Kadrosuna Geçirilen İşçilerin Yer Değiştirmelerine İmkân Tanımayan Kurala İlişkin İtiraz Başvurusu Hakkında Karar.

Resmî Gazete, 9 Mart 2026.

375 sayılı Kanun Hükmünde Kararname, Geçici Madde 23.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2024/14198, K.2025/1316.

Çay veya kahveyi çok sıcak içmek, özofagusun yassı hücreli kanseri olarak bilinen belirli bir kanser türünün riskinin daha yüksek olmasıyla ilişkili olabilir. Yaklaşık 1 milyon yetişkinin verilerini inceleyen geniş bir İngiltere araştırmasında, içeceklerini “çok sıcak” tercih ettiğini söyleyenlerde risk, “ılık” tercih edenlere kıyasla yaklaşık üç kat daha yüksek bulundu.

Ancak bu bulgu, çok sıcak içeceklerin tek başına kanser yaptığı anlamına gelmiyor. Araştırma gözlemsel nitelikteydi ve katılımcıların içecek sıcaklıkları termometreyle ölçülmedi. İnsanlardan içeceklerini “ılık”, “sıcak” veya “çok sıcak” şeklinde tanımlamaları istendi.

Yaklaşık 1 milyon kişinin verileri incelendi

International Journal of Cancer’da yayımlanan araştırmada UK Biobank ile Million Women Study adlı iki büyük kohorttan toplam 977 bin 282 kişinin verileri değerlendirildi.

Araştırmacılar katılımcıların çay ve kahve tüketim sıklıklarını, içeceklerini hangi sıcaklıkta tercih ettiklerini ve takip döneminde ortaya çıkan özofagus kanserlerini inceledi.

Takip sırasında toplam 2 bin 348 özofagus kanseri kaydedildi. Bunların 1.045’i yassı hücreli karsinom, 1.303’ü ise adenokarsinomdu.

İçecek sıcaklığı ile belirgin ilişki özellikle yassı hücreli karsinomda görüldü. Adenokarsinom için benzer ölçüde güçlü bir ilişki saptanmadı.

“Çok sıcak” tercih edenlerde risk yaklaşık üç kat yüksekti

İçeceklerini ılık tüketenlerle karşılaştırıldığında, “sıcak” içtiğini bildirenlerde özofagusun yassı hücreli kanseri riski yaklaşık 1,7 kat daha yüksekti.

“Çok sıcak” tercih edenlerde ise risk yaklaşık üç kat düzeyine çıktı.

Buradaki “üç kat” ifadesi göreceli riski anlatıyor. Bu kanser türü toplumda görece seyrek görüldüğü için, göreceli riskteki artış kişinin mutlaka kansere yakalanacağı anlamına gelmiyor.

Günde 6 veya daha fazla sıcak içecek de araştırıldı

Çalışmada yalnızca sıcaklık değil, tüketim sıklığı da değerlendirildi.

İçecek sıcaklığı hesaba katıldıktan sonra günde altı veya daha fazla sıcak içecek tüketenlerde yassı hücreli özofagus kanseri riski, günde altıdan az tüketenlere göre yüzde 71 daha yüksek bulundu.

Bu bulgu da gözlemsel bir ilişkiyi gösteriyor. Tüketim miktarının tek başına kansere yol açtığı şeklinde yorumlanmaması gerekiyor.

65 derece sınırı ne anlama geliyor?

Dünya Sağlık Örgütü bünyesindeki Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı, 65 derecenin üzerindeki içeceklerin tüketilmesini “insanlar için muhtemelen kanserojen” olarak sınıflandırıyor.

Bu değerlendirme özellikle çok yüksek sıcaklıkta tüketilen içeceklerle özofagus kanseri arasındaki uzun yıllara dayanan epidemiyolojik verilere dayanıyor.

Ancak mevcut İngiltere araştırmasında katılımcıların içecekleri gerçek zamanlı olarak ölçülmedi. Dolayısıyla araştırmadaki “çok sıcak” grubunun her içeceğinin 65 derece veya üzerinde olduğunu söylemek mümkün değil.

Bu ayrım önemli. Çalışma, kişilerin kendi bildirdiği sıcaklık tercihi ile kanser riski arasındaki ilişkiyi gösteriyor; kesin bir derece eşiğini belirlemiyor.

Neden sıcaklık risk oluşturabilir?

Araştırmacıların üzerinde durduğu mekanizma, tekrarlayan ısı hasarı.

Aşırı sıcak sıvılar yemek borusunu döşeyen hücrelerde termal hasara yol açabilir. Bu hasarın yıllar boyunca tekrarlanmasının kronik inflamasyon ve hücresel yenilenme süreçlerini etkileyerek kansere yatkınlığı artırabileceği düşünülüyor.

Bu biyolojik açıklama makul kabul edilse de yeni çalışma mekanizmayı doğrudan test etmedi.

Çay veya kahvenin kendisi suçlu değil

Araştırmanın önemli noktalarından biri de bu.

Elde edilen bulgular, çay veya kahvenin içerdiği maddelerin kanser riskini artırdığını göstermiyor. İlişki daha çok içeceğin tüketildiği sıcaklıkla bağlantılı görünüyor.

Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı da daha önce yaptığı değerlendirmede risk açısından asıl dikkatin içeceğin türünden çok çok yüksek tüketim sıcaklığına yönelmesi gerektiğini belirtmişti.

Çayı ne kadar bekletmek gerekir?

Araştırma herkese uygulanabilecek kesin bir “kaç dakika bekleyin” süresi vermiyor. Bardak büyüklüğü, ortam sıcaklığı, içeceğin başlangıç sıcaklığı ve süt eklenip eklenmemesi soğuma süresini değiştiriyor.

Pratik yaklaşım, ağzı yakacak veya içmeyi rahatsız edecek kadar sıcak içecekleri hemen tüketmemek ve rahatça içilebilecek sıcaklığa gelmesini beklemek.

İçeceğin sıcaklığını düşürmek, kişinin değiştirebileceği basit bir alışkanlık olduğu için araştırmacılar bunu makul bir korunma yaklaşımı olarak değerlendiriyor.

“Üç kat risk” korkutucu görünse de bağlam önemli

Göreceli risk artışı tek başına kişinin gerçek hayattaki riskini anlatmaz.

Özofagusun yassı hücreli kanseri İngiltere gibi birçok Batı ülkesinde görece nadir görülüyor. Bu nedenle düşük bir başlangıç riskinin üç katına çıkması ile toplumda çok yaygın görülen bir hastalığın riskinin üç katına çıkması aynı anlama gelmez.

Ayrıca sigara ve alkol kullanımı, özellikle yassı hücreli özofagus kanseri açısından çok daha iyi bilinen risk faktörleri arasında yer alıyor.

Çalışmanın güçlü ve zayıf yönleri

Araştırmanın en önemli gücü çok büyük bir katılımcı grubunu uzun süre izlemesi ve iki geniş İngiltere kohortundan yararlanması.

Buna karşılık içecek sıcaklığının kişilerin kendi beyanına dayanması önemli bir sınırlılık. “Sıcak” veya “çok sıcak” kavramları kişiden kişiye değişebilir.

Araştırma gözlemsel olduğu için ölçülmeyen yaşam tarzı veya beslenme faktörlerinin sonuçlara katkı sağlamış olması da tamamen dışlanamaz.

Bu nedenle bulgular güçlü bir ilişki gösterse de tek başına kesin neden-sonuç kanıtı olarak değerlendirilemez.

Önceki araştırmalarla uyumlu

Çok sıcak içecekler ile özofagus kanseri arasındaki ilişki ilk kez bildirilmiyor.

Asya, Afrika, Güney Amerika ve Orta Doğu’da yapılan önceki araştırmalar da özellikle yaklaşık 70 derece civarında veya daha yüksek sıcaklıklarda tüketilen çay ve maté gibi içeceklerle özofagus kanseri arasında ilişki bulunduğunu göstermişti.

Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı bu kanıtları değerlendirerek 2016 yılında 65 derecenin üzerindeki çok sıcak içecek tüketimini Grup 2A, yani “insanlar için muhtemelen kanserojen” kategorisine aldı.

Yeni İngiltere çalışmasının önemi ise benzer ilişkinin çay ve kahvenin yaygın tüketildiği Batılı bir toplumda, çok daha büyük bir örneklemde gösterilmiş olması.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel sağlık bilgilendirmesi amacı taşır. Tek bir araştırmanın sonucu kişisel kanser riskini belirlemez. Yutma güçlüğü, açıklanamayan kilo kaybı veya uzun süren yutma ağrısı gibi yakınmalarda sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

KAYNAKLAR

Papier K, Gaitskell K, Floud S, Reeves GK — Hot Drinks and Oesophageal Cancer: Prospective Analyses in Around 1 Million UK Adults — International Journal of Cancer, 2026

International Agency for Research on Cancer — Cancer of the Oesophagus and Drinking Very Hot Beverages

International Agency for Research on Cancer — IARC Monographs Volume 116: Drinking Coffee, Maté and Very Hot Beverages

Cancer Research UK — New UK Study Links Hot Drink Consumption to One Type of Oesophageal Cancer

Masukume G ve arkadaşları — Very-Hot Food and Beverage Thermal Exposure and Oesophageal Squamous Cell Carcinoma Risk — British Journal of Cancer

Klasik pankeke farklı bir alternatif arayanlar için incirli cevizli yulaf pankek, özellikle taze incirin bol bulunduğu yaz sonu ve sonbahar başında hazırlanabilecek pratik bir kahvaltı. Bu tarifte buğday unu yerine öğütülmüş yulaf kullanılıyor; hamurun tatlılığı ise olgun incir ve muzdan geliyor.

Yumurta ve yoğurt hamurun yapısını desteklerken yulaf pankeke daha yoğun bir doku kazandırıyor. Üzerine eklenen taze incir ve ceviz ise hem mevsimsel bir lezzet hem de farklı dokular sağlıyor.

Tarifte sofra şekeri, bal veya şurup kullanmak gerekmiyor. Ancak meyve ve yoğurt doğal olarak şeker içerdiği için tarifi “şekersiz” yerine “ilave şekersiz” olarak tanımlamak daha doğru.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Yulaf, beta-glukan adı verilen çözünür lif içeren bir tam tahıldır. Yulafın öğütülerek un haline getirilmesi lifin ortadan kalkmasına neden olmaz; ancak işlenme biçimi yemeğin dokusunu ve sindirim hızını etkileyebilir.

Yumurta ve yoğurt tarifin protein içeriğine katkı sağlar. Ceviz ise ağırlıklı olarak doymamış yağ asitleri içeren bir kuruyemiştir.

Taze incir ve muz, pankekin tatlılığını artırarak ilave şeker ihtiyacını azaltabilir. Meyveler aynı zamanda lif, vitamin ve minerallerin beslenmeye dahil edilmesine katkı sağlar.

Bununla birlikte tek bir kahvaltının belirli bir sağlık sonucu sağlaması beklenmemelidir. Önemli olan beslenmenin bütünü, porsiyon miktarı ve kişinin gereksinimleridir.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 10 dakika
Pişirme süresi: 15 dakika
Toplam süre: Yaklaşık 25 dakika
Kaç kişilik: 2 kişilik
Yaklaşık porsiyon büyüklüğü: Kişi başı 3-4 küçük pankek
Zorluk: Kolay
Öğün: Kahvaltı
Kategori: Sağlıklı Kahvaltılar

Yaklaşık besin değerleri

1 porsiyon için yaklaşık:

Kalori: 410 kcal
Protein: 17 g
Karbonhidrat: 52 g
Yağ: 16 g
Lif: 8 g

Besin değerleri kullanılan yulaf, yoğurt, yumurta ve meyvelerin gerçek gramajları üzerinden yaklaşık olarak değerlendirilmiştir. İncirlerin büyüklüğü, yoğurdun yağ oranı, ceviz miktarı ve porsiyonlama sonuçları değiştirebilir.

Malzemeler

100 gram yulaf ezmesi
2 adet orta boy yumurta
100 gram sade yoğurt
Yarım orta boy olgun muz, yaklaşık 60 gram
1 çay kaşığı kabartma tozu
Yarım çay kaşığı tarçın
1 çay kaşığı doğal vanilya özütü, isteğe bağlı
1 tatlı kaşığı zeytinyağı, yaklaşık 5 ml, tavayı yağlamak için

Üzeri için:

2 adet orta boy taze incir, yaklaşık 100 gram
20 gram ceviz içi
2 yemek kaşığı sade yoğurt
Bir tutam tarçın

Yulaflı pankek nasıl yapılır?

1. Yulaf ezmesini mutfak robotuna alın ve ince un kıvamına gelene kadar çekin. Hazır yulaf unu kullanıyorsanız bu aşamayı atlayabilirsiniz.

2. Muzu geniş bir kasede çatalla tamamen ezin.

3. Yumurtaları ekleyip çırpın. Ardından 100 gram yoğurdu ilave ederek pürüzsüz hale gelene kadar karıştırın.

4. Öğütülmüş yulafı, kabartma tozunu, tarçını ve kullanacaksanız vanilyayı ekleyin.

5. Malzemeleri yalnızca homojen hale gelene kadar karıştırın. Hamuru gereğinden fazla çırpmayın.

6. Karışımı 5 dakika dinlendirin. Yulaf bu sürede sıvının bir bölümünü emerek hamurun koyulaşmasını sağlar.

7. Dinlenme sonrasında hamuru kontrol edin. Kaşıktan yavaşça akabilecek ancak tavaya döküldüğünde hemen yayılmayacak yoğunlukta olmalıdır. Çok koyuysa 1-2 yemek kaşığı su veya süt ekleyebilirsiniz.

8. Yapışmaz tavayı orta-kısık ateşte ısıtın. Zeytinyağını çok ince bir tabaka halinde tavaya yayın.

9. Her pankek için yaklaşık 2 yemek kaşığı hamuru tavaya dökün. Pankekleri küçük hazırlamak yulaflı hamurun çevrilmesini kolaylaştırır.

10. Üst yüzeyde küçük kabarcıklar oluşmaya ve kenarlar matlaşmaya başladığında pankeki spatulayla dikkatlice çevirin. İlk yüzün pişmesi yaklaşık 2 dakika sürebilir.

11. Diğer yüzünü yaklaşık 1-2 dakika daha pişirin. Pankekin dışı hafif altın rengini almalı, orta kısmında çiğ hamur kalmamalıdır.

12. Kalan hamuru aynı yöntemle pişirin. Tavanın sıcaklığı fazla yükselirse ateşi azaltın; yulaflı pankeklerin dışı yüksek ateşte içlerinden önce renk alabilir.

13. İncirleri yıkayıp dörde veya ince dilimlere kesin.

14. Pankekleri servis tabağına alın. Üzerine sade yoğurt, taze incir, iri kırılmış ceviz ve bir tutam tarçın ekleyerek servis edin.

Şefin püf noktası

Yulaflı pankek hamurunu hazırladıktan sonra 5 dakika dinlendirmek önemli. Yulaf sıvıyı emdikçe hamur kıvam kazanır. Bu aşamayı atlayıp başlangıçta fazla yulaf eklemek, birkaç dakika sonra gereğinden koyu bir hamur oluşmasına neden olabilir.

Pankekleri büyük yapmak yerine küçük hazırlayın. Yulaf bazlı hamurlar klasik beyaz unlu pankeklere göre daha hassas olabilir; küçük pankekleri çevirmek daha kolaydır.

Orta-kısık ateş kullanın. Tava fazla sıcak olursa dış yüzey hızla kızarırken orta kısmı yeterince pişmeyebilir.

Daha sağlıklı hale nasıl getirilebilir?

Tarif olgun muz ve taze incirin doğal tatlılığıyla hazırlandığından ayrıca şeker, bal veya şurup eklemek zorunlu değildir.

Üzerine tatlandırılmış meyveli yoğurt yerine sade yoğurt kullanmak ilave şeker miktarının kontrol edilmesini kolaylaştırır.

Ceviz miktarını ölçerek kullanmak da önemlidir. Kuruyemişler besleyici olmakla birlikte enerji yoğunluğu yüksek besinlerdir.

Kimler için uygun?

İncirli cevizli yulaf pankek, ilave şeker kullanmadan meyveli bir kahvaltı hazırlamak isteyenler için uygun seçeneklerden biridir. Yumurta ve süt ürünlerini tüketen vejetaryen beslenme biçimine de uygundur.

Yulaf doğal olarak gluten içermeyen bir tahıl olmakla birlikte üretim ve paketleme sırasında buğday, arpa veya çavdarla çapraz temas meydana gelebilir. Çölyak hastalığı bulunan kişiler yalnızca sertifikalı glutensiz yulaf kullanmalı ve diğer malzemelerin etiketlerini de kontrol etmelidir.

Tarif yumurta, süt ürünü ve ceviz içerdiğinden bu besinlere alerjisi bulunan kişiler için standart haliyle uygun değildir.

Yulaflı pankek kaç kaloridir?

Verilen malzemeler iki eşit porsiyona ayrıldığında bir porsiyon, üzerindeki incir ve ceviz dahil yaklaşık 410 kalori sağlayabilir. Ceviz, yoğurt ve meyve miktarının değiştirilmesi toplam enerjiyi de değiştirir.

Yulaflı pankek neden dağılıyor?

Hamurun fazla sıvı olması, pankekin çok büyük hazırlanması veya ilk yüz yeterince pişmeden çevrilmesi dağılmasına neden olabilir. Hamuru birkaç dakika dinlendirmek ve küçük pankekler hazırlamak işlemi kolaylaştırır.

Yulaflı pankek blender olmadan yapılır mı?

Evet. Yulaf ezmesini öğütmek yerine hazır yulaf unu kullanılabilir. Bütün yulaf ezmesiyle de hazırlanabilir ancak pankekin dokusu daha iri ve farklı olur.

Yulaflı pankeke şeker eklemek gerekir mi?

Hayır. Olgun muz ve incir yeterli tatlılık sağlayabilir. Daha tatlı lezzet isteyenler öncelikle daha olgun meyve kullanmayı deneyebilir.

İncir yerine hangi meyveler kullanılabilir?

İncir mevsimi dışında elma, armut, muz, çilek veya farklı mevsim meyveleri kullanılabilir. Sulu meyveleri doğrudan hamura fazla miktarda eklemek yerine servis sırasında kullanmak pankek kıvamının korunmasına yardımcı olur.

Saklama ve servis

Pankekler en iyi dokuya tavadan çıktıktan kısa süre sonra sahiptir. Artan pankekler tamamen soğutulduktan sonra kapalı bir kapta buzdolabında saklanabilir.

Yeniden servis edilirken kuru bir tavada veya düşük sıcaklıktaki fırında kısa süre ısıtılabilir.

Taze incir ve yoğurdu pankeklerden ayrı saklamak daha iyi sonuç verir. Servis sırasında eklenmeleri meyvenin ve pankekin dokusunu korur.

İncirli cevizli yulaf pankek, klasik pankeki mevsim meyvesi ve yulafla farklılaştıran pratik bir kahvaltı. İlave şeker kullanmadan hazırlanabilmesi ve yaklaşık 25 dakikada sofraya gelebilmesi günlük kahvaltılar için kullanışlı olmasını sağlıyor.

İncir mevsimi sona erdiğinde temel yulaflı pankek hamurunu koruyup üzerindeki meyveyi değiştirmek mümkün. Böylece tarif farklı mevsimlerde de kullanılabilecek evergreen bir kahvaltı seçeneğine dönüşüyor.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
USDA – FoodData Central
Harvard T.H. Chan School of Public Health – The Nutrition Source

Gülhane Sağlık Bilimleri Enstitüsü Araştırma ve Geliştirme Merkez Başkanlığı Mitokondri ve Hücresel Araştırma Birimi tarafından düzenlenen “I. Gülhane Mitokondri Transplantasyonu Uygulamalı Kursu”, 12-13 Kasım 2026 tarihlerinde gerçekleştirilecek.

Mitokondri izolasyonundan transplantasyona

Program, mitokondrilerin laboratuvar ortamında izolasyonu ve değerlendirilmesine yönelik teorik bilgilerin uygulamalı çalışmalarla desteklenmesini amaçlıyor.

Kurs kapsamında mitokondri izolasyonunun yanı sıra kalite kontrol aşamalarına odaklanılacak. Eğitim programında mitokondriyal membran potansiyeli, hücresel solunum ve ATP tayini gibi değerlendirme yöntemleri ele alınacak. Ardından mitokondri transplantasyonuna yönelik laboratuvar uygulamaları gerçekleştirilecek.

Bu yönüyle kurs, katılımcılara yalnızca teorik bilgi aktarmayı değil, mitokondri araştırmalarında kullanılan temel laboratuvar süreçlerini uygulamalı olarak tanıtmayı hedefliyor.

Teorik ve uygulamalı eğitim bir arada

Kursun teorik dersleri, Gülhane Sağlık Bilimleri Enstitüsü bünyesindeki Tbp. Tuğgeneral Tevfik Sağlam Tatbikat ve Liderlik Laboratuvarı’nda gerçekleştirilecek.

Uygulamalı dersler ise Araştırma ve Geliştirme Merkez Başkanlığı Moleküler Araştırma Birimi Laboratuvarı’nda yürütülecek.

