Göbek çevresindeki yağlanma yalnızca kilo veya görünüm meselesi değil. Özellikle karın organlarının çevresinde biriken ve “visseral yağ” olarak adlandırılan yağ dokusu, vücuttaki metabolik ve iltihabi süreçlerle yakından ilişkili.

PLOS ONE'da 2026 yılında yayımlanan yeni bir çalışma ise bu büyük tablonun içindeki önemli moleküllerden biri olan resistine odaklandı. Araştırmacılar, resistinin bağışıklık hücrelerinde kronik iltihabı besleyebilecek NLRP3 adlı sistemi nasıl harekete geçirebildiğini gösterdi.

Göbek yağı ile kronik iltihabın ne ilgisi var?

Burada öncelikle “göbek yağı” denildiğinde hangi yağdan söz edildiğini ayırmak gerekiyor.

Derinin hemen altında bulunan yağ ile karın boşluğunda, iç organların çevresinde biriken visseral yağ aynı şey değil. Sağlık açısından özellikle visseral yağlanma üzerinde duruluyor.

Yağ dokusu eskiden büyük ölçüde fazla enerjinin depolandığı pasif bir alan olarak görülüyordu. Bugün ise yağ dokusunun hormonlar ve çeşitli haberci moleküller üreten, bağışıklık sistemiyle sürekli iletişim halinde olan aktif bir doku olduğu biliniyor.

Özellikle obezitede yağ dokusunun yapısı ve içindeki bağışıklık hücrelerinin davranışı değişebiliyor. Makrofaj adı verilen bağışıklık hücrelerinin yağ dokusunda birikmesi de düşük düzeyli ve uzun süreli iltihabi ortamın oluşmasına katkıda bulunabiliyor.

Yeni araştırmanın merkezinde resistin var

Yeni çalışmada araştırmacılar “resistin” adı verilen bir proteinin makrofajları nasıl etkilediğini araştırdı.

Resistin sıklıkla yağ dokusu ve obeziteyle birlikte anılsa da önemli bir ayrıntı var: İnsanlarda resistinin önemli kaynaklarından biri doğrudan yağ hücrelerinden ziyade monosit ve makrofaj gibi bağışıklık hücreleri.

Bu nedenle yeni araştırmanın bulgularını “göbek yağı resistin salgılıyor ve vücudu iltihaplandırıyor” şeklinde yorumlamak doğru değil.

Araştırmanın gösterdiği şey daha farklı ve daha ayrıntılı.

Resistin hücrenin iltihap sistemini harekete geçirdi

Araştırmacılar, resistinin makrofajların içinde bulunan NLRP3 inflamazomu üzerinde etkili olduğunu belirledi.

NLRP3 inflamazomunu, hücrenin tehlike veya hasar sinyalleri karşısında iltihap tepkisini başlatmasına yardım eden bir sistem olarak düşünmek mümkün.

Bu sistem gerektiğinde vücudun savunmasına katkıda bulunuyor. Ancak aşırı veya uzun süreli çalışması, kronik iltihapla ilişkili hastalık süreçlerinin bir parçası olabiliyor.

Araştırmaya göre resistin bu sistemi iki basamak üzerinden etkileyebiliyor.

İlk olarak makrofajı iltihap tepkisine hazırlayan sinyalleri artırıyor. Ardından BTK adı verilen bir proteinle etkileşerek NLRP3 sisteminin aktif hale gelmesini destekliyor.

Bunun sonucunda IL-1 beta ve IL-18 adı verilen iltihapla ilişkili maddelerin üretimi ve salınımı artıyor.

Başka bir ifadeyle resistin, bağışıklık hücresinin iltihap mekanizmasını hem hazırlayabilen hem de harekete geçirebilen bir molekül olarak öne çıkıyor.

Göbek yağı bu zincirin neresinde?

Yeni araştırmanın doğrudan göbek yağını incelemediğinin altını çizmek gerekiyor.

Araştırmacılar göbek çevresi geniş olan kişilerde resistin ölçümü yaparak “göbek yağı arttıkça NLRP3 aktive oluyor” sonucuna ulaşmadı.

Bağlantı daha geniş bir biyolojik çerçeve üzerinden kuruluyor.

Visseral yağlanma ve obezite, yağ dokusunda bağışıklık hücrelerinin davranışının değişebildiği ve düşük düzeyli kronik iltihabın gelişebildiği durumlar arasında bulunuyor. Resistin ise insanlarda bu bağışıklık hücrelerinden üretilebilen ve inflamasyonla ilişkilendirilen moleküllerden biri.

Yeni çalışma bu zincirin sonraki basamağına ışık tutuyor: Resistin ortaya çıktığında makrofajların içindeki iltihap sistemini nasıl harekete geçirebilir?

Araştırmacıların yanıtı NLRP3 üzerinden işleyen bir mekanizmaya işaret ediyor.

İnsan dokuları da incelendi

Çalışma yalnızca laboratuvarda yetiştirilen hücrelerle sınırlı değildi.

Araştırmacılar hücre deneylerinin yanı sıra düşük oksijene bağlı pulmoner hipertansiyon oluşturulan fare modelini ve pulmoner hipertansiyonu bulunan insanlardan alınan akciğer dokularını da değerlendirdi.

İnsan akciğer dokularındaki bulgular, resistin, BTK ve NLRP3 arasındaki ilişkinin hastalık ortamında da bulunabileceğini destekledi.

Ancak insan dokularının incelenmiş olması, resistini hedefleyen bir tedavinin insanlarda etkili olduğunun gösterildiği anlamına gelmiyor.

Damarlarla ilgili dikkat çekici bulgu

Araştırmacılar resistinle uyarılan makrofajların salgıladığı IL-1 beta ve IL-18'in damar duvarındaki düz kas hücrelerini de etkileyebildiğine ilişkin deneysel bulgular elde etti.

Bu hücrelerin çoğalmasının artması, kronik iltihap ile damar yapısındaki değişiklikler arasındaki bağlantının anlaşılması açısından dikkat çekiyor.

Çalışmanın özellikle pulmoner hipertansiyon üzerine yoğunlaştığı unutulmamalı. Bulguların kalp-damar hastalıklarının veya obeziteyle ilişkili diğer hastalıkların tamamına doğrudan uygulanması mümkün değil.

Resistini engellemek yeni bir tedavi olabilir mi?

Araştırmacılar resistini hedefleyen bir insan monoklonal antikorunu deneysel ortamda da test etti.

Resistinin engellenmesiyle NLRP3 üzerinden gelişen iltihap tepkisinin azaldığı görüldü. Bu bulgu, resistinin gelecekte bazı kronik inflamatuar hastalıklarda tedavi hedefi olup olamayacağının araştırılabileceğini düşündürüyor.

Ancak ortada henüz hastalara uygulanmış ve kronik iltihabı azalttığı kanıtlanmış yeni bir resistin tedavisi yok.

Göbek yağını azaltmak resistini durdurur mu?

Bu araştırmadan böyle bir sonuç çıkarmak mümkün değil.

Çalışma kilo veren kişilerde resistin veya NLRP3 düzeylerinin nasıl değiştiğini araştırmadı. Aynı şekilde belirli bir diyetin, egzersizin veya ilacın bu mekanizmayı kapattığını da göstermedi.

Bu nedenle araştırmanın bulgularını “göbek yağını eriterek resistini kapatabilirsiniz” gibi bir sağlık önerisine dönüştürmek bilimsel olarak doğru olmaz.

Asıl mesaj ne?

Göbek çevresindeki yağlanmanın sağlık açısından önemini yalnızca tartıdaki fazla kilolarla açıklamak yetersiz kalıyor. Özellikle visseral yağ dokusu, metabolizma ve bağışıklık sistemiyle iletişim halinde olan biyolojik olarak aktif bir doku.

Yeni çalışma ise bu karmaşık ağın bir parçasını daha açıklıyor: İnsanlarda bağışıklık hücrelerinden üretilebilen resistin, makrofajların içindeki NLRP3 iltihap sistemini harekete geçirebiliyor.

Bu mekanizmanın obezite ve kronik iltihap arasındaki bağlantıda ne kadar belirleyici olduğunu ve resistinin gerçekten güvenli bir tedavi hedefine dönüşüp dönüşemeyeceğini göstermek için insanlarda yapılacak ileri araştırmalara ihtiyaç bulunuyor.

KAYNAKLAR

PLOS ONE — Kariyawasam U ve arkadaşları. Human resistin is critical to activation of the NLRP3 inflammasome in macrophages. 2026.

DOI: 10.1371/journal.pone.0337682

Nature Reviews Immunology — Hotamisligil GS. Inflammation and metabolic disorders. 2008.

The Journal of Clinical Investigation — Weisberg SP ve arkadaşları. Obesity is associated with macrophage accumulation in adipose tissue. 2003.

Sulu ishal, dışkının normalden belirgin biçimde daha sıvı hale gelmesi ve genellikle bağırsak hareketlerinin sıklaşmasıyla ortaya çıkar. Akut vakaların önemli bir bölümü bağırsak enfeksiyonları, gıda kaynaklı hastalıklar veya bazı ilaçların yan etkileriyle ilişkilidir.

Çoğu kısa süreli vaka kendiliğinden düzelebilir. Ancak ishalle kaybedilen su ve elektrolitler yerine konmazsa özellikle çocuklarda, ileri yaştaki kişilerde ve bazı kronik hastalıkları bulunanlarda susuzluk gelişebilir.

Sulu ishal nedir?

İshal genel olarak günde üç veya daha fazla kez gevşek ya da sulu dışkılama veya kişinin alışılmış dışkılama düzeninden belirgin biçimde daha sık ve sulu dışkılama olarak tanımlanır.

Sulu dışkıya karın krampları, acil tuvalete gitme ihtiyacı, bulantı, kusma, gaz ve bazı enfeksiyonlarda ateş eşlik edebilir.

Sulu ishal neden olur?

Sulu ishal tek bir hastalık değildir. Çok farklı nedenlerle ortaya çıkabilen bir belirtidir.

Enfeksiyonlar

Akut sulu ishalin en sık nedenlerinden biri bağırsak enfeksiyonlarıdır. Norovirüs ve rotavirüs gibi virüslerin yanı sıra bazı bakteriler ve parazitler de ishale yol açabilir.

Mikroorganizmalar kontamine yiyecek veya suyla alınabileceği gibi enfekte kişilerle yakın temas sonucunda da yayılabilir. Seyahat sırasında gelişen ishalde tüketilen su ve yiyecekler ayrıca önem kazanır.

Gıda intoleransları

Bazı kişiler laktoz veya fruktoz gibi karbonhidratları yeterince sindiremediğinde bağırsakta su miktarı artabilir ve sulu dışkılama görülebilir.

Sorbitol, mannitol ve ksilitol gibi bazı şeker alkolleri de özellikle fazla miktarda tüketildiğinde ishale yol açabilir.

İlaçlar

Antibiyotikler başta olmak üzere bazı ilaçlar bağırsak hareketlerini veya bağırsak florasını etkileyerek ishale neden olabilir.

Magnezyum içeren bazı ürünler ve farklı ilaç grupları da yan etki olarak ishale yol açabilir. Yeni başlayan veya uzayan ishalde kullanılan ilaçların sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmesi gerekebilir.

Sindirim sistemi hastalıkları

Uzun süren veya sık tekrarlayan sulu ishal yalnızca enfeksiyonlarla açıklanmayabilir. İrritabl bağırsak sendromu, çölyak hastalığı ve inflamatuvar bağırsak hastalıkları gibi sindirim sistemi sorunlarında da ishal görülebilir.

Haftalarca devam eden veya tekrar eden ishalde nedeni belirlemek için tıbbi değerlendirme gerekebilir.

Sulu ishalde en önemli risk: Susuzluk

İshal sırasında vücut yalnızca su değil, sodyum ve potasyum gibi elektrolitleri de kaybedebilir.

Susuzluk belirtileri arasında aşırı susama, ağız kuruluğu, normalden az idrara çıkma, koyu renkli idrar, halsizlik, baş dönmesi ve sersemlik bulunabilir.

Bebekler ve küçük çocuklarda gözyaşı olmadan ağlama, bezin uzun süre kuru kalması, ağız kuruluğu ve belirgin halsizlik de sıvı kaybını düşündürebilir.

Sulu ishalde ne yapılabilir?

Kısa süreli ve hafif ishalde temel amaç kaybedilen sıvı ve elektrolitlerin yerine konmasıdır. Su içmek önemlidir; belirgin sıvı kaybı bulunan kişilerde uygun oral rehidrasyon solüsyonları tercih edilebilir.

Kusma varsa sıvıyı bir anda büyük miktarlarda içmek yerine küçük ve sık yudumlar daha kolay tolere edilebilir.

İştah geri döndüğünde çoğu yetişkin normal beslenme düzenine kademeli olarak dönebilir. Uzun süre aç kalmak genellikle gerekli değildir.

İshal kesici ilaçlar herkese uygun değildir

Bazı reçetesiz ishal ilaçları yetişkinlerde belirli akut ishal tablolarında belirtileri azaltabilir. Ancak kanlı ishal veya ateş varlığında bu tür ilaçların gelişigüzel kullanılması önerilmez.

Çocuklarda ishal kesici ilaçların kullanımı ayrıca sağlık profesyoneli değerlendirmesi gerektirir. İlaç seçimi ishalin nedenine ve kişinin sağlık durumuna göre değişebilir.

Antibiyotik her ishalde gerekli değildir

İshalin viral nedenli olduğu durumlarda antibiyotiklerin yararı olmaz. Bazı bakteriyel veya paraziter enfeksiyonlarda ise doktor tarafından uygun görülürse antibiyotik ya da etkene yönelik başka tedaviler kullanılabilir.

Bu nedenle ishal başladı diye kendi kendine antibiyotik başlanması doğru değildir.

Ne zaman doktora başvurulmalı?

Yetişkinlerde ishalin iki günden uzun sürmesi, günde altı veya daha fazla sulu dışkılama olması ya da tablonun giderek ağırlaşması değerlendirme gerektirebilir.

Aşağıdaki belirtilerde gecikmeden sağlık hizmeti alınması önemlidir:

Kanlı veya siyah, katranımsı dışkı

Şiddetli karın veya makat ağrısı

Yüksek ateş

Sık ve kontrol edilemeyen kusma

Aşırı susama ve belirgin ağız kuruluğu

İdrar miktarında belirgin azalma

Koyu renkli idrar

Şiddetli halsizlik, baş dönmesi veya bayılma hissi

Bilinç veya davranış değişikliği

Sıvı alamama ya da alınan sıvıyı sürekli kusma

Kimler daha dikkatli olmalı?

Bebekler ve küçük çocuklar sıvı kaybından daha hızlı etkilenebilir. İleri yaştaki kişiler, hamileler, bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler ve bazı kronik hastalıkları bulunanlarda da komplikasyon riski daha yüksek olabilir.

Antibiyotik kullanımı sırasında veya hemen sonrasında gelişen şiddetli ya da devam eden ishal de ayrıca değerlendirilmelidir.

Sulu ishal nasıl önlenebilir?

Enfeksiyona bağlı ishal riskini azaltmanın temel yolları arasında ellerin sabun ve suyla düzenli yıkanması, yiyeceklerin uygun şekilde hazırlanması ve güvenli su tüketimi yer alır.

Özellikle seyahatlerde içme suyu ve çiğ ya da yeterince pişmemiş yiyecekler konusunda dikkatli olmak bazı bağırsak enfeksiyonlarının önlenmesine yardımcı olabilir.

Sulu ishal çoğu kişide kısa süren bir yakınma olsa da tablonun süresi ve eşlik eden belirtiler önemlidir. Özellikle kanlı dışkı, yüksek ateş, şiddetli ağrı veya susuzluk belirtileri geliştiğinde yalnızca ishalin durmasını beklemek yerine tıbbi değerlendirme gerekir.

KAYNAKLAR

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases — Diarrhea: Symptoms & Causes

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases — Treatment of Diarrhea

Centers for Disease Control and Prevention — Food Safety: Information for Healthcare Professionals

Health — Watery Diarrhea: Causes, Treatment, and Risks

GRI-0621-IPF-02 adlı randomize, çift kör ve plasebo kontrollü çalışmada hastalar 2’ye 1 oranında günlük 4,5 mg GRI-0621 veya plasebo almak üzere ayrıldı. Katılımcıların yüzde 80’i pirfenidon veya nintedanib gibi mevcut antifibrotik tedavileri kullanmaya devam etti.

GRI-0621 nedir?

GRI-0621, tazarotenin ağızdan kullanılan deneysel bir formu ve retinoik asit reseptörü beta/gamma seçici agonisti olarak geliştiriliyor.

Tedavinin, fibrozis ve inflamasyonda rol oynadığı düşünülen tip 1 invariant doğal öldürücü T hücrelerinin aktivitesini baskılaması hedefleniyor.

İdiyopatik pulmoner fibrozis, akciğer dokusunda ilerleyici skarlaşmaya yol açan kronik bir hastalık. Mevcut antifibrotik ilaçlar hastalığın ilerleme hızını azaltabiliyor ancak yeni mekanizmalara sahip tedavilere ihtiyaç devam ediyor.

Çalışmaya 35 hasta katıldı

Faz IIa çalışmasına idiyopatik pulmoner fibrozis tanısı bulunan 35 hasta dahil edildi.

Hastaların 23’ü GRI-0621, 12’si plasebo grubunda yer aldı. Tedavi 12 hafta sürdü.

Çalışmanın birincil sonlanım noktası etkinlik değil, güvenlik ve tolere edilebilirlikti. Akciğer fonksiyonundaki değişimler ise keşifsel sonlanım noktaları arasında değerlendirildi.

Bu ayrım önemli; çünkü Faz IIa çalışmasının temel amacı ilacın daha büyük araştırmalara geçmeye uygun olup olmadığını belirlemekti.

FVC’de 99 mL’lik plasebo düzeltilmiş fark

Akciğer fonksiyonu, zorlu vital kapasite olarak bilinen FVC testiyle değerlendirildi. FVC, kişinin derin bir nefes aldıktan sonra mümkün olduğunca güçlü biçimde dışarı verebildiği hava miktarını ölçüyor.

GRI-0621 grubunda 12. haftada plaseboya göre düzeltilmiş FVC farkı 99 mL olarak bildirildi.

Mevcut pirfenidon veya nintedanib tedavisine devam eden hastaların oluşturduğu alt grupta ise plasebo ve standart tedaviye kıyasla fark 139 mL’ye ulaştı.

Bu sonuçlar akciğer fonksiyonunda olumlu bir sinyal olarak değerlendiriliyor ancak FVC analizi çalışmanın birincil etkinlik hedefi değildi.