Programın kurs koordinatörlüğünü Dr. Öğr. Üyesi Öner Ülger üstleniyor.

Mitokondri araştırmaları neden önemli?

Hücrenin enerji metabolizmasında merkezi rol oynayan mitokondriler, son yıllarda hücresel hasar, metabolizma, yaşlanma ve farklı hastalık mekanizmalarının araştırılmasında önemli çalışma alanlarından biri haline geldi.

Mitokondri transplantasyonu ise işlevsel mitokondrilerin hasarlı veya metabolik açıdan sorunlu hücre ya da dokulara aktarılmasını araştıran deneysel bir yaklaşım olarak bilimsel literatürde inceleniyor.

Bununla birlikte mitokondri transplantasyonunun rutin klinik tedavi olarak değerlendirilmemesi gerekiyor. Alan halen deneysel ve translasyonel araştırmaların konusu durumunda. Bu nedenle laboratuvar eğitimleri ve araştırma altyapısının geliştirilmesi, yöntemin biyolojik etkilerinin ve potansiyel kullanım alanlarının daha iyi anlaşılması açısından önem taşıyor.

SBÜ Gülhane’de gerçekleştirilecek iki günlük uygulamalı kursun da bu alanda çalışan veya çalışmayı planlayan araştırmacılara laboratuvar yöntemleri konusunda eğitim ortamı sunması hedefleniyor.

Kurs: I. Gülhane Mitokondri Transplantasyonu Uygulamalı Kursu
Tarih: 12-13 Kasım 2026
Düzenleyen: SBÜ Gülhane Sağlık Bilimleri Enstitüsü Araştırma ve Geliştirme Merkez Başkanlığı Mitokondri ve Hücresel Araştırma Birimi
Kurs Koordinatörü: Dr. Öğr. Üyesi Öner Ülger

Sağlık Bakanı Prof. Dr. Kemal Memişoğlu, Riskli Takip Sistemi'nin (RİTAS) 81 ilde devreye alındığını açıkladı.

Yeni sistem özellikle riskli olduğu belirlenen gebe ve lohusaların takibinin kesintiye uğramamasına odaklanıyor.

Modelin önemli unsurlarından birini ise koordinatör ebeler oluşturuyor.

RİTAS NEDİR?

RİTAS, Riskli Takip Sistemi'nin kısaltması.

Sistem, gebelik ve doğum sonrası dönemde belirli riskleri bulunan kadınların sağlık hizmetleri içerisindeki takip sürecinin daha düzenli yürütülmesini amaçlıyor.

Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu'nun açıklamasına göre uygulama artık 81 ilde aktif durumda.

Sistemin temel yaklaşımı yalnızca riskli gebeyi belirlemek değil, belirlenen kişinin sonraki sağlık kontrollerinin de izlenmesini sağlamak.

Bu nedenle RİTAS'ın merkezinde takip sürekliliği bulunuyor.

KOORDİNATÖR EBELER TAKİP EDECEK

Yeni modelde koordinatör ebelere önemli görev veriliyor.

Koordinatör ebeler, sisteme dahil edilen gebe ve lohusalarla iletişim kurarak sağlık kontrollerinin sürdürülmesine destek olacak.

Bakanlığın açıklamasına göre kadınlara 0312 577 78 78 numaralı telefon üzerinden ulaşılabilecek.

Bu nedenle bu numaradan gelen aramalar RİTAS kapsamında görev yapan koordinatör ebeler tarafından gerçekleştirilebilir.

Telefon görüşmesinin amacı uzaktan tanı koymak veya muayenenin yerini almak değil.

Sistem; kişinin sağlık hizmetine erişiminin, gerekli kontrollerinin ve takip sürecinin devamlılığının desteklenmesi üzerine kurulu.

NEDEN GEBELİK SONRASI DÖNEM DE TAKİP EDİLİYOR?

Anne sağlığı yalnızca doğuma kadar geçen dönemden ibaret değil.

Doğumdan sonraki lohusalık döneminde de kanama, hipertansiyon, enfeksiyon ve tromboembolik komplikasyonlar gibi ciddi sağlık sorunları ortaya çıkabilir.

Bu nedenle anne ölümlerinin önlenmesine yönelik sağlık politikalarında gebelik kadar doğum sonrası takip de önem taşıyor.

RİTAS'ın hem gebeleri hem de lohusaları kapsaması bu açıdan dikkat çekiyor.

RİSKLİ GEBELİK NE DEMEK?

Her gebelik aynı risk düzeyinde ilerlemez.

Anne adayının mevcut hastalıkları, gebelik sırasında ortaya çıkan sağlık sorunları, önceki gebelik öyküsü veya mevcut gebeliğe ilişkin bazı özellikler daha yakın izlem gerektirebilir.

Hipertansiyon, diyabet, kalp ve böbrek hastalıkları gibi kronik durumların yanı sıra gebeliğe özgü bazı komplikasyonlar da takip planını değiştirebilir.

Ancak bir gebenin “riskli” olarak değerlendirilmesi mutlaka ciddi bir sorun yaşanacağı anlamına gelmez.

Risk değerlendirmesinin amacı olası komplikasyonları mümkün olduğunca erken fark etmek ve uygun sağlık hizmetine zamanında erişimi sağlamaktır.

RİTAS MUAYENENİN YERİNE GEÇECEK Mİ?

Hayır.

RİTAS'ın amacı aile hekimi, ebe veya kadın hastalıkları ve doğum uzmanı tarafından yapılan yüz yüze gebelik kontrollerinin yerine geçmek değil.

Telefonla yapılan takip de fizik muayene, laboratuvar incelemesi, ultrasonografi veya gerekli diğer tıbbi değerlendirmelerin alternatifi olarak görülmemeli.

Yeni sistem esas olarak mevcut sağlık hizmetleri arasındaki takip zincirinin güçlendirilmesini hedefliyor.

RİTAS'TAN ARANDIĞINIZDA NE OLACAK?

Sağlık Bakanlığının açıkladığı sisteme göre koordinatör ebeler riskli gebe ve lohusalarla telefon üzerinden iletişim kurabilecek.

Bu görüşmelerde kişinin takip süreci değerlendirilebilecek ve gerekli sağlık kontrollerinin devamlılığı desteklenebilecek.

Ancak vatandaşların telefon görüşmelerinde kişisel ve sağlık bilgileri konusunda her zaman dikkatli olması gerekiyor.

Aramanın kaynağı konusunda tereddüt yaşanması halinde resmî sağlık kanalları üzerinden doğrulama yapılması uygun olur.

ACİL BELİRTİLERDE TELEFON ARAMASI BEKLENMEMELİ

RİTAS bir takip sistemi.

Acil sağlık hizmetinin yerine geçmiyor.

Gebelikte veya doğum sonrası dönemde şiddetli ya da geçmeyen baş ağrısı, görme bozukluğu, nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma, nöbet, şiddetli karın ağrısı veya yoğun kanama gibi ciddi belirtilerde rutin takip görüşmesinin beklenmemesi gerekiyor.

Benzer şekilde bebeğin hareketlerinde belirgin azalma veya gebelikle ilgili acil olduğu düşünülen başka bir durumda sağlık kuruluşuna başvurulmalı veya gerekli olduğunda 112 aranmalı.

ANNE SAĞLIĞINDA HEDEF TAKİP ZİNCİRİNİN KOPMAMASI

Riskli gebeliklerin yönetiminde yalnızca hastalığın veya risk faktörünün saptanması yeterli olmayabilir.

Kontrollerin zamanında yapılması, gerekli uzmanlık alanlarına yönlendirme ve doğum sonrası izlemin sürdürülmesi de önem taşıyor.

RİTAS'ın hedeflediği temel noktalardan biri bu takip zincirindeki kopmaların azaltılması.

Sistemin 81 ile yaygınlaştırılmasıyla birlikte riskli gebe ve lohusaların bulunduğu yerden bağımsız olarak daha sistematik biçimde takip edilmesi amaçlanıyor.

Uygulamanın gerçek etkisi ise ilerleyen dönemde açıklanacak sonuçlarla daha net görülebilecek.

RİTAS'ın kaç gebe ve lohusaya ulaştığı, takip kaybını ne ölçüde azalttığı, sağlık hizmetine zamanında başvuruyu nasıl etkilediği ve anne-bebek sağlık sonuçlarına katkısı sistemin başarısını değerlendirmek açısından önemli göstergeler olacak.

Bir fotoğrafınızı seçiyorsunuz.

Yapay zekâya yüklüyorsunuz.

Birkaç saniye sonra karşınızda 1980’lerin saçları, kıyafetleri ve fotoğraf estetiğiyle hazırlanmış bambaşka bir versiyonunuz beliriyor.

Sosyal medyada #80lerchallenge etiketiyle yayılan akımın özeti bu kadar basit görünüyor. Ancak Türkiye’den ve dünyanın farklı ülkelerinden gelen veri güvenliği uyarıları, kullanıcıların sisteme yalnızca bir “fotoğraf” vermediğini hatırlatıyor.

Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK), 80’ler akımında kullanılan yapay zekâ uygulamaları konusunda kullanıcıları dijital mahremiyet açısından uyardı.

Kurumun dikkat çektiği temel nokta, yapay zekâ uygulamalarına verilen fotoğraflar üzerinden biyometrik verilerin işlenebilme ihtimali.

KVKK, kullanıcıların fotoğraflarını bir uygulamaya göndermeden önce uygulamanın hangi verilere eriştiğini kontrol etmesini ve bu verilerin hangi amaçlarla kullanılabileceğini öğrenmesini öneriyor.

Ancak mesele yalnızca Türkiye’deki son sosyal medya akımından ibaret değil.

DÜNYADA DA AYNI TARTIŞMA VAR

Yapay zekâ ile gerçek insanların görüntülerinin oluşturulması ve değiştirilmesi, 2026 yılında uluslararası veri koruma otoritelerinin önemli gündemlerinden biri haline geldi.

Avrupa Veri Koruma Kurulu’nun da desteklediği ve dünyanın farklı bölgelerinden 61 veri koruma otoritesinin imzaladığı ortak açıklamada, gerçek ve tanımlanabilir kişileri gösteren yapay zekâ üretimi görüntü ve videoların mahremiyet açısından doğurabileceği risklere dikkat çekildi.

Özellikle kişinin bilgisi veya rızası dışında gerçekçi görüntüler oluşturulması; deepfake, itibara zarar veren sahte içerikler, siber zorbalık ve çocukların görüntülerinin kötüye kullanılması gibi riskler nedeniyle uluslararası ölçekte tartışılıyor.

Filipinler Ulusal Gizlilik Komisyonu da Ağustos 2026’da yaptığı açıklamada kişinin yüzünün ve fiziksel benzerliğinin kişisel bilgi niteliğinde olduğuna dikkat çekti. Kurum, bazı durumlarda fotoğraf ve videolardan elde edilen verilerin biyometrik bilgi niteliği kazanabileceğini vurguladı.

FOTOĞRAF NE ZAMAN BİYOMETRİK VERİYE DÖNÜŞÜR?

Burada önemli bir ayrım bulunuyor.

Telefonunuzdaki her sıradan fotoğraf otomatik olarak biyometrik veri anlamına gelmiyor.

Fakat fotoğraftaki yüz üzerinde kişinin benzersiz biçimde tanınmasını sağlayabilecek özel teknik işlemler gerçekleştirildiğinde durum değişebiliyor.

İngiltere Bilgi Komiserliği Ofisi’nin biyometrik veri rehberinde bu süreç ayrıntılı biçimde açıklanıyor.

Bir yüz görüntüsünden belirli yüz özelliklerinin çıkarılması ve bunların algoritmalar tarafından okunabilecek bir biyometrik şablona dönüştürülmesi, sıradan bir fotoğraf işlemenin ötesine geçebiliyor.

Örneğin gözler arasındaki mesafe, yüzün geometrisi ve farklı karakteristik özelliklerin matematiksel olarak temsil edilmesi, biyometrik tanıma sistemlerinin temelini oluşturabiliyor.

Bu nedenle tartışmanın merkezinde “fotoğrafımı internete koydum” düşüncesinden daha farklı bir soru bulunuyor:

Uygulama fotoğrafımdan hangi verileri çıkarıyor?

DAHA ÖNEMLİ SORU: VERİYE SONRA NE OLUYOR?

Bir yapay zekâ uygulamasının fotoğrafı işlemesi tek başına o görüntünün sonsuza kadar saklandığı veya mutlaka yapay zekâ modelinin eğitiminde kullanılacağı anlamına gelmez.

Bu ayrım önemli.

Uygulamaların veri politikaları birbirinden farklı olabilir. Bazı hizmetler yüklenen görüntüleri yalnızca sonuç üretmek amacıyla işlediğini ve daha sonra sildiğini açıklarken, başka hizmetlerin saklama, paylaşım veya model geliştirme politikaları farklı olabilir.

Dolayısıyla bütün yapay zekâ uygulamalarını aynı veri politikasıyla çalışıyormuş gibi değerlendirmek doğru değil.

Kullanıcının asıl bakması gereken yer uygulamanın gizlilik politikası.

Fotoğraf ne kadar süre saklanıyor?

Üçüncü taraflarla paylaşılabiliyor mu?

Model geliştirme veya eğitim amacıyla kullanılabiliyor mu?

Silme talebinde bulunmak mümkün mü?

Hangi ülkelerdeki sunuculara aktarılıyor?

Uygulama yalnızca fotoğrafa mı erişiyor, yoksa cihazdaki başka verilere de izin istiyor mu?

Bu sorular birkaç saniyelik eğlenceden daha önemli olabilir.

ÇÜNKÜ ŞİFRENİZİ DEĞİŞTİREBİLİRSİNİZ, YÜZÜNÜZÜ DEĞİL

Biyometrik verilerin klasik hesap bilgilerinden ayrıldığı noktalardan biri de burada ortaya çıkıyor.

Bir internet hesabının şifresi ele geçirilirse kullanıcı şifresini değiştirebilir.

Kredi kartı iptal edilip yenisi çıkarılabilir.

Fakat yüz geometrisi gibi biyolojik özellikleri değiştirmek aynı şekilde mümkün değildir.

Bu nedenle biyometrik verilerin güvenliği uzun vadeli düşünülmek zorunda.

Üstelik üretken yapay zekânın gelişmesiyle birlikte çok sayıda yüksek kaliteli yüz fotoğrafının kötü niyetli kişilerin eline geçmesi, sahte profil oluşturmadan deepfake görüntülere kadar farklı kötüye kullanım senaryolarını kolaylaştırabilir.

Fransa’nın veri koruma otoritesi CNIL de deepfake konusunda yayımladığı rehberde insanların kendilerinin ve yakınlarının görüntülerini kontrolsüz biçimde herkese açık ortamlarda paylaşmamalarını tavsiye ediyor.

ÇOCUKLARIN FOTOĞRAFLARINDA RİSK DAHA HASSAS

80’ler akımı gibi eğilimlerin bir başka boyutu da aile fotoğrafları.

Kullanıcı yalnızca kendi fotoğrafını değil, eşinin, arkadaşının veya çocuğunun görüntüsünü de yapay zekâ sistemine yükleyebilir.

Bu durumda artık yalnızca kişinin kendi verileriyle ilgili bir kararından söz edilemiyor.

Özellikle çocukların görüntüleri konusunda uluslararası veri koruma otoriteleri daha güçlü koruma önlemleri talep ediyor.

2026’da yayımlanan uluslararası ortak açıklamada da çocukların ve diğer hassas grupların yapay zekâ tarafından üretilen veya değiştirilen görüntüler nedeniyle karşılaşabileceği siber zorbalık ve istismar risklerine özel vurgu yapıldı.

Bu nedenle ebeveynlerin çocuklarının fotoğraflarını sırf popüler bir sosyal medya akımına katılmak amacıyla bilinmeyen yapay zekâ hizmetlerine yüklemeden önce daha dikkatli davranması gerekiyor.

HER YAPAY ZEKÂ UYGULAMASI AYNI DEĞİL

Bununla birlikte sosyal medyada zaman zaman ortaya çıkan “Yapay zekâya fotoğraf yüklediğiniz anda yüzünüz çalınıyor” şeklindeki kesin ifadeler de gerçeği tam olarak yansıtmıyor.

Risk kullanılan hizmete, hizmetin teknik yapısına, kullanıcı sözleşmesine, gizlilik politikasına ve verilerin hangi amaçla işlendiğine göre değişiyor.

Örneğin geçmişte dünya çapında popüler hale gelen yapay zekâ destekli fotoğraf uygulamalarından EPIK, AI Yearbook gibi özelliklerde fotoğrafların sonuç oluşturmak için sunuculara gönderildiğini; gönderilen görüntülerin sonuç üretildikten sonra silindiğini ve model eğitimi için kullanılmadığını açıklıyor.

Bu örnek bile neden uygulama bazında değerlendirme yapılması gerektiğini gösteriyor.

Sorulması gereken “Yapay zekâ güvenli mi?” gibi çok genel bir soru değil.

“Fotoğrafımı verdiğim bu hizmet verimi tam olarak ne yapıyor?” sorusu.

80’LER AKIMI GEÇECEK, YÜZ VERİSİ TARTIŞMASI KALACAK

Bugün gündemde 80’ler var.

Dün başka bir yapay zekâ filtresi vardı.

Yarın kullanıcıları çocukluklarına döndüren, yaşlandıran, saçlarını değiştiren veya sinema karakterlerine dönüştüren başka bir akım çıkacak.

Bu nedenle KVKK’nın uyarısının değeri yalnızca #80lerchallenge için geçerli olmasından kaynaklanmıyor.

Asıl mesele yeni bir dijital alışkanlığın ortaya çıkması.

İnsanlar artık fotoğraflarını yalnızca sosyal medyada yayımlamıyor. Fotoğraflarını başka görüntüler üretmesi için algoritmalara teslim ediyor.

Aradaki fark küçük görünebilir.

Veri güvenliği açısından ise oldukça büyük olabilir.

FOTOĞRAF YÜKLEMEDEN ÖNCE 7 KONTROL

1. Uygulamanın geliştiricisinin kim olduğunu kontrol edin.
2. Gizlilik politikasında fotoğrafların ne kadar süre saklandığına bakın.
3. Görüntülerin yapay zekâ modellerinin eğitimi veya geliştirilmesinde kullanılıp kullanılmadığını kontrol edin.
4. Uygulamanın fotoğraf galerisi, kamera, mikrofon ve konum gibi hangi izinleri istediğine bakın.
5. Verilerin üçüncü taraflarla paylaşılıp paylaşılmadığını araştırın.
6. Çocukların veya başka kişilerin fotoğraflarını onların mahremiyetini düşünmeden yüklemeyin.
7. Tanımadığınız ve veri politikası belirsiz sitelere yalnızca sosyal medya akımına katılmak için yüksek çözünürlüklü yüz fotoğrafları vermekten kaçının.

NOSTALJİNİN YENİ BEDELİ: VERİ

80’ler akımı birkaç hafta sonra unutulabilir.

Fakat tartışmanın kendisi kolay kolay ortadan kalkmayacak.

Üretken yapay zekâ çağında yüzümüz artık yalnızca fotoğraflarda görünen fiziksel özelliğimiz değil; belirli teknik işlemlerden geçirildiğinde kimliğimizle ilişkilendirilebilen önemli bir veri kaynağı.

Bu nedenle yeni bir yapay zekâ akımına katılırken yalnızca ortaya çıkacak fotoğrafın nasıl görüneceğini değil, fotoğrafın hangi sistemden geçtiğini de düşünmek gerekiyor.

KVKK’nın uyarısının özeti de aslında burada yatıyor:

Nostalji birkaç saniyede üretilebilir.

Dijital mahremiyet ise kaybedildiğinde aynı kolaylıkla geri alınamayabilir.

KAYNAKLAR

Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK), 2026.

European Data Protection Board (EDPB), Joint Statement on AI-Generated Imagery and the Protection of Privacy, 2026.

Global Privacy Assembly, Joint Statement on AI-Generated Imagery and the Protection of Privacy, 2026.

UK Information Commissioner’s Office (ICO), Biometric Recognition Guidance.

Commission Nationale de l’Informatique et des Libertés (CNIL), Facial Recognition ve Deepfake rehberleri.

National Privacy Commission of the Philippines, Use of Real Persons’ Likenesses in AI-Generated Images, 2026.

EPIK, AI Privacy Policy FAQ.

Karaciğeri “temizleyen” ya da tek başına yağlanmayı ortadan kaldıran özel bir yiyecek bulunmuyor. Güncel bilimsel yaklaşım tek tek besinlerden çok beslenme düzeninin tamamına odaklanıyor.

Özellikle metabolik işlev bozukluğuyla ilişkili yağlı karaciğer hastalığında, yani MASLD’de, Akdeniz tipi beslenmeye benzeyen bir düzen öne çıkıyor. Sebzeler, meyveler, baklagiller, tam tahıllar, kuruyemişler, zeytinyağı ve balık bu modelin temelini oluşturuyor. Şekerli içecekler, ultra işlenmiş ürünler, fazla doymuş yağ ve işlenmiş et ise daha sınırlı tüketilmesi gereken grupta.

Karaciğer için tabağa daha sık neler konabilir?

SEBZELER

Sebzeler lif, vitamin, mineral ve çeşitli bitkisel bileşikler sağlar. Tek bir sebzenin karaciğeri iyileştirdiğini söylemek doğru değildir; ancak sebzelerin ağırlıkta olduğu beslenme biçimleri metabolik sağlık açısından daha avantajlıdır.

Özellikle tabağın önemli bölümünü farklı renklerde sebzelere ayırmak, toplam enerji yoğunluğunu düşürmeye ve lif alımını artırmaya yardımcı olabilir.

TAM TAHILLAR

Yulaf, bulgur, tam buğday ürünleri ve diğer tam tahıllar rafine tahıllara göre daha fazla lif içerir.

Karaciğer yağlanmasına eşlik edebilen insülin direnci, fazla kilo ve kan yağlarındaki bozukluk düşünüldüğünde, rafine karbonhidratların bir bölümünü tam tahıllarla değiştirmek daha dengeli bir seçenek olabilir.

BAKLAGİLLER

Mercimek, nohut, kuru fasulye ve diğer baklagiller hem lif hem de bitkisel protein sağlar.

Akdeniz tipi beslenmenin önemli parçalarından olan baklagiller, kırmızı ve işlenmiş etin daha sık tüketildiği bir beslenme düzeninde iyi bir alternatif oluşturabilir.

ZEYTİNYAĞI

Zeytinyağı, özellikle tereyağı ve diğer doymuş yağ kaynaklarının yerine kullanıldığında Akdeniz tipi beslenmenin temel yağ kaynaklarından biridir.

Burada miktar da önemlidir. Zeytinyağı sağlıklı yağ profiline sahip olsa da yüksek enerji içerir. Fazla tüketmek kilo kontrolünü zorlaştırabilir.

KURUYEMİŞLER VE TOHUMLAR

Ceviz, badem, fındık ve çeşitli tohumlar doymamış yağlar, lif ve bitkisel protein içerir.

Porsiyon kontrolü yine önem taşır. Bir besinin sağlıklı olması sınırsız tüketilebileceği anlamına gelmez.

BALIK

Balık, özellikle yağlı balıklar, kaliteli protein ve omega-3 yağ asitleri sağlar.

Balığın düzenli tüketildiği, kırmızı ve işlenmiş etin daha az yer aldığı beslenme biçimleri kalp-damar sağlığı açısından da avantaj sağlayabilir. Bu konu önemlidir; çünkü MASLD yalnızca karaciğerle sınırlı bir hastalık değildir ve kalp-damar riskiyle yakından ilişkilidir.

MEYVE

Bütün meyveler lif ve çeşitli mikro besinler sağlar. Meyve ile meyve suyunu aynı kategoriye koymamak gerekir.

Bütün meyvede bulunan lif, tüketim hızını ve doygunluğu etkiler. Meyve suyu ise kısa sürede daha fazla serbest şeker alınmasına yol açabilir. Bu nedenle meyveyi suyu yerine bütün olarak yemek daha uygun bir tercihtir.

Kahve karaciğer için gerçekten yararlı mı?

Kahve ile karaciğer sağlığı arasında olumlu ilişki gösteren çok sayıda gözlemsel çalışma bulunuyor. Düzenli kahve tüketimi bazı çalışmalarda daha düşük ileri karaciğer hastalığı ve fibroz riskiyle ilişkilendirildi.

Ancak kahve bir tedavi değildir. Ayrıca şeker, şurup ve yüksek kalorili krema eklenmiş kahve içecekleri sade kahveyle aynı şekilde değerlendirilmemelidir.

Kafein hassasiyeti, gebelik, ritim bozukluğu, reflü veya başka sağlık sorunları bulunan kişiler için tüketim miktarı ayrıca değerlendirilmelidir.

Karaciğer için neleri daha az tüketmek gerekiyor?

ŞEKERLİ İÇECEKLER

Gazlı içecekler, şeker eklenmiş meyveli içecekler, enerji içecekleri ve benzeri ürünler çok miktarda şekeri hızlı biçimde almaya neden olabilir.

MASLD kılavuzları özellikle şekerle tatlandırılmış içeceklerden kaçınılmasını öneriyor. Bu öneri yalnızca içecekteki fruktoza değil, toplam enerji fazlası ve metabolik etkilerine de dayanıyor.

ULTRA İŞLENMİŞ GIDALAR

Paketli atıştırmalıklar, bazı hazır yemekler, şekerleme ürünleri, birçok endüstriyel hamur işi ve benzeri ürünler yüksek miktarda şeker, rafine karbonhidrat, doymuş yağ veya tuz içerebilir.

Her paketli ürün aynı değildir. Buradaki asıl sorun, beslenmenin büyük bölümünün enerji yoğun ve besleyici değeri düşük ultra işlenmiş ürünlerden oluşmasıdır.

İŞLENMİŞ ET

Sucuk, salam, sosis ve benzeri işlenmiş etlerin sık tüketimi yerine balık, baklagiller ve daha az işlenmiş protein kaynaklarına yönelmek Akdeniz tipi beslenme yaklaşımıyla daha uyumludur.

DOYMUŞ YAĞDAN ZENGİN BESİNLER

Yağlı etler, bazı işlenmiş etler, tereyağı ve yüksek miktarda doymuş yağ içeren ürünlerin fazla tüketilmesi yerine zeytinyağı, kuruyemiş ve balık gibi doymamış yağ kaynaklarının tercih edilmesi önerilir.

RAFİNE KARBONHİDRATLAR VE ŞEKERLİ ATIŞTIRMALIKLAR

Beyaz undan yapılan birçok hamur işi, tatlı, şekerleme ve benzeri ürünlerin sık tüketimi toplam enerji ve serbest şeker alımını artırabilir.

Bunları günlük beslenmenin temeli haline getirmek yerine tam tahıllı ve liften zengin seçeneklerin daha sık kullanılması daha uygun olabilir.

Alkol konusunda ne bilinmeli?

Karaciğer hastalığı bulunan bir kişide alkol için herkese uygulanabilecek tek bir güvenli miktar önermek doğru değildir.

MASLD bulunan kişilerde alkol tüketimi karaciğer hasarıyla birlikte değerlendirilmelidir. İleri fibroz veya siroz gibi durumlarda alkol özellikle ciddi risk oluşturabilir. Kişinin kendi durumu için hekimiyle görüşmesi gerekir.

“Karaciğer detoksu” yapan yiyecek var mı?

Limonlu su, kereviz suyu, pancar suyu veya çeşitli bitkisel karışımların karaciğeri “temizlediği” yönündeki iddialar güçlü klinik kanıtlarla desteklenmiyor.

Karaciğer zaten vücudun metabolizma ve zararlı maddelerin işlenmesinde görev alan temel organlarından biridir. Sağlıklı kişilerde bunu gerçekleştirmek için özel bir detoks içeceğine ihtiyaç duymaz.

Bazı bitkisel ürünler ve yüksek doz takviyeler ise tersine karaciğer hasarına yol açabilir. “Doğal” etiketi bir ürünün karaciğer açısından risksiz olduğu anlamına gelmez.

Yağlı karaciğerde kilo vermek neden önemli?

Fazla kilosu bulunan MASLD hastalarında yalnızca ne yenildiği değil, sürdürülebilir kilo kaybı da önemlidir.

Avrupa kılavuzları, yaklaşık yüzde 5 veya daha fazla kalıcı kilo kaybının karaciğer yağını azaltabileceğini; yüzde 7–10 düzeyindeki kaybın karaciğerdeki inflamasyon açısından daha fazla iyileşmeyle ilişkili olduğunu bildiriyor. Yüzde 10 ve üzerindeki kilo kaybı ise fibrozda iyileşme olasılığı açısından daha güçlü bir hedef olarak değerlendiriliyor.

Bunlar herkese doğrudan uygulanacak kişisel kilo verme reçeteleri değildir. Özellikle kronik hastalığı, ileri karaciğer hastalığı veya beslenme sorunu olan kişilerde hedeflerin sağlık profesyoneliyle belirlenmesi gerekir.

Akdeniz tipi tabağın pratik karşılığı ne?

Günlük yaşamda çok karmaşık bir listeye ihtiyaç yoktur.

Ana öğünlerde sebzelerin payını artırmak, haftanın farklı günlerinde baklagil ve balığa yer vermek, beyaz ekmek ve rafine tahılların bir bölümünü tam tahıllarla değiştirmek, yemeklerde zeytinyağını tercih etmek ve şekerli içecekleri azaltmak başlangıç için uygulanabilir değişikliklerdir.

Tatlı, işlenmiş et ve ultra işlenmiş atıştırmalıkları günlük alışkanlık yerine daha seyrek tüketilen yiyecekler haline getirmek de aynı beslenme modelinin parçasıdır.

Karaciğer sağlığı tek bir yiyecekle kurulmaz. Tabağın bütünü, alınan toplam enerji, vücut ağırlığı, fiziksel aktivite, alkol tüketimi ve diyabet ya da kolesterol yüksekliği gibi eşlik eden metabolik sorunlar birlikte önem taşır.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Karaciğer yağlanması veya başka bir karaciğer hastalığınız varsa beslenme, kilo verme, alkol kullanımı ve takviye ürünleri konusunda kişisel kararlar için hekiminize veya diyetisyeninize danışın.

KAYNAKLAR

European Association for the Study of the Liver, European Association for the Study of Diabetes ve European Association for the Study of Obesity — Metabolik İşlev Bozukluğuyla İlişkili Steatotik Karaciğer Hastalığının Yönetimine İlişkin Klinik Uygulama Kılavuzu, 2024

American Association for the Study of Liver Diseases — Karaciğer Yağlanmasının Klinik Değerlendirilmesi ve Yönetimine İlişkin Uygulama Rehberleri

World Health Organization — Healthy Diet, 2026

Journal of Hepatology — Metabolik İşlev Bozukluğuyla İlişkili Steatotik Karaciğer Hastalığının Yönetimine İlişkin Klinik Uygulama Kılavuzu, 2024

Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials — Mediterranean Diet and Low-Fat Diet on Liver Enzymes and Liver Fat Content, 2024

WebMD — Best and Worst Foods for Your Liver

Journal of Affective Disorders’da yayımlanan araştırma, Pekin’deki sağlık sigortası kayıtlarından yararlanılarak gerçekleştirildi. Çalışmaya 2010 ile 2017 yılları arasında bipolar bozukluk tanısı konulan yatan hastalar dahil edildi.

Araştırma, bipolar bozukluğu olan bütün hastaların yüzde 42,7’sinin tedaviyi bıraktığı anlamına gelmiyor. Bulgular belirli bir dönemde, belirli bir sağlık sisteminde ve hastaneye yatırılmış yeni tanılı hastalardan elde edildiği için diğer ülkelere ve hasta gruplarına doğrudan genellenemez.

Tedaviyi bırakma oranı ilk yılda yüzde 42,7

Araştırmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri tedavi sürekliliğiyle ilgiliydi. Farmakolojik tedaviye başlayan hastaların yüzde 42,7’sinin ilk yıl sonunda tüm ilaç tedavisini bıraktığı kaydedildi.

Çalışmanın ikinci yılında da tedaviyi bırakma devam etti. Araştırmacılar, ilk yılın ardından tedavide kalan hastaların önemli bir bölümünün sonraki dönemde de ilaç kullanımını sonlandırdığını bildirdi.

Ancak sigorta ve reçete kayıtlarına dayanan bu tür çalışmalar, hastaların ilaçlarını neden bıraktığını her zaman ayrıntılı biçimde açıklayamaz. Yan etkiler, tedavinin etkisiz olduğu düşüncesi, hastalığın kabul edilmemesi, karmaşık ilaç şemaları, erişim sorunları veya hasta tercihi gibi etkenlerin her biri gerçek yaşamda rol oynayabilir.

Hastaların yüzde 57,3’ü birden fazla ilaçla başladı

Çalışmada yeni tanı alan hastaların yüzde 57,3’ünün başlangıçta iki veya daha fazla psikotrop ilaç kullandığı görüldü.

Araştırmacılar bu bulguyu gerçek yaşam uygulamalarındaki tedavi karmaşıklığının göstergelerinden biri olarak değerlendirdi.

Birden fazla ilaç kullanılması her durumda gereksiz veya yanlış tedavi anlamına gelmez. Bipolar bozuklukta hastalığın dönemine, belirtilerin şiddetine, önceki tedavi yanıtına ve eşlik eden durumlara göre kombinasyon tedavileri gerekli olabilir.

En sık kullanılan antipsikotik ketiapin

Çalışmada ketiapin, hastaların yüzde 43,8’inde kullanılarak en sık reçete edilen antipsikotik oldu.

Lityum ise yüzde 37,7 ile en sık kullanılan duygudurum dengeleyicilerinden biri olarak öne çıktı.

Güncel uluslararası kılavuzlarda lityum, bipolar bozukluğun özellikle uzun dönem koruyucu tedavisinde güçlü kanıta sahip seçenekler arasında bulunuyor. Tedavi seçimi ise bipolar bozukluğun tipi, geçirilmiş ataklar, eşlik eden hastalıklar, yan etki profili, gebelik olasılığı ve hasta tercihleri gibi çok sayıda faktöre göre kişiselleştiriliyor.

Antidepresan kullanımı yüzde 44,2

Araştırmada hastaların yüzde 18,1’ine tanıdan sonraki ilk 30 gün içinde antidepresan reçete edildiği, izlem süresinin tamamında ise hastaların yüzde 44,2’sinin en az bir kez antidepresan kullandığı bildirildi.

Bu bulgu dikkatli yorumlanmalı. Bipolar bozuklukta antidepresanların kullanımı hastalığın alt tipine ve mevcut duygu durum dönemine göre değişiyor.

Özellikle bipolar I depresyonda antidepresanların tek başına kullanılması güncel uluslararası kılavuzlarda önerilmiyor. Bazı seçilmiş hastalarda ise belirli antidepresanlar duygudurum dengeleyici tedaviye ek olarak değerlendirilebiliyor.

Mani, karma belirtiler veya hızlı döngülenme öyküsü bulunan kişilerde antidepresan tedavisi daha dikkatli ele alınıyor.

Tedavinin neden sürdürülmesi gerekiyor?

Bipolar bozukluk tekrarlayıcı seyir gösterebilen kronik bir ruhsal hastalıktır. Mani, hipomani ve depresyon dönemleri kişinin işlevselliğini, sosyal yaşamını, eğitimini ve çalışma hayatını ciddi biçimde etkileyebilir.

Uzun dönem tedavinin amacı yalnızca mevcut belirtileri azaltmak değildir. Yeni duygu durum dönemlerinin ortaya çıkmasını önlemek, hastaneye yatışları azaltmak ve günlük işlevselliği korumak da tedavinin temel hedefleri arasındadır.

Tedavinin aniden veya hekim değerlendirmesi olmadan bırakılması bazı hastalarda yeni bir hastalık döneminin ortaya çıkma riskini artırabilir. Lityum gibi belirli ilaçların hızlı kesilmesi konusunda da klinik kılavuzlar özellikle dikkatli olunmasını öneriyor.

Tedaviye uyum neden zorlaşabilir?

Bipolar bozuklukta tedaviye uyum yalnızca “hastanın ilacını almayı unutması” şeklinde açıklanabilecek kadar basit değildir.

Uzun süreli ilaç kullanımı, yan etkiler, kilo değişiklikleri, uyku sorunları, kişinin kendisini iyi hissetmeye başlaması, hastalık içgörüsündeki değişiklikler ve çoklu ilaç kullanımı tedavinin sürdürülmesini zorlaştırabilir.

Tedavinin hasta ile birlikte planlanması, olası yan etkilerin açıkça konuşulması ve ilaçların neden kullanıldığının anlaşılır biçimde açıklanması bu nedenle önem taşır.

Psikoeğitim ve düzenli takip de bipolar bozukluğun uzun dönem yönetiminde ilaç tedavisine destek sağlayabilir.

Çalışmanın önemli sınırlılıkları var

Araştırma geniş bir hasta grubuna dayanmasına rağmen gözlemsel ve kayıt temelli bir çalışma.

Veriler Pekin’deki belirli bir sağlık sigortası sistemine kayıtlı, hastanede yatarak tedavi edilmiş kişilerden elde edildi. Ayaktan tedavi gören hastalar veya farklı sağlık sistemlerindeki kişiler aynı tedavi örüntülerini göstermeyebilir.

Kayıt verileri reçete edilen ilacı gösterebilir ancak hastanın ilacı gerçekten düzenli kullanıp kullanmadığını kesin biçimde ortaya koyamaz.

Çalışma ayrıca 2010–2017 dönemindeki tedavi uygulamalarını yansıtıyor. Bu nedenle sonuçlar günümüzdeki tüm reçete alışkanlıklarını temsil etmeyebilir.

Bulguların asıl mesajı ne?

Araştırmanın en güçlü mesajı belirli bir ilacın diğerlerinden üstün olduğu iddiasından çok, bipolar bozuklukta tedavi sürekliliğinin gerçek yaşamda ciddi bir sorun olabileceğini göstermesi.

3.034 hastanın incelendiği örneklemde ilk yıl sonunda yüzde 42,7’ye ulaşan tedaviyi bırakma oranı, özellikle tanıdan sonraki dönemde hasta-hekim iletişimi, düzenli izlem ve tedavinin kabul edilebilirliğinin önemini destekliyor.

Bipolar bozuklukta kullanılacak ilaç ve tedavinin ne kadar sürdürüleceği kişiden kişiye değişir. Bu nedenle tedavide değişiklik yapılması gerekiyorsa kararın hastayı takip eden psikiyatri hekimiyle birlikte verilmesi gerekir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve kişisel psikiyatrik değerlendirme yerine geçmez. Bipolar bozukluk tedavisinde kullanılan ilaçları hekime danışmadan başlatmayın, bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin.

KAYNAKLAR

Journal of Affective Disorders — Real-World Treatment Patterns in Inpatients With Newly Diagnosed Bipolar Disorder in China: A Descriptive Longitudinal Study

Huan Yu, Ni Xu, Ruotong Yang ve çalışma arkadaşları — Bipolar bozuklukta gerçek yaşam tedavi örüntülerini inceleyen nüfus temelli boylamsal çalışma

Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments ve International Society for Bipolar Disorders — Bipolar Bozukluk Tedavi Kılavuzu ve 2023 Kanıt Güncellemesi

National Institute for Health and Care Excellence — Bipolar Disorder: Assessment and Management

Tavuklu Sezar salata, restoran menülerinin en tanınan salatalarından biri. Izgara tavuk, çıtır marul, parmesan ve karakteristik Sezar sosunun bir araya geldiği tarif, doğru porsiyonlandığında salatanın ötesine geçerek doyurucu bir ana öğüne dönüşebiliyor.

Klasik Sezar sosunda yumurta sarısı ve daha fazla yağ kullanılabilse de ev mutfağına uygun bu versiyonda sosun temelini süzme yoğurt oluşturuyor. Parmesan, limon, hardal, sarımsak ve az miktarda zeytinyağı kullanılarak Sezar sosunu hatırlatan yoğun ve ekşi-tuzlu bir lezzet elde ediliyor.

Tarifin önemli noktası tavuğu kurutmadan pişirmek, marulun çıtırlığını korumak ve sosu servis zamanına kadar salataya eklememek. Bu üç ayrıntıya dikkat edildiğinde evde hazırlanan Sezar salatanın dokusu belirgin biçimde iyileşiyor.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Derisiz tavuk göğsü protein açısından zengin bir besindir. Bu tarifte tavuk miktarının porsiyon başına yaklaşık 150 gram çiğ ağırlıkta planlanması, salatanın ana öğün olarak yeterli miktarda protein içermesine katkı sağlar.

Marul yemeğin hacmini artırırken sebze tüketimine katkıda bulunur. Domates klasik Sezar salatanın zorunlu malzemesi değildir; bu nedenle özgün lezzet çizgisini korumak amacıyla temel tarifte kullanılmamıştır.

Yoğurt bazlı sos, klasik mayonez ağırlıklı bazı ev tipi Sezar soslarına göre kullanılan yağ miktarının daha kontrollü tutulmasına imkân verir. Bununla birlikte parmesan ve hardal gibi malzemelerin tuz içeriği nedeniyle ayrıca eklenecek tuzun kontrollü kullanılması önemlidir.

Sağlıklı bir beslenme düzeni tek bir tarifle tanımlanmaz. Porsiyon büyüklüğü, gün boyunca tüketilen diğer besinler ve kişinin enerji gereksinimi birlikte değerlendirilmelidir.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 20 dakika
Pişirme süresi: 10-12 dakika
Toplam süre: Yaklaşık 30 dakika
Kaç kişilik: 4 kişilik
Yaklaşık porsiyon büyüklüğü: 1 büyük ana öğün salata
Zorluk: Kolay
Öğün: Öğle veya akşam yemeği
Kategori: Diyet Tarifleri

Yaklaşık besin değerleri

1 porsiyon için yaklaşık:

Kalori: 390 kcal
Protein: 43 g
Karbonhidrat: 20 g
Yağ: 16 g
Lif: 3-4 g

Değerler 600 gram tavuk göğsü, 600 gram marul, 200 gram süzme yoğurt, 60 gram parmesan, 80 gram tam tahıllı ekmek ve 20 gram zeytinyağı temel alınarak yaklaşık hesaplanmıştır.