Ayrıca spirometri ölçümleri hastanın çabasından ve ziyaretler arasındaki doğal değişkenlikten etkilenebildiği için sonuçların daha büyük ve uzun süreli çalışmalarla doğrulanması gerekiyor.

Hastaların yüzde 39’unda FVC arttı

Şirket tarafından açıklanan verilere göre GRI-0621 alan hastaların yüzde 39’unda 12. haftada başlangıca kıyasla FVC artışı görüldü.

Plasebo grubundaki hastaların yüzde 80’inde ise aynı süre içinde FVC düşüşü kaydedildi.

FVC’de yüzde 10 veya daha fazla düşüş yaşayanların oranı GRI-0621 grubunda yüzde 8, plasebo grubunda yüzde 20 olarak bildirildi.

Hasta sayısının küçük olması nedeniyle bu oranların daha geniş popülasyonlara doğrudan genellenmemesi gerekiyor.

Fibrozis biyobelirteçlerinde de değişiklik görüldü

Araştırmada yalnızca akciğer fonksiyonu değil, kollajen üretimi ve yıkımıyla ilişkili biyobelirteçler de incelendi.

GRI-0621 alan hastalarda tip III ve tip VI kollajen oluşumuyla ilişkili bazı göstergelerin azalması, kollajen yıkımıyla ilişkili bazı göstergelerin ise artması araştırmacılar tarafından fibrotik yeniden yapılanmanın azalabileceğine işaret eden bir sinyal olarak yorumlandı.

Tip IV kollajenle ilişkili değişikliklerin de alveoler bazal membran onarımına işaret edebileceği bildirildi.

Ancak biyobelirteçlerde görülen değişiklikler, akciğerdeki fibrozisin klinik olarak gerilediğini tek başına kanıtlamıyor.

Tedavinin güvenlik profili nasıldı?

GRI-0621’in en sık bildirilen yan etkileri arasında dudak kuruluğu, cilt kuruluğu ve kas-iskelet sistemi yakınmaları yer aldı.

Dudak kuruluğu hastaların yaklaşık yüzde 30’unda, cilt kuruluğu yüzde 22’sinde ve kas-iskelet sistemiyle ilişkili belirtiler yüzde 13’ünde bildirildi.

Aktif tedavi grubunda ciddi advers olay bildirilmedi. Plasebo grubunda ise bir ciddi advers olay raporlandı.

Bu güvenlik verileri de hasta sayısının küçük ve takip süresinin kısa olması nedeniyle uzun dönem güvenlik hakkında kesin sonuç vermiyor.

FDA yetim ilaç statüsü verdi ancak bu bir onay değil

GRI-0621, Haziran 2026’da ABD Gıda ve İlaç Dairesi tarafından idiyopatik pulmoner fibrozis için yetim ilaç statüsü aldı.

Yetim ilaç statüsü, nadir hastalıklar için geliştirilen tedavilere bazı geliştirme ve düzenleyici teşvikler sağlayabiliyor.

Ancak bu statü, ilacın FDA tarafından etkin veya güvenli bulunduğu ya da kullanım için onaylandığı anlamına gelmiyor.

GRI-0621 halen deneysel bir ilaç adayı.

Sonuçlar neden temkinli yorumlanmalı?

Çalışmanın en önemli sınırlılığı yalnızca 35 hastayı kapsaması ve 12 hafta sürmesi.

FVC’de görülen 99 mL’lik fark dikkat çekici olsa da bu sonuç keşifsel bir analizden geliyor. Çalışma, hastaneye yatış, hastalık ilerlemesi veya yaşam süresi gibi uzun dönem klinik sonuçları değerlendirecek büyüklükte değil.

Ayrıca olumlu verilerin önemli bir bölümü şirket tarafından açıklanan çalışma sonuçları ve ERS 2026 kongre sunumlarına dayanıyor.

Bu nedenle GRI-0621 için şu aşamada “akciğer fibrozisini tedavi ediyor”, “fibrozu geri çeviriyor” veya “yeni tedavi bulundu” demek bilimsel kanıt düzeyini aşar.

Mevcut veriler, GRI-0621’in daha büyük ve daha uzun süreli klinik çalışmalarla araştırılmasını destekleyen erken bir Faz IIa sinyali olarak değerlendirilebilir.

KAYNAKLAR

Parfrey H, Porter J, Saunders P ve arkadaşları. GRI-0621-IPF-02 Faz IIa çalışması. European Respiratory Society Congress 2026

GRI Bio. GRI-0621 Faz IIa topline sonuçları, 2025 ve 2026 güncellemeleri

ClinicalTrials.gov. GRI-0621-IPF-02, NCT06331624

GRI Bio. FDA Yetim İlaç Statüsü duyurusu, Haziran 2026

GRI-0621-IPF-02 adlı randomize, çift kör ve plasebo kontrollü çalışmada hastalar 2’ye 1 oranında günlük 4,5 mg GRI-0621 veya plasebo almak üzere ayrıldı. Katılımcıların yüzde 80’i pirfenidon veya nintedanib gibi mevcut antifibrotik tedavileri kullanmaya devam etti.

GRI-0621 nedir?

GRI-0621, tazarotenin ağızdan kullanılan deneysel bir formu ve retinoik asit reseptörü beta/gamma seçici agonisti olarak geliştiriliyor.

Tedavinin, fibrozis ve inflamasyonda rol oynadığı düşünülen tip 1 invariant doğal öldürücü T hücrelerinin aktivitesini baskılaması hedefleniyor.

İdiyopatik pulmoner fibrozis, akciğer dokusunda ilerleyici skarlaşmaya yol açan kronik bir hastalık. Mevcut antifibrotik ilaçlar hastalığın ilerleme hızını azaltabiliyor ancak yeni mekanizmalara sahip tedavilere ihtiyaç devam ediyor.

Çalışmaya 35 hasta katıldı

Faz IIa çalışmasına idiyopatik pulmoner fibrozis tanısı bulunan 35 hasta dahil edildi.

Hastaların 23’ü GRI-0621, 12’si plasebo grubunda yer aldı. Tedavi 12 hafta sürdü.

Çalışmanın birincil sonlanım noktası etkinlik değil, güvenlik ve tolere edilebilirlikti. Akciğer fonksiyonundaki değişimler ise keşifsel sonlanım noktaları arasında değerlendirildi.

Bu ayrım önemli; çünkü Faz IIa çalışmasının temel amacı ilacın daha büyük araştırmalara geçmeye uygun olup olmadığını belirlemekti.

FVC’de 99 mL’lik plasebo düzeltilmiş fark

Akciğer fonksiyonu, zorlu vital kapasite olarak bilinen FVC testiyle değerlendirildi. FVC, kişinin derin bir nefes aldıktan sonra mümkün olduğunca güçlü biçimde dışarı verebildiği hava miktarını ölçüyor.

GRI-0621 grubunda 12. haftada plaseboya göre düzeltilmiş FVC farkı 99 mL olarak bildirildi.

Mevcut pirfenidon veya nintedanib tedavisine devam eden hastaların oluşturduğu alt grupta ise plasebo ve standart tedaviye kıyasla fark 139 mL’ye ulaştı.

Bu sonuçlar akciğer fonksiyonunda olumlu bir sinyal olarak değerlendiriliyor ancak FVC analizi çalışmanın birincil etkinlik hedefi değildi.

Ayrıca spirometri ölçümleri hastanın çabasından ve ziyaretler arasındaki doğal değişkenlikten etkilenebildiği için sonuçların daha büyük ve uzun süreli çalışmalarla doğrulanması gerekiyor.

Hastaların yüzde 39’unda FVC arttı

Şirket tarafından açıklanan verilere göre GRI-0621 alan hastaların yüzde 39’unda 12. haftada başlangıca kıyasla FVC artışı görüldü.

Plasebo grubundaki hastaların yüzde 80’inde ise aynı süre içinde FVC düşüşü kaydedildi.

FVC’de yüzde 10 veya daha fazla düşüş yaşayanların oranı GRI-0621 grubunda yüzde 8, plasebo grubunda yüzde 20 olarak bildirildi.

Hasta sayısının küçük olması nedeniyle bu oranların daha geniş popülasyonlara doğrudan genellenmemesi gerekiyor.

Fibrozis biyobelirteçlerinde de değişiklik görüldü

Araştırmada yalnızca akciğer fonksiyonu değil, kollajen üretimi ve yıkımıyla ilişkili biyobelirteçler de incelendi.

GRI-0621 alan hastalarda tip III ve tip VI kollajen oluşumuyla ilişkili bazı göstergelerin azalması, kollajen yıkımıyla ilişkili bazı göstergelerin ise artması araştırmacılar tarafından fibrotik yeniden yapılanmanın azalabileceğine işaret eden bir sinyal olarak yorumlandı.

Tip IV kollajenle ilişkili değişikliklerin de alveoler bazal membran onarımına işaret edebileceği bildirildi.

Ancak biyobelirteçlerde görülen değişiklikler, akciğerdeki fibrozisin klinik olarak gerilediğini tek başına kanıtlamıyor.

Tedavinin güvenlik profili nasıldı?

GRI-0621’in en sık bildirilen yan etkileri arasında dudak kuruluğu, cilt kuruluğu ve kas-iskelet sistemi yakınmaları yer aldı.

Dudak kuruluğu hastaların yaklaşık yüzde 30’unda, cilt kuruluğu yüzde 22’sinde ve kas-iskelet sistemiyle ilişkili belirtiler yüzde 13’ünde bildirildi.

Aktif tedavi grubunda ciddi advers olay bildirilmedi. Plasebo grubunda ise bir ciddi advers olay raporlandı.

Bu güvenlik verileri de hasta sayısının küçük ve takip süresinin kısa olması nedeniyle uzun dönem güvenlik hakkında kesin sonuç vermiyor.

FDA yetim ilaç statüsü verdi ancak bu bir onay değil

GRI-0621, Haziran 2026’da ABD Gıda ve İlaç Dairesi tarafından idiyopatik pulmoner fibrozis için yetim ilaç statüsü aldı.

Yetim ilaç statüsü, nadir hastalıklar için geliştirilen tedavilere bazı geliştirme ve düzenleyici teşvikler sağlayabiliyor.

Ancak bu statü, ilacın FDA tarafından etkin veya güvenli bulunduğu ya da kullanım için onaylandığı anlamına gelmiyor.

GRI-0621 halen deneysel bir ilaç adayı.

Sonuçlar neden temkinli yorumlanmalı?

Çalışmanın en önemli sınırlılığı yalnızca 35 hastayı kapsaması ve 12 hafta sürmesi.

FVC’de görülen 99 mL’lik fark dikkat çekici olsa da bu sonuç keşifsel bir analizden geliyor. Çalışma, hastaneye yatış, hastalık ilerlemesi veya yaşam süresi gibi uzun dönem klinik sonuçları değerlendirecek büyüklükte değil.

Ayrıca olumlu verilerin önemli bir bölümü şirket tarafından açıklanan çalışma sonuçları ve ERS 2026 kongre sunumlarına dayanıyor.

Bu nedenle GRI-0621 için şu aşamada “akciğer fibrozisini tedavi ediyor”, “fibrozu geri çeviriyor” veya “yeni tedavi bulundu” demek bilimsel kanıt düzeyini aşar.

Mevcut veriler, GRI-0621’in daha büyük ve daha uzun süreli klinik çalışmalarla araştırılmasını destekleyen erken bir Faz IIa sinyali olarak değerlendirilebilir.

KAYNAKLAR

Parfrey H, Porter J, Saunders P ve arkadaşları. GRI-0621-IPF-02 Faz IIa çalışması. European Respiratory Society Congress 2026

GRI Bio. GRI-0621 Faz IIa topline sonuçları, 2025 ve 2026 güncellemeleri

ClinicalTrials.gov. GRI-0621-IPF-02, NCT06331624

GRI Bio. FDA Yetim İlaç Statüsü duyurusu, Haziran 2026

Türk psikiyatrisinin deneyimli isimlerinden, adli tıp ve adli psikiyatri alanındaki çalışmalarıyla tanınan Prof. Dr. Salih Yaşar Özden vefat etti. Acı haberi Türkiye Psikiyatri Derneği duyurdu.

Uzun yıllar psikiyatri alanında görev yapan ve mesleki çalışmalarının yanı sıra adli psikiyatri ile bağımlılık alanında eserler kaleme alan Prof. Dr. Salih Yaşar Özden’in vefatı, meslektaşları ve psikiyatri camiasında üzüntüyle karşılandı.

TÜRKİYE PSİKİYATRİ DERNEĞİ’NDEN TAZİYE MESAJI

Türkiye Psikiyatri Derneği, Prof. Dr. Salih Yaşar Özden’in vefatının ardından bir taziye mesajı yayımladı.

Dernek açıklamasında, Özden’in vefatının derin bir üzüntüyle öğrenildiği belirtilerek ailesine, yakınlarına, sevenlerine ve psikiyatri camiasına başsağlığı dilekleri iletildi.

PROF. DR. SALİH YAŞAR ÖZDEN KİMDİR?

Prof. Dr. Salih Yaşar Özden, Türkiye’de psikiyatri ve özellikle adli psikiyatri alanındaki çalışmalarıyla tanınan hekim ve akademisyenler arasında yer aldı.

1947 yılında Çorum’da doğan Özden, 1972 yılında İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nden mezun oldu.

Mesleki kariyerinde hem adli tıp hem de psikiyatri alanlarında akademik çalışmalar yürüten Özden, 1983 yılında Adli Tıp Doçenti, 1987 yılında ise Psikiyatri Doçenti oldu.

1989 yılında Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi’ne başhekim olarak atanan Özden, aynı kurumda klinik şefliği görevinde de bulundu. Bilimsel yayın kayıtlarında Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi 6. Psikiyatri Kliniği Şefi olarak yer aldı.

Eğitim: İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi

Mezuniyet: 1972

Mesleki alanları: Psikiyatri, adli psikiyatri ve adli tıp

Adli Tıp Doçentliği: 1983

Psikiyatri Doçentliği: 1987

Görev yaptığı kurum: Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi

Üstlendiği görevler: Başhekimlik ve psikiyatri klinik şefliği

ADLİ PSİKİYATRİ ALANINDA ESERLER BIRAKTI

Prof. Dr. Salih Yaşar Özden’in mesleki çalışmalarında adli psikiyatri, adli tıp ve bağımlılık konuları önemli yer tuttu.

Özden, tıp ve hukuk arasındaki ilişkinin önemli çalışma alanlarından biri olan adli psikiyatri konusunda bilimsel yayınlar ve kitaplar kaleme aldı. “Adli Psikiyatri” adlı eseri bu alandaki çalışmalarından biri olarak öne çıktı. Kitabın üçüncü baskısı 2022 yılında yayımlandı.

Özden’in “Alkolizm: Sebep ve Sonuçları”, “Adlî Tıp”, “Uyuşturucu Madde Bağımlılığı” ve “500 Soruda Uyuşturucu Madde Bağımlılığı” gibi eserleri de bulunuyor.

Bilimsel çalışmalarında tıp ile adalet arasındaki ilişki, tıbbi bilirkişilik ve adli psikiyatri konularına da odaklanan Özden, 1997 yılında yayımlanan “Tıbbi Bilirkişiliğin Tarihi Gelişimi ve Adli Psikiyatride Bilirkişinin Özellikleri” başlıklı çalışmasında Türkiye’de adli psikiyatrinin gelişimini ve tıbbi bilirkişiliğin özelliklerini ele aldı.

Prof. Dr. Salih Yaşar Özden, hekimlik yaşamı boyunca psikiyatri, adli tıp, adli psikiyatri ve bağımlılık alanlarında yürüttüğü çalışmaların yanı sıra kaleme aldığı eserlerle mesleki literatüre katkıda bulundu.

Malatya İl Sağlık Müdürü Uzman Dr. Cezmi Karaca, yayımladığı taziye mesajında Paluluoğlu’nun vefatını derin bir üzüntüyle öğrendiğini belirtti.

Karaca mesajında, “Merhumeye Allah’tan rahmet; başta ailesi ve yakınları olmak üzere, tüm sevenlerine ve sağlık camiamıza başsağlığı diliyorum.” ifadelerini kullandı.

Müberra Paluluoğlu’nun vefatı dolayısıyla ailesine, yakınlarına, çalışma arkadaşlarına ve Malatya sağlık camiasına başsağlığı diliyoruz.

Tıp eğitiminde “önce gör, sonra yap” anlayışı teknolojinin gelişmesiyle değişiyor. Artık öğrenciler bazı klinik durumlarla gerçek hastanın karşısına çıkmadan önce simülasyon merkezlerinde karşılaşabiliyor; hata yapabiliyor, aynı uygulamayı tekrar edebiliyor ve performansları hakkında geri bildirim alabiliyor.

Bu yaklaşımın dikkat çeken örneklerinden biri Aga Khan Üniversitesi bünyesinde faaliyet gösteren Centre for Innovation in Medical Education (CIME).

Üniversitenin tıp ve sağlık meslekleri eğitiminde kullandığı simülasyon altyapısı, 2026 yılında uluslararası düzeyde de dikkat çekti.

AMEE’den simülasyon eğitimine ödül

Sağlık meslekleri eğitimi alanındaki uluslararası kuruluşlardan AMEE, Aga Khan Üniversitesi CIME’ı 2026 ASPIRE to Excellence programında “Healthcare Simulation” kategorisinde ödüllendirdi.

AMEE’nin açıkladığı sonuçlara göre merkez, 2026 yılında bu kategoride ASPIRE Award alan beş kurumdan biri oldu.

Ödülün önemi yalnızca kullanılan teknolojiden kaynaklanmıyor. Simülasyonun eğitim programına nasıl yerleştirildiği, öğrencilerin klinik becerilerinin geliştirilmesi, eğitimcilerin rolü ve uygulamaların sürdürülebilirliği gibi unsurlar da bu yaklaşımın temel parçalarını oluşturuyor.

Gerçek hastadan önce güvenli eğitim ortamı

Simülasyon temelli tıp eğitiminin en önemli özelliklerinden biri, öğrencinin gerçek hastaya zarar verme riski olmadan klinik becerilerini geliştirebilmesi.

Öğrenci bir uygulamada hata yaptığında süreç durdurulabiliyor, hata değerlendirilebiliyor ve uygulama yeniden gerçekleştirilebiliyor.

Gerçek klinik ortamda her zaman mümkün olmayan bu tekrar imkânı, simülasyon eğitimini özellikle karmaşık veya acil durumların öğretilmesinde değerli hale getiriyor.

Bu yöntem yalnızca teknik işlemlerin öğrenilmesi amacıyla kullanılmıyor.

Hasta değerlendirme, klinik karar verme, ekip çalışması, sağlık çalışanları arasındaki iletişim ve kriz yönetimi gibi birçok beceri de oluşturulan senaryolar üzerinden çalışılabiliyor.