Kullanılan yoğurt ve peynirin yağ oranı, ekmek çeşidi, tavuk miktarı ve porsiyon büyüklüğü besin değerlerini değiştirebilir.

Malzemeler

Tavuk için:

600 gram derisiz tavuk göğsü
1 tatlı kaşığı zeytinyağı, yaklaşık 5 ml
1 çay kaşığı kekik
Yarım çay kaşığı karabiber
Yarım çay kaşığı tatlı kırmızı toz biber
Kontrollü miktarda tuz

Salata için:

600 gram Romaine veya Yedikule marulu
60 gram parmesan peyniri
80 gram tam tahıllı ekmek
1 küçük diş sarımsak
1 tatlı kaşığı zeytinyağı, yaklaşık 5 ml

Yoğurtlu Sezar sos için:

200 gram sade süzme yoğurt
1 yemek kaşığı zeytinyağı, yaklaşık 10 ml
2 yemek kaşığı taze limon suyu
1 tatlı kaşığı Dijon hardalı
1 küçük diş sarımsak
15 gram ince rendelenmiş parmesan
Yarım çay kaşığı karabiber
İsteğe göre 1 çay kaşığı Worcestershire sos
Gerekiyorsa çok az tuz

Tavuklu Sezar salata nasıl yapılır?

1. Tavuk göğüsleri çok kalınsa yatay biçimde ikiye keserek veya et tokmağıyla kontrollü şekilde incelterek birbirine yakın kalınlığa getirin. Böylece parçalar daha eşit sürede pişer.

2. Tavukların yüzeyini kağıt havluyla kurulayın. Zeytinyağı, kekik, karabiber ve kırmızı toz biberle harmanlayın.

3. Izgara tavayı veya kalın tabanlı yapışmaz tavayı orta-yüksek ateşte iyice ısıtın.

4. Tavukları tavaya yerleştirin. Kalınlıklarına bağlı olarak her yüzünü yaklaşık 4-6 dakika pişirin. Süreyi tek başına ölçü kabul etmeyin; tavuğun en kalın kısmının iç sıcaklığının 74 dereceye ulaşması gerekir.

5. Pişmiş tavukları temiz bir tabağa alın ve dilimlemeden önce yaklaşık 5 dakika dinlendirin. Çiğ tavukla temas etmiş tabak veya kesme tahtasını yeniden kullanmayın.

6. Kruton için ekmeği yaklaşık 1,5 santimetrelik küpler halinde kesin.

7. Ekmekleri zeytinyağı ve çok az ezilmiş sarımsakla karıştırın. Yağlı kağıt serilmiş tepsiye tek kat halinde yayın.

8. Önceden ısıtılmış 190 derece fırında yaklaşık 7-10 dakika pişirin. Ortasında bir kez karıştırın. Krutonlar altın rengini aldığında ve dışları çıtırlaştığında fırından çıkarın.

9. Sezar sos için süzme yoğurt, zeytinyağı, limon suyu, Dijon hardalı, ezilmiş sarımsak, rendelenmiş parmesan ve karabiberi küçük bir kapta karıştırın.

10. Kullanıyorsanız Worcestershire sosu ekleyin. Sos çok koyuysa 1-2 yemek kaşığı su ekleyerek akışkanlığını ayarlayın.

11. Sosun tadına baktıktan sonra tuza ihtiyaç olup olmadığına karar verin. Parmesan, hardal ve Worcestershire sos zaten tuz sağlayabilir.

12. Marul yapraklarını ayırıp bol suyla yıkayın. Salata kurutucusunda veya temiz mutfak havlusuyla mümkün olduğunca iyi kurutun.

13. Marulları iri lokmalık parçalar halinde doğrayın veya elinizle bölün.

14. Dinlenmiş tavukları çapraz biçimde dilimleyin.

15. Marulları geniş bir salata kabına alın. Sosun yaklaşık üçte ikisini ekleyerek yaprakların üzerine ince bir tabaka halinde yayılacak kadar karıştırın.

16. Salatayı dört tabağa paylaştırın. Üzerlerine tavuk dilimlerini ve krutonları yerleştirin.

17. Kalan parmesan peynirini ince dilimler veya rendelenmiş halde ekleyin.

18. Gerekiyorsa kalan sostan az miktarda gezdirin ve bekletmeden servis edin.

Şefin püf noktası

Marulu yıkadıktan sonra tamamen kurutmak Sezar salatanın en önemli ayrıntılarından biridir. Islak yapraklar sosu tutmaz; sos sulanır ve marul kısa sürede yumuşar.

Tavuğu tavadan çıkarır çıkarmaz kesmeyin. Yaklaşık 5 dakika dinlendirmek etin suyunu daha iyi korumasına yardımcı olur.

Sosu salataya servis öncesinde ekleyin. Önceden soslanan marul bekledikçe çıtırlığını kaybeder. Krutonları da en son eklemek dokularını korur.

Daha sağlıklı hale nasıl getirilebilir?

Bu versiyonda sosun ana malzemesi süzme yoğurt olduğu için ayrıca büyük miktarda mayonez kullanılmıyor. Zeytinyağı da ölçülerek ekleniyor.

Kruton miktarını artırmak yerine salatanın marul miktarı yüksek tutulabilir. Kruton hazırlanırken tam tahıllı ekmek kullanılması lif miktarını bir miktar artırabilir.

Parmesan güçlü aromalı bir peynir olduğundan lezzet için çok büyük miktarlara ihtiyaç duyulmaz. Peyniri ölçerek kullanmak hem enerji hem de tuz miktarının kontrolünü kolaylaştırır.

Kimler için uygun?

Tavuklu Sezar salata, protein açısından zengin ve sebze içeren doyurucu bir ana öğün arayanlar için uygun bir seçenektir.

Standart tarif gluten içerir. Tam tahıllı ekmekten hazırlanan krutonlar gluten içerdiği gibi Worcestershire sosunun içeriği de ürüne göre değişebilir. Glutensiz hazırlanacaksa sertifikalı glutensiz ekmek ve diğer uygun ürünler kullanılmalı, çapraz bulaşma riski kontrol edilmelidir.

Yoğurt ve parmesan nedeniyle süt proteini alerjisi bulunan kişiler için standart tarif uygun değildir.

Worcestershire soslarının bazıları balık kaynaklı ançüez içerebilir. Balık alerjisi bulunanların ürün etiketini kontrol etmesi veya bu malzemeyi tariften çıkarması gerekir.

Tavuklu Sezar salata kaç kaloridir?

Bu tarif dört ana öğün porsiyonuna ayrıldığında bir porsiyon yaklaşık 390 kalori sağlayabilir. Kruton, parmesan, yağ ve sos miktarının artırılması toplam enerji değerini yükseltecektir.

Tavuklu Sezar salatada kaç gram protein var?

Verilen ölçülerle hazırlanan bir porsiyonun yaklaşık 43 gram protein içermesi beklenir. Proteinin büyük bölümü tavuk göğsünden gelir; yoğurt ve parmesan da toplam miktara katkıda bulunur.

Sezar salata sosu yoğurtla yapılır mı?

Evet. Yoğurt kullanıldığında klasik Sezar sostan farklı bir tarif ortaya çıkar ancak limon, parmesan, hardal, sarımsak ve isteğe bağlı Worcestershire sosla karakteristik lezzete yaklaşan daha hafif bir ev tipi sos hazırlanabilir.

Tavuklu Sezar salata diyette yenir mi?

Tüketilebilir; ancak “diyet” olması porsiyondan bağımsız sınırsız tüketilebileceği anlamına gelmez. Özellikle sos, peynir, kruton ve yağ miktarı salatanın toplam enerji değerini önemli ölçüde değiştirebilir.

Sezar salatanın marulu hangisidir?

Klasik Sezar salatada Romaine marul kullanılır. Türkiye'de Yedikule marulu olarak bilinen uzun, diri yapraklı marullar uygun seçeneklerden biridir. Çıtır yapısı sosla karıştırıldığında dokusunu daha iyi korur.

Tavuklu Sezar salata önceden hazırlanabilir mi?

Malzemelerin bazıları önceden hazırlanabilir ancak salatanın tamamını önceden karıştırmak önerilmez. Tavuk pişirilip uygun şekilde soğutulabilir, sos ayrı hazırlanabilir ve marul yıkanıp kurutulabilir.

Servis sırasında bütün malzemelerin birleştirilmesi marul ve krutonun çıtır kalmasını sağlar.

Saklama ve servis

Tavuk, sos, marul ve krutonları mümkünse ayrı kaplarda saklayın. Soslanmış salatanın bekletilmesi marulun hızla yumuşamasına neden olur.

Pişmiş tavuk oda sıcaklığında uzun süre bekletilmemeli ve uygun şekilde soğutularak buzdolabında saklanmalıdır. Servis edilecek miktar ihtiyaç oldukça çıkarılmalıdır.

Krutonları tamamen soğuttuktan sonra kuru ve hava almayan bir kapta tutmak çıtırlıklarını daha iyi korur.

Tavuklu Sezar salata, doğru oranlarla hazırlandığında salatayı ana öğüne dönüştüren tariflerden biri. Izgara tavuk protein sağlarken marul hacim ve çıtırlık, parmesan ve yoğurtlu sos ise karakteristik lezzeti oluşturuyor.

Evde hazırlamanın önemli avantajı sos, peynir, kruton ve yağ miktarının kontrol edilebilmesi. Böylece klasik tarifin temel karakterini koruyarak kişinin tercihine uygun bir Sezar salata hazırlamak mümkün.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
USDA – FoodData Central
USDA – Food Safety and Inspection Service

Kan tahlilinde CA 72-4 yüksekliği görülmesi, testin tümör belirteci olması nedeniyle kanser endişesi yaratabilir. CA 72-4 özellikle mide kanseriyle ilişkilendirilmiş bir belirteçtir; ancak tek başına kanser taraması veya kesin tanı testi değildir.

Mide kanserinde CA 72-4 her hastada yükselmez. Bu nedenle normal sonuç da mide kanserini kesin olarak dışlamaz. Testin anlamı, hangi nedenle istendiğine ve kişinin diğer bulgularına göre değişir.

CA 72-4 nedir ve neyi gösterir?

CA 72-4, TAG-72 olarak bilinen tümörle ilişkili bir glikoprotein yapısına karşı geliştirilen testlerle kanda ölçülen bir tümör belirtecidir.

En çok mide kanseriyle ilişkisi araştırılmıştır. Mide kanserinin yanı sıra bazı yumurtalık, pankreas ve kolorektal tümörlerde de yüksek değerler görülebilir.

CA 72-4’ün temel sınırlaması, kanser bulunan her hastada yükselmemesidir. Çalışmalarda mide kanserinin tanı aşamasındaki duyarlılığının sınırlı olduğu gösterilmiştir. Bu nedenle tek başına “kanser var mı?” sorusuna yanıt veremez.

CA 72-4 testi neden istenir?

CA 72-4 özellikle mide kanseri tanısı bulunan bazı hastalarda diğer klinik değerlendirmelere yardımcı olmak amacıyla kullanılabilir.

Başlıca kullanım alanları şunlardır:

• Mide kanseri bulunan bazı hastalarda başlangıç düzeyini değerlendirmek
• Tedavi sürecindeki değişimi izlemeye yardımcı olmak
• Başlangıçta yüksek olan hastalarda tedavi sonrası seyri değerlendirmek
• Bazı durumlarda CEA ve CA 19-9 gibi diğer tümör belirteçleriyle birlikte ek bilgi sağlamak

Testin klinik kullanımı merkezden merkeze ve hastanın durumuna göre değişebilir.

CA 72-4 kaç olmalı?

CA 72-4 için tek bir evrensel referans üst sınırı vermek doğru değildir. Kullanılan test yöntemi ve laboratuvara göre referans değerleri değişebilir.

Literatürde farklı yöntemlerle yaklaşık 2,5 U/mL ile 6,9 U/mL arasında değişen üst sınırlar kullanılmıştır.

Bu nedenle internette görülen tek bir rakam yerine kişinin kendi laboratuvar raporunda belirtilen referans aralığı esas alınmalıdır.

Daha önemlisi, laboratuvarın referans üst sınırı bir “kanser sınırı” değildir. Referansın üzerinde sonuç alınması kanser tanısı koydurmaz.

CA 72-4 yüksekliği ne anlama gelir?

CA 72-4 yüksekliği mide kanseriyle ilişkili olabilir. Bazı çalışmalarda daha ileri hastalık, lenf nodu tutulumu veya metastatik hastalıkla daha sık yüksek değerler bildirilmiştir.

CA 72-4 ayrıca bazı yumurtalık, pankreas ve kolorektal kanserlerde de yükselebilir.

Ancak sonuç yalnızca CA 72-4 değerine bakılarak yorumlanamaz. Tümör belirteçleri hastalığın yerini veya nedenini tek başına belirleyemez.

Kanser dışı bazı hastalıklarda da CA 72-4 yüksekliği bildirildiğinden, yüksek sonuç doğrudan malignite olarak kabul edilmemelidir.

CA 72-4 yüksekliği mide kanseri anlamına gelir mi?

Hayır. Yüksek CA 72-4 tek başına mide kanseri tanısı değildir.

Mide kanserinin tanısı; kişinin şikâyetleri, endoskopi, görüntüleme ve en önemlisi gerektiğinde alınan dokunun patolojik incelemesiyle konur.

CA 72-4 bu yöntemlerin yerine geçmez.

Tersi de önemlidir: Mide kanseri bulunan kişilerin önemli bir bölümünde CA 72-4 normal olabilir. Bu nedenle normal sonuç da kanseri güvenilir biçimde dışlayamaz.

CA 72-4 mide kanseri taramasında kullanılır mı?

CA 72-4 genel toplumda tek başına mide kanseri tarama testi olarak kullanılabilecek yeterlilikte değildir.

Bunun temel nedenlerinden biri duyarlılığının sınırlı olmasıdır. Mide kanseri bulunan bazı kişilerde CA 72-4 hiç yükselmeyebilir.

Güncel yaklaşımlarda mide kanserinin değerlendirilmesinde hastanın risk faktörleri, belirtileri ve gerektiğinde üst gastrointestinal endoskopi gibi yöntemler ön plandadır. Serum tümör belirteçleri tek başına taramanın yerini tutmaz.

CA 72-4 tedavi sırasında neden tekrar ölçülebilir?

CA 72-4 başlangıçta yüksek olan bir mide kanseri hastasında seri ölçümler hastalığın seyri hakkında ek bilgi sağlayabilir.

Tedaviyle birlikte düşmesi tedavi yanıtıyla uyumlu olabilir. Daha önce düşen değerin tekrar yükselmesi ise diğer bulgularla birlikte hastalığın ilerlemesi veya tekrarlaması açısından değerlendirme gerektirebilir.

Ancak tek bir yükselme veya düşme üzerinden tedavinin başarılı ya da başarısız olduğu sonucuna varılmaz. Görüntüleme ve klinik değerlendirme esas olmaya devam eder.

Sıkça Sorulan Sorular

CA 72-4 yüksek çıktı, kanser miyim?

Hayır. CA 72-4 yüksekliği tek başına kanser tanısı koydurmaz. Mide kanseri ve bazı başka tümörlerle ilişkili olabilir ancak sonuç diğer klinik ve tanısal bulgularla birlikte değerlendirilmelidir.

CA 72-4 normal çıkarsa mide kanseri olmadığı kesin midir?

Hayır. CA 72-4’ün duyarlılığı tek başına mide kanserini dışlayacak kadar yüksek değildir. Mide kanseri bulunan bazı kişilerde sonuç normal olabilir.

CA 72-4 testi için aç olmak gerekir mi?

CA 72-4 için hazırlık koşulları kullanılan laboratuvar yöntemine ve aynı anda istenen diğer testlere bağlı olabilir. Test öncesinde laboratuvarın verdiği hazırlık talimatı esas alınmalıdır.

Kaynaklar

1. Xu Y, Zhang P, Zhang K, Huang C. The Application of CA72-4 in the Diagnosis, Prognosis, and Treatment of Gastric Cancer. Biochimica et Biophysica Acta Reviews on Cancer, 2021.
2. Sturgeon CM, Duffy MJ, Hofmann BR, et al. National Academy of Clinical Biochemistry Laboratory Medicine Practice Guidelines for Use of Tumor Markers in Liver, Bladder, Cervical, and Gastric Cancers. Clinical Chemistry, 2010.
3. Brazilian Gastric Cancer Association. Guidelines: An Update on Diagnosis, Staging, Endoscopic Treatment and Follow-up. Arquivos Brasileiros de Cirurgia Digestiva, 2020.
4. American College of Gastroenterology. ACG Clinical Guideline: Diagnosis and Management of Gastric Premalignant Conditions. The American Journal of Gastroenterology, 2025.

Evet, önceki yanıt yarım kalmış. Beta-hCG’yi baştan ve V4.2’nin son belirlediğimiz formatıyla eksiksiz veriyorum: Spot ayrı kutu; Haber + SSS + Kaynaklar aynı kutuda; ardından SEO ve Meta.

Google Discover Başlık Önerileri

Beta-hCG Yüksek Çıktıysa Ne Anlama Geliyor? Her Yükseklik Gebelik Değil

Gebelik Yok Ama Beta-hCG Yüksek: Hangi Durumlarda Araştırılmalı?

Beta-hCG Kaç Olmalı? Yüksek Sonuç Her Zaman Kanser Anlamına Gelmiyor

Erkeklerde Beta-hCG Neden Yükselir? Tümör Belirteci Olarak Ne Gösteriyor?

Beta-hCG Sonucunuz Yüksek mi? Gebelik ve Tümör Takibindeki Fark

Editörün Discover Seçimi

Gebelik Yok Ama Beta-hCG Yüksek: Hangi Durumlarda Araştırılmalı?

Gebelik dışındaki beta-hCG yüksekliğine ilişkin güçlü merakı doğrudan karşılıyor; kanser sonucuna atlamadan kullanıcıyı açıklayıcı içeriğe yönlendiriyor.

WebMD Tarzı Kullanıcı Odaklı Başlık Önerileri

Beta-hCG Testi Neyi Gösterir ve Sonuç Nasıl Yorumlanır?

Beta-hCG Yüksekliği Gebelik Dışında Ne Anlama Gelebilir?

Erkeklerde Beta-hCG Yüksek Çıkarsa Ne Yapılır?

Beta-hCG Tümör Belirteci Olarak Hangi Durumlarda Kullanılır?

Beta-hCG Sonucu Neden Tek Ölçümle Yorumlanmamalı?

H1 Başlık Önerileri

Beta-hCG Nedir, Kaç Olmalı? Yüksekliği Kanser Belirtisi mi?

Beta-hCG Yüksekliği Neden Olur? Gebelik ve Kanserle İlişkisi

Beta-hCG Nedir? Gebelik Dışı Yüksekliği Ne Anlama Gelir?

Beta-hCG Testi Nedir? Normal Değeri ve Tümörlerle İlişkisi

Beta-hCG Neyi Gösterir? Yüksekliği ve Seri Ölçüm Nasıl Yorumlanır?

Editörün H1 Seçimi

Beta-hCG Nedir, Kaç Olmalı? Yüksekliği Kanser Belirtisi mi?

“Nedir”, “kaç olmalı” ve yüksek endişe taşıyan “kanser belirtisi mi?” sorgularını birlikte karşılıyor; hem gebelik hem tümör belirteci bağlamını açıklamaya elverişli evergreen bir H1 oluşturuyor.

Spot

Beta-hCG en çok gebeliğin saptanması ve izlenmesiyle bilinen bir hormondur; ancak bazı germ hücreli tümörlerde de tümör belirteci olarak kullanılabilir. Gebelik dışındaki yüksek beta-hCG tek başına kanser tanısı koydurmaz ve sonucun nedeni klinik değerlendirmeyle araştırılmalıdır.

Haber / Rehber Metni

Beta-hCG denildiğinde ilk akla gelen gebelik testidir. Bunun nedeni, insan koryonik gonadotropin hormonunun gebeliğin erken dönemlerinden itibaren kanda ve idrarda ölçülebilmesidir.

Ancak beta-hCG yalnızca gebelik değerlendirmesinde kullanılmaz. Bazı germ hücreli tümörler ve özellikle koryokarsinom beta-hCG üretebilir. Bu nedenle test, belirli kanserlerde tanıya yardımcı olmak, hastalığın risk grubunu değerlendirmek ve tedaviye verilen yanıtı takip etmek amacıyla tümör belirteci olarak da kullanılabilir.

Burada iki kullanım alanını birbirinden ayırmak gerekir. Gebelikte yüksek beta-hCG çoğu zaman beklenen fizyolojik bir durumken, gebelik olasılığı bulunmayan bir kişide saptanan açıklanamayan yükseklik farklı şekilde değerlendirilir.

Kısaca Beta-hCG

Beta-hCG, insan koryonik gonadotropin hormonunun beta alt birimidir.

Gebelik sırasında düzeyi hızla yükselir ve gebeliğin saptanmasında kullanılır.

Gebelik dışında bazı germ hücreli tümörler de beta-hCG üretebilir. Özellikle testis germ hücreli tümörleri ve koryokarsinom bu açıdan önemlidir.

Yüksek sonuç tek başına kanser tanısı değildir.