VR ve 3D teknolojileri de eğitimde

CIME’ın eğitim altyapısında farklı düzeylerde simülasyon teknolojilerinden yararlanılıyor.

Bunların arasında insan vücudunun çeşitli klinik durumlarını taklit edebilen hasta simülatörleri, belirli tıbbi işlemlerin çalışılmasını sağlayan eğitim modelleri, sanal gerçeklik teknolojileri ve 3D baskı uygulamaları bulunuyor.

Sanal gerçeklik, öğrencinin gerçek klinik ortamda oluşturulması zor veya riskli olabilecek bazı senaryoları kontrollü bir ortamda deneyimlemesine olanak sağlayabiliyor.

3D teknolojileri ise özellikle anatomik yapıların ve belirli klinik durumların eğitiminde yeni imkânlar sunuyor.

Böylece tıp eğitimi yalnızca ders kitabı, amfi ve hastane üçgeninden oluşan klasik modelin ötesine taşınıyor.

Tıp öğrencisi hata yaparak da öğrenebiliyor

Simülasyon eğitimini klasik klinik eğitimden ayıran önemli özelliklerden biri kontrollü biçimde hata yapılabilmesine izin vermesi.

Gerçek bir hastanın söz konusu olduğu ortamda öğrencinin yapabileceği uygulamalar doğal olarak hasta güvenliğiyle sınırlı.

Simülasyon ortamında ise eğitimci, öğrenciyi karmaşık bir vakayla karşı karşıya bırakabiliyor.

Örneğin hastanın durumunun aniden kötüleştiği bir senaryoda öğrencilerin hangi kararı verdiği, ekip içinde nasıl iletişim kurduğu ve müdahaleyi hangi sırayla gerçekleştirdiği gözlemlenebiliyor.

Senaryonun ardından yapılan değerlendirmede yalnızca “doğru veya yanlış” sonucu değil, öğrencinin o karara nasıl ulaştığı da ele alınabiliyor.

Sadece tıp öğrencileri için değil

Modelin dikkat çeken yönlerinden biri de farklı sağlık mesleklerinin aynı eğitim ortamında buluşabilmesi.

Gerçek bir hastanede hasta bakımı yalnızca hekimin çalışmasından oluşmuyor. Hekimler, hemşireler ve farklı sağlık profesyonelleri çoğu zaman aynı ekip içinde görev yapıyor.

Bu nedenle simülasyon merkezleri meslekler arası eğitimin uygulanabileceği önemli alanlardan biri haline geliyor.

Öğrencilerin mezun olduktan sonra ilk kez birlikte çalışmayı öğrenmeleri yerine, bu deneyimin eğitim döneminde başlaması hedefleniyor.

Güney Asya’da öncü merkezlerden biri

Aga Khan Üniversitesi’nin verdiği bilgilere göre Karaçi’deki CIME merkezi 2017 yılında faaliyete geçti.

Merkez, 2020 yılında Society for Simulation in Healthcare tarafından akredite edildi ve üniversite tarafından Güney Asya’da bu akreditasyonu alan ilk simülasyon programı olarak tanımlandı.

Üniversitenin simülasyon ve sağlık eğitimi faaliyetleri yalnızca Pakistan ile de sınırlı değil. CIME yapılanmasının Karaçi’nin yanı sıra Nairobi ve Darüsselam’da da eğitim altyapısı bulunuyor.

Bu durum modeli tek bir laboratuvar uygulamasından çıkararak farklı ülkelerde sağlık profesyonellerinin eğitiminde kullanılan daha geniş bir yapıya dönüştürüyor.

Tıp eğitiminde teknoloji tek başına yeterli mi?

Simülasyon merkezleri denildiğinde akla çoğu zaman pahalı cihazlar, robotik hasta modelleri veya VR gözlükleri geliyor.

Ancak uluslararası tıp eğitimi yaklaşımlarında teknoloji tek başına eğitim kalitesinin göstergesi kabul edilmiyor.

Simülasyonun hangi öğrenme hedefi için kullanıldığı, müfredatla nasıl ilişkilendirildiği, eğitimcilerin yeterliliği, öğrencinin performansının nasıl değerlendirildiği ve uygulamaların sonuçlarının nasıl ölçüldüğü en az kullanılan teknoloji kadar önem taşıyor.

Dolayısıyla başarılı bir simülasyon merkezi yalnızca teknolojik bir laboratuvar değil, iyi tasarlanmış bir eğitim sistemi gerektiriyor.

Türkiye’deki tıp fakülteleri için neden önemli?

Türkiye’de de çeşitli üniversitelerde klinik beceri ve simülasyon merkezleri bulunuyor ve bu alandaki yatırımlar giderek artıyor.

Dünyadaki iyi uygulamalar ise tartışmayı “simülasyon merkezimiz var mı?” sorusunun ötesine taşıyor.

Asıl soru, öğrencinin mezun olmadan önce hangi klinik senaryoları simülasyonda mutlaka deneyimlemesi gerektiği.

Kardiyak arrestten travmaya, hasta iletişiminden ekip çalışmasına kadar kritik durumların standartlaştırılmış senaryolarla öğretilmesi; öğrencilerin yalnızca bilgi düzeylerinin değil, uygulama ve karar verme becerilerinin de değerlendirilmesini mümkün kılabilir.

Aga Khan Üniversitesi’nin uluslararası ödül alan modeli de tıp eğitiminde teknolojinin asıl değerinin cihazların kendisinden değil, öğrenciyi gerçek klinik yaşama ne kadar iyi hazırladığından kaynaklandığını gösteren dikkat çekici örneklerden biri.

Geleceğin tıp fakültesinde amfiler ve hastaneler varlığını sürdürecek. Ancak bunların arasına sanal hastaların, VR ortamlarının ve gelişmiş simülasyon merkezlerinin çok daha güçlü biçimde yerleşeceği görülüyor.

Kaynaklar

Aga Khan University – Centre for Innovation in Medical Education
Aga Khan University – CIME receives AMEE ASPIRE to Excellence Award in Healthcare Simulation, 25 Ağustos 2026
AMEE – ASPIRE to Excellence Awards 2026
Society for Simulation in Healthcare

Kahvaltıda hem pratik hem de protein açısından zengin bir seçenek arayanlar için lor peynirli omlet, birkaç temel malzemeyle kısa sürede hazırlanabilen tariflerden biri. Yumurta, lor peyniri ve sebzelerin bir araya geldiği bu tarif, özellikle yoğun sabahlarda uzun hazırlık gerektirmeden doyurucu bir öğün hazırlamak isteyenlere alternatif sunuyor.

Klasik omleti daha renkli hale getiren kırmızı biber, yeşil biber, domates ve maydanoz gibi sebzeler tarife hem lezzet hem de hacim kazandırıyor. Lor peyniri ise yumurtayla birlikte tarifin protein içeriğini artırıyor.

Taze domates, salatalık, roka veya diğer mevsim yeşillikleriyle servis edildiğinde kahvaltıyı farklı besin gruplarıyla çeşitlendirmek de mümkün.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Tarifin temelini yumurta ve lor peyniri oluşturuyor. Yumurta, kaliteli protein içeriğinin yanı sıra çeşitli vitamin ve mineralleri de sağlayan besinlerden biri. Lor peynirinin besin değerleri üretim yöntemine göre değişmekle birlikte protein içeriği nedeniyle özellikle protein miktarı artırılmak istenen tariflerde kullanılabiliyor.

Omlete biber, domates, maydanoz veya ıspanak gibi sebzelerin eklenmesi ise kahvaltıdaki sebze çeşitliliğini artırmanın kolay yollarından biri.

Sağlıklı beslenmede asıl önemli nokta tek bir yiyeceğe özel bir sağlık etkisi yüklemek değil; farklı besin gruplarından yeterli, dengeli ve kişinin ihtiyacına uygun miktarlarda yararlanmak.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 5 dakika
Pişirme süresi: 5-7 dakika
Toplam süre: Yaklaşık 10-12 dakika
Kaç kişilik: 1 kişilik
Zorluk: Kolay
Öğün: Kahvaltı / hafif öğün
Kategori: Yüksek Proteinli Tarifler
İkincil kategori: Sağlıklı Kahvaltılar

Yaklaşık besin değerleri

1 porsiyon için yaklaşık:

Kalori: 330 kcal
Protein: 31 g
Karbonhidrat: 9 g
Yağ: 19 g
Lif: 2-3 g

Besin değerleri kullanılan lor peynirinin yağ ve tuz oranına, yumurtaların büyüklüğüne, sebze miktarına ve kullanılan zeytinyağına göre değişebilir.

Malzemeler

2 adet yumurta
100 gram lor peyniri
Yarım küçük kırmızı kapya biber
1 küçük yeşil biber
4-5 adet cherry domates
1 avuç ince doğranmış maydanoz
1 tatlı kaşığı zeytinyağı
Bir tutam karabiber
Bir tutam pul biber veya kırmızı toz biber
İsteğe göre çok az tuz

Lor peynirli omlet nasıl yapılır?

1. Kırmızı ve yeşil biberleri küçük küpler halinde doğrayın. Cherry domatesleri ikiye veya dörde bölün.

2. Yumurtaları geniş bir kasede çırpın. Lor peynirini ekleyerek yumurtayla hafifçe karıştırın. Lorun tamamen ezilmesi gerekmez; küçük peynir parçalarının kalması omlete daha belirgin bir doku kazandırır.

3. Yapışmaz tavayı orta ateşte ısıtın ve zeytinyağını ekleyin.

4. Biberleri tavaya alarak yaklaşık 1-2 dakika çevirin. Sebzelerin tamamen yumuşamasına gerek yok; hafif diri kalmaları omletin dokusunu korumasına yardımcı olur.

5. Domatesleri ekleyip yaklaşık 30 saniye daha pişirin.

6. Yumurtalı lor karışımını sebzelerin üzerine eşit biçimde dökün. Ateşi orta-kısık seviyeye indirin.

7. Omletin alt kısmı pişmeye başladığında kenarlarını spatulayla hafifçe içeri doğru alın. Üst kısmındaki yumurta da tamamen pişene kadar birkaç dakika daha kontrollü şekilde pişirin.

8. Maydanoz, karabiber ve tercih ettiğiniz baharatları ekleyin. Omleti ikiye katlayarak veya açık biçimde sıcak servis edin.

Şefin püf noktası

Lor peyniri fazla su içeriyorsa omlete eklemeden önce süzün. Böylece pişirme sırasında tavada fazla sıvı oluşmasının önüne geçebilirsiniz.

Omleti yüksek ateşte hızlıca pişirmek yerine orta-kısık ateş kullanmak daha yumuşak bir doku elde edilmesine yardımcı olur.

Sebzeleri de gereğinden uzun süre önceden pişirmeyin. Özellikle biberlerin hafif diri kalması tarife hem renk hem de doku kazandırır.

Daha sağlıklı hale nasıl getirilebilir?

Lor peynirinin etiketindeki tuz ve yağ miktarını kontrol edebilirsiniz. Peynir yeterince tuzluysa tarife ayrıca tuz eklememek toplam tuz miktarını azaltmanın kolay bir yoludur.

Sebze miktarı damak tadına göre artırılabilir. Ispanak, mantar, kabak, taze soğan veya dereotu gibi farklı sebze ve yeşillikler kullanılarak tarif çeşitlendirilebilir.

Kahvaltıyı daha kapsamlı bir öğüne dönüştürmek isteyenler omletin yanında taze sebzeler ve kişisel enerji ihtiyacına uygun miktarda tam tahıllı ekmek tüketebilir.

Kimler için uygun?

Lor peynirli sebzeli omlet, protein açısından zengin bir kahvaltı arayanlar için uygun seçeneklerden biridir.

Tarifte buğday unu veya ekmek kullanılmadığından temel malzemeleri doğal olarak gluten içermez. Ancak çölyak hastalığı veya ciddi gluten hassasiyeti bulunan kişilerin kullanılan paketli ürünlerin etiketlerini ve çapraz bulaşma riskini ayrıca kontrol etmesi gerekir.

Tarif, yumurta ve süt ürünlerini tüketen vejetaryen beslenme biçimine de uygundur.

Yumurta veya süt proteini alerjisi bulunan kişiler için ise uygun değildir.

Lor peynirli omlet kaç kaloridir?

Bu tarif kullanılan malzemelere bağlı olarak porsiyon başına yaklaşık 330 kalori sağlar. Zeytinyağı ve peynir miktarının değiştirilmesi toplam enerji değerini belirgin biçimde değiştirebilir.

Lor peynirli omlette kaç gram protein var?

Verilen ölçülerle hazırlanan bir porsiyonun yaklaşık 31 gram protein içermesi beklenir. Ancak lor peynirinin protein miktarı üründen ürüne değişebildiği için en doğru hesaplama kullanılan ürünün besin etiketi üzerinden yapılmalıdır.

Lor peynirli omlet diyette yenir mi?

Lor peynirli omlet, porsiyonu kişinin enerji ve besin gereksinimine göre ayarlandığında dengeli bir beslenme düzeninde yer alabilir.

Bir yiyeceğin tek başına kilo vermeyi sağlamadığı veya kilo aldırmadığı unutulmamalıdır. Gün boyunca alınan toplam enerji, porsiyon büyüklükleri, beslenme düzeni ve fiziksel aktivite birlikte önem taşır.

Lor yerine hangi peynir kullanılabilir?

Lor yerine az tuzlu çökelek veya uygun kıvamda başka bir taze peynir kullanılabilir. Peynir değiştirildiğinde tarifin kalori, protein, yağ ve tuz miktarının da değişeceği göz önünde bulundurulmalıdır.

Omlete hangi sebzeler eklenebilir?

Ispanak, mantar, kabak, kırmızı biber, yeşil biber, taze soğan ve domates omletle uyumlu seçenekler arasında yer alıyor. Mevsimde bulunan sebzeleri kullanarak aynı temel tarifin farklı versiyonlarını hazırlayabilirsiniz.

Saklama ve servis

Lor peynirli omlet lezzet ve doku açısından en iyi sonucu pişirildikten hemen sonra verir. Bu nedenle mümkünse tüketileceği zaman hazırlanmalıdır.

Artan omlet uzun süre oda sıcaklığında bekletilmemeli; uygun şekilde soğutularak kapalı bir kapta buzdolabına kaldırılmalıdır. Yeniden tüketilecekse her tarafı yeterince ısınacak şekilde ısıtılmalıdır.

Omlet domates, salatalık, roka, maydanoz ve diğer mevsim yeşillikleriyle servis edilebilir.

Lor peynirli sebzeli omlet, yumurta ve peyniri sebzelerle tek tavada buluşturan kolay bir kahvaltı alternatifi. Yaklaşık 10 dakikada hazırlanabilmesi özellikle yoğun sabahlarda tarifi kullanışlı hale getiriyor.

Temel tarifi öğrendikten sonra sebze ve baharatları değiştirerek farklı versiyonlarını hazırlamak mümkün. Böylece yüksek proteinli kahvaltı seçeneklerini tek bir tarife bağlı kalmadan çeşitlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Sağlıklı Yemek Tabağım

Flinders Üniversitesi Tıp ve Halk Sağlığı Fakültesi araştırmacılarının yürüttüğü çalışma, 23 Kasım 2025'te Nutrients dergisinde yayımlandı.

Araştırmada, ABD'deki uzun soluklu Study of Osteoporotic Fractures kohortuna dahil edilen 65 yaş ve üzerindeki 9.704 kadının verileri kullanıldı. Kahve ve çay tüketimi farklı takip ziyaretlerinde tekrar tekrar sorgulanırken, kalça ve femur boynundaki kemik mineral yoğunluğu DXA yöntemiyle ölçüldü.

Kohort 9.704 kadınla başlamasına rağmen bütün katılımcılardan her değerlendirme döneminde eksiksiz kemik mineral yoğunluğu verisi elde edilmedi. Araştırmacılar dört değerlendirme dalgasından toplam 24.638 gözlemi analiz etti.

Çalışmanın ölçüm dönemi yaklaşık 10 yıla uzanırken, analitik örneklemde ortalama takip süresi yaklaşık 8,1 yıl olarak bildirildi.

Genel kahve tüketimi kemik yoğunluğunda belirgin azalmayla ilişkili bulunmadı

Araştırmanın temel sonuçlarından biri, kahve tüketimi ile total kalça veya femur boynu kemik mineral yoğunluğu arasında genel olarak anlamlı bir olumsuz ilişki saptanmaması oldu.

Başka bir ifadeyle çalışma, kahve içen yaşlı kadınlarda kahvenin tek başına kemik yoğunluğunu düşürdüğünü göstermedi.

Araştırmacıların tüketim miktarına göre yaptığı değerlendirmelerde, günde yaklaşık 2-3 fincan civarındaki tüketimde kemik mineral yoğunluğunda belirgin bir değişiklik yönünde güçlü bir sinyal görülmedi.

Ancak bu sonuç, günde 2-3 fincan kahvenin herkes için “güvenli eşik” olduğu anlamına gelmiyor. Çalışma belirli bir güvenli tüketim sınırı belirlemek amacıyla tasarlanmadı.

5 fincanın üzerinde bir eğilim görüldü ancak sonuç kesin değil

Araştırmacılar kahve miktarı ile kemik yoğunluğu arasındaki olası doğrusal olmayan ilişkiyi de inceledi.

Spline analizlerinin görsel değerlendirmesi, günlük tüketimin yaklaşık 5 fincanı aşmasıyla daha düşük kemik mineral yoğunluğu yönünde bir eğilim olabileceğini düşündürdü.

Ancak bu nokta özellikle dikkatli yorumlanmalı.

Doğrusal olmayan ilişkinin istatistiksel testi anlamlı değildi. Bu nedenle yaklaşık 5 fincan düzeyi kesin bir biyolojik sınır, risk eşiği veya “bu miktardan sonra kemik kaybı başlıyor” şeklinde yorumlanamaz.

Araştırma ayrıca günde 5 fincandan fazla kahvenin doğrudan osteoporoza yol açtığını veya kırık riskini belirli bir oranda artırdığını göstermedi.

Bulgular yalnızca çok yüksek tüketim düzeylerinde daha düşük kemik mineral yoğunluğu yönünde incelenmeye değer bir eğilim olabileceğine işaret ediyor.

Alkol tüketimi de ilişkiyi etkileyebilir

Araştırmada kahvenin kemik yoğunluğuyla ilişkisi bütün katılımcılarda aynı değildi.

Yaşam boyu alkol tüketimi daha yüksek olan kadınlarda kahve tüketimi ile femur boynu kemik mineral yoğunluğu arasındaki olumsuz ilişkinin daha belirgin olduğu görüldü.

Bu bulgu, kemik sağlığının tek bir besin veya içecekle açıklanamayacağını bir kez daha gösteriyor.

Yaş, vücut ağırlığı, fiziksel aktivite, sigara ve alkol kullanımı, kullanılan ilaçlar, menopoz sonrası hormonal değişiklikler, kalsiyum ve D vitamini durumu gibi birçok faktör kemik sağlığını birlikte etkileyebiliyor.

Çay içenlerde küçük bir fark bulundu

Araştırmanın bir diğer dikkat çekici sonucu çay tüketimiyle ilgiliydi.

Çay tüketen kadınların total kalça kemik mineral yoğunluğu, çay içmeyen kadınlara göre istatistiksel olarak biraz daha yüksek bulundu.

Araştırmada ortalama total kalça kemik mineral yoğunluğu çay içenlerde yaklaşık 0,718 g/cm², çay içmeyenlerde ise 0,715 g/cm² olarak bildirildi.

İki grup arasındaki ortalama fark yalnızca 0,003 g/cm² düzeyindeydi.

Bu nedenle sonuç “çay kemikleri güçlendiriyor” veya “çay osteoporozu önlüyor” şeklinde yorumlanamaz. İstatistiksel olarak anlamlı görülen farkın bireysel düzeyde klinik öneminin sınırlı olabileceği belirtiliyor.

Kahvenin içindeki kafein neden tartışılıyor?

Kahve ile kemik sağlığı arasındaki tartışmanın önemli başlıklarından biri kafein.

Kafeinin kalsiyum emilimi ve kalsiyum metabolizması üzerinde küçük etkiler oluşturabileceğini gösteren daha önce yayımlanmış çalışmalar bulunuyor.

Ancak kahve yalnızca kafeinden oluşmuyor. İçerdiği polifenoller ve diğer biyolojik aktif bileşikler nedeniyle sağlık üzerindeki etkisinin tek bir mekanizmayla açıklanması mümkün değil.

Benzer şekilde çayda bulunan kateşinler ve diğer polifenollerin de kemik metabolizması üzerindeki olası etkileri araştırılıyor.

Bu olası biyolojik mekanizmalar, mevcut gözlemsel çalışmanın kahvenin kemik kaybına veya çayın kemik kazanımına doğrudan neden olduğunu kanıtladığı anlamına gelmiyor.

Araştırma “kahve osteoporoz yapıyor” demiyor

Çalışmanın en önemli sınırlamalarından biri gözlemsel olması.

Araştırmacılar katılımcılara belirli miktarda kahve veya çay içirmedi. Kadınların mevcut tüketim alışkanlıkları takip edildi ve bunlarla kemik mineral yoğunluğu ölçümleri arasındaki ilişkiler değerlendirildi.

Yaş, fiziksel aktivite, eşlik eden hastalıklar ve ilaç kullanımı dahil çeşitli değişkenler için istatistiksel düzeltmeler yapılmış olsa da gözlemsel araştırmalarda bütün karıştırıcı faktörlerin tamamen ortadan kaldırılması mümkün değil.

Çalışmanın yalnızca 65 yaş ve üzerindeki kadınlardan oluşması da önemli bir sınırlılık. Sonuçların genç kadınlara, erkeklere veya farklı toplumlara doğrudan genellenmesi doğru olmaz.

Araştırma esas olarak kemik mineral yoğunluğunu değerlendirdi. Kahve tüketiminin doğrudan kalça kırığı veya diğer osteoporotik kırıklar üzerindeki etkisini kanıtlamadı.

Peki kahve içenler ne yapmalı?

Araştırmanın sonuçları, kemik sağlığını korumak için kahvenin tamamen bırakılması gerektiğini göstermiyor.

Genel analizlerde kahve tüketimi ile total kalça veya femur boynu kemik mineral yoğunluğu arasında anlamlı olumsuz bir ilişki saptanmaması bu açıdan önemli.

Buna karşılık kahve tüketimi çok yüksek olan kişilerde toplam kafein alımının yanı sıra yeterli kalsiyum ve D vitamini alımı, fiziksel aktivite, sigara ve alkol kullanımı gibi kemik sağlığını etkileyen diğer faktörlerin birlikte değerlendirilmesi önem taşıyor.

Özellikle menopoz sonrası kadınlarda osteoporoz riski yalnızca kahve tüketimine bakılarak değerlendirilemez.

Araştırmanın temel mesajı, genel kahve tüketiminin daha düşük kemik mineral yoğunluğuyla anlamlı biçimde ilişkili bulunmadığı; buna karşılık çok yüksek tüketimde görülen olası olumsuz eğilimin daha ileri çalışmalarla doğrulanması gerektiğidir.

Kaynaklar

Nutrients — Longitudinal Association of Coffee and Tea Consumption with Bone Mineral Density in Older Women: A 10-Year Repeated-Measures Analysis in the Study of Osteoporotic Fractures, 23 Kasım 2025

Flinders University — Tea vs Coffee: Which Drink Is Better for Your Bones?

Study of Osteoporotic Fractures

Uyku felci, kişinin uykuya dalarken veya uykudan uyanırken çevresinin farkında olmasına rağmen kısa süreli olarak hareket edememesi ya da konuşamamasıdır. Halk arasında “karabasan” olarak da adlandırılan bu deneyim çoğunlukla saniyeler veya birkaç dakika içinde kendiliğinden sona erer.

Tıbbi açıklama, hızlı göz hareketlerinin görüldüğü REM uykusuyla yakından ilişkilidir. REM döneminde beynin rüyaları fiziksel olarak gerçekleştirmemizi önleyen doğal mekanizmaları nedeniyle iskelet kaslarının büyük bölümünde geçici hareketsizlik oluşur. Uyku felcinde kişi uyanıklık bilincine dönerken bu kas hareketsizliği kısa bir süre daha devam edebilir.

Uyku felci sırasında ne yaşanır?

En belirgin özellik, kişinin çevresinin farkında olmasına rağmen vücudunu hareket ettirememesi veya konuşamamasıdır. Kişi uyanık olduğunu düşünebilir, çevresindeki sesleri algılayabilir ancak kısa süreliğine hareketlerini kontrol edemeyebilir.

Bu deneyim yoğun korkuya yol açabilir. Atağın süresi kişiden kişiye değişmekle birlikte genellikle kısa sürer ve hareket yeteneği kendiliğinden geri gelir.

Odada biri varmış gibi hissetmek neden olur?

Uyku felcinin en dikkat çekici özelliklerinden biri, bazı kişilerde son derece gerçekçi algıların ortaya çıkabilmesidir. Odada başka birinin bulunduğunu hissetme, bir gölge veya figür görme, ses duyma ya da dokunuluyormuş hissine kapılma bildirilebilir.

Bunlar uyku ile uyanıklık arasındaki geçiş sırasında ortaya çıkabilen halüsinasyonlarla ilişkilendirilir. Başka bir ifadeyle beynin rüya üretimiyle ilişkili bazı süreçleri devam ederken kişinin çevresine ilişkin farkındalığı geri dönmüş olabilir.

Bu nedenle deneyimin kişiye son derece gerçek gelmesi, odada gerçekten başka birinin bulunduğu anlamına gelmez. Uyku felcinin geçmişte farklı kültürlerde doğaüstü açıklamalarla ilişkilendirilmesinde bu yoğun ve gerçekçi deneyimlerin etkili olduğu düşünülüyor.

Göğüste baskı ve nefes alamama hissi olabilir mi?

Bazı kişiler uyku felci sırasında göğsünde bir ağırlık bulunduğunu veya nefes almakta zorlandığını hissedebilir. Bu algı atağın korkutucu yönlerinden biridir.

Uyku felcinde solunum tamamen durmaz. REM uykusundaki kas aktivitesi değişiklikleri ve atağa eşlik eden yoğun korku, kişinin solunumunu farklı algılamasına ve göğüste baskı hissi yaşamasına katkıda bulunabilir.

Uyku felci neden olur?

Uyku felcinin tek bir nedeni yoktur. Temel mekanizmanın REM uykusundaki kas hareketsizliği ile uyanıklık bilincinin kısa süreli olarak üst üste gelmesi olduğu kabul edilir.

Düzensiz uyku saatleri ve yetersiz uyku, uyku felciyle ilişkilendirilen faktörler arasındadır. Vardiyalı çalışma veya jet lag gibi uyku-uyanıklık düzenini bozan durumlar da bazı kişilerde atakların ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir.

Sırtüstü uyuma ile uyku felci arasında da bazı çalışmalarda ilişki bildirilmiştir. Bununla birlikte bir risk faktörünün bulunması, kişinin mutlaka uyku felci yaşayacağı anlamına gelmez.

Uyku felci tehlikeli midir?

Tek başına ve seyrek ortaya çıkan uyku felci çoğu durumda ciddi bir sağlık sorunu olarak kabul edilmez. Korkutucu olmasına rağmen atak genellikle kendiliğinden geçer ve kalıcı fiziksel hasar bırakması beklenmez.

Ancak atakların sıklaşması farklı bir sorun yaratabilir. Kişi tekrar uyku felci yaşayacağı endişesiyle uyumaktan kaçınabilir ve bunun sonucunda uyku düzeni daha da bozulabilir.

Uyku felci ne kadar yaygın?

Uyku felcinin toplumdaki sıklığı konusunda araştırmalar birbirinden oldukça farklı sonuçlar vermektedir. Bunun önemli nedenlerinden biri çalışmaların farklı yaş gruplarında ve toplumlarda yapılması, ayrıca uyku felcinin tanımlanmasında kullanılan yöntemlerin aynı olmamasıdır.

2024 yılında yayımlanan geniş kapsamlı bir sistematik derleme ve meta-analiz, 25 ülkeden 167 binden fazla katılımcının yer aldığı 76 gözlemsel çalışmayı değerlendirdi. Araştırmacılar çalışmalar bir araya getirildiğinde uyku felci görülme sıklığını yaklaşık yüzde 30 olarak hesapladı.

Ancak çalışmalar arasındaki farklılık oldukça yüksekti. Bu nedenle söz konusu oran, “her toplumda insanların yüzde 30'u uyku felci yaşar” şeklinde kesin bir istatistik olarak değerlendirilmemelidir.

Başka klinik değerlendirmelerde daha düşük yaşam boyu sıklık oranları bildirilmiştir. Bu farklılıklar, uyku felcinin ne kadar yaygın olduğuna ilişkin tek bir oran vermenin neden güç olduğunu gösteriyor.

Uyku felci narkolepsi anlamına mı gelir?

Hayır. Uyku felci yaşamak tek başına kişinin narkolepsisi olduğu anlamına gelmez. İzole uyku felci başka bir uyku hastalığı bulunmayan kişilerde de görülebilir.

Bununla birlikte uyku felci narkolepside görülebilen belirtilerden biridir. Narkolepsi, gündüz aşırı uykululuk ve kontrol edilmesi güç uyku atakları gibi başka belirtilerle seyreden nörolojik bir uyku bozukluğudur.

Uyku felcine belirgin gündüz uykululuğu veya olağandışı uyku atakları eşlik ediyorsa değerlendirme için hekime başvurulması uygun olabilir.

Uyku felci riskini azaltmak mümkün mü?

Özellikle tekrarlayan uyku felcinde düzenli ve yeterli uyku önemli bir yaklaşım olarak kabul edilir. Her gün mümkün olduğunca benzer saatlerde yatmak ve kalkmak, sık uyku kaybından kaçınmak ve uyku düzenini korumak yararlı olabilir.

Uyku felcinin altında başka bir uyku bozukluğu bulunuyorsa yaklaşım buna göre değişebilir. Bu nedenle sık tekrarlayan ataklarda kişiye özel değerlendirme önemlidir.

Uyku felci sırasında ne yapılabilir?

Atağın geçici olduğunu ve uyku fizyolojisiyle ilişkili bulunduğunu bilmek bazı kişilerde korkunun kontrol edilmesini kolaylaştırabilir. Uyku felci çoğunlukla kendiliğinden sona erer.

Atağı yaşayan kişi tamamen hareket etmeye çalışmak yerine parmak gibi küçük bir vücut bölümünü hareket ettirmeye odaklanmayı deneyebilir. Ancak bunu herkes için atağı kesin olarak sonlandıran bir yöntem olarak görmek doğru değildir.

Ne zaman doktora başvurulmalı?

Ara sıra ortaya çıkan ve kısa sürede geçen uyku felci çoğunlukla özel bir tedavi gerektirmez. Ataklar sık tekrarlıyorsa, uyumaktan korkmaya yol açıyorsa, kişinin uykusunu ciddi biçimde bozuyorsa veya gündüz belirgin uykululuk eşlik ediyorsa sağlık profesyoneline başvurmak uygun olur.

Özellikle kontrol edilemeyen gündüz uyku atakları gibi başka belirtilerin bulunması durumunda altta yatan bir uyku bozukluğu açısından değerlendirme gerekebilir.

Uyku dışında başlayan ani felç veya güçsüzlük ise uyku felci olarak değerlendirilmemelidir. Yüzde ani asimetri, kol veya bacakta aniden gelişen güç kaybı ya da konuşma bozukluğu gibi belirtiler varsa acil tıbbi değerlendirme gerekir.

KAYNAKLAR

American Academy of Sleep Medicine, International Classification of Sleep Disorders, Parasomnias

Stefani A, Tang Q. Recurrent Isolated Sleep Paralysis. Sleep Medicine Clinics, 2024. DOI: 10.1016/j.jsmc.2023.10.006

Hefnawy MT ve arkadaşları. Prevalence and Clinical Characteristics of Sleeping Paralysis: A Systematic Review and Meta-Analysis, 2024

NHS, Sleep Paralysis hasta bilgilendirmesi

Sleep Education, American Academy of Sleep Medicine, Sleep Paralysis Explained

Ara sıra kötü bir rüyayla uyanmak çoğu yetişkin için olağandışı değildir. Ancak kabuslar sıklaşıyor, kişiyi uykudan uyandırıyor, yeniden uyumayı zorlaştırıyor veya ertesi günün ruh halini ve işlevselliğini etkiliyorsa konu yalnızca “kötü bir gece” olarak değerlendirilmemelidir.

Tekrarlayan kabuslar için en fazla araştırılan psikolojik yaklaşımlardan biri imgeleme prova terapisidir. İngilizce adıyla Imagery Rehearsal Therapy olarak bilinen yöntemde kişi kabusunun içeriğini hatırlar, daha az tehdit edici veya daha güvenli bir senaryoya dönüştürür ve yeni versiyonu uyanıkken zihninde tekrar eder.

Kabuslar neden olur?

Kabusların tek bir nedeni yoktur. Stres ve kaygı dönemleri kötü rüyaları artırabilir. Travmatik olaylar ve travma sonrası stres bozukluğu da tekrarlayan kabuslarla yakından ilişkilidir.

Uyku yoksunluğu, düzensiz uyku saatleri ve uykusuzluk da kabus görülme olasılığını artırabilir. Bazı kişilerde rahatsız edici film, görüntü veya haberlerle özellikle yatmadan hemen önce karşılaşmak da kötü rüyalarla ilişkilendirilebilir.

Bazı ilaçlar kabusları tetikleyebilir

Kabusların başlaması bazen kullanılan ilaçlarla aynı döneme denk gelebilir. Bazı antidepresanlar, bazı tansiyon ilaçları ve beta blokerler ile Parkinson hastalığında veya sigarayı bırakma sürecinde kullanılan bazı ilaçlar kabuslarla ilişkilendirilebilmektedir.

Bu durum ilacın kendi kendine bırakılması gerektiği anlamına gelmez. Kabuslar yeni bir ilaç başladıktan veya doz değişikliğinden sonra ortaya çıktıysa hekimle görüşmek daha güvenli bir yaklaşımdır.

Alkol ve bazı maddeler de etkili olabilir

Yoğun alkol veya madde kullanımı kadar bunların bırakılması sırasında yaşanan yoksunluk süreçleri de rüya içeriğini ve uykuyu etkileyebilir.

Bu nedenle yeni başlayan veya belirgin biçimde artan kabuslar değerlendirilirken yalnızca psikolojik stres değil; uyku düzeni, kullanılan ilaçlar, alkol ve diğer maddeler de göz önünde bulundurulur.

Kabusun sonunu değiştirmek işe yarayabilir mi?

İmgeleme prova terapisinin temelinde oldukça dikkat çekici bir yöntem bulunur: Kabus aynen tekrar tekrar düşünülmek yerine farklı bir hikâyeye dönüştürülür.

Örneğin sürekli kovalandığını gören bir kişi, terapötik çalışmada rüyanın devamını güvenli bir yere ulaştığı veya tehdidin ortadan kalktığı farklı bir senaryoyla yeniden kurgulayabilir. Ardından bu yeni senaryo uyanık olduğu saatlerde zihinsel olarak prova edilir.

Amaç kişinin “bir daha hiç kötü rüya görmemesini” garanti etmek değildir. Hedef kabusun tekrar sıklığını, yarattığı sıkıntıyı ve uyku üzerindeki etkisini azaltmaktır.

Araştırmalar ne gösteriyor?

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisinin yetişkinlerde kabus bozukluğuna ilişkin değerlendirmesinde imgeleme prova terapisi hem kabus bozukluğu hem de travma sonrası stres bozukluğuyla ilişkili kabuslar için önerilen psikolojik yaklaşımlar arasında yer almaktadır.

2023 yılında yayımlanan ve yetişkinlerle yapılan çalışmaları değerlendiren sistematik derlemede de imgeleme prova terapisi ve benzeri maruz bırakma temelli psikolojik yaklaşımlar için kabus sıklığı, şiddeti ve yarattığı sıkıntının azaltılması açısından destekleyici kanıt bulundu.

Travmaya bağlı kabuslar üzerine yapılan farklı meta-analizler de imgeleme prova terapisinin yarar sağlayabileceğini bildiriyor. Bununla birlikte tedavinin etkisi kişiden kişiye değişebilir ve özellikle travma sonrası stres bozukluğu gibi eşlik eden durumlarda daha kapsamlı psikolojik değerlendirme gerekebilir.

Evde kabus günlüğü tutmak yararlı olabilir

Tekrarlayan kabuslarda hangi günlerde kötü rüya görüldüğünü, uyku saatlerini ve o gün yaşanan belirgin stresleri not etmek örüntüyü fark etmeyi kolaylaştırabilir.

Kabusların yeni bir ilaçtan, vardiya değişikliğinden, uykusuzluk döneminden veya belirgin bir stres kaynağından sonra artıp artmadığını görmek de sağlık profesyoneliyle yapılacak değerlendirmeyi kolaylaştırabilir.

Uyku düzenini korumak neden önemli?

Yetersiz uyku ve düzensiz uyku saatleri kabuslarla ilişkili olabildiğinden mümkün olduğunca düzenli yatış ve kalkış saatlerinin korunması yararlı olabilir.