Beta-hCG nedir?

hCG, insan koryonik gonadotropin adı verilen bir hormondur. Gebelik başladıktan sonra gelişmekte olan plasentayla ilişkili dokular tarafından üretilir.

Hormonun alfa ve beta olmak üzere alt birimleri vardır. Beta alt birimi, hCG’nin laboratuvar testlerinde özgül olarak saptanmasına yardımcı olur.

Kanda beta-hCG nitel veya nicel yöntemlerle değerlendirilebilir.

Nitel test temel olarak “pozitif/negatif” yanıt verirken nicel test kandaki hormon miktarını sayısal olarak ölçer.

Tümör belirteci olarak değerlendirildiğinde çoğunlukla nicel sonuç ve zaman içindeki değişim önem kazanır.

Beta-hCG neyi gösterir?

Beta-hCG’nin anlamı testin hangi amaçla istendiğine bağlıdır.

Üreme çağındaki bir kadında en yaygın kullanım alanı gebeliğin saptanması ve gerektiğinde gebeliğin erken dönemindeki seyrinin değerlendirilmesidir.

Onkolojik kullanımda ise beta-hCG bazı germ hücreli tümörlerin biyolojik aktivitesi hakkında bilgi verebilir.

Özellikle testis germ hücreli tümörlerinde AFP ve LDH gibi diğer tümör belirteçleriyle birlikte kullanılabilir.

Tanı konmuş uygun hastalarda beta-hCG düzeyinin tedavi sırasında düşmesi tedavi yanıtıyla uyumlu olabilir. Beklenen şekilde düşmemesi veya yeniden yükselmesi ise hastalığın devamı ya da tekrarı açısından değerlendirme gerektirebilir.

Beta-hCG testi neden istenir?

Beta-hCG testi şu amaçlarla istenebilir:

• Gebeliği saptamak
• Erken gebeliğin seyrini değerlendirmeye yardımcı olmak
• Dış gebelik veya gebelik kaybı şüphesini diğer bulgularla birlikte değerlendirmek
• Gestasyonel trofoblastik hastalıkları araştırmak ve takip etmek
• Testis germ hücreli tümörlerinin değerlendirilmesine yardımcı olmak
• Bazı yumurtalık germ hücreli tümörlerini değerlendirmek
• Germ hücreli tümörlerde hastalığın risk sınıflamasına yardımcı olmak
• Kanser tedavisine verilen yanıtı takip etmek
• Tedavi sonrasında hastalığın tekrarını değerlendirmeye yardımcı olmak

Testin gebelik amacıyla mı yoksa tümör belirteci amacıyla mı istendiği sonuç yorumunu tamamen değiştirebilir.

Beta-hCG normal değeri nedir?

Beta-hCG için “normal” değer klinik duruma göre değişir.

Gebe olmayan kadınlarda birçok laboratuvar yaklaşık 5 mIU/mL’nin altındaki sonuçları negatif veya gebelik dışı aralık olarak değerlendirir.

Sağlıklı erkeklerde ise kullanılan yönteme bağlı olarak çok düşük veya saptanamayacak seviyeler beklenir. Bazı laboratuvar kaynaklarında erkekler için 2 mIU/mL’nin altındaki değerler örnek referans olarak verilir.

Ancak laboratuvarların yöntemleri ve referans sınırları farklı olabilir. Kişinin kendi laboratuvar raporundaki referans aralığı dikkate alınmalıdır.

Gebelikte ise durum tamamen farklıdır. Beta-hCG gebeliğin ilk haftalarında hızla yükseldiğinden gebe bir kişinin sonucu gebe olmayan yetişkin referans aralığıyla karşılaştırılamaz.

Beta-hCG sonucu nasıl yorumlanır ve e-Nabız raporu nasıl okunur?

Beta-hCG sonucu iki farklı şekilde raporlanabilir.

Nitel testlerde sonuç:

Pozitif

Negatif

ve bazı laboratuvarlarda sınırda veya belirsiz olarak verilebilir.

Nicel beta-hCG testinde ise kandaki hormon miktarı sayısal olarak raporlanır.

e-Nabız’da değerin yanında H görülmesi, sonucun laboratuvarın referans üst sınırının üzerinde olduğunu ifade eder. Ancak gebelik söz konusuysa yüksek beta-hCG fizyolojik ve beklenen bir durum olabilir.

Bu nedenle beta-hCG, rapordaki kırmızı renk veya H işaretine bakılarak yorumlanabilecek testlerden biri değildir.

Testin neden istendiği bilinmelidir.

Beta-hCG yüksekliği neden olur?

Beta-hCG yüksekliğinin en sık ve doğal nedeni gebeliktir.

Gebelik dışındaki yüksekliğin nedenleri arasında ise klinik duruma göre:

• Gestasyonel trofoblastik hastalıklar
• Mol gebeliği
• Koryokarsinom
• Testis germ hücreli tümörleri
• Bazı yumurtalık germ hücreli tümörleri
• Bazı diğer maligniteler
• Bazı laboratuvar girişimleri ve yalancı pozitif sonuçlar

değerlendirilebilir.

Bu nedenle özellikle gebelik olasılığı bulunmayan kişide beklenmedik beta-hCG yüksekliği varsa sonucun doğrulanması ve nedeninin araştırılması gerekebilir.

Beta-hCG yüksekliği kanser belirtisi mi?

Beta-hCG yüksekliği bazı kanserlerle ilişkili olabilir ancak tek başına kanser tanısı değildir.

En güçlü ilişkiler germ hücreli tümörler ve gestasyonel trofoblastik hastalıklarla görülür.

Beta-hCG’nin bazı kanserlerde yükselmesi, yüksek çıkan her sonucun kanser olduğu anlamına gelmez.

Gebelik olasılığı, kişinin cinsiyeti, yaşı, klinik bulguları, diğer tümör belirteçleri ve görüntüleme sonuçları birlikte değerlendirilmelidir.

Erkeklerde Beta-hCG yüksekliği ne anlama gelir?

Sağlıklı erkeklerde beta-hCG’nin çok düşük veya saptanamayacak düzeyde olması beklenir.

Erkekte açıklanamayan beta-hCG yüksekliği özellikle testis germ hücreli tümörleri açısından değerlendirme gerektirebilir.

Bu durumda beta-hCG tek başına kullanılmaz. AFP ve LDH gibi diğer tümör belirteçleri, testis muayenesi, ultrason ve gerektiğinde diğer görüntüleme yöntemleri değerlendirmeye dahil edilir.

Testiste ağrısız kitle, şişlik veya ağırlık hissi gibi belirtiler varsa ürolojik değerlendirme geciktirilmemelidir.

Beta-hCG hangi kanserlerde yükselebilir?

Beta-hCG’nin tümör belirteci olarak en önemli kullanım alanları germ hücreli tümörlerdir.

Özellikle:

• Koryokarsinom
• Testis germ hücreli tümörleri
• Bazı yumurtalık germ hücreli tümörleri
• Bazı ekstragonadal germ hücreli tümörler

beta-hCG yüksekliğiyle ilişkili olabilir.

Bazı başka kanserlerde de yüksek beta-hCG bildirilebilir. Ancak bu durum beta-hCG’nin genel toplumda farklı kanserleri taramak amacıyla kullanılabileceği anlamına gelmez.

Beta-hCG testis kanserini gösterir mi?

Beta-hCG bazı testis kanserlerinde yükselir ancak tek başına testis kanseri tanısı koydurmaz.

Testis germ hücreli tümörlerinin değerlendirilmesinde beta-hCG, AFP ve LDH önemli serum tümör belirteçleridir.

Bu belirteçler tanıya yardımcı olmanın yanı sıra bazı hastalarda evreleme, prognostik sınıflandırma ve tedavi yanıtının izlenmesinde kullanılabilir.

Her testis tümörü beta-hCG üretmez. Bu nedenle normal beta-hCG sonucu testis kanserini kesin olarak dışlamaz.

Beta-hCG kanser tarama testi midir?

Hayır. Beta-hCG sağlıklı genel toplumda kanser aramak için kullanılan genel bir tarama testi değildir.

Test belirli klinik durumlarda ve özellikle germ hücreli tümörlerden şüphelenildiğinde veya bu tümörler tanı aldıktan sonra kullanılır.

Bir kişinin herhangi bir şikâyeti veya klinik şüphesi olmadan beta-hCG ölçtürerek “vücudumda kanser var mı?” sorusuna güvenilir yanıt alması mümkün değildir.

Beta-hCG sonucu tek başına ne ifade etmez?

Tek bir beta-hCG sonucu:

• Kanser tanısı koydurmaz
• Kanserin bulunduğu organı kesin olarak göstermez
• Testis kanserini tek başına doğrulamaz
• Normal olduğunda germ hücreli tümörü kesin olarak dışlamaz
• Gebeliğin sağlıklı ilerlediğini tek başına kanıtlamaz
• Gebelik kaybı veya dış gebelik tanısını tek başına koydurmaz

Sonuç klinik duruma göre başka laboratuvar testleri, ultrason veya diğer görüntüleme yöntemleriyle birlikte değerlendirilir.

Beta-hCG kaç olursa tehlikeli?

Beta-hCG için herkese uygulanabilecek tek bir “tehlikeli değer” yoktur.

Gebelikte çok yüksek görünen bir değer gebelik haftasına göre fizyolojik olabilir. Germ hücreli tümörlerde ise beta-hCG’nin düzeyi hastalığın prognostik sınıflandırmasında kullanılabilir.

Örneğin belirli metastatik nonseminomatöz germ hücreli tümör sınıflamalarında beta-hCG düzeyi prognostik grupların belirlenmesinde kullanılan kriterlerden biridir. Bu eşikler genel toplum için “kanser sınırı” veya “acil tehlike sınırı” değildir.

Bu nedenle internette görülen tek bir beta-hCG rakamına bakılarak kanser veya tehlike yorumu yapılmamalıdır.

Beta-hCG’de seri ölçüm neden önemlidir?

Beta-hCG, zaman içindeki değişimin tek bir ölçümden daha fazla bilgi verebildiği testlerden biridir.

Erken gebelik değerlendirmesinde belirli koşullarda ardışık ölçümler hormonun değişim hızını değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Germ hücreli tümörlerde ise tedaviden önce yüksek olan beta-hCG’nin tedavi sırasında düşmesi beklenebilir. Düşüşün beklenen seyri göstermemesi veya yeniden yükselmesi ileri değerlendirme gerektirebilir.

Bu nedenle iki farklı tarihte ölçülen sonuçlar yalnızca “yüksek” veya “düşük” şeklinde değil, klinik bağlam içinde değişim eğilimi açısından da incelenir.

Beta-hCG düşmesi ne anlama gelir?

Beta-hCG düşüşünün anlamı testin neden istendiğine bağlıdır.

Gebelikte beta-hCG’nin beklenmeyen şekilde azalması gebeliğin seyri açısından değerlendirme gerektirebilir; ancak tek başına gebelik kaybı tanısı koydurmaz.

Beta-hCG üreten germ hücreli tümör nedeniyle tedavi gören bir hastada ise değerin düşmesi tedavi yanıtıyla uyumlu olabilir.

Bu iki klinik durum birbirinden tamamen farklıdır.

Beta-hCG yeniden yükselirse ne anlama gelir?

Tümör belirteci olarak takip edilen bir hastada beta-hCG’nin tedavi sonrasında yeniden yükselmesi hastalığın devamı veya tekrarı açısından değerlendirme gerektirebilir.

Ancak tek bir beklenmedik ölçümle nüks tanısı konmaz.

Sonucun doğrulanması, diğer tümör belirteçlerinin değerlendirilmesi ve gerektiğinde görüntüleme yapılması gerekebilir.

Beta-hCG yalancı pozitif çıkabilir mi?

Evet. Nadir de olsa beta-hCG testlerinde yalancı pozitif sonuçlarla karşılaşılabilir.

Laboratuvar testlerinde bazı antikor etkileşimleri ölçümü bozabilir. Özellikle klinik tabloyla uyuşmayan, düşük düzeyde ve kalıcı beta-hCG sonuçlarında laboratuvar girişimi olasılığı değerlendirilebilir.

Böyle durumlarda farklı yöntemle tekrar ölçüm, idrar hCG testi veya laboratuvarın uygulayacağı doğrulama yöntemleri gündeme gelebilir.

Menopoz sonrası dönemde hipofiz kaynaklı düşük düzey hCG üretimi de bazı kişilerde sonuçların yorumlanmasını etkileyebilir.

Bu nedenle beklenmedik bir sonuç yalnızca tek ölçüme dayanarak kanser şeklinde yorumlanmamalıdır.

Beta-hCG testi için aç olmak gerekir mi?

Beta-hCG testinin kendisi için genellikle açlık gerekmez.

Ancak aynı kan örneğinde açlık gerektiren başka testler de yapılacaksa laboratuvarın hazırlık talimatlarına uyulmalıdır.

Kullanılan ilaç ve hormon tedavileri de gerektiğinde sağlık profesyoneline bildirilmelidir.

Beta-hCG nasıl normale döner?

Beta-hCG’yi doğrudan düşürmeye yönelik genel bir tedavi yoktur.

Gebelikte hormonun değişimi fizyolojik sürecin parçasıdır.

Tümör nedeniyle yüksekse beta-hCG’nin seyri hastalığın tedavisiyle ilişkilidir. Gestasyonel trofoblastik hastalıklarda da tedaviden sonra hCG düzeylerinin seri olarak takip edilmesi önem taşıyabilir.

Amaç laboratuvar rakamını kendi başına düşürmek değil, yüksekliğin nedenini belirlemek ve gerekiyorsa altta yatan durumu tedavi etmektir.

Beta-hCG yüksekliğinde hangi doktora gidilir?

Hangi uzmana başvurulacağı klinik duruma göre değişir.

Gebelik veya gebelikle ilişkili bir durum söz konusuysa kadın hastalıkları ve doğum uzmanı değerlendirmesi gerekir.

Erkekte açıklanamayan beta-hCG yüksekliği ve özellikle testisle ilgili bulgular varsa üroloji değerlendirmesi önemlidir.

Germ hücreli tümör tanısı bulunan hastalarda takip üroloji, kadın hastalıkları ve doğum, jinekolojik onkoloji veya tıbbi onkoloji ekiplerinin katılımıyla hastalığın türüne göre yürütülebilir.

Kan tahlilinde AFP değerinin yüksek çıkması, testin tümör belirteci olarak kullanılması nedeniyle kanser endişesine yol açabilir. AFP gerçekten de hepatoselüler karsinom olarak adlandırılan primer karaciğer kanseri ile bazı testis ve yumurtalık kökenli germ hücreli tümörlerde yükselebilir. Ancak yüksek sonuç tek başına kanser anlamına gelmez.

Kronik hepatit ve siroz gibi kanser dışı karaciğer hastalıkları da AFP düzeyini artırabilir. Gebelikte ise AFP’nin yükselmesi fizyolojik bir durumdur ve gebelikte yapılan AFP testi, yetişkinlerde kullanılan tümör belirteci testinden farklı bir klinik amaçla değerlendirilir.

Bu nedenle AFP sonucunun anlamı kişinin yaşı, gebelik durumu, karaciğer hastalıkları, diğer kan testleri, görüntüleme sonuçları ve testin hangi nedenle istendiğine göre değişir.

Kısaca AFP

AFP, alfa-fetoprotein adı verilen bir proteindir. Anne karnındaki gelişim sırasında fetüs tarafından yüksek miktarda üretilirken doğumdan sonra düzeyi belirgin biçimde azalır.

Gebe olmayan sağlıklı yetişkinlerde kandaki AFP miktarı genellikle oldukça düşüktür.

AFP yetişkinlerde özellikle karaciğer kanseri ve bazı germ hücreli tümörlerin değerlendirilmesinde kullanılabilir. Yüksek olması tek başına kanser tanısı değildir; normal olması da AFP üretebilen bütün kanserleri kesin olarak dışlamaz.

AFP nedir?

AFP, “alfa-fetoprotein”in kısaltmasıdır. Fetüsün gelişimi sırasında başta fetal karaciğer olmak üzere bazı dokular tarafından üretilen bir proteindir.

Doğumdan sonra kandaki AFP düzeyi hızla azalır. Gebe olmayan yetişkinlerde normalde düşük seviyelerde bulunur.

Bazı tümör hücreleri yeniden yüksek miktarda AFP üretebildiğinden bu protein yetişkinlerde tümör belirteci olarak kullanılabilir.

Ancak AFP yalnızca kanserde yükselmez.

AFP neyi gösterir?

AFP’nin anlamı testin hangi klinik amaçla yapıldığına göre değişir.

Gebe olmayan yetişkinlerde AFP özellikle:

• Hepatoselüler karsinom
• Nonseminomatöz testis germ hücreli tümörleri
• Bazı yumurtalık germ hücreli tümörleri

ile ilişkili olabilir.

Daha önce AFP üreten bir kanser tanısı konmuş kişilerde tedaviye yanıtın izlenmesi ve tedaviden sonra hastalığın tekrarının değerlendirilmesi için seri AFP ölçümleri yapılabilir.

Kronik karaciğer hastalığı bulunan bazı yüksek riskli kişilerde ise AFP, karaciğer ultrasonu ve diğer değerlendirmelerle birlikte hepatoselüler karsinom gözetiminin bir parçası olarak kullanılabilir.

AFP testi neden istenir?

Hekim AFP tümör belirteci testini şu amaçlarla isteyebilir:

• Karaciğerde saptanan şüpheli bir kitlenin diğer testlerle birlikte değerlendirilmesi
• Hepatoselüler karsinom açısından yüksek risk taşıyan bazı hastaların takibine yardımcı olmak
• Testis veya yumurtalık kaynaklı bazı germ hücreli tümörlerin değerlendirilmesi
• Germ hücreli tümörlerin sınıflandırılması ve klinik değerlendirilmesine yardımcı olmak
• AFP üreten bir kanserin tedaviye verdiği yanıtı izlemek
• Tedavi sonrasında AFP’nin yeniden yükselip yükselmediğini takip etmek

AFP hiçbir durumda hastanın klinik tablosundan bağımsız olarak yorumlanmamalıdır.

AFP normal değeri nedir?

AFP’nin referans aralığı laboratuvar yöntemine göre değişebilir.

Gebe olmayan yetişkinlerde AFP genellikle düşük düzeydedir. Kullanılan laboratuvar yöntemine bağlı olarak üst referans sınırı yaklaşık 8-10 ng/mL civarında olabilir. Örneğin bazı laboratuvarlarda 0,7-9,3 ng/mL gibi aralıklar kullanılmaktadır.

Ancak internette bulunan tek bir rakam kişinin laboratuvar raporundaki referans aralığının yerine geçmez.

Daha önemlisi, laboratuvarın normal üst sınırı ile kanser tanısı koyduran bir değer aynı şey değildir.

AFP için “bu değerin üzerindeyse kesin kanser” denilebilecek evrensel bir sayı yoktur.

AFP sonucu nasıl yorumlanır ve e-Nabız raporu nasıl okunur?

e-Nabız veya laboratuvar raporunda AFP’nin yanında H işareti bulunması, değerin ilgili laboratuvarın referans üst sınırından yüksek olduğunu gösterir.

H işareti “kanser pozitif” anlamına gelmez.

AFP sonucu yorumlanırken özellikle şu bilgiler önemlidir:

• Gebelik durumu
• Bilinen kronik karaciğer hastalığı
• Hepatit B veya hepatit C öyküsü
• Siroz
• Karaciğer görüntüleme sonuçları
• Testis veya yumurtalıkta şüpheli kitle bulunması
• Önceki AFP değerleri
• Kanser tedavisi alınıp alınmadığı

Özellikle kanser takibinde tek bir AFP sonucundan çok, değerin zaman içerisindeki değişimi daha fazla bilgi sağlayabilir.

AFP yüksekliği neden olur?

AFP yüksekliğinin kanserle ilişkili ve kanser dışı nedenleri vardır.

Kanserle ilişkili başlıca durumlar şunlardır:

• Hepatoselüler karsinom
• Nonseminomatöz testis germ hücreli tümörleri
• Bazı yumurtalık germ hücreli tümörleri

AFP bazı başka kanserlerde de yükselebilir ancak bu durum daha az görülür.

Kanser dışı nedenler arasında ise:

• Kronik hepatit B
• Kronik hepatit C
• Siroz
• Karaciğer hücrelerinde hasar ve yenilenmeyle seyreden bazı hastalıklar
• Gebelik

yer alabilir.

Bu nedenle yüksek AFP sonucunun nedeni yalnızca laboratuvar rakamına bakılarak belirlenemez.

AFP yüksekliği her zaman kanser mi?

Hayır. AFP yüksekliği her zaman kanser anlamına gelmez.

Kronik hepatit ve siroz gibi karaciğer hastalıklarında kanser bulunmadan AFP artışı görülebilir.

Gebelikte AFP’nin yükselmesi ise beklenen fizyolojik bir durumdur.

Tersi de mümkündür. Karaciğer kanseri bulunan bazı hastalarda AFP normal kalabilir. Bu nedenle normal AFP sonucu da hepatoselüler karsinomu kesin olarak dışlamaz.

AFP karaciğer kanserini gösterir mi?

AFP hepatoselüler karsinomda yükselebilir ancak tek başına karaciğer kanseri tanısı koydurmaz.