Gece boyunca sürekli uyanan, uzun süredir uyuyamayan veya başka bir uyku bozukluğundan şüphelenen kişilerde yalnızca kabusların değil genel uyku sorununun da değerlendirilmesi gerekir.

Yatmadan önce zihni uyarmak kabusları artırabilir mi?

Herkeste aynı etki görülmese de korkutucu filmler, yoğun şiddet içeren görüntüler veya kişinin duygusal olarak zorlayıcı bulduğu haberlerle yatmadan hemen önce karşılaşmak bazı kişilerde kabuslarla bağlantılı olabilir.

Bu nedenle kendi kabuslarını hangi durumların tetiklediğini fark eden kişiler, özellikle uyku öncesindeki saatlerde bu uyaranları azaltmayı deneyebilir.

Kabus ne zaman bir sağlık sorunu sayılabilir?

Tek bir kötü rüya çoğunlukla hastalık anlamına gelmez. Ancak kabuslar sık tekrarlanıyorsa, uyumaktan kaçınmaya yol açıyorsa, uykuyu düzenli biçimde bölüyorsa veya gündüz yorgunluk, dikkat sorunu ve belirgin sıkıntıya neden oluyorsa profesyonel değerlendirme düşünülebilir.

Kabusların travmatik bir olaydan sonra başlaması, yoğun kaygı veya depresif belirtilerle birlikte görülmesi ya da kişinin ruhsal durumunu belirgin şekilde etkilemesi de değerlendirme için önemli nedenlerdir.

Her kabus aynı şekilde tedavi edilmez

Kabusların nedeni kişiden kişiye değiştiği için tek bir yöntem herkes için uygun değildir. Bazı kişilerde uyku düzeninin düzeltilmesi ve tetikleyicilerin azaltılması yeterli olabilirken, tekrarlayan kabus bozukluğunda yapılandırılmış psikolojik tedaviler gerekebilir.

Travma sonrası stres bozukluğu veya başka bir ruhsal sağlık sorunu eşlik ediyorsa tedavi yalnızca rüyaya değil altta yatan duruma da yönelik planlanabilir.

İlaç tedavisinin gerekip gerekmediğine ise kişinin sağlık durumu, kullandığı diğer ilaçlar ve kabusların nedeni değerlendirilerek hekim tarafından karar verilmelidir.

Kabusun yeniden yazılması nasıl bir yaklaşım?

İmgeleme prova terapisi basit görünse de esasen yapılandırılmış psikolojik bir tekniktir. Kabusun hatırlanması, hikâyenin değiştirilmesi ve yeni senaryonun uyanıkken zihinsel olarak prova edilmesi yaklaşımın temel parçalarıdır.

Araştırmalar özellikle kronik ve tekrarlayan kabus yaşayan bazı yetişkinlerde bu yöntemin kabus sıklığını ve kabusların yarattığı sıkıntıyı azaltabileceğini düşündürüyor.

Sık kabus görüyorsanız ne yapabilirsiniz?

Öncelikle kabusların ne sıklıkta yaşandığını ve uykuyu ne ölçüde etkilediğini gözlemlemek yararlı olabilir. Düzenli uyku saatleri oluşturmak, belirgin uyku yoksunluğunu azaltmak ve kişisel tetikleyicileri fark etmek ilk adımlar arasında yer alabilir.

Kabuslar devam ediyor veya yaşam kalitesini bozuyorsa aile hekimi, psikiyatri uzmanı, psikolog ya da uyku tıbbı alanında çalışan bir sağlık profesyoneliyle görüşülebilir. Özellikle tekrarlayan kabuslarda bilimsel olarak araştırılmış psikolojik tedavilerin bulunması, sorunun yalnızca katlanılması gereken bir gece deneyimi olmadığını gösteriyor.

KAYNAKLAR

American Academy of Sleep Medicine — Position Paper for the Treatment of Nightmare Disorder in Adults, 2018

Morgenthaler ve arkadaşları — Position Paper for the Treatment of Nightmare Disorder in Adults, Journal of Clinical Sleep Medicine, 2018

Gieselmann ve arkadaşları — Psychosocial Treatments for Nightmares in Adults and Children: A Systematic Review, 2023

Yücel ve arkadaşları — Comparative Efficacy of Imagery Rehearsal Therapy and Prazosin in the Treatment of Trauma-Related Nightmares in Adults, Sleep Medicine Reviews, 2020

Casement ve Swanson — A Meta-Analysis of Imagery Rehearsal for Post-Trauma Nightmares, Clinical Psychology Review, 2012

Mayo Clinic — Nightmare Disorder: Symptoms and Causes

CNN Health — How to Stop Nightmares in Adults, 2020

59 araştırmadan 2 milyondan fazla kişinin verilerini bir araya getiren sistematik derleme ve meta-analiz, alkolsüz içecek tüketimi ile depresyon, kaygı ve stres arasındaki ilişkileri değerlendirdi. Bulgular, bütün içecekleri aynı kefeye koymanın doğru olmadığını gösterdi: Şekerle tatlandırılmış, gazlı ve bazı popüler içeceklerde depresyon veya kaygıyla pozitif ilişki görülürken kahve depresyon açısından ters yönde bir ilişki gösterdi.

Ancak araştırma, belirli bir içeceğin depresyona ya da kaygıya doğrudan neden olduğunu kanıtlamıyor. Çalışmaların büyük bölümünün kesitsel olması, yani içecek tüketimi ile ruh sağlığının aynı dönemde değerlendirilmesi, neden-sonuç ilişkisi kurulmasını önemli ölçüde sınırlıyor.

2 milyondan fazla kişinin verileri incelendi

Depression and Anxiety dergisinde yayımlanan sistematik derleme ve meta-analizde araştırmacılar PubMed, Web of Science, PsycINFO ve EMBASE veri tabanlarında yer alan çalışmaları taradı. Taramaya 19 Kasım 2024'e kadar yayımlanan araştırmalar dahil edildi.

Analiz sonunda 59 çalışma ve 132 bağımsız rapordan toplam 2 milyon 50 bin 716 katılımcının verileri değerlendirildi. Çalışmalar 22 ülkede gerçekleştirilmişti. Dahil edilen araştırmaların yüzde 71,67'si orta, yüzde 20'si yüksek ve yüzde 8,33'ü düşük kalite kategorisinde değerlendirildi.

Depresyon açısından hangi içecekler öne çıktı?

İçecek türlerine göre yapılan analizde şekerle tatlandırılmış içecekler, bubble tea, gazlı içecekler, alkolsüz meşrubatlar, yapay tatlandırıcılı içecekler ve enerji içeceklerinin daha yüksek tüketimi depresyonla pozitif yönde ilişkili bulundu.

Birleştirilmiş sonuçlarda şekerle tatlandırılmış içeceklerde depresyon için olasılık oranı 1,29; bubble tea'de 2,62; gazlı içeceklerde 1,81; meşrubatlarda 1,39 olarak hesaplandı. Yapay tatlandırıcılı içecekler ve enerji içeceklerinde ise değer 1,30'du.

Bu rakamlar, bir içeceğin depresyon riskini kesin olarak bu oranlarda artırdığı anlamına gelmiyor. Değerler, incelenen araştırmalardaki ilişkilerin bir araya getirilmesiyle elde edilen istatistiksel tahminleri ifade ediyor.

Kahve neden farklı çıktı?

Kahve, depresyon analizinde diğer bazı içeceklerden farklı bir tablo ortaya koydu. Daha yüksek kahve tüketimi depresyonla ters yönde ilişkiliydi; birleştirilmiş olasılık oranı 0,87 olarak hesaplandı.

Bu bulgu yaklaşık yüzde 13 daha düşük depresyon olasılığıyla uyumlu olsa da kahvenin depresyondan koruduğunu kanıtlamıyor. Kahve içenlerle içmeyenler arasında beslenme, uyku, fiziksel aktivite, sigara kullanımı, sosyoekonomik koşullar ve başka yaşam tarzı özellikleri bakımından farklılıklar bulunabilir.

Kahve ile kaygı arasında ise meta-analizde istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmadı.

Araştırmacılar, kahvedeki çeşitli biyoaktif bileşiklerin antioksidan özellikleri ve inflamasyonla ilişkili etkilerinin olası açıklamalar arasında bulunabileceğini tartıştı. Ancak bu mekanizmalar söz konusu meta-analizde doğrudan test edilmediğinden biyolojik açıklamaların kesinleşmiş sonuçlar olarak değerlendirilmemesi gerekiyor.

Kaygı açısından bubble tea ve gazlı içecekler öne çıktı

Tüm alkolsüz içeceklerin birlikte değerlendirildiği analizde daha yüksek tüketim kaygıyla da ilişkiliydi. İçecek türleri ayrı değerlendirildiğinde özellikle bubble tea ve gazlı içeceklerde pozitif ilişki saptandı.

Araştırmada genel alkolsüz içecek tüketimi ile kaygı arasındaki birleştirilmiş olasılık oranı 1,31 olarak bildirildi. Bununla birlikte araştırmalar arasındaki yüksek farklılık ve sınırlı sayıdaki ileriye dönük çalışma, bu tahminlerin dikkatli yorumlanmasını gerektiriyor.

En dikkat çekici ilişki çocuk ve ergen gruplarında görüldü

Alt grup analizleri, depresyonla ilişkinin yalnızca çocuk ve ergenlerden oluşan araştırmalarda daha güçlü olduğunu gösterdi. Depresyon için bu gruptaki birleştirilmiş tahmin 1,39'du.

Kaygı açısından da en yüksek ilişki tahminlerinin çocuk ve ergen popülasyonlarında görüldüğü bildirildi. Bu bulgu, gençlerin içecek alışkanlıkları ile ruh sağlığı arasındaki ilişkinin uzun süreli ve daha güçlü araştırma tasarımlarıyla incelenmesi gerektiğine işaret ediyor.

Stres konusunda kanıt daha belirsiz

Depresyon ve kaygıdan farklı olarak stres için ana analiz istatistiksel olarak anlamlı değildi. Birleştirilmiş olasılık oranı 1,15 olarak hesaplandı ve güven aralığı istatistiksel anlamlılık sınırını içeriyordu.

Bir çalışma analizden çıkarıldığında ilişkinin anlamlı hale gelmesi, stres konusundaki sonucun belirli çalışmaların etkisine daha duyarlı olabileceğini gösterdi. Bu nedenle stresle ilgili kanıt depresyon ve kaygı bulgularına kıyasla daha belirsiz görünüyor.

Bulgular neden “bu içecekler depresyon yapıyor” anlamına gelmiyor?

Araştırmanın en önemli sınırlılıklarından biri, meta-analize dahil edilen çalışmaların büyük bölümünün kesitsel olması. Bu tür araştırmalarda bir kişinin içecek tüketimi ile ruh sağlığı arasındaki ilişki belirlenebilir ancak hangisinin önce geldiği her zaman anlaşılamaz.

Başka bir ifadeyle, yüksek miktarda belirli içecekleri tüketmenin ruhsal sorunlara katkıda bulunması mümkün olabileceği gibi depresyon veya kaygı yaşayan kişilerin içecek tercihlerinin değişmesi de mümkün. Gözlemsel veriler tek başına bu iki olasılığı birbirinden kesin biçimde ayıramaz.

Nitekim depresyon için yalnızca ileriye dönük kohort çalışmalarının değerlendirildiği alt grupta genel ilişki istatistiksel olarak anlamlı değildi. Araştırmacılar ayrıca çalışmalar arasında yüksek istatistiksel heterojenlik bulunduğunu bildirdi.

İçecek tüketiminin birçok araştırmada kişilerin kendi bildirimlerine dayanması da ölçüm ve hatırlama hatalarına yol açabilir. Sosyoekonomik durum, genel beslenme kalitesi, fiziksel aktivite, uyku ve sigara kullanımı gibi etkenlerin bütün çalışmalarda aynı ölçüde kontrol edilmemesi de sonuçları etkileyebilir.

Günlük yaşam açısından ne anlam taşıyor?

Araştırmanın bulguları, depresyon veya kaygıyı önlemek amacıyla belirli miktarda kahve tüketilmesi gerektiği şeklinde yorumlanmamalı. Benzer biçimde tek başına belirli bir içeceğin depresyonun nedeni olduğu da söylenemez.

Buna karşılık şekerle tatlandırılmış, gazlı ve enerji içeceklerinin sık tüketimi ile ruh sağlığı arasındaki ilişkinin farklı araştırmalarda incelenmesi dikkat çekiyor. Daha güçlü bir sonuca ulaşılabilmesi için kişileri zaman içinde takip eden ileriye dönük araştırmalara ve uygun tasarlanmış müdahale çalışmalarına ihtiyaç bulunuyor.

Mevcut çalışma, günlük içecek tercihlerinin ruh sağlığıyla ilişkisini araştırmak için önemli bir veri havuzu sunuyor; ancak bireysel tüketim kararları açısından sonuçların neden-sonuç kanıtı olarak değerlendirilmemesi gerekiyor.

KAYNAKLAR

Ouyang Y, Liang J, He X ve diğerleri. Nonalcoholic Beverage Consumption and the Risk of Depression, Anxiety, and Stress: A Systematic Review and Meta-Analysis. Depression and Anxiety, 2026. DOI: 10.1155/da/7404084

News-Medical. Some Popular Drinks Were Linked to Depression and Anxiety: Coffee Was Different. 2026.

Özellikle lutein ve zeaksantin, A, C ve E vitaminleri, çinko ile omega-3 yağ asitleri göz sağlığı bağlamında en çok incelenen besin öğeleri arasında. Bununla birlikte tek bir yiyeceğin görmeyi güçlendirdiğini veya göz hastalıklarını tek başına önlediğini söylemek bilimsel olarak doğru değil. Esas yaklaşım, çeşitli ve dengeli beslenme.

Göz sağlığı için öne çıkan 10 besin

Kırmızı biber

Kırmızı biber C vitamini açısından zengin besinlerden biri. Aynı zamanda çeşitli karotenoidler ve A vitamini öncülleri de sağlayabiliyor.

C vitamini antioksidan özellik taşıyor ve vücuttaki pek çok dokunun normal işlevlerinde görev alıyor. Göz sağlığı açısından değerlendirildiğinde C vitaminini tek bir besinden yüksek miktarda almak yerine sebze ve meyve çeşitliliğine odaklanmak daha doğru bir yaklaşım.

Ay çekirdeği ve kuruyemişler

Ay çekirdeği, badem, fındık ve yer fıstığı gibi besinler E vitamini kaynakları arasında bulunuyor. E vitamini hücreleri oksidatif hasardan korumaya katkıda bulunan antioksidan vitaminlerden biri.

Kuruyemişler ayrıca sağlıklı yağlar ve farklı mineraller sağladıkları için dengeli bir beslenme planına kolaylıkla eklenebilir. Ancak enerji yoğun olduklarından porsiyon miktarı da dikkate alınmalı.

Koyu yeşil yapraklı sebzeler

Ispanak, kara lahana ve benzeri koyu yeşil yapraklı sebzeler göz sağlığı denildiğinde özellikle dikkat çekiyor. Bunun temel nedenlerinden biri lutein ve zeaksantin içermeleri.

Lutein ve zeaksantin, retinanın merkezindeki makula bölgesinde de bulunan karotenoidlerdir. Bu nedenle yaşa bağlı makula dejenerasyonu üzerine yapılan beslenme araştırmalarının önemli başlıkları arasında yer alırlar.

Somon ve diğer yağlı balıklar

Somon, sardalya, uskumru ve bazı diğer yağlı balıklar EPA ve DHA adı verilen uzun zincirli omega-3 yağ asitlerini sağlar.

DHA retinanın yapısında bulunan önemli yağ asitlerinden biridir. Bununla birlikte omega-3 takviyelerinin her göz hastalığını önlediği veya tedavi ettiği söylenemez. Örneğin AREDS2 çalışmasında omega-3 takviyesi, yaşa bağlı makula dejenerasyonunun ilerlemesi açısından ek genel yarar göstermedi.

Tatlı patates

Turuncu renkli tatlı patates beta-karoten açısından zengin besinlerden biri. Beta-karoten vücutta gerektiğinde A vitaminine dönüştürülebiliyor.

A vitamini normal görmenin sürdürülmesi açısından gereklidir. Özellikle ciddi A vitamini eksikliği karanlıkta görme güçlüğü ve daha ileri göz sorunlarına yol açabilir. Ancak eksiklik bulunmayan kişilerde yüksek doz A vitamini almak görmeyi normalin üzerine çıkarmaz.

Yağsız et ve kümes hayvanları

Et ve kümes hayvanları çinko sağlayabilen besinler arasında. Çinko pek çok enzimin çalışmasına katılır ve göz dokularında da çeşitli biyolojik süreçlerde görev alır.

Çinko aynı zamanda yaşa bağlı makula dejenerasyonu konusunda araştırılan besin öğelerinden biridir. Ancak yüksek doz çinko içeren özel formüller normal beslenme tavsiyesiyle aynı şey değildir.

Fasulye, mercimek ve nohut

Hayvansal ürün tüketmeyen veya bitkisel kaynakları artırmak isteyenler için baklagiller önemli bir seçenek. Nohut, mercimek ve fasulye türleri çinkonun yanı sıra protein, lif ve çeşitli mineraller sağlar.

Bu nedenle göz sağlığını destekleyen genel beslenme modelinin yalnızca et veya balık üzerine kurulması gerekmez.

Yumurta

Yumurta sarısı lutein ve zeaksantin içeriyor. Yumurta ayrıca protein, yağ ve çeşitli mikro besin öğelerini tek bir gıdada sunuyor.

Lutein ve zeaksantin özellikle makula sağlığı konusunda araştırılan karotenoidler arasında. Yumurtayı tek başına koruyucu bir besin olarak görmek yerine sebze, meyve, baklagil, kuruyemiş ve balık gibi farklı besinlerle birlikte düşünmek daha doğru.

Kabak

Sarı ve turuncu kabak çeşitleri karotenoidler açısından dikkat çekiyor. Türüne göre beta-karoten, lutein ve zeaksantin gibi farklı bileşenler sağlayabiliyor.

Sebze ve meyvelerde renk çeşitliliğini artırmak, yalnızca göz sağlığı için değil genel beslenme kalitesi açısından da pratik bir yöntem.

Brokoli ve Brüksel lahanası

Brokoli ve Brüksel lahanası C vitamini başta olmak üzere çeşitli antioksidan bileşikler ve karotenoidler içeriyor.

Bu sebzeler, koyu yeşil yapraklı sebzelerle birlikte düşünüldüğünde göz sağlığı açısından araştırılan birçok besin öğesinin günlük beslenmeden alınmasına katkı sağlayabilir.

Hangi besin öğeleri göz sağlığında öne çıkıyor?

Göz sağlığıyla ilişkilendirilen besinlerin ortak noktası tek bir vitamin içermeleri değil. Farklı besinler farklı öğeler sağlıyor.

Lutein ve zeaksantin: Ispanak, koyu yeşil yapraklı sebzeler, yumurta sarısı, brokoli ve kabak.

A vitamini ve beta-karoten: Tatlı patates, havuç, kabak ve diğer turuncu renkli sebzeler.

C vitamini: Kırmızı biber, turunçgiller, çilek, brokoli ve Brüksel lahanası.

E vitamini: Ay çekirdeği, badem, fındık ve farklı kuruyemişler.

Çinko: Et, kümes hayvanları, deniz ürünleri ve baklagiller.

Omega-3 yağ asitleri: Somon, sardalya, uskumru ve diğer yağlı balıklar.

AREDS2 takviyeleri herkes için gerekli mi?

Hayır. Göz sağlığı konusunda besinlerle takviyeleri birbirinden ayırmak gerekiyor.

ABD Ulusal Göz Enstitüsü tarafından yürütülen AREDS ve AREDS2 araştırmaları, belirli evrelerde yaşa bağlı makula dejenerasyonu bulunan kişiler için C ve E vitaminleri, çinko, bakır, lutein ve zeaksantin içeren özel bir formülün hastalığın ilerleme riskini azaltabildiğini gösterdi.

Bu sonuç, gözleri sağlıklı olan herkesin AREDS2 takviyesi kullanması gerektiği anlamına gelmiyor. Araştırmalardaki dozlar günlük beslenmeyle alınan miktarlardan çok daha yüksek ve formül belirli hasta grupları için değerlendiriliyor. Ulusal Göz Enstitüsü de uygun olup olmadığının göz hekimiyle görüşülmesini öneriyor.

Beta-karoten konusunda da önemli bir ayrıntı bulunuyor. AREDS2 formülünde beta-karoten yerine lutein ve zeaksantin tercih ediliyor; beta-karoten içeren önceki formüller özellikle sigara içen veya geçmişte sigara kullanmış kişiler açısından uygun kabul edilmiyor.

Göz sağlığını tek başına beslenmeye bırakmamak gerekiyor

Sağlıklı beslenme göz sağlığının yalnızca bir parçası. Görme değişikliklerinin erken fark edilmesi için gerektiğinde göz muayenesi, diyabet ve hipertansiyon gibi hastalıkların kontrolü, sigaradan uzak durmak ve gözü aşırı ultraviyole ışınlarından korumak da önem taşıyor.

Ani görme kaybı, görüş alanında yeni karanlık bölge, ışık çakmaları, aniden belirginleşen çok sayıda uçuşan cisim veya şiddetli göz ağrısı gibi yakınmalar yalnızca beslenmeyle ilişkilendirilmemeli ve gecikmeden tıbbi değerlendirme gerektirebilir.

KAYNAKLAR

National Eye Institute — Age-Related Eye Disease Studies, AREDS ve AREDS2

National Eye Institute — AREDS/AREDS2 Frequently Asked Questions

National Center for Complementary and Integrative Health — Dietary Supplements for Eye Conditions

National Institutes of Health Office of Dietary Supplements — Vitamin A and Carotenoids

American Optometric Association — Diet and Nutrition

WebMD — 10 Foods That Are Good for Your Eyes, tıbbi değerlendirme güncellemesi 2024

Evde tansiyon ölçümü, hipertansiyonun izlenmesinde ve sağlık profesyonelinin tedavinin etkisini değerlendirmesinde önemli bilgiler sağlayabiliyor. Ancak güvenilir bir sonuç için yalnızca bir tansiyon aleti satın almak yeterli değil; cihazın klinik olarak doğrulanmış olması, manşetin kola uygun gelmesi ve ölçümün doğru teknikle yapılması gerekiyor.

American Heart Association, ev kullanımı için otomatik ve üst kola takılan manşetli tansiyon cihazlarını tercih ediyor. Bilek ve parmak cihazları, rutin ev takibinde üst kol cihazlarına göre daha az güvenilir olabildiğinden ilk seçenek olarak önerilmiyor. 2025 hipertansiyon kılavuzu da evde tansiyon takibinin önemini vurgularken manşetsiz akıllı saat ve benzeri teknolojilerin tanı veya tedavi kararlarında henüz yeterince güvenilir olmadığını belirtiyor.

Markadan önce klinik doğrulamaya bakın

Bir tansiyon aletinin çok satılması, pahalı olması veya çok sayıda teknolojik özelliğe sahip olması tek başına ölçüm doğruluğunu göstermiyor.

Cihaz seçiminde en önemli noktalardan biri, modelin kabul edilmiş bir protokole göre bağımsız olarak doğrulanmış olması. ValidateBP ve STRIDE BP gibi programlar, doğrulama çalışmalarını belirli kriterlere göre değerlendirerek uygun cihazların listelerini oluşturuyor.

Bu ayrıntı özellikle önemli çünkü aynı markanın farklı modellerinin doğrulama durumu birbirinden farklı olabilir. Bu nedenle yalnızca marka adına değil, satın alınacak cihazın tam modeline bakılması gerekiyor.

Üst koldan ölçen cihazlar neden öne çıkıyor?

Standart tansiyon ölçümünün temel bölgesi üst koldur. Otomatik üst kol cihazlarında manşet, brakiyal arter olarak adlandırılan ana kol atardamarının bulunduğu bölge üzerinden ölçüm yapar.

American Heart Association evde kullanım için otomatik üst kol cihazını öneriyor. Bilekten ölçüm yapan doğrulanmış cihazlar bazı özel durumlarda kullanılabilse de bileğin ölçüm sırasında kalp hizasında tutulması gibi teknik ayrıntılara daha hassastır.

Üst kola uygun manşet bulunamaması veya üst kol ölçümünün tıbbi nedenlerle uygun olmaması gibi durumlarda doğrulanmış bir bilek cihazı sağlık profesyonelinin önerisiyle alternatif olabilir.

Manşet ölçüsü cihaz kadar önemli

Tansiyon aleti seçerken en kolay gözden kaçan konulardan biri manşet boyutudur.

Manşetin kişinin kol çevresine uygun olmaması ölçümü bozabilir. Bu nedenle cihaz satın almadan önce üst kol çevresinin ölçülmesi ve üreticinin belirttiği manşet aralığıyla karşılaştırılması gerekir.

Özellikle çok ince veya geniş kola sahip kişilerde kutudan çıkan standart manşetin otomatik olarak uygun olduğu varsayılmamalı. Bazı cihazlarda farklı boyutlarda manşet seçenekleri bulunması bu nedenle önemli bir avantajdır.

Hangi özellikler gerçekten işe yarıyor?

Temel amaç doğru ve tekrarlanabilir tansiyon ölçümüdür. Bunun ardından kullanım kolaylığını artırabilecek özellikler değerlendirilebilir.

Evde kullanılacak cihazda şu özellikler yararlı olabilir:

Klinik olarak doğrulanmış model olması

Üst kola takılan otomatik manşet kullanması

Kol çevresine uygun manşet seçeneği bulunması

Sonuçları hafızada saklayabilmesi

Birden fazla kullanıcı için ayrı kayıt tutabilmesi

Büyük ve kolay okunabilir ekrana sahip olması

Birden fazla ölçümün ortalamasını gösterebilmesi

Bluetooth veya uygulama bağlantısı ise zorunlu bir özellik değildir. Düzenli kayıt tutmayı kolaylaştırıyorsa kullanışlı olabilir; ancak uygulama desteği ölçüm doğruluğunun yerine geçmez.

Akıllı saat tansiyon aletinin yerini tutar mı?

Giyilebilir teknolojiler tansiyon takibi açısından hızla gelişiyor. Buna karşın 2025 ACC/AHA hipertansiyon kılavuzu, manşetsiz cihazların doğruluk ve güvenilirliği daha iyi gösterilene kadar klinik karar vermek amacıyla kullanılmamasını öneriyor.

American Heart Association'ın 2025 tarihli bilimsel değerlendirmesinde de akıllı saat, yüzük, yama ve benzeri manşetsiz sistemlerin umut verici olduğu ancak hipertansiyon tanısı koymak veya tedaviyi yönlendirmek için henüz yeterince güvenilir kabul edilmediği belirtiliyor.

Bu nedenle akıllı saatte görülen tansiyon değerleri, doğrulanmış üst kol cihazıyla yapılan standart ev ölçümünün yerine geçirilmemeli.

İyi cihaz yanlış kullanılırsa sonuç yine hatalı olabilir

En iyi tansiyon aleti bile doğru kullanılmadığında yanıltıcı sonuç verebilir.

Ölçümden önce en az beş dakika sakin biçimde oturulması öneriliyor. Ölçümden önceki 30 dakika içinde egzersiz, sigara ve kafeinli içeceklerden kaçınılması; mesanenin boş olması gerekiyor.

Ölçüm sırasında sırt desteklenmeli, ayaklar yere düz basmalı ve bacaklar çaprazlanmamalı. Kol desteklenerek kalp hizasında tutulmalı ve manşet giysinin üzerinden değil çıplak üst kola yerleştirilmeli.

Ölçüm sırasında konuşmamak veya telefonla ilgilenmemek de önemli.

Tek ölçüm yerine tekrar ölçüm daha değerlidir

Tansiyon gün içinde doğal olarak değişebilir. Bu nedenle tek bir değer kişinin genel tansiyon durumunu her zaman doğru biçimde yansıtmaz.

American Heart Association, ev ölçümünde her seferinde yaklaşık bir dakika arayla iki ölçüm yapılmasını ve değerlerin kaydedilmesini öneriyor. Ölçümlerin mümkün olduğunca benzer saatlerde yapılması karşılaştırmayı kolaylaştırıyor.

Evde elde edilen kayıtlar daha sonra doktorla paylaşılabilir. Ölçüm sıklığı ise kişinin sağlık durumuna ve takip amacına göre sağlık profesyoneliyle birlikte belirlenmeli.

Yeni cihazı doktor kontrolüne götürmek yararlı olabilir

Yeni alınan tansiyon aletinin bir sağlık kontrolüne götürülmesi de öneriliyor. Böylece kişinin manşeti doğru takıp takmadığı kontrol edilebilir ve ev cihazından alınan değerler klinikte kullanılan ekipmanla karşılaştırılabilir.

American Heart Association ayrıca ev cihazının doğruluğunun belirli aralıklarla yeniden kontrol edilmesini öneriyor.

Health editörlerinin 2026 değerlendirmesinde ne yapıldı?

Health tarafından Haziran 2026'da güncellenen ürün değerlendirmesinde 35 ev tipi tansiyon cihazı test edildi. Editörler, STRIDE BP ve ValidateBP doğrulama kriterlerini karşılayan cihazları değerlendirerek ölçüm tutarlılığı, kullanım kolaylığı, manşet uyumu, ekran, veri saklama ve taşınabilirlik gibi özellikleri karşılaştırdı.

Değerlendirmede sekiz model farklı kullanım ihtiyaçları açısından öne çıkarıldı. Ancak bir ürün sıralamasından daha önemli olan ortak nokta, önerilen modellerin üst koldan ölçüm yapması ve doğrulama kriterlerine göre seçilmiş olmasıydı.

Türkiye'de cihaz alırken ne yapılmalı?

Türkiye'de satılan modeller, ABD'deki veya başka ülkelerdeki ürün listeleriyle birebir aynı olmayabilir. Bu nedenle yabancı bir listede belirli bir markanın bulunmasını tek başına satın alma gerekçesi yapmak yerine, Türkiye'de satılan cihazın tam model numarasının bağımsız doğrulama kaydının kontrol edilmesi daha doğru bir yaklaşım olur.

Satın alma kararında üç soru öne çıkıyor: Cihaz klinik olarak doğrulanmış mı, üst kol manşeti kişinin kol çevresine uyuyor mu ve cihaz günlük kullanım için yeterince kolay mı?

Bu üç kriter karşılandıktan sonra hafıza kapasitesi, uygulama bağlantısı, çoklu kullanıcı desteği ve ekran büyüklüğü gibi özellikler kişisel tercihe göre değerlendirilebilir.

Çok yüksek ölçümde ne yapılmalı?

Tek bir yüksek tansiyon ölçümü tek başına acil durum anlamına gelmez. Beklenmedik derecede yüksek bir değer görüldüğünde ölçüm tekniğinin doğru olduğundan emin olunarak ölçümün tekrarlanması gerekir.

American Heart Association, tansiyon 180/120 mmHg'nin üzerindeyse en az bir dakika sonra yeniden ölçüm yapılmasını öneriyor. Değer hâlâ bu düzeydeyse sağlık profesyoneliyle hızla iletişim kurulması gerekir.

180/120 mmHg'nin üzerindeki tansiyona göğüs ağrısı, nefes darlığı, güçsüzlük veya uyuşma, görmede değişiklik ya da konuşma güçlüğü gibi yeni belirtiler eşlik ediyorsa acil tıbbi değerlendirme gerekir.

Evde tansiyon takibi doktor kontrolünün yerine geçmez. Ölçüm sonuçlarına bakarak tansiyon ilacını kendi kendine başlatmak, bırakmak veya dozunu değiştirmek uygun değildir.

KAYNAKLAR

American Heart Association, Home Blood Pressure Monitoring, son değerlendirme 2025

American Heart Association ve American College of Cardiology, 2025 High Blood Pressure Guideline, 2025

American Heart Association, Cuffless Devices for the Measurement of Blood Pressure bilimsel bildirisi, 2025

ValidateBP, Validated Device Listing

STRIDE BP, Validated Blood Pressure Monitors

Health, The 8 Best Blood Pressure Monitors of 2026, güncelleme 2026

Bir süredir kanserle mücadele eden ve tedavisi Ankara’da devam eden Özkan’ın vefatı, ailesi ve yakınlarının yanı sıra birlikte görev yaptığı sağlık çalışanlarını da derin üzüntüye boğdu.

BESNİ DEVLET HASTANESİ’NDE BÜYÜK ÜZÜNTÜ

Genç yaşta yaşamını yitiren Muhammet Mustafa Özkan’ın vefatının ardından Besni Devlet Hastanesi Başhekimi Op. Dr. Ali Helli de bir başsağlığı mesajı yayımladı.

Helli, çalışma arkadaşları Muhammet Mustafa Özkan’ın hayatını kaybetmesinden duyduğu üzüntüyü ifade ederek ailesine, yakınlarına ve sevenlerine başsağlığı dileklerini iletti.

SON YOLCULUĞUNA ŞAMBAYAT’TA UĞURLANACAK

Muhammet Mustafa Özkan’ın cenazesi, 7 Eylül 2026 Pazartesi günü öğle namazının ardından Şambayat Ulu Camii’nde kılınacak cenaze namazı sonrası Şambayat Büyük Mezarlığı’nda toprağa verilecek.

Taziyelerin ise Şambayat Merinos Taziye Evi’nde kabul edileceği bildirildi.

SAĞLIK CAMİASININ ACI KAYBI

Henüz 28 yaşında olan Özkan’ın vefatı, görev yaptığı hastanede ve çevresinde büyük üzüntüye neden oldu. Genç hemşirenin mesai arkadaşları ve sevenleri acı haberin ardından taziye dileklerini paylaştı.

Muhammet Mustafa Özkan’a Allah’tan rahmet; ailesine, yakınlarına, sevenlerine ve sağlık camiasına başsağlığı diliyoruz.

Atopik dermatit olarak da bilinen en yaygın egzama türünde cilt bariyeri yeterince güçlü çalışmaz. Cilt daha kolay su kaybeder; kuruluk, kaşıntı, çatlama ve hassasiyet gelişebilir. Düzenli nemlendirme bu nedenle tedavinin ve günlük bakımın temel parçalarından biridir.

Krem, losyon ve merhem arasındaki fark ne?

Nemlendirici ürünlerin yapısı birbirinden farklıdır. Losyonlar daha hafif ve kolay yayılır ancak genellikle daha fazla su içerdiğinden ciltteki etkileri daha kısa sürebilir.

Kremler losyonlara göre daha yoğun yapıdadır ve yağ oranları daha yüksektir. Günlük kullanım açısından birçok kişi için konforlu bir denge sağlayabilir.

Merhemler ise su kaybını azaltmada genellikle en güçlü seçenekler arasındadır. Yağlı his bırakabilmeleri nedeniyle herkes tarafından tercih edilmese de özellikle çok kuru ve çatlamaya eğilimli bölgelerde yararlı olabilir.

Egzama kremlerinde hangi içeriklere bakılmalı?

Egzamalı cilt için nemlendirici seçerken ürünün tamamı değerlendirilmelidir. Tek bir bileşenin bulunması ürünün herkes için uygun olduğu anlamına gelmez. Bununla birlikte nem tutan, cilt bariyerini destekleyen ve su kaybını azaltan bazı içerikler egzamalı cilt bakımında öne çıkar.

Aşağıdaki tablo ürün etiketlerini daha hızlı değerlendirmeye yardımcı olabilir:

| Kategori | İçerik | Ne işe yarar? | Kullanım notu |
|---|---|---|---|
| TERCİH EDİLEBİLİR | Seramidler | Cilt bariyerinin doğal yağ yapısını desteklemeye yardımcı olur | Kuru ve bariyeri zayıflamış ciltler için uygun seçeneklerden biri olabilir |
| TERCİH EDİLEBİLİR | Gliserin | Suyu cildin üst tabakalarında tutmaya yardımcı olur | Nemlendiricilerde yaygın kullanılır ve genellikle iyi tolere edilir |
| TERCİH EDİLEBİLİR | Petrolatum | Cilt yüzeyinde koruyucu tabaka oluşturarak su kaybını azaltır | Özellikle çok kuru ve çatlamaya eğilimli ciltlerde yararlı olabilir |
| TERCİH EDİLEBİLİR | Mineral yağ | Cilt yüzeyinden su kaybının azaltılmasına yardımcı olur | Oklüzif özellik taşıyan nemlendirici bileşenlerden biridir |
| TERCİH EDİLEBİLİR | Dimetikon | Cilt yüzeyinde koruyucu bariyer oluşturmaya yardımcı olur | Nem kaybını azaltmayı amaçlayan ürünlerde kullanılabilir |
| TERCİH EDİLEBİLİR | Hyalüronik asit | Cildin su tutmasına yardımcı olur | Nem desteği sağlayabilir ancak tek başına bariyer bakımının yerini tutmaz |
| DİKKATLİ KULLANILMALI | Üre | Nem tutmaya ve kuru, kalınlaşmış cildin yumuşamasına yardımcı olabilir | Çatlak, iltihaplı veya çok hassas ciltte yanma ve batmaya neden olabilir |
| DİKKATLİ KULLANILMALI | Lanolin | Yumuşatıcı ve su kaybını azaltıcı özellik gösterebilir | Bazı hassas kişilerde kontakt alerji gelişebilir |
| DİKKATLİ KULLANILMALI | Bitkisel özler | Ürüne farklı bakım özellikleri kazandırmak amacıyla eklenebilir | “Doğal” olması egzamalı ciltte mutlaka güvenli olduğu anlamına gelmez |
| DİKKATLİ KULLANILMALI | Bazı bitkisel yağlar | Cildi yumuşatabilir ve ürünün yağ fazına katkı sağlayabilir | Yağın türüne ve kişinin hassasiyetine göre tolerans değişebilir |
| KAÇINILABİLİR | Parfüm ve koku vericiler | Ürüne koku kazandırır | Egzamalı ve hassas ciltte irritasyon veya kontakt alerji riskini artırabilir; parfümsüz ürünler genellikle daha uygun bir seçimdir |
| KAÇINILABİLİR | Uçucu yağlar | Genellikle koku veya bitkisel özellik amacıyla eklenir | Bazıları hassas ciltte tahriş veya alerjik kontakt dermatite yol açabilir |
| KAÇINILABİLİR | Sodyum lauril sülfat | Temizleyici ve köpürtücü yüzey aktif maddedir | Hassas ciltte bariyeri bozabilir ve irritasyonu artırabilir |

“Tercih edilebilir” ifadesi bu maddelerin her kişide sorunsuz olacağı anlamına gelmez. Aynı şekilde “kaçınılabilir” kategorisi mutlak bir yasak olarak değerlendirilmemelidir. Egzama kişiden kişiye değişir ve ürünün bütün formülü, konsantrasyonu ve kişinin hassasiyeti sonucu etkiler.