Karaciğer kanserinin değerlendirilmesinde ultrason, bilgisayarlı tomografi veya MR gibi görüntüleme yöntemleri ve hastanın klinik durumu büyük önem taşır.

Karaciğer kanseri bulunan bazı kişilerde AFP hiç yükselmeyebilir. Kronik karaciğer hastalığı bulunan kanser olmayan kişilerde ise yüksek sonuç görülebilir.

Bu nedenle AFP bir “tek başına karaciğer kanseri testi” değildir.

AFP karaciğer kanseri taramasında kullanılır mı?

AFP’nin karaciğer kanserindeki kullanımı, genel toplum taraması ile yüksek riskli kişilerin gözetimi arasında ayrım yapılarak değerlendirilmelidir.

Sağlıklı ve ortalama risk taşıyan herkese yalnızca AFP bakılarak karaciğer kanseri taraması yapılmaz.

Siroz veya belirli kronik hepatit durumları nedeniyle hepatoselüler karsinom açısından yüksek risk taşıyan kişilerde ise düzenli karaciğer ultrasonuna AFP ölçümü eklenebilir.

Bu takip kişisel risk durumuna göre hekim tarafından planlanır.

AFP testis kanserini gösterir mi?

AFP bazı testis germ hücreli tümörlerinde önemli bir tümör belirtecidir.

Özellikle nonseminomatöz germ hücreli tümörlerde AFP yükselebilir. AFP, beta-hCG ve LDH gibi diğer belirteçlerle birlikte hastalığın değerlendirilmesi, evrelendirme ve risk sınıflamasına yardımcı olabilir.

Önemli bir ayrım vardır: Saf seminom AFP üretmez. Seminom düşünülen bir hastada AFP yüksek bulunması, tümörün nonseminomatöz bir bileşen içerip içermediğinin yeniden değerlendirilmesini gerektirebilir.

Yine de testis kanseri tanısı yalnızca AFP sonucuyla konmaz.

AFP sonucu tek başına ne ifade etmez?

Tek bir AFP sonucu:

• Karaciğer kanseri tanısı koydurmaz
• Testis kanseri tanısı koydurmaz
• Yumurtalık kanseri tanısı koydurmaz
• Tümörün hangi organda olduğunu tek başına belirlemez
• Kanserin evresini tek başına göstermez
• Normal olduğunda kanseri kesin olarak dışlamaz

Tanı ve takip için klinik değerlendirme, görüntüleme ve gerektiğinde patolojik inceleme gibi başka yöntemler kullanılır.

AFP kaç olursa tehlikeli?

AFP için bütün insanlar açısından geçerli tek bir “tehlikeli değer” yoktur.

Laboratuvar referans sınırının üzerinde olmak, acil sağlık tehlikesi içinde olmak veya kanser tanısı almakla aynı şey değildir.

Çok yüksek veya zaman içinde hızla yükselen AFP değerleri özellikle kronik karaciğer hastalığı bulunan kişilerde veya germ hücreli tümör şüphesinde daha ayrıntılı değerlendirme gerektirebilir.

Ancak tek bir rakama bakılarak “kesin kanser” sonucu çıkarılmaz.

AFP’nin düzeyi kadar neden yükseldiği ve zaman içerisindeki seyri önemlidir.

AFP gebelikte neden yükselir?

AFP gebelikte tümör belirteci olarak yorumlanmaz.

Fetüs tarafından üretilen AFP anne kanına geçtiği için gebelik sırasında anne serumundaki AFP düzeyi doğal olarak yükselir.

Gebelikte AFP ölçümü, bazı doğumsal anomaliler ve gebelikle ilgili risklerin değerlendirilmesinde kullanılan prenatal tarama programlarının bir parçası olabilir.

Bu sonuç gebelik haftasına göre değerlendirilir ve çoğu zaman mutlak AFP değerinden ziyade gebelik haftasına göre hesaplanan ölçüm yöntemleri kullanılır.

Bu nedenle gebe bir kişinin AFP sonucunu gebe olmayan yetişkinler için kullanılan tümör belirteci referanslarıyla karşılaştırmak doğru değildir.

AFP düşmesi ne anlama gelir?

Başlangıçta AFP yüksekliği bulunan ve AFP üreten bir kanser nedeniyle tedavi gören hastada değerin zaman içinde düşmesi tedaviye yanıtla uyumlu olabilir.

Ancak AFP’nin düşmesi tek başına kanserin tamamen ortadan kalktığını kanıtlamaz.

Değerin beklenen hızda düşüp düşmediği ve görüntüleme sonuçları gibi diğer klinik bilgiler birlikte değerlendirilir.

AFP yeniden yükselirse ne anlama gelir?

Tedavi sonrasında düşmüş olan AFP’nin seri ölçümlerde yeniden yükselmesi, AFP üreten bazı kanserlerde hastalığın tekrarlaması veya ilerlemesi açısından değerlendirme gerektirebilir.

Ancak tek bir ölçümle nüks tanısı konmaz.

Karaciğer hastalıklarındaki değişiklikler de AFP düzeyini etkileyebileceğinden sonuç klinik bağlam içinde değerlendirilir.

AFP nasıl düşer?

AFP’yi doğrudan düşürmeye yönelik genel bir ilaç, diyet veya takviye bulunmaz.

Önemli olan yüksekliğin nedenini belirlemektir.

AFP kronik karaciğer hastalığı nedeniyle yüksekse altta yatan hastalığın yönetimi önemlidir. AFP üreten bir kanser nedeniyle yüksekse değerin seyri uygulanan kanser tedavisi sırasında izlenebilir.

Sadece laboratuvar rakamını düşürmek amacıyla kontrolsüz ilaç veya takviye kullanılması doğru değildir.

AFP için hangi doktora gidilir?

AFP yüksekliğinde başvurulacak uzmanlık alanı testin neden istendiğine göre değişir.

Karaciğer hastalığı veya karaciğerde kitle şüphesi varsa gastroenteroloji veya hepatoloji değerlendirmesi gerekebilir.

Testiste kitle veya germ hücreli tümör şüphesinde üroloji; yumurtalık kaynaklı bir germ hücreli tümör şüphesinde kadın hastalıkları ve doğum veya jinekolojik onkoloji değerlendirmesi gündeme gelebilir.

Kanser tanısı bulunan hastalarda tıbbi onkoloji de takip sürecinin parçası olabilir.

AFP için hangi durumlarda doktora başvurulmalıdır?

Gebe olmayan bir yetişkinde açıklanamayan AFP yüksekliği hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Özellikle kronik hepatit veya sirozu bulunan bir kişide AFP’nin belirgin ya da giderek artan şekilde yükselmesi ileri inceleme gerektirebilir.

Sarılık, açıklanamayan kilo kaybı, karında şişlik veya devam eden sağ üst karın ağrısı gibi yakınmalar varsa yalnızca AFP sonucuna odaklanılmamalıdır.

Testiste yeni fark edilen ağrısız kitle, şişlik veya büyüme varsa AFP sonucundan bağımsız olarak gecikmeden ürolojik değerlendirme yapılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

AFP yüksek çıktı, kanser miyim?

Hayır. Yüksek AFP tek başına kanser tanısı koydurmaz. Kronik hepatit, siroz ve gebelik gibi kanser dışı durumlarda da AFP yükselebilir.

AFP normal çıkarsa karaciğer kanseri olmadığı kesin midir?

Hayır. Karaciğer kanseri bulunan bazı kişilerde AFP normal olabilir. Bu nedenle normal AFP sonucu hepatoselüler karsinomu tek başına dışlamaz.

AFP testi için aç olmak gerekir mi?

AFP tümör belirteci testi için genellikle özel bir hazırlık veya açlık gerekmez. Aynı kan örneğinde başka testler de yapılacaksa onların hazırlık kurallarına uyulmalıdır.

Gebelikte AFP yüksekliği kanser anlamına gelir mi?

Hayır. Gebelik sırasında AFP doğal olarak yükselir ve farklı bir amaçla değerlendirilir. Gebelikteki AFP sonucu, gebe olmayan yetişkinlerin tümör belirteci referanslarıyla karşılaştırılmamalıdır.

AFP yüksekliğinde test tekrar edilir mi?

Gerekebilir. Özellikle beklenmedik bir yükseklik veya kanser/karaciğer hastalığı takibi söz konusuysa AFP’nin zaman içindeki değişimini görmek amacıyla seri ölçümler yapılabilir. Tekrar zamanını hastanın klinik durumu belirler.

Kaynaklar

1. U.S. National Library of Medicine. Alpha-Fetoprotein (AFP) Tumor Marker Test. MedlinePlus Medical Test, 2026.
2. National Cancer Institute. Tumor Marker Tests in Common Use: Alpha-Fetoprotein (AFP).
3. National Cancer Institute. Liver Cancer Diagnosis: Alpha-Fetoprotein Tumor Marker Test.
4. National Cancer Institute. Tumor Markers. Cancer Diagnosis and Staging.
5. National Cancer Institute. Extragonadal Germ Cell Tumors Treatment (PDQ).

Güne baş ağrısıyla başlamak her zaman ciddi bir hastalık anlamına gelmez. Ancak sabahları tekrarlayan baş ağrısının uyku apnesinden diş sıkmaya, migren ve uyku düzenindeki değişikliklerden kafein yoksunluğuna kadar farklı nedenleri olabilir.

Özellikle baş ağrısına yüksek sesle horlama, uykuda nefesin durması, gündüz aşırı uykululuk veya sabah ağız kuruluğu eşlik ediyorsa uyku apnesi açısından değerlendirme gerekebilir. Sabah çene ve yüz ağrısı ya da dişlerde aşınma varsa gece diş sıkma da olası nedenler arasındadır.

NEDEN ÖZELLİKLE SABAH ORTAYA ÇIKIYOR?

Sabah baş ağrısını anlamak için yalnızca ağrının yerine değil, gece boyunca neler olduğuna da bakmak gerekir.

Uyku sırasında solunumun bozulması, dişlerin sıkılması, uyku düzeninin değişmesi veya kişinin alışık olduğu kafeini alamaması sabah saatlerinde baş ağrısının ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir.

Baş ağrısının ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü, ağrının karakteri ve beraberindeki belirtiler olası nedeni ayırt etmede önemlidir.

UYKU APNESİ SABAH BAŞ AĞRISI YAPABİLİR Mİ?

Evet. Sabah baş ağrısı, obstrüktif uyku apnesinde görülebilen belirtilerden biridir.

Uyku apnesinde uyku sırasında solunum tekrar tekrar azalabilir veya durabilir. Bu durum uykunun bölünmesine ve kişinin kaliteli uyuyamamasına yol açabilir.

ABD Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü; uykuda solunumun başlayıp durması, yüksek sesle horlama ve nefes nefese kalmanın yanı sıra gündüz uykululuğu, yorgunluk, ağız kuruluğu ve baş ağrısını uyku apnesinde görülebilen belirtiler arasında gösteriyor.

Sabah baş ağrısıyla birlikte yüksek sesle horlama, uykuda nefes kesilmesinin başka biri tarafından fark edilmesi, boğulur gibi uyanma veya gündüz belirgin uyku hali varsa bu birliktelik özellikle dikkate alınmalıdır.

Ancak sabah baş ağrısı tek başına uyku apnesi tanısı koydurmaz. Gerektiğinde uyku değerlendirmesi ve uyku çalışmasıyla tanı araştırılır.

DİŞ SIKMA BAŞ AĞRISININ NEDENİ OLABİLİR

Gece boyunca dişlerin sıkılması veya gıcırdatılması, yani uyku bruksizmi, sabah ağrılarının başka bir olası nedenidir.

Bruksizm çene kaslarında gerginlik, çene veya yüz ağrısı, diş hassasiyeti ve dişlerde aşınmaya yol açabilir. Baş ağrısı özellikle şakak bölgesinde künt bir ağrı şeklinde hissedilebilir.

Kişi uyurken dişlerini sıktığını çoğu zaman fark etmeyebilir. Sabah çene kaslarının yorgun veya gergin olması, dişlerde aşınma ya da eşin gece diş gıcırdatma sesi duyması ipucu sağlayabilir.

Bruksizm ile bazı uyku bozuklukları aynı kişide birlikte de görülebilir. Bu nedenle tekrarlayan yakınmalarda yalnızca ağrı kesici kullanmak yerine nedenin araştırılması daha anlamlıdır.

MİGREN SABAH BAŞLAYABİLİR Mİ?

Migren günün farklı saatlerinde ortaya çıkabilir ve bazı kişiler atakla uyanabilir.

Uyku düzenindeki değişiklikler migrenle yakından ilişkilidir. Normalden az veya fazla uyumak, düzensiz uyku saatleri ve bazı kişilerde stres gibi faktörler atağı tetikleyebilir.

Migren ağrısı çoğu zaman zonklayıcı olabilir ve sıklıkla başın bir tarafında hissedilir; bulantı, kusma, ışığa veya sese hassasiyet eşlik edebilir. Bununla birlikte migrenin kişiden kişiye farklı özellikler gösterebileceği unutulmamalıdır.

Her sabah görülen baş ağrısını otomatik olarak migren kabul etmek doğru değildir. Ağrının örüntüsü ve eşlik eden belirtiler değerlendirilmelidir.

KAHVE İÇMEDEN ÖNCE BAŞINIZ AĞRIYORSA

Düzenli olarak kafein tüketen kişilerde kafein alımının gecikmesi veya aniden azaltılması baş ağrısına yol açabilir.

Örneğin her sabah belirli saatte kahve içmeye alışmış bir kişide hafta sonu geç uyanmak veya kahveyi geciktirmek baş ağrısıyla ilişkilendirilebilir.

Kafeinin baş ağrısıyla ilişkisi karmaşıktır. Bazı kişilerde kafein ağrının azalmasına yardımcı olabilirken düzenli ve yüksek tüketimin ardından ani kesilmesi yoksunluk baş ağrısını tetikleyebilir.

Bu nedenle sabah baş ağrısının hangi günlerde ortaya çıktığını ve kafein tüketimiyle ilişkisini gözlemlemek yararlı olabilir.

UYKU DÜZENİ DE BAŞ AĞRISINI ETKİLEYEBİLİR

Baş ağrısı ile uyku arasında çift yönlü bir ilişki bulunur.

Yetersiz uyku bazı kişilerde baş ağrısını tetikleyebilir. Normalden çok daha uzun uyumak da baş ağrısıyla ilişkilendirilebilir.

Özellikle hafta içi ve hafta sonu uyku saatlerinin büyük ölçüde değişmesi bazı kişiler için sorun yaratabilir.

Düzenli uyku saatlerinin korunması, yeterli sıvı alınması, öğünlerin atlanmaması ve kişinin kendi baş ağrısı tetikleyicilerini tanıması yararlı olabilir.

“TANSİYONUM YÜKSELDİ” DİYE DÜŞÜNMEK HER ZAMAN DOĞRU MU?

Baş ağrısı yaşayan kişiler sık sık ilk olarak tansiyonlarını suçlar. Ancak sıradan düzeydeki yüksek tansiyon çoğu kişide belirti oluşturmaz.

Çok ciddi tansiyon yükselmeleri ise baş ağrısı ve başka belirtilerle birlikte ortaya çıkabilir ve acil değerlendirme gerektirebilir.

Bu nedenle sabah baş ağrısını yalnızca “tansiyon baş ağrısı” olarak değerlendirmek veya tansiyon ilacının dozunu kişinin kendi kendine değiştirmesi doğru değildir.

BAŞ AĞRISI GÜNLÜĞÜ TUTMAK İŞE YARAYABİLİR

Tekrarlayan baş ağrısında birkaç haftalık kayıt nedenin anlaşılmasını kolaylaştırabilir.

Ağrının başladığı saat, süresi, başın hangi bölümünde hissedildiği, şiddeti, bulantı veya ışık hassasiyeti gibi eşlik eden belirtiler, uyku süresi, horlama, kafein tüketimi ve kullanılan ağrı kesiciler kaydedilebilir.

Baş ağrısının hafta sonlarında mı, kötü uyunan gecelerin ardından mı veya kahvenin geciktiği günlerde mi ortaya çıktığı böylece daha görünür hale gelebilir.

AĞRI KESİCİLER DE BAŞ AĞRISINI SÜRDÜREBİLİR

Sık tekrarlayan baş ağrılarında ağrı kesicilerin kullanım sıklığı da değerlendirilmelidir.

Baş ağrısı için kullanılan bazı ilaçların çok sık alınması, zaman içinde ilaç aşırı kullanım baş ağrısına katkıda bulunabilir.

Bu nedenle neredeyse her sabah ağrı kesici alma ihtiyacı oluşuyorsa yalnızca kullanılan ilacı değiştirmek yerine baş ağrısının nedeni ve ilaç kullanım sıklığı sağlık profesyoneliyle değerlendirilmelidir.

NE ZAMAN DOKTORA BAŞVURULMALI?

Sabah baş ağrısı düzenli olarak tekrarlıyorsa, giderek sıklaşıyor veya şiddetleniyorsa ya da günlük yaşamı etkiliyorsa tıbbi değerlendirme uygun olur.

Horlama, uykuda nefes durması, gündüz aşırı uyku hali, çene ağrısı, dişlerde aşınma veya migreni düşündüren tekrarlayan belirtilerin bulunması değerlendirmeye yön verebilir.

Daha önce olmayan ve giderek kötüleşen baş ağrılarında da sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

HANGİ BAŞ AĞRILARI ACİL DEĞERLENDİRİLMELİ?

Aniden başlayan ve çok şiddetli olan baş ağrısı acil değerlendirme gerektirir.

Baş ağrısına yeni gelişen konuşma güçlüğü, yüzde veya vücudun bir tarafında güçsüzlük ya da uyuşma, görme kaybı, bilinç bulanıklığı, nöbet veya ciddi denge problemi eşlik etmesi de acil yardım gerektiren durumlardır.

Çok yüksek ateş ve ense sertliğiyle birlikte baş ağrısı ya da yakın zamanda kafa travmasının ardından ortaya çıkan ciddi baş ağrısı da gecikmeden değerlendirilmelidir.

Çocuklarda sabah baş ağrısının değerlendirilmesi yetişkinlerden farklıdır. Özellikle çocuğu uykudan uyandıran, sabah uyanırken bulunan, giderek kötüleşen veya kusmayla birlikte görülen baş ağrısı tıbbi değerlendirme gerektirir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve kişisel tanı veya tedavi yerine geçmez. Tekrarlayan veya giderek kötüleşen baş ağrısında sağlık profesyoneline başvurun. Ani ve çok şiddetli baş ağrısı ya da nörolojik belirtiler varsa acil tıbbi yardım alın.

KAYNAKLAR

National Heart, Lung, and Blood Institute — Sleep Apnea: Symptoms, 2025

Mayo Clinic — Sleep Apnea: Symptoms and Causes

Mayo Clinic — Teeth Grinding (Bruxism): Symptoms and Causes, 2024

American Migraine Foundation — Understanding Caffeine Headache

NHS — Headaches, 2024

NHS — Migraine, 2026

NHS — Tension Headaches, 2025

Kabağı klasik sebze yemeklerinden farklı şekilde değerlendirmek isteyenler için tavuklu kabak sandal, fırında hazırlanabilen doyurucu bir ana yemek. Ortası çıkarılan kabaklar; tavuk göğsü, biber, domates ve baharatlarla hazırlanan iç harçla dolduruluyor. Servis sırasında eklenen sarımsaklı yoğurt ise yemeğe ferah ve kremsi bir dokunuş kazandırıyor.

Tarifin aktif hazırlık süresi yaklaşık 20 dakika. Kabakların kısa süre ön pişirilmesi, ardından tavuklu harçla yeniden fırına verilmesi sayesinde sebzenin çok sert veya gereğinden fazla yumuşak kalmasının önüne geçiliyor.

Tavuk ve yoğurdun birlikte kullanılması protein miktarını artırırken kabak ve diğer sebzeler yemeğin sebze içeriğini çeşitlendiriyor. Yanında büyük bir salatayla servis edildiğinde pratik bir akşam öğününe dönüştürülebilir.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Derisiz tavuk göğsü protein açısından zengin ve görece düşük yağlı et seçeneklerinden biridir. Bu tarifte porsiyon başına kullanılan tavuk miktarı, yemeğin protein açısından güçlü bir ana öğün olmasını sağlar.

Kabak, domates ve biber kullanılması aynı tabakta farklı sebzelerin bir araya gelmesini sağlar. Sebzeler lif, vitamin ve minerallerin günlük beslenmeye dahil edilmesine katkıda bulunur.

Sosun krema veya yüksek miktarda yağ yerine sade yoğurtla hazırlanması da tarifin beslenme profilini dengeler. Zeytinyağı ise ölçülü miktarda kullanılır.

Bununla birlikte tek bir yüksek proteinli tarifin tek başına kilo verme, kas geliştirme veya başka bir sağlık sonucu sağlamadığı unutulmamalıdır. Toplam beslenme düzeni, porsiyon miktarı ve kişinin enerji gereksinimi birlikte değerlendirilmelidir.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 20 dakika
Pişirme süresi: 30-35 dakika
Toplam süre: Yaklaşık 55 dakika
Kaç kişilik: 4 kişilik
Yaklaşık porsiyon büyüklüğü: 2 yarım kabak sandal ve yoğurt sosu
Zorluk: Orta
Öğün: Akşam yemeği / ana yemek
Kategori: Yüksek Proteinli Tarifler

Yaklaşık besin değerleri

1 porsiyon için yaklaşık:

Kalori: 330 kcal
Protein: 43 g
Karbonhidrat: 16 g
Yağ: 11 g
Lif: 4 g

Besin değerleri kullanılan tavuk, yoğurt, kabak ve zeytinyağının gerçek gramajlarına göre yaklaşık olarak hesaplanmıştır. Ürünlerin yağ oranı, sebzelerin büyüklüğü ve porsiyonlama sonuçları değiştirebilir.

Malzemeler

4 orta boy kabak, yaklaşık 800 gram
600 gram derisiz tavuk göğsü
1 orta boy kuru soğan, yaklaşık 100 gram
1 kırmızı kapya biber, yaklaşık 100 gram
1 yeşil biber, yaklaşık 50 gram
2 orta boy domates, yaklaşık 250 gram
2 diş sarımsak
1 yemek kaşığı zeytinyağı, yaklaşık 15 ml
1 tatlı kaşığı domates salçası, yaklaşık 10 gram
1 çay kaşığı kekik
Yarım çay kaşığı karabiber
Yarım çay kaşığı kırmızı toz biber
Kontrollü miktarda tuz
2 yemek kaşığı ince kıyılmış maydanoz

Yoğurt sosu için:

200 gram sade yoğurt
1 küçük diş sarımsak
1 yemek kaşığı ince kıyılmış dereotu veya maydanoz
İsteğe göre çok az tuz

Tavuklu kabak sandal nasıl yapılır?

1. Fırını 200 derece alt-üst ayarda önceden ısıtın.

2. Kabakları yıkayın ve uzunlamasına ortadan ikiye kesin. Bir tatlı kaşığı yardımıyla içlerini dikkatlice çıkarın. Kenarlarda yaklaşık 1 santimetre kalınlığında kabak eti bırakın. Çıkardığınız kabak içlerini atmayın.

3. Kabak sandalları pişirme kağıdı serilmiş tepsiye kesik yüzeyleri yukarı bakacak şekilde dizin. Yüzeylerine çok az zeytinyağı sürün.

4. Kabakları önceden ısıtılmış fırında yaklaşık 10 dakika ön pişirmeye alın. Bu aşamada tamamen yumuşamaları gerekmiyor.

5. Bu sırada tavuk göğsünü yaklaşık 1-1,5 santimetrelik küçük küpler halinde kesin. Çiğ tavuk için kullandığınız bıçak ve kesme tahtasını diğer malzemelerle temas ettirmeyin.

6. Soğanı, kırmızı biberi ve yeşil biberi küçük küpler halinde doğrayın. Kabaktan çıkardığınız iç kısmın yaklaşık 150 gramını ince doğrayın.

7. Geniş bir tavayı orta-yüksek ateşte ısıtın. Zeytinyağının kalanını ekleyin.

8. Tavukları tavaya tek kat halinde yayın. Yaklaşık 4-5 dakika, yüzeyleri renk almaya başlayana kadar pişirin.

9. Soğan ve biberleri ekleyip 3 dakika daha soteleyin.

10. Doğranmış kabak içlerini ve salçayı ekleyerek 2 dakika pişirin.

11. Domatesleri küçük küpler halinde doğrayıp tavaya ilave edin. Kekik, karabiber, kırmızı toz biber ve kontrollü miktarda tuz ekleyin.

12. Harcı orta ateşte yaklaşık 5 dakika daha pişirin. Domatesin fazla suyunun bir bölümünün uçması gerekir. Harç çok sulu kalırsa kabakların içinde biriken sıvı yemeğin dokusunu bozabilir.

13. Tavuk parçalarının içinin tamamen piştiğinden emin olun. Tavuk için güvenli iç sıcaklık en kalın bölümde 74 derece olmalıdır.

14. Ön pişirme yapılan kabakları fırından çıkarın. İçlerinde biriken su varsa dikkatlice dökün.

15. Tavuklu harcı sekiz yarım kabağa eşit şekilde paylaştırın.

16. Tepsiyi yeniden 200 derece fırına verin ve yaklaşık 15-20 dakika pişirin. Kabaklar çatal girecek kadar yumuşamış ancak şeklini koruyor olmalıdır.

17. Bu sırada yoğurt, ezilmiş sarımsak ve ince kıyılmış dereotu veya maydanozu karıştırarak sosu hazırlayın.

18. Kabak sandalları fırından çıkardıktan sonra yaklaşık 5 dakika dinlendirin.

19. Ilık kabak sandalların üzerine veya yanına yoğurt sosunu ekleyerek servis edin.

Şefin püf noktası

Kabakların içini gereğinden fazla oymayın. Çok ince bırakılan kabaklar fırında yumuşadığında parçalanabilir. Yaklaşık 1 santimetrelik bir kenar kalınlığı şeklin korunmasına yardımcı olur.

Tavuklu harcı kabaklara doldurmadan önce fazla suyunu mutlaka çektirin. Domates ve kabak birlikte önemli miktarda su bırakabilir. Sulu bir harç kullanıldığında sonuç fırın yemeğinden çok haşlanmış bir karışıma dönüşebilir.

Yoğurt sosunu fırına vermek yerine servis sırasında ekleyin. Böylece yoğurdun taze ve kremsi dokusu korunur.

Daha sağlıklı hale nasıl getirilebilir?

Tarif zaten derisiz tavuk göğsü, bol sebze ve kontrollü miktarda zeytinyağıyla hazırlanıyor. Bu nedenle sırf daha “sağlıklı” görünmesi için temel malzemeleri değiştirmek gerekmiyor.

Tuz miktarını azaltmak isteyenler kekik, karabiber, kırmızı biber, sarımsak ve maydanoz gibi aromatik malzemelerden daha fazla yararlanabilir.

Daha fazla sebze isteyenler tavuklu harca küçük doğranmış mantar veya ıspanak ekleyebilir. Ancak özellikle mantarın bıraktığı suyun tavada iyice çektirilmesi gerekir.

Kimler için uygun?

Tavuklu kabak sandal, protein açısından zengin bir akşam yemeği arayanlar için uygundur.

Tarifin temel malzemeleri buğday unu veya başka bir glutenli tahıl gerektirmez. Çölyak hastalığı bulunan kişilerin salça, baharat ve diğer paketli ürünlerin etiketlerini ve çapraz bulaşma riskini kontrol etmesi gerekir.

Yoğurt nedeniyle süt proteini alerjisi bulunan kişiler standart sosu tüketmemelidir. Yoğurt sosu çıkarılarak veya kişiye uygun bir alternatif kullanılarak tarif uyarlanabilir.

Vejetaryen ve vegan beslenmeye uygun değildir.

Tavuklu kabak sandal kaç kaloridir?

Verilen gramajlarla hazırlanan tarif dört eşit porsiyona ayrıldığında bir porsiyon yaklaşık 330 kalori sağlayabilir. Kullanılan yoğurdun yağ oranı ve zeytinyağı miktarı toplam enerjiyi değiştirebilir.

Tavuklu kabak sandalda ne kadar protein var?

Verilen ölçülerle bir porsiyonun yaklaşık 43 gram protein içermesi beklenir. Protein miktarının büyük bölümü tavuk göğsünden, bir bölümü ise yoğurttan gelir. Kesin değer kullanılan ürünlere ve porsiyon büyüklüğüne göre değişir.

Kabak sandal önceden hazırlanabilir mi?

Tavuklu iç harç önceden pişirilerek uygun şekilde soğutulup buzdolabında saklanabilir. Kabakların ise en iyi doku için pişirmeye yakın hazırlanması tercih edilir. Yoğurt sosunu servis zamanına yakın eklemek daha iyi sonuç verir.

Kabak sandal neden sulanır?

Kabak, domates ve diğer sebzeler doğal olarak yüksek miktarda su içerir. Kabakların ön pişirme sonrasında bıraktığı suyun dökülmemesi veya tavuklu harcın yeterince çektirilmemesi yemeğin sulanmasına neden olabilir.

Tavuklu kabak sandalın yanına ne gider?

Bol yeşillikli bir salata tarifi tamamlamak için yeterli olabilir. Enerji gereksinimi daha yüksek bir öğün isteniyorsa yanında uygun porsiyonda bulgur, esmer pirinç veya başka bir tam tahıl seçeneği servis edilebilir.

Saklama ve servis

Artan tavuklu kabak sandallar oda sıcaklığında uzun süre bırakılmamalıdır. Uygun şekilde soğutulduktan sonra kapalı bir kapta buzdolabında saklanmalıdır.

Yeniden tüketirken iç kısmının da tamamen ısındığından emin olun. Yoğurt sosunu mümkünse ayrı saklayın ve yeniden ısıtılan yemeğin üzerine servis sırasında ekleyin.

Dondurma işlemi gıda güvenliği açısından mümkün olsa da kabağın yüksek su içeriği çözüldükten sonra dokusunun belirgin biçimde yumuşamasına neden olabilir. Bu nedenle tarif taze veya buzdolabında kısa süre saklanarak tüketildiğinde daha iyi sonuç verir.

Tavuklu kabak sandal, protein kaynağı tavuk ile mevsim sebzelerini aynı tabakta bir araya getiren pratik bir fırın yemeği. Yoğurt sosunun servis sırasında eklenmesi ise sıcak tavuklu iç harçla ferah bir kontrast oluşturuyor.

Kabak mevsiminde klasik kabak yemeklarından farklı bir akşam yemeği hazırlamak isteyenler için temel tarif farklı sebze ve baharatlarla kolayca çeşitlendirilebilir.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
USDA – Food Safety and Inspection Service
USDA – FoodData Central

Evet, testosteron enjeksiyonları bulunuyor. Testosteron replasman tedavisi ya da kısa adıyla TRT; enjeksiyon, cilde uygulanan jel ve bazı ülkelerde farklı farmasötik formlarla uygulanabiliyor. Ancak testosteron, vitamin veya günlük kullanılan sıradan bir “performans takviyesi” değil. Hormon tedavisidir.

Tedavinin temel amacı, testosteron eksikliğine bağlı belirtileri bulunan ve laboratuvar ölçümlerinde testosteron düzeyinin sürekli düşük olduğu doğrulanan erkeklerde hormon düzeyini fizyolojik aralığa getirmektir. Sadece yorgunluk, isteksizlik veya tek bir düşük laboratuvar sonucu TRT başlamak için yeterli kabul edilmiyor. Endocrine Society, tanının uyumlu belirtilerle birlikte sürekli düşük testosteron değerlerine dayanması gerektiğini vurguluyor.

Testosteron eksikliği nasıl anlaşılır?

Testosteron düşüklüğünde cinsel istekte azalma, spontan ereksiyonlarda azalma, enerji düşüklüğü, kas kütlesinde azalma ve bazı kişilerde ruh hali değişiklikleri görülebilir. Ancak bu yakınmaların hiçbiri testosteron eksikliğine özgü değildir.

Uyku sorunları, obezite, bazı ilaçlar, kronik hastalıklar, depresyon ve başka hormonal bozukluklar da benzer şikâyetlere yol açabilir.

Bu nedenle tanı yalnızca belirtilere bakılarak konmaz.

Endocrine Society’nin 2026 tarihli açıklaması, hipogonadizm tanısında en az iki ayrı erken sabah açlık testosteron ölçümünü vurguluyor. Kullanılan laboratuvar yönteminin doğruluğu da değerlendirmede önem taşıyor.

Tek bir düşük testosteron sonucu yeterli mi?

Genellikle hayır.

Testosteron düzeyi gün içinde değişebilir. Hastalık, yetersiz uyku ve bazı geçici durumlar da ölçümü etkileyebilir. Bu yüzden beklenmedik düşük bir değer çoğunlukla farklı bir sabah tekrar ölçülür.

Total testosteronla klinik tablo birbiriyle uyuşmuyorsa veya testosteronu taşıyan SHBG proteini sonucu etkileyebilecek durumlar varsa serbest testosteronun değerlendirilmesi de gerekebilir.

Testosteron neden düşük, bunun da bulunması gerekir

Testosteron düşüklüğünün doğrulanması tedavinin yalnızca ilk basamağıdır.

Sorunun testislerden mi yoksa hipofiz ve hipotalamus gibi hormon üretimini yöneten merkezlerden mi kaynaklandığını anlamak için LH ve FSH gibi hormonlara bakılabilir. Klinik duruma göre prolaktin ve başka incelemeler de gündeme gelebilir.

Endocrine Society, doğrulanmış hipogonadizmde nedenin araştırılmasını ve primer hipogonadizm ile hipofiz-hipotalamus kaynaklı sekonder hipogonadizmin ayrılmasını öneriyor.

Testosteron iğnesi çeşitleri var mı?

Testosteron enjeksiyonlarının kısa, orta ve daha uzun etkili preparatları bulunuyor. Kullanılabilen etken madde ve preparatlar ülkeye göre farklılaşabiliyor.

Klinik kullanımda testosteron enantat, sipionat ve uzun etkili testosteron undekanoat gibi enjeksiyon preparatları bulunabiliyor. Tedavi aralığı kullanılan molekül ve ürüne göre değiştiği için bütün testosteron iğneleri aynı sıklıkta yapılmaz.

Doz ve enjeksiyon aralığının kişiye göre ayarlanması gerekir. Daha fazla testosteron kullanmak daha iyi tedavi anlamına gelmez.

İğne dışında testosteron tedavisi var mı?

Var.

Testosteron replasmanında en sık kullanılan seçeneklerden biri cilde uygulanan jellerdir. Enjeksiyonlar ise günlük uygulama gerektirmemeleri nedeniyle bazı hastalar açısından daha pratik olabilir.

FDA, onaylı testosteron ürünleri arasında enjeksiyonların yanı sıra topikal jel, transdermal yama ve bukkal preparatların da bulunduğunu belirtiyor.

Hangi formun daha uygun olduğu hastanın testosteron düzeyine, diğer hastalıklarına, yaşam tarzına, tedavi hedeflerine ve olası yan etkilere göre belirlenir.

İğne mi, jel mi?

Tek bir form herkes için en iyi seçenek değildir.

Enjeksiyonlar daha seyrek kullanılabilir. Bazı enjeksiyon rejimlerinde ise dozdan sonra testosteron düzeyinin yükselip bir sonraki doza doğru düşmesi nedeniyle dalgalanmalar oluşabilir.

Jeller daha düzenli kan düzeyleri sağlayabilir fakat günlük uygulanmaları gerekir. Ayrıca jel tamamen kuruyana ve önerilen önlemler alınana kadar başka kişilerin cildiyle temas etmemesine dikkat edilir.

EAU kılavuzu, testosteron jelleri ile uzun etkili testosteron undekanoat enjeksiyonlarını uygun tedavi seçenekleri arasında değerlendiriyor. Özellikle risk düzeyi yüksek kişilerde başlangıçta geri çekilmesi ve doz ayarı daha kolay olan preparatlar tercih edilebilir.

Testosteron iğnesi sperm üretimini artırır mı?

Hayır. Tam tersine dışarıdan verilen testosteron sperm üretimini baskılayabilir.

Vücuda testosteron verildiğinde beyin ve hipofiz, yeterli hormon bulunduğunu algılar. LH ve FSH üretiminin baskılanması testis içindeki testosteron konsantrasyonunu ve spermatogenezi azaltabilir. Bazı erkeklerde sperm sayısı çok ciddi biçimde düşebilir.

Bu nedenle çocuk sahibi olmayı planlayan bir erkeğin yalnızca düşük testosteron değerine bakılarak doğrudan TRT kullanması uygun değildir.

EAU, çocuk sahibi olmak isteyen erkeklerde testosteron tedavisinin kullanılmamasını güçlü biçimde öneriyor. Sekonder hipogonadizmin bazı türlerinde doğurganlığın korunması veya geri kazandırılması amacıyla gonadotropin tedavileri gibi farklı yaklaşımlar değerlendirilebiliyor.

Testosteron kas yapmak veya enerjiyi artırmak için kullanılabilir mi?

TRT’nin amacı normal testosteron düzeyine sahip kişilerin testosteronunu normalin üzerine çıkarmak değildir.

Tıbbi testosteron replasmanı ile kas geliştirme amacıyla yüksek doz anabolik-androjenik steroid kullanımını birbirinden ayırmak gerekir.

EAU, testosteron düzeyi normal olan erkeklerde testosteron tedavisinin kullanılmamasını öneriyor. (Uroweb)

Testosteron tedavisinin yan etkileri nelerdir?

En sık takip edilen sorunlardan biri hematokrit artışıdır. Hematokrit, kandaki alyuvarların toplam kan hacmine oranını gösterir.

Testosteron alyuvar üretimini artırabilir. Hematokritin aşırı yükselmesi halinde tedavinin dozunun veya uygulama şeklinin yeniden değerlendirilmesi gerekebilir.

EAU, testosteron tedavisi sırasında hematokritin izlenmesini ve yüzde 54’ün üzerine çıkmasının müdahale gerektirdiğini belirtiyor. Enjeksiyon preparatlarında hematokrit yükselmesinin topikal tedavilere göre daha sık görülebileceğine ilişkin veriler bulunuyor.

Tedavi sırasında ayrıca kişiye göre kan basıncı, testosteron düzeyi, prostat değerlendirmesi ve diğer laboratuvar parametreleri takip edilebilir.

Testosteron kalp krizi riskini artırıyor mu?

Bu konuda geçmişte önemli güvenlik tartışmaları yaşandı.

TRAVERSE adlı randomize kontrollü çalışmaya, hipogonadizm belirtileri bulunan ve iki testosteron ölçümü 300 ng/dL’nin altında olan, kalp-damar hastalığı bulunan veya yüksek kardiyovasküler risk taşıyan 45–80 yaşlarında 5.246 erkek alındı.

Ortalama 33 aylık izlemde majör kardiyovasküler olaylar testosteron grubunda yüzde 7,0, plasebo grubunda yüzde 7,3 oranında görüldü. Testosteron tedavisi ana kardiyovasküler sonlanım açısından plasebodan daha kötü bulunmadı. Bununla birlikte testosteron grubunda atriyal fibrilasyon, akut böbrek hasarı ve pulmoner emboli daha sık görüldü.

Bu çalışma bütün erkeklerde ve bütün testosteron preparatlarında sınırsız güvenlik kanıtı anlamına gelmiyor. Araştırmada transdermal testosteron jel kullanılmıştı ve çalışma belirli klinik özelliklere sahip erkekleri kapsıyordu.

FDA, TRAVERSE sonuçlarının ardından testosteron ürünlerinin kardiyovasküler etiketlemesinde değişiklik yaptı. Ayrıca testosteron ürünlerinin kan basıncını yükseltebildiğine ilişkin sınıf çapında uyarılar getirildi.

Kemikleri güçlendiriyor mu?

Testosteron eksikliği kemik yoğunluğunu olumsuz etkileyebilir ve TRT bazı erkeklerde kemik mineral yoğunluğunu artırabilir. Ancak kemik yoğunluğunun artması otomatik olarak daha az kırık anlamına gelmiyor.

TRAVERSE çalışmasının kırık alt analizinde 5.204 erkek değerlendirildi. Medyan 3,19 yıllık takipte klinik kırık testosteron grubunda yüzde 3,50, plasebo grubunda yüzde 2,46 oranında görüldü. Çalışma testosteron tedavisinin kırıkları azalttığını göstermedi; testosteron grubunda kırıklar daha fazla görüldü.

TRT’ye başlamadan önce neler değerlendirilebilir?

Klinik tabloya göre değerlendirme değişmekle birlikte testosteron tedavisi öncesinde şu başlıklar gündeme gelebilir:

Sabah total testosteron ölçümleri

Gerektiğinde serbest testosteron ve SHBG

LH ve FSH

Gerektiğinde prolaktin

Tam kan sayımı ve hematokrit

Kan basıncı

Yaşa ve bireysel riske göre prostat değerlendirmesi ve PSA

Çocuk sahibi olma planı

Uyku apnesi, kalp-damar hastalığı ve tromboz öyküsü

Kullanılan ilaçlar ve testosteron düşüklüğüne yol açabilecek hastalıklar

Bu değerlendirmelerin amacı yalnızca “testosteron düşük mü?” sorusuna yanıt vermek değildir. Düşüklüğün nedenini bulmak ve tedavinin yarar-risk dengesini belirlemek de gerekir.

TRT başladıktan sonra takip gerekiyor mu?

Evet.

Testosteron tedavisi başlanıp unutulan bir tedavi değildir. Belirtilerin düzelip düzelmediği, testosteron düzeyleri ve olası yan etkiler izlenir.

EAU; testosteron ve hematokritin tedavi başlangıcından sonra üçüncü, altıncı ve on ikinci aylarda, daha sonra ise genellikle yıllık olarak değerlendirilmesini öneriyor. Kişinin risklerine göre daha sık takip gerekebilir.

Testosteron düşük çıkarsa hemen iğne gerekir mi?

Hayır.

Öncelikle sonucun doğrulanması ve nedenin araştırılması gerekir. Bazı erkeklerde obezite, eşlik eden hastalıklar veya testosteronu etkileyen ilaçların ele alınması hormon düzeyinde iyileşmeye katkıda bulunabilir.