Seramid neden öne çıkıyor?

Seramidler cilt bariyerinin doğal yapısında bulunan yağ molekülleridir. Seramid içeren nemlendiriciler, özellikle bariyer bütünlüğü bozulmuş kuru ve egzamalı ciltlerde günlük bakımın bir parçası olarak tercih edilebilir.

Ancak tek bir bileşenin tüm egzama hastalarında aynı sonucu sağlaması beklenmemeli. Kişinin cilt hassasiyeti, egzamanın bulunduğu bölge, hastalığın şiddeti ve ürünün diğer içerikleri de toleransı etkileyebilir.

Parfümsüz ürünler neden tercih ediliyor?

Egzamalı cilt, tahriş edici veya alerjik temas reaksiyonlarına karşı daha hassas olabilir. Bu nedenle parfümsüz ürünler genellikle daha uygun bir seçenek olarak değerlendirilir.

Burada önemli bir etiket ayrıntısı bulunuyor: “Kokusuz” ifadesi her zaman “parfümsüz” anlamına gelmeyebilir. Bazı ürünlerde diğer kokuları maskelemek amacıyla koku verici bileşenler bulunabilir. Bu nedenle hassas cilt için ürün seçerken içerik listesini kontrol etmek yararlı olabilir.

Bitkisel özler ve uçucu yağlar “doğal” olmalarına rağmen hassas ciltte her zaman daha güvenli değildir. Bazı kişilerde irritasyon veya alerjik kontakt dermatite yol açabilirler.

Lanolin de bazı kişiler tarafından iyi tolere edilse de hassas bireylerde alerjen haline gelebilir.

Zeytinyağı egzamalı cilde sürülmeli mi?

Mutfakta sağlıklı bir yağ olarak bilinen zeytinyağının doğrudan cilde uygulanması aynı faydayı sağlayacağı anlamına gelmez. Zeytinyağının önemli bileşenlerinden oleik asidin cilt bariyeri üzerinde istenmeyen etkiler oluşturabileceğini düşündüren çalışmalar bulunuyor.

Bu nedenle egzama bakımında mutfakta kullanılan yağları rastgele cilde sürmek yerine hassas veya egzamalı cilt için formüle edilmiş, içeriği daha öngörülebilir ürünlerin kullanılması daha uygun olabilir.

Nemlendirici ne zaman sürülmeli?

Nemlendiriciyi banyo veya duş sonrasında, cilt henüz hafif nemliyken uygulamak suyun ciltte tutulmasına yardımcı olabilir.

Çok sıcak ve uzun duşlar ciltteki kuruluğu artırabileceğinden ılık su tercih edilebilir. Temizlik sonrasında cildi sert biçimde ovalamak yerine nazikçe kurulamak da hassas cilt açısından daha uygun bir yaklaşımdır.

Nemlendiricinin düzenli kullanılması yalnızca egzama alevlendiğinde değil, belirtilerin daha sakin olduğu dönemlerde de cilt bariyerinin desteklenmesine yardımcı olabilir.

Egzama kremi ile ilaçlı krem aynı şey değil

Reçetesiz kullanılan nemlendiriciler egzama bakımının önemli bir bölümünü oluştursa da aktif inflamasyonu her zaman tek başına kontrol edemez.

Orta veya şiddetli alevlenmelerde topikal kortikosteroidler, topikal kalsinörin inhibitörleri veya başka reçeteli topikal tedaviler gerekebilir. American Academy of Dermatology yetişkin atopik dermatit rehberlerinde nemlendiricilerin yanı sıra farklı topikal antiinflamatuvar tedavilere yer veriyor.

Bu nedenle nemlendirici ile tedavi amacıyla kullanılan ilaçlı kremleri birbirinden ayırmak gerekiyor.

Özellikle kortizon içeren kremlerin gücü, uygulanacağı vücut bölgesi, kişinin yaşı ve kullanım süresi önemlidir. Bu ürünler gelişigüzel kullanılmamalı; özellikle çocuklarda, yüzde, göz çevresinde ve hassas bölgelerde tedavi sağlık profesyonelinin önerisine göre planlanmalıdır.

Ne zaman dermatoloğa başvurulmalı?

Düzenli nemlendirmeye rağmen egzama kontrol altına alınamıyorsa, sık tekrarlıyorsa, yayılıyorsa veya uyku ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa dermatoloji değerlendirmesi gerekebilir.

Ciltte hızla artan ağrı, belirgin sıcaklık artışı, akıntı, sarı kabuklanma veya ateş gibi enfeksiyon düşündürebilecek bulgular gelişmesi halinde tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir.

Egzama için tek bir “en iyi krem” yok

Egzamalı ciltte herkes için geçerli tek bir en iyi nemlendiriciden söz etmek mümkün değildir. Cildin kuruluk düzeyi, egzamanın bulunduğu bölge, kişinin yaşı, ürünün yapısı ve içeriklere karşı bireysel hassasiyet seçimde etkili olabilir.

Genel olarak parfümsüz, mümkün olduğunca sade formüllü, cilt bariyerini destekleyen ve kişinin düzenli kullanabileceği bir nemlendirici iyi bir başlangıç noktası olabilir.

Yeni bir ürün belirgin yanma, kızarıklık, şişme veya kaşıntıda artış yapıyorsa kullanımın yeniden değerlendirilmesi ve gerektiğinde sağlık profesyoneline danışılması uygun olur.

KAYNAKLAR

Cleveland Clinic Health Essentials — How To Choose the Best Eczema Cream — 2026

American Academy of Dermatology — Guidelines of Care for the Management of Atopic Dermatitis in Adults With Topical Therapies — 2023

National Institute for Health and Care Excellence — Atopic Eczema: Diagnosis and Management

Kan tahlilinde CEA değerinin yüksek görülmesi, testin “tümör belirteci” olarak bilinmesi nedeniyle ciddi kaygıya neden olabilir. Ancak CEA sonucunun referans aralığının üzerinde olması, tek başına kişinin kanser olduğu anlamına gelmez.

CEA özellikle kolorektal kanser tanısı konmuş kişilerde tedavinin etkisini ve tedavi sonrasında hastalığın yeniden ortaya çıkıp çıkmadığını izlemeye yardımcı olmak amacıyla kullanılabilir. Bazı başka kanserlerde de yükselebilir. Buna karşılık sigara kullanımı, karaciğer hastalıkları, inflamatuvar bağırsak hastalıkları ve bazı diğer kanser dışı durumlar CEA seviyesini artırabilir.

Bu nedenle CEA sonucu tek başına değil; kişinin öyküsü, muayenesi, görüntüleme sonuçları ve gerektiğinde diğer laboratuvar ve patoloji bulgularıyla birlikte değerlendirilir.

Kısaca CEA

CEA, “karsinoembriyonik antijen” adı verilen ve kanda ölçülebilen bir tümör belirtecidir.

En yaygın kullanım alanlarından biri kolorektal kanser tedavisinin ve tedavi sonrası takibin desteklenmesidir.

CEA yüksekliği kanser nedeniyle ortaya çıkabilir, ancak kanser dışı nedenlerle de yükselebilir. Normal bir CEA sonucu da tek başına kanser bulunmadığını kanıtlamaz.

CEA nedir?

CEA, karsinoembriyonik antijenin kısaltmasıdır. Anne karnındaki gelişim sırasında daha yüksek miktarlarda bulunan bu protein doğumdan sonra belirgin biçimde azalır ve sağlıklı yetişkinlerin kanında genellikle düşük düzeylerde bulunur.

Bazı kanser hücreleri daha fazla CEA üretebildiğinden kandaki CEA düzeyi tümör belirteci olarak kullanılabilir.

Ancak CEA yalnızca kanser hücrelerine özgü değildir. Bu özellik, testin neden tek başına kanser tanısı koymak için kullanılamadığını açıklayan temel noktalardan biridir.

CEA neyi gösterir?

CEA özellikle daha önce CEA üreten bir kanser tanısı almış kişilerde hastalığın zaman içindeki seyri hakkında yardımcı bilgi sağlayabilir.

Tedavi öncesinde yüksek olan CEA’nın tedaviyle düşmesi, diğer klinik bulgularla birlikte değerlendirildiğinde tedavi yanıtını destekleyebilir. Tedavi sonrasında yeniden yükselmesi ise hastalığın tekrarlaması açısından araştırma gerektirebilir.

CEA’nın en bilinen kullanım alanı kolorektal kanserdir. Bunun yanında bazı akciğer, pankreas, mide, meme, yumurtalık ve medüller tiroid kanserlerinde de yükselebilir.

CEA testi neden istenir?

Hekim CEA testini şu amaçlarla isteyebilir:

• Kolorektal kanser tanısı bulunan kişilerde tedavinin etkisini izlemek
• Tedavi öncesindeki CEA düzeyini belirlemek
• Tedavi sırasında CEA’nın zaman içindeki değişimini takip etmek
• Kolorektal kanser tedavisi sonrasında olası nüksü değerlendirmeye yardımcı olmak
• CEA üretebilen bazı diğer kanserlerin takip sürecine ek bilgi sağlamak
• Klinik değerlendirme ve diğer incelemelerle birlikte hastalığın seyri hakkında bilgi edinmek

CEA’nın hangi sıklıkta ölçüleceği ve hangi hastalarda kullanılacağı kişiye ve kanser türüne göre değişir.

CEA normal değeri nedir?

CEA için referans aralığı kullanılan laboratuvar yöntemine göre değişebilir.

Yaygın kullanılan referanslardan birinde sigara içmeyen yetişkinler için yaklaşık 0-2,5 ng/mL aralığı verilir. Sigara kullananlarda ise CEA doğal olarak biraz daha yüksek olabilir ve bazı laboratuvarlarda 5 ng/mL’ye kadar değerler referans sınırları içinde değerlendirilebilir.

Ancak internette görülen bu rakamlar kişinin kendi laboratuvarının referans aralığının yerine geçmez.

Ayrıca CEA’nın laboratuvar referans üst sınırının aşılması ile “kanser sınırı” aynı kavram değildir.

CEA sonucu nasıl yorumlanır ve e-Nabız raporu nasıl okunur?

e-Nabız veya laboratuvar sonucunda CEA’nın yanında H işareti görülmesi, sonucun o laboratuvarın referans üst sınırının üzerinde olduğu anlamına gelir.

H işareti “kanser pozitif” anlamına gelmez.

CEA yorumlanırken kişinin sigara kullanıp kullanmadığı özellikle önemlidir. Sigara CEA düzeyinin kanser bulunmadan da yükselmesine yol açabilir.

Sonuç değerlendirilirken önceki CEA değerleri de önem taşır. Kanser takibinde tek bir ölçümden çok, uygun klinik koşullarda zaman içindeki eğilim daha anlamlı olabilir.

CEA yüksekliği neden olur?

CEA yüksekliğinin nedenleri iki ana grupta düşünülebilir: kanserle ilişkili nedenler ve kanser dışı nedenler.

CEA şu kanserlerde yükselebilir:

• Kolon ve rektum kanserleri
• Akciğer kanseri
• Pankreas kanseri
• Mide kanseri
• Meme kanseri
• Yumurtalık kanseri
• Medüller tiroid kanseri
• Bazı diğer gastrointestinal ve ürogenital kanserler

Ancak kanser dışında da CEA yüksekliği görülebilir.

Bunlar arasında:

• Sigara kullanımı
• Karaciğer sirozu ve diğer bazı karaciğer hastalıkları
• Safra kesesi ve safra yollarına ilişkin bazı hastalıklar
• Crohn hastalığı
• Ülseratif kolit
• Divertikülit
• Kronik obstrüktif akciğer hastalığı
• Bazı inflamatuvar ve otoimmün hastalıklar
• Bazı mide hastalıkları

yer alabilir.

Dolayısıyla yalnızca CEA yüksekliğine bakılarak nedenin kanser olduğu söylenemez.

CEA yüksekliği her zaman kanser mi?

Hayır. CEA yüksekliği her zaman kanser anlamına gelmez.

Özellikle sigara kullanan kişilerde CEA kanser olmadan da yüksek bulunabilir. Karaciğer hastalıkları, inflamatuvar bağırsak hastalıkları ve başka iyi huylu durumlar da değeri artırabilir.

Tersi de doğrudur: Bir kişide kanser bulunmasına rağmen CEA normal olabilir.

Bu nedenle yüksek CEA kanseri kesinleştirmez, normal CEA da kanseri kesin olarak dışlamaz.

CEA hangi kanserlerde yükselir?

CEA en güçlü biçimde kolorektal kanserle ilişkilendirilir ve bu kanserde takip amacıyla yaygın olarak kullanılır.

CEA artışı ayrıca bazı:

• Akciğer
• Pankreas
• Mide
• Meme
• Yumurtalık
• Tiroid

kanserlerinde görülebilir.

Ancak CEA’nın hangi organdan kaynaklandığını tek başına söyleme kapasitesi yoktur.

Örneğin yüksek CEA sonucuna bakılarak “kanser kolonda” veya “kanser akciğerde” şeklinde bir sonuca varılamaz.

CEA kolon kanserini gösterir mi?

CEA kolon ve rektum kanserlerinde yükselebilir, ancak tek başına kolorektal kanser tanısı koydurmaz.

CEA’nın yanlış pozitif ve yanlış negatif sonuç verebilmesi nedeniyle kolorektal kanserin genel toplum taramasında tek başına kullanılabilecek bir test olmadığı kabul edilir.

Kolorektal kanser taramasında kişinin yaşına ve risk durumuna göre dışkı testleri, kolonoskopi ve diğer kabul edilmiş tarama yöntemleri kullanılır.

CEA daha çok tanısı konmuş uygun hastalarda takip amacıyla değer taşır.

CEA kanser tarama testi midir?

CEA genel toplumda kanser taraması için uygun bir test değildir.

Bunun iki temel nedeni vardır:

Kanser bulunmayan kişilerde CEA yüksek çıkabilir.

Kanser bulunan bazı kişilerde ise CEA normal kalabilir.

Bu özellikler testin sağlıklı kişilere uygulanarak “vücutta kanser var mı?” sorusunun cevabını güvenilir şekilde vermesine engel olur.

Tümör belirteci olması, CEA’nın genel bir “kanser testi” olduğu anlamına gelmez.

CEA sonucu tek başına ne ifade etmez?

Tek bir CEA sonucu:

• Kanser tanısı koydurmaz
• Kolon kanserini kesinleştirmez
• Kanserin hangi organda olduğunu göstermez
• Kanserin evresini tek başına belirlemez
• Hastalığın yayıldığını tek başına kanıtlamaz
• Normal çıktığında kanseri kesin olarak dışlamaz

Şüpheli durumlarda tanı; klinik değerlendirme, görüntüleme, endoskopik incelemeler ve gerektiğinde biyopsi gibi yöntemlerle konur.

CEA kaç olursa tehlikeli?

CEA için herkese uygulanabilecek tek bir “tehlikeli değer” bulunmaz.

Laboratuvar referans sınırının üzerinde olmak ile acil bir sağlık tehlikesi içinde olmak aynı şey değildir.

CEA değeri ne kadar yüksek olursa olsun tek başına kanser tanısı koydurmaz. Sonucun büyüklüğü, kişinin sigara kullanımı, bilinen hastalıkları, önceki CEA değerleri ve diğer inceleme sonuçları birlikte değerlendirilir.

Özellikle kanser nedeniyle izlenen bir kişide zaman içinde sürekli yükselen CEA, yeniden değerlendirme gerektirebilir. Ancak bu durumda bile karar yalnızca tümör belirtecine dayanmaz.

Sigara CEA’yı yükseltir mi?

Evet. Sigara kullanımı CEA seviyesini yükseltebilir.

Bu nedenle sigara içenlerde referans değerleri sigara içmeyenlere göre farklı değerlendirilebilir.

CEA sonucu yorumlanırken kişinin sigara kullanımının bilinmesi önemlidir. Sigara nedeniyle oluşabilecek yükselme, yüksek sonucun otomatik olarak kanserle ilişkilendirilmemesi gerektiğinin örneklerinden biridir.

CEA düşmesi ne anlama gelir?

Kanser tedavisinden önce CEA yüksek olan bir hastada tedavi sırasında değerin düşmesi tedaviye yanıtla uyumlu olabilir.

Ancak CEA düşüklüğü veya düşüşü tek başına kanserin tamamen ortadan kalktığını kanıtlamaz.

Tedavi yanıtının değerlendirilmesinde görüntüleme ve diğer klinik bulgular da kullanılır.

CEA yeniden yükselirse ne anlama gelir?

Daha önce CEA yüksekliği bulunan ve kanser tedavisi tamamlanan bir kişide takip sırasında CEA’nın yeniden yükselmesi hastalığın tekrarlaması açısından değerlendirme gerektirebilir.

CEA bu nedenle özellikle kolorektal kanserin belirli takip programlarında kullanılabilir.

Ancak tek bir yüksek ölçümle nüks tanısı konmaz. Sonucun tekrar edilmesi, zaman içindeki eğilimin incelenmesi ve görüntüleme gibi başka değerlendirmeler gerekebilir.

CEA nasıl düşer?

CEA’yı düşürmeye yönelik genel bir ilaç, diyet veya takviye yaklaşımı yoktur.

Önemli olan CEA’nın neden yüksek olduğunu belirlemektir.

Yükseklik sigara veya kanser dışı başka bir hastalıkla ilişkiliyse nedenin yönetilmesi sonucunda değer değişebilir. Kanser nedeniyle yüksek olan CEA ise hastalığın tedavisi sırasında takip edilebilir.

Yalnızca laboratuvar rakamını düşürmek amacıyla kontrolsüz ilaç veya takviye kullanılması uygun değildir.

CEA için hangi durumlarda doktora başvurulmalıdır?

CEA testi referans aralığının üzerinde çıktıysa öncelikle testin hangi nedenle istendiği değerlendirilmelidir.

Daha önce kanser tanısı olmayan bir kişide yüksek CEA, tek başına kanser anlamına gelmez; ancak nedeni hekimin klinik değerlendirmesiyle araştırılabilir.

Daha önce kolorektal veya CEA ile takip edilen başka bir kanser tanısı bulunan kişilerde, seri ölçümlerde yükselme görülmesi takip eden hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Açıklanamayan kilo kaybı, dışkılama alışkanlığında kalıcı değişiklik, dışkıda kan, devam eden karın ağrısı veya başka yeni ve kalıcı yakınmalar varsa yalnızca CEA sonucuna odaklanılmamalı; belirtilerin nedeni ayrıca araştırılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

CEA yüksek çıktı, kanser miyim?

Hayır. CEA yüksekliği tek başına kanser tanısı değildir. Sigara kullanımı, karaciğer hastalıkları, inflamatuvar bağırsak hastalıkları ve başka kanser dışı durumlar da CEA’yı yükseltebilir.

CEA normal çıkarsa kanser olmadığı kesin midir?

Hayır. Bazı kanserler CEA’yı yükseltmez. Bu nedenle normal CEA sonucu tek başına kanseri dışlamak amacıyla kullanılamaz.

CEA testi için aç olmak gerekir mi?

CEA kan testi için çoğunlukla özel bir açlık hazırlığı gerekmez. Ancak beraberinde başka testler istenmişse laboratuvarın veya hekimin verdiği hazırlık talimatları uygulanmalıdır.

Sigara CEA sonucunu ne kadar etkiler?

Sigara kullanan kişilerde CEA düzeyi sigara içmeyenlere göre daha yüksek olabilir. Bu nedenle laboratuvarın referans aralığı ve kişinin sigara kullanımı sonuç yorumlanırken birlikte dikkate alınır.

CEA yüksekliğinde hangi doktora gidilir?

Bu durum testin neden istendiğine bağlıdır. Daha önce kanser tanısı bulunan kişinin öncelikle takip eden onkoloji veya ilgili branş hekimiyle görüşmesi uygundur. Yeni saptanan bir yükseklikte ise testi isteyen hekim klinik bulgulara göre gastroenteroloji, genel cerrahi, göğüs hastalıkları veya başka bir branşa yönlendirme yapabilir.

Kaynaklar

1. U.S. National Library of Medicine. CEA Test. MedlinePlus Medical Test, 2026.
2. U.S. National Library of Medicine. CEA Blood Test. MedlinePlus Medical Encyclopedia.
3. National Cancer Institute. Tumor Marker Tests in Common Use. Carcinoembryonic Antigen (CEA).
4. National Cancer Institute. Colon Cancer Treatment (PDQ®), Health Professional Version.
5. National Cancer Institute. NCI Dictionary of Cancer Terms: Carcinoembryonic Antigen.

CA 19-9 özellikle pankreas kanseri başta olmak üzere bazı gastrointestinal kanserlerle ilişkili olabilir. Buna karşılık pankreatit ve safra yolu tıkanıklığı gibi iyi huylu durumlarda da yükselebilir. Bazı kişiler ise genetik özellikleri nedeniyle CA 19-9’u çok az üretir veya hiç üretemez. Bu nedenle testin hem yüksek hem de normal sonuçları klinik bağlam içinde değerlendirilmelidir.

Kısaca CA 19-9

CA 19-9, kanda ölçülebilen bir tümör belirtecidir. En bilinen kullanım alanlarından biri pankreas kanseri bulunan hastalarda hastalığın ve tedaviye yanıtın izlenmesidir.

CA 19-9’un yüksek çıkması tek başına kanser tanısı değildir. Kanser dışı hastalıklar da değeri yükseltebilir ve bazı kanser hastalarında CA 19-9 normal kalabilir.

Bu nedenle CA 19-9, tek başına “kanser var mı, yok mu?” sorusuna yanıt veren bir test olarak değerlendirilmemelidir.

CA 19-9 nedir?

CA 19-9, “Carbohydrate Antigen 19-9” olarak adlandırılan ve kanda ölçülebilen bir tümör belirtecidir.

Hem normal hücreler hem de bazı kanser hücreleri CA 19-9 ile ilişkili antijeni kana bırakabilir. Bu nedenle “tümör belirteci” ifadesi, maddenin yalnızca tümör hücreleri tarafından üretildiği anlamına gelmez.

CA 19-9 en çok pankreas kanseriyle ilişkilendirilse de safra yolu, safra kesesi ve bazı mide-bağırsak sistemi kanserlerinde de yükselebilir.

CA 19-9 neyi gösterir?

CA 19-9 özellikle daha önce pankreas veya bazı safra yolu kanserleri tanısı konmuş kişilerde hastalığın seyri ve tedaviye yanıt hakkında yardımcı bilgi sağlayabilir.

Tek bir ölçümden çok, uygun hastalarda zaman içindeki değişimin değerlendirilmesi daha anlamlı olabilir. Tedavi sırasında düşmesi tedavi yanıtıyla ilişkili olabilirken yeniden yükselmesi hastalığın ilerlemesi veya tekrarlaması açısından araştırma gerektirebilir.

Ancak bu değişiklikler de tek başına karar vermek için yeterli değildir. Görüntüleme, klinik bulgular ve gerektiğinde patolojik değerlendirme ile birlikte ele alınır.

CA 19-9 testi neden istenir?

Hekim CA 19-9 testini klinik duruma göre şu amaçlarla isteyebilir:

• Pankreas kanseri tanısı bulunan hastalarda tedavi yanıtının izlenmesine yardımcı olmak
• Hastalığın seyri hakkında ek bilgi edinmek
• Tedavi sonrasında olası nüksü değerlendirmeye yardımcı olmak
• Safra yolu ve bazı diğer gastrointestinal kanserlerde takip amacıyla kullanmak
• Pankreas veya safra yollarıyla ilgili şüpheli klinik ve görüntüleme bulgularını diğer incelemelerle birlikte değerlendirmek

CA 19-9 tek başına kanser tanısı koymak amacıyla kullanılmamalıdır.

CA 19-9 normal değeri nedir?

CA 19-9 için kullanılan referans üst sınırı laboratuvar yöntemine göre değişebilir. Birçok laboratuvarda yaklaşık 35-37 U/mL civarında bir üst sınır kullanılsa da kişinin kendi laboratuvar raporunda belirtilen referans aralığı esas alınmalıdır.

Referans aralığının üzerinde sonuç almak ile kanser tanısı almak aynı şey değildir.

Ayrıca laboratuvarın “normal” sınırı ile kanser tanısı koyduran bir eşik birbirinden farklı kavramlardır. CA 19-9 için herkese uygulanabilecek ve aşıldığında “kesin kanser” anlamına gelen bir değer yoktur.

CA 19-9 sonucu nasıl yorumlanır ve e-Nabız raporu nasıl okunur?

e-Nabız veya laboratuvar raporunda CA 19-9 sonucunun yanında H işareti görülmesi, değerin o laboratuvarın referans üst sınırından yüksek olduğunu gösterir.

Bu işaret “kanser pozitif” anlamına gelmez.

Sonucun yorumlanmasında değerin ne kadar yüksek olduğu kadar kişinin şikâyetleri, daha önce bilinen hastalıkları, karaciğer ve safra yolu testleri, görüntüleme sonuçları ve CA 19-9’un zaman içindeki seyri dikkate alınabilir.

Özellikle safra yolu tıkanıklığı gibi durumlar CA 19-9’u yükseltebildiğinden tek bir sonuç üzerinden hüküm verilmemelidir.

CA 19-9 yüksekliği neden olur?

CA 19-9 yüksekliği hem kötü huylu hem de iyi huylu durumlarda görülebilir.

Kanserle ilişkili olabilecek durumlar arasında pankreas, safra yolu, safra kesesi ve bazı mide-bağırsak sistemi kanserleri bulunur.

Kanser dışı nedenler arasında ise özellikle:

• Safra yolu tıkanıklığı
• Pankreatit
• Bazı karaciğer ve safra yolu hastalıkları
• Safra yollarındaki inflamatuvar durumlar

yer alabilir.

Bu nedenle yüksekliğin nedeni yalnızca CA 19-9 sonucuna bakılarak belirlenemez.

CA 19-9 yüksekliği her zaman kanser mi?

Hayır. CA 19-9 yüksekliği tek başına kanser anlamına gelmez.

Bu, CA 19-9 hakkında bilinmesi gereken en önemli noktalardan biridir. İyi huylu pankreas ve safra yolu hastalıkları da belirgin yükselmelere neden olabilir.

Tersi de mümkündür: Kanser bulunmasına rağmen CA 19-9 normal olabilir. Bazı kişiler genetik özellikleri nedeniyle CA 19-9’u yeterli miktarda üretemediği için test hastalığı yansıtmayabilir.

Dolayısıyla ne yüksek CA 19-9 tek başına kanseri doğrular ne de normal CA 19-9 tek başına kanseri dışlar.

CA 19-9 hangi kanserlerde yükselebilir?

CA 19-9 en çok pankreas kanseriyle ilişkilendirilir.

Ayrıca:

• Safra yolu kanserleri
• Safra kesesi kanseri
• Bazı mide kanserleri
• Bazı diğer gastrointestinal kanserler

ile ilişkili yükseklikler görülebilir.

Ancak testin bu kanserlerle ilişkili olması, yüksek çıkan her sonucun bu hastalıklardan birine işaret ettiği anlamına gelmez.

CA 19-9 pankreas kanserini gösterir mi?

CA 19-9 pankreas kanserinde yükselebilir ancak tek başına pankreas kanserini göstermez.

Pankreas kanseri bulunan birçok hastada CA 19-9 yüksek olabilir. Buna karşılık testin özgüllüğünün sınırlı olması ve kanser dışı pankreas-safra yolu hastalıklarında da yükselebilmesi nedeniyle tanı için tek başına yeterli değildir.

Pankreas kanseri şüphesinde klinik değerlendirme ve görüntüleme başta olmak üzere başka incelemeler gerekir.

CA 19-9 kanser tarama testi midir?

Genel toplumda tek başına CA 19-9 kullanılarak pankreas kanseri taraması yapılması uygun değildir.

Bunun temel nedenlerinden biri, CA 19-9’un erken pankreas kanserini güvenilir biçimde ayırt etmek için yeterli duyarlılık ve özgüllüğe sahip olmamasıdır.

Kanser bulunmayan kişilerde yüksek sonuç görülebileceği gibi pankreas kanseri bulunan bazı kişilerde de test normal kalabilir.

Bu nedenle herhangi bir şikâyeti olmayan kişinin yalnızca “kanser taraması yaptırmak” amacıyla CA 19-9 sonucunu tek başına yorumlaması doğru değildir.

CA 19-9 sonucu tek başına ne ifade etmez?

CA 19-9 sonucu tek başına:

• Pankreas kanseri tanısı koydurmaz
• Safra yolu kanseri tanısı koydurmaz
• Kanserin bulunduğu organı kesin olarak göstermez
• Kanserin evresini tek başına belirlemez
• Normal olduğunda kanseri kesin olarak dışlamaz

Bir tümör belirteci sonucu, hastanın öyküsü ve muayenesinin yanı sıra görüntüleme ve gerektiğinde biyopsi gibi diğer incelemelerle birlikte değerlendirilir.

CA 19-9 kaç olursa tehlikeli?

CA 19-9 için herkese uygulanabilecek tek bir “tehlikeli değer” yoktur.

Değer yükseldikçe klinik değerlendirme gereksinimi artabilir; ancak çok yüksek bir CA 19-9 sonucu bile tek başına kanser tanısı değildir. Özellikle safra yolu tıkanıklığı gibi kanser dışı durumlarda oldukça yüksek değerler görülebilir.

Bu nedenle 37, 100, 500 veya 1000 U/mL gibi tek bir rakam üzerinden “kanser var” ya da “kanser yok” sonucu çıkarılmamalıdır.

Hekim değerin düzeyinin yanı sıra zaman içindeki değişimini, kişinin klinik durumunu, karaciğer-safra yolu testlerini ve görüntüleme bulgularını birlikte değerlendirir.

CA 19-9 düşmesi ne anlama gelir?

Kanser nedeniyle CA 19-9 takibi yapılan ve başlangıçta yüksek değeri bulunan bir hastada tedavi sırasında seviyenin düşmesi tedaviye yanıtla ilişkili olabilir.

Ancak CA 19-9’daki düşüş tek başına tedavinin başarılı olduğunu kanıtlamaz.

Benzer şekilde safra yolu tıkanıklığı gibi iyi huylu bir neden ortadan kalktığında da CA 19-9 düşebilir.

Bu nedenle değişimin hangi nedenle gerçekleştiği klinik bağlamda değerlendirilir.

CA 19-9 yükselmeye devam ederse ne anlama gelir?

Bilinen bir kanser nedeniyle takip edilen hastada seri ölçümlerde CA 19-9’un yükselmesi hastalığın ilerlemesi veya tekrarlaması açısından değerlendirme gerektirebilir.

Fakat tek bir yükseliş üzerinden tedavinin başarısız olduğu sonucuna varılmaz. Yeni bir safra yolu tıkanıklığı veya başka bir iyi huylu durum da değeri etkileyebilir.

Seri sonuçların anlamı hastanın görüntüleme ve diğer klinik bulgularıyla birlikte değerlendirilir.

CA 19-9 nasıl düşer?

CA 19-9’u doğrudan düşürmek için uygulanabilecek genel bir diyet, takviye veya ev tedavisi yoktur.

Amaç CA 19-9 rakamını düşürmek değil, yüksekliğe neden olan durumu belirlemek ve gerekiyorsa onu tedavi etmektir.

Örneğin yükselmenin nedeni safra yolu tıkanıklığıysa tıkanıklığın giderilmesiyle değer değişebilir. Kanser nedeniyle yüksekse CA 19-9’un seyri uygulanan tedaviyle birlikte izlenebilir.

Doktor önerisi olmadan yalnızca tümör belirtecini düşürmek amacıyla ilaç veya takviye kullanılmamalıdır.

CA 19-9 için hangi durumlarda doktora başvurulmalıdır?

CA 19-9 sonucunun referans aralığının üzerinde olması, özellikle testin hangi nedenle istendiği bilinmiyorsa hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Sarılık, koyu renkli idrar, açıklanamayan kilo kaybı, sürekli veya giderek artan karın ya da sırt ağrısı gibi yakınmalar varsa yalnızca CA 19-9 sonucuna odaklanılmamalı ve klinik değerlendirme geciktirilmemelidir.

Daha önce pankreas, safra yolu veya başka bir kanser nedeniyle takip edilen kişilerde ise CA 19-9 sonuçları kendi takip planları çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

CA 19-9 yüksek çıktı, kanser miyim?

Hayır. Yüksek CA 19-9 tek başına kanser tanısı koydurmaz. Pankreatit ve safra yolu tıkanıklığı gibi kanser dışı durumlar da değeri yükseltebilir.

CA 19-9 normal çıkarsa pankreas kanseri olmadığı kesin midir?

Hayır. Normal CA 19-9 sonucu pankreas kanserini kesin olarak dışlamaz. Bazı kanserlerde değer yükselmeyebilir ve bazı kişiler genetik özellikleri nedeniyle CA 19-9’u çok az üretir veya üretemez.

CA 19-9 testi aç karnına mı yapılır?

CA 19-9’un kendisi için çoğu durumda özel bir açlık gereksinimi bulunmaz. Ancak aynı kan örneğinde başka testler de yapılacaksa laboratuvar veya hekimin verdiği hazırlık talimatına uyulmalıdır.

CA 19-9 yüksekliğinde hangi doktora gidilir?

Testin neden istendiğine ve eşlik eden bulgulara göre gastroenteroloji, genel cerrahi veya tıbbi onkoloji değerlendirmesi gerekebilir. İlk değerlendirmeyi testi isteyen hekimle yapmak genellikle en uygun yoldur.

CA 19-9 tek başına kanser taraması için kullanılabilir mi?

Hayır. CA 19-9 genel toplumda tek başına kanser tarama testi olarak kullanılmaya uygun değildir. Test daha çok belirli kanserlerde hastalığın ve tedavi yanıtının izlenmesine yardımcı olmak amacıyla kullanılır.

Kaynaklar

1. National Cancer Institute. Tumor Markers. Cancer Diagnosis and Staging.
2. National Cancer Institute. CA 19-9. NCI Dictionary of Cancer Terms.
3. National Cancer Institute. Pancreatic Cancer Treatment (PDQ®). Health Professional Version.
4. National Cancer Institute. Tumor Marker Tests in Common Use.
5. Krusen BM, Gimotty PA, Donahue G, et al. Improving a Plasma Biomarker Panel for Early Detection of Pancreatic Ductal Adenocarcinoma with ANPEP and PIGR. Clinical Cancer Research, 2026.

Türk Kardiyoloji Derneği, yeni atamayı üyelerine yönelik yayımladığı açıklamayla kamuoyuna duyurdu.

Açıklamada, Yusuf Bilgin’in kurumsal birikimiyle derneğin idari ve organizasyonel yapısının gelişimine, kurumsal işleyişin güçlendirilmesine ve kurum imajına katkı sağlamasının beklendiği belirtildi.

Türk Kardiyoloji Derneği Yönetim Kurulu, Bilgin’e yeni görevinde başarı dileklerini ileterek dernek açısından verimli bir çalışma dönemi temennisinde bulundu.

Genel Müdürlük iletişim numarasının değişmediği de açıklamada özellikle belirtildi. Mevcut iletişim numarasının Yusuf Bilgin tarafından kullanılmaya devam edeceği kaydedildi.

Türk Kardiyoloji Derneği, 60 yılı aşkın bilimsel ve kurumsal birikimini geleceğe taşımak amacıyla üyeleriyle iletişim ve koordinasyon çalışmalarını kararlılıkla sürdürdüğünü ifade etti.

Ancak yaklaşık 150 yıl önce durum