Gerçek ve semptomatik hipogonadizm doğrulandığında ise testosteron replasmanı uygun hastalarda etkili bir tedavi olabilir. Hangi preparatın kullanılacağı ve hedef testosteron düzeyi kişinin klinik durumuna göre belirlenir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel sağlık bilgilendirmesi amacı taşır. Testosteron reçeteli bir hormon tedavisidir; kan testi ve hekim değerlendirmesi olmadan başlanmamalıdır. Özellikle çocuk sahibi olmayı planlayanların TRT öncesinde bunu hekimine bildirmesi gerekir. İlacı hekime danışmadan başlatmayın, bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin.

KAYNAKLAR

Endocrine Society — Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: Clinical Practice Guideline, 2018

Endocrine Society — Statement on Testosterone Replacement Therapy, 2026

European Association of Urology — Sexual and Reproductive Health Guidelines: Male Hypogonadism, 2026

European Association of Urology — Sexual and Reproductive Health Guidelines: Male Infertility, 2026

U.S. Food and Drug Administration — Testosterone Information, 2026

Lincoff AM ve arkadaşları — Cardiovascular Safety of Testosterone-Replacement Therapy, New England Journal of Medicine, 2023
DOI: 10.1056/NEJMoa2215025

Snyder PJ ve arkadaşları — Testosterone Treatment and Fractures in Men with Hypogonadism, New England Journal of Medicine, 2024
DOI: 10.1056/NEJMoa2308836

Kamu kurumlarında görev yapan memur ve yöneticileri yakından ilgilendiren bir Sayıştay kararı yeniden gündeme geldi.

Sayıştay Temyiz Kurulunun 17 Nisan 2019 tarihli kararında, bir idare mahkemesi kararının uygulanmaması nedeniyle kurum bütçesinden ödenmek zorunda kalınan manevi tazminat ve mahkeme masrafları ele alındı.

Karar, mahkeme kararlarının uygulanmamasından doğan mali yükün her durumda kurum üzerinde bırakılmayabileceğini; şartları oluştuğunda kusurlu kamu görevlilerine rücu edilebileceğini göstermesi bakımından önem taşıyor.

OLAY BİR ÜNİVERSİTEDE YAŞANDI

Sayıştay kararına konu olay bir üniversitede meydana geldi.

İdare Mahkemesi tarafından verilen yürütmenin durdurulması kararının gereği yerine getirilmedi. İlgili kişi daha sonra manevi tazminat talebiyle yargıya başvurdu.

Yargılama sonucunda üniversite bütçesinden manevi tazminat ve mahkeme masraflarının ödenmesi gerekti.

Sayıştay Temyiz Kurulu önüne gelen uyuşmazlıkta ise bu ödemenin kamu bütçesi üzerinde bırakılıp bırakılamayacağı değerlendirildi.

KUSURLU KAMU GÖREVLİSİNE RÜCU GÜNDEME GELDİ

Sayıştay Temyiz Kurulunun değerlendirmesinde dikkat çeken nokta, tazminatın ilk aşamada üniversite bütçesinden ödenmiş olması değil, daha sonra sorumlulara rücu edilmesi meselesi oldu.

Kararda, mahkeme kararını uygulamayan ve kusurlu davranışıyla kurumun tazminat ve mahkeme masrafı ödemesine neden olan kamu görevlileri bakımından mali sorumluluk doğabileceği kabul edildi.

Başka bir ifadeyle vatandaş veya ilgili kişi tazminatını doğrudan kamu görevlisinden almak zorunda değil. Tazminat kurum tarafından ödenebilir; ancak şartları varsa kurumun ödediği tutar sorumlu kamu görevlisine rücu edilebilir.

HER MEMUR OTOMATİK OLARAK ÖDEME YAPACAK ANLAMINA GELMİYOR

Kararın en önemli ayrıntılarından biri de burada ortaya çıkıyor.

“Mahkeme kararı uygulanmadı, dolayısıyla herhangi bir memur otomatik olarak tazminatı cebinden öder” şeklinde bir sonuç çıkarmak doğru değil.

Kişisel mali sorumluluk bakımından kamu görevlisinin kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizliği ile ortaya çıkan zarar arasındaki bağlantının değerlendirilmesi gerekiyor.

Dolayısıyla sorumluluğun hangi kamu görevlisine ait olduğu ve zararın hangi işlem veya ihmalle meydana geldiği somut olayın özelliklerine göre belirleniyor.

657 SAYILI KANUN NE DİYOR?

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 12. maddesi kamu görevlilerinin kişisel sorumluluğuna ilişkin önemli bir düzenleme içeriyor.

Buna göre devlet memurunun kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizliği sonucunda idarenin zarara uğraması halinde zararın ilgili memur tarafından karşılanması esas kabul ediliyor.

Kanunun 13. maddesinde ise kişilerin kamu hukukuna tabi görevlerden kaynaklanan zararları nedeniyle esas olarak ilgili kamu kurumu aleyhine dava açması öngörülüyor. Kurumun genel hükümlere göre sorumlu personele rücu hakkı ise saklı tutuluyor.

MAHKEME KARARLARINDA 30 GÜN KURALI

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 28. maddesi de kamu idarelerine açık bir yükümlülük getiriyor.

Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının gereklerine göre idarenin gecikmeksizin işlem tesis etmesi veya eylemde bulunması gerekiyor.

Kanunda belirtilen süre, kural olarak kararın idareye tebliğinden itibaren 30 günü geçemiyor.

Bu nedenle bir yargı kararının idareye ulaşmasının ardından kararın uygulanıp uygulanmayacağı konusunda sınırsız bir idari takdir yetkisinden söz edilemiyor.

REKTÖR, BAŞHEKİM, MÜDÜR VE DİĞER YÖNETİCİLERİ DE İLGİLENDİRİYOR

Kararın önemi yalnızca klasik anlamda memurlar açısından değil, kamu kurumlarında kararların uygulanmasından sorumlu yöneticiler açısından da ortaya çıkıyor.

Üniversitelerde, hastanelerde, bakanlıklarda, belediyelerde ve diğer kamu kurumlarında mahkeme kararlarının gereğini yerine getirme konusunda görev ve yetkisi bulunan yöneticilerin, kararları süresi içinde değerlendirmesi önem taşıyor.

Ancak bir kişinin yalnızca rektör, başhekim, müdür veya başka bir yönetici unvanını taşıması tek başına kişisel mali sorumluluk doğurduğu anlamına gelmiyor.

Somut olayda kararın uygulanmasından kimin sorumlu olduğu, kişinin yetkisi, kusuru ve ortaya çıkan kamu zararıyla bağlantısı ayrıca değerlendirilmek zorunda.

KAMU BÜTÇESİNDEN ÇIKAN HER PARA KAMU ZARARI DEĞİL

Burada önemli bir hukuki ayrım daha bulunuyor.

Bir kamu kurumunun mahkeme kararı üzerine tazminat ödemesi tek başına otomatik olarak kamu görevlisinin sorumluluğunu doğurmuyor.

Önemli olan, kamu kaynağındaki azalmanın mevzuata aykırı ve kusurlu bir işlem veya ihmalden kaynaklanıp kaynaklanmadığının belirlenmesi.

Sayıştay'ın yaklaşımı, mahkeme kararının uygulanmaması nedeniyle kurumun normal şartlarda katlanmayacağı bir tazminat veya mahkeme gideriyle karşılaşması durumunda, şartları oluşmuşsa sorumlulara rücu edilmesinin gündeme gelebileceğini gösteriyor.

KARAR YENİ DEĞİL, YENİDEN GÜNDEME GELDİ

Sosyal medyada paylaşılan içerik nedeniyle karar yeni verilmiş gibi algılanabilir.

Ancak söz konusu Sayıştay Temyiz Kurulu kararının tarihi 17 Nisan 2019.

Kararın künyesinde Temyiz Kurulu, 2. Daire, Dosya No: 44427 ve Tutanak No: 46125 bilgileri bulunuyor.

Dolayısıyla gelişmeyi “Sayıştay'dan yeni karar” şeklinde değil, “Sayıştay kararı yeniden gündemde” şeklinde haberleştirmek daha doğru.

KAMU GÖREVLİLERİ AÇISINDAN NEDEN ÖNEMLİ?

Karar, kamu görevlilerinin yalnızca yaptıkları işlemlerden değil, yerine getirmeleri gereken bir işlemi yapmamalarından da mali sonuç doğabileceğini göstermesi bakımından dikkat çekiyor.

Özellikle kesinleşmiş veya uygulanması gereken yargı kararlarının gereğinin yerine getirilmemesi nedeniyle kamu kurumunun tazminat, faiz veya yargılama gideri ödemek zorunda kalması halinde kişisel mali sorumluluk ve rücu tartışması gündeme gelebiliyor.

Bu nedenle mahkeme kararlarının ilgili birimlere zamanında ulaştırılması, kararın gereğini yerine getirmekle görevli makamın belirlenmesi ve yasal sürelerin titizlikle takip edilmesi kamu kurumları açısından büyük önem taşıyor.

Kısacası Sayıştay kararı, “Her tazminatı memur cebinden öder” şeklinde genel bir kural getirmiyor. Ancak bir kamu görevlisinin kusurlu şekilde mahkeme kararını uygulamaması nedeniyle kurumun zarara uğraması halinde, şartları oluştuğunda ödenen tutarın sorumlu personele rücu edilmesinin mümkün olabileceğini ortaya koyuyor.

KAYNAKLAR

T.C. Sayıştay Başkanlığı
Sayıştay Temyiz Kurulu, 17.04.2019 tarihli karar, Tutanak No: 46125, Dosya No: 44427
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, Madde 28
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, Madde 12 ve 13
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu
Devlete ve Kişilere Memurlarca Verilen Zararların Nevi ve Miktarlarının Tespiti, Takibi, Amirlerin Sorumlulukları, Yapılacak Diğer İşlemler Hakkında Yönetmelik

Kan tahlilinde sık karşılaşılan kafa karıştırıcı sonuçlardan biri şudur:

Açlık kan şekeri normaldir ancak HbA1c yüksek çıkar.

İlk bakışta iki testin birbiriyle çeliştiği düşünülebilir. Oysa bu durum mümkün.

Çünkü açlık kan şekeri ile HbA1c aynı şeyi ölçmez.

American Diabetes Association’ın (ADA) 2026 standartlarında da HbA1c, açlık plazma glukozu ve oral glukoz tolerans testinin diyabet ve prediyabet tanısında kullanılabileceği ancak bu testlerin her zaman aynı kişileri saptamadığı belirtiliyor.

AÇLIK KAN ŞEKERİ İLE HbA1c ARASINDAKİ FARK NEDİR?

Açlık kan şekeri, en az 8 saat kalori alınmadıktan sonra ölçülen kandaki glukoz düzeyidir.

Başka bir ifadeyle kan şekerinin belirli bir andaki durumunu gösterir.

HbA1c ise farklı çalışır.

Kandaki glukoz zaman içerisinde kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobine bağlanır. HbA1c testi bu glikozillenmiş hemoglobinin oranını ölçerek son yaklaşık 2–3 aylık kan şekeri düzeyleri hakkında bilgi verir.

Bu nedenle sabah ölçülen açlık glukozu normal olduğu halde günün başka saatlerinde, özellikle yemeklerden sonra kan şekeri yükseliyorsa HbA1c daha yüksek bulunabilir.

Ancak sonuçlar arasındaki farkın tek açıklaması bu değildir.

2026 HbA1c DEĞERLERİ NASIL SINIFLANDIRILIYOR?

ADA'nın 2026 kriterlerine göre gebe olmayan yetişkinlerde:

HbA1c:
Normal: %5,7'nin altında
Prediyabet: %5,7–6,4
Diyabet: %6,5 ve üzeri

Açlık plazma glukozu:
Normal: 100 mg/dL'nin altında
Prediyabet: 100–125 mg/dL
Diyabet: 126 mg/dL ve üzeri

75 gram oral glukoz tolerans testinin ikinci saatinde:
Normal: 140 mg/dL'nin altında
Prediyabet: 140–199 mg/dL
Diyabet: 200 mg/dL ve üzeri

Bu eşikler gebe olmayan kişiler için geçerlidir.

Önemli nokta şudur:

Tek bir test sonucunun diyabet tanısı için nasıl kullanılacağı kişinin belirtilerine ve klinik durumuna bağlıdır.

Belirgin hiperglisemi ve klasik belirtiler bulunmuyorsa diyabet tanısının doğrulayıcı testle teyit edilmesi gerekir.

HbA1c YÜKSEK, AÇLIK ŞEKERİ NORMAL İSE DİYABET VAR MIDIR?

Mutlaka değil.

Ancak sonuç görmezden de gelinmemelidir.

Örneğin açlık glukozu 95 mg/dL olduğu halde HbA1c %6,0 çıkabilir.

Bu durumda açlık şekeri normal aralıkta olmasına rağmen HbA1c prediyabet aralığındadır.

ADA, farklı testlerin sonuçları tanı eşikleri açısından birbiriyle uyuşmadığında, eşik üzerinde bulunan testin zamanında tekrarlanmasını ve sonucu etkileyebilecek faktörlerin değerlendirilmesini öneriyor.

Daha önemli bir örnek de verilebilir.

Bir kişinin HbA1c değeri iki ayrı doğrulayıcı ölçümde %6,5 veya üzerinde bulunurken açlık şekeri 126 mg/dL'nin altında kalabilir.

ADA 2026 standartlarına göre uygun koşullarda tekrarlanan HbA1c değerinin diyabet eşiğini doğrulaması durumunda açlık şekerinin normal olması diyabet tanısını tek başına dışlamaz.

Bu nedenle yalnızca “açlık şekerim normal, diyabet olamam” yaklaşımı doğru değildir.

YEMEK SONRASI ŞEKER YÜKSELMELERİ GÖZDEN KAÇABİLİR

Açlık glukozunun normal olması gün boyunca kan şekerinin hiçbir zaman yükselmediğini göstermez.

Bazı kişilerde ilk metabolik bozukluklardan biri yemeklerden sonraki glukoz yükselmeleri olabilir.

Sabah açlık ölçümü bu yükselmeleri yakalamayabilir.

HbA1c ise daha uzun dönem glukoz maruziyetinden etkilendiği için farklı bir tablo gösterebilir.

Bu nedenle bazı kişilerde hekim oral glukoz tolerans testi gibi başka değerlendirmeler isteyebilir.

ADA ayrıca 75 gram OGTT'nin ikinci saat glukoz ölçümünün bazı kişilerde prediyabet ve diyabeti açlık glukozu veya HbA1c'den daha fazla saptayabildiğini belirtiyor.

HbA1c HER ZAMAN GERÇEK KAN ŞEKERİNİ GÖSTERİR Mİ?

Hayır.

HbA1c son derece yararlı bir test olmakla birlikte bazı durumlarda gerçek glukoz düzeyiyle uyumsuz sonuç verebilir.

Bunun nedeni HbA1c'nin yalnızca kandaki glukozdan değil, kırmızı kan hücrelerinin ve hemoglobinin özelliklerinden de etkilenebilmesidir.

DEMİR EKSİKLİĞİ HbA1c'Yİ ETKİLEYEBİLİR Mİ?

Evet.

Özellikle demir eksikliği anemisinde HbA1c gerçek kan şekeri düzeyinden daha yüksek ölçülebilir.

Bu nedenle açlık ve diğer glukoz ölçümleri normal olduğu halde HbA1c beklenmedik biçimde yüksekse kişinin kan sayımı ve demir durumu da klinik değerlendirmede dikkate alınabilir.

Ancak yüksek HbA1c görülen herkesin demir eksikliği olduğu sonucuna varılmamalıdır.

KAN KAYBI VE KAN TRANSFÜZYONU DA SONUCU DEĞİŞTİREBİLİR

Kırmızı kan hücrelerinin yaşam süresini değiştiren durumlar HbA1c sonucunu etkileyebilir.

Yakın zamanda önemli kan kaybı yaşanması, kan transfüzyonu yapılması, bazı anemi türleri, hemoliz, eritropoietin tedavisi ve hemodiyaliz bunlar arasında yer alabilir.

Bu durumlarda HbA1c gerçek glukoz maruziyetini doğru biçimde yansıtmayabilir.

HEMOGLOBİN VARYANTLARI NEDEN ÖNEMLİ?

Bazı kalıtsal hemoglobin farklılıkları kullanılan laboratuvar yöntemine bağlı olarak HbA1c ölçümünü etkileyebilir.

Talasemi ve orak hücre hastalığıyla ilişkili bazı hemoglobin varyantları buna örnektir.

ADA, HbA1c ile kan glukozu arasında sürekli ve belirgin bir uyumsuzluk olduğunda testlerden birinde analitik sorun veya biyolojik etkileşim bulunup bulunmadığının araştırılmasını öneriyor.

GEBELİKTE AYNI EŞİKLER KULLANILIR MI?

Gebelikte diyabet değerlendirmesi farklıdır.

Özellikle gebeliğin ikinci ve üçüncü trimesterinde HbA1c ile gerçek glukoz arasındaki ilişki değişebileceğinden standart HbA1c eşiklerini tek başına kullanmak doğru değildir.

Gebelik diyabeti için özel tarama ve tanı yöntemleri uygulanır.

BÖBREK VE KARACİĞER HASTALIKLARI HbA1c'Yİ ETKİLEYEBİLİR Mİ?

Bazı ileri böbrek ve karaciğer hastalıkları HbA1c'nin yorumunu güçleştirebilir.

Özellikle böbrek yetmezliği, hemodiyaliz, anemi veya eritropoietin kullanımı birlikte bulunduğunda HbA1c gerçek kan şekeriyle uyumsuz olabilir.

Bu nedenle sonuç her zaman kişinin genel klinik durumu içinde değerlendirilmelidir.

HbA1c YÜKSEK ÇIKTIĞINDA NE YAPILIR?

İlk adım kendi kendine diyabet tanısı koymak veya yalnızca internetten bulunan değerlere bakarak tedaviye başlamak değildir.

Hekim sonuçları kişinin yaşı, belirtileri, diyabet risk faktörleri, kullanılan ilaçlar ve diğer laboratuvar sonuçlarıyla birlikte değerlendirir.

Gerekirse:

HbA1c tekrarlanabilir.

Açlık plazma glukozu yeniden ölçülebilir.

75 gram oral glukoz tolerans testi yapılabilir.

Kan sayımı ve demir parametreleri değerlendirilebilir.

HbA1c'yi etkileyebilecek hemoglobin veya kırmızı kan hücresi sorunları araştırılabilir.

Belirli durumlarda fruktozamin veya glike albümin gibi alternatif göstergeler düşünülebilir.

Hangi testin gerekli olduğu kişiden kişiye değişir.

EVDE ŞEKER ÖLÇÜMÜ DİYABET TANISI KOYDURUR MU?

Ev tipi glukometreler özellikle diyabetli kişilerin günlük glukoz takibinde yararlı olabilir.

Ancak diyabet tanısı yalnızca evde yapılan parmak ucu ölçümlerine dayanarak konulmamalıdır.

Tanıda standardize edilmiş laboratuvar testleri ve klinik değerlendirme kullanılmalıdır.

Benzer şekilde sürekli glukoz ölçüm sistemleri de yararlı bilgiler sağlayabilse de ADA 2026, CGM'nin prediyabet veya diyabet taraması ve tanısında kullanılmasını desteklemek için şu anda yeterli kanıt bulunmadığını belirtiyor.

HANGİ BELİRTİLER VARSA DEĞERLENDİRME GECİKTİRİLMEMELİ?

Sık idrara çıkma, aşırı susama, açıklanamayan kilo kaybı, belirgin halsizlik veya yüksek kan şekeriyle uyumlu başka belirtiler varsa sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Özellikle çok yüksek kan şekeriyle birlikte kusma, karın ağrısı, hızlı veya derin solunum, bilinç değişikliği gibi ciddi belirtiler acil değerlendirme gerektirir.

SONUÇ: İKİ TEST BİRBİRİNİN AYNI DEĞİL

HbA1c ile açlık kan şekeri farklı zaman aralıklarını ve glukoz metabolizmasının farklı yönlerini gösterir.

Bu nedenle birinin normal, diğerinin yüksek olması mümkündür.

Ancak belirgin uyumsuzluk yalnızca “testler farklı ölçüyor” denilerek geçiştirilmemelidir.

Yemek sonrası glukoz yükselmelerinden demir eksikliğine, hemoglobin varyantlarından kırmızı kan hücresi yaşam süresini etkileyen durumlara kadar farklı nedenler araştırılabilir.

Özellikle diyabet sınırına ulaşan bir HbA1c sonucu varsa tanı, uygun doğrulama ve klinik değerlendirme ile netleştirilmelidir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel tanı veya tedavi önerisi değildir. HbA1c veya kan şekeri sonuçlarınızı kullanılan laboratuvar yöntemi, tıbbi geçmişiniz ve diğer tetkiklerinizle birlikte hekiminiz değerlendirmelidir.

KAYNAKLAR

American Diabetes Association. Standards of Care in Diabetes—2026. Diagnosis and Classification of Diabetes. Diabetes Care. 2026;49(Suppl 1):S27 ve devamı. DOI: 10.2337/dc26-S002.

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). The A1C Test & Diabetes.

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Diabetes & Prediabetes Tests.

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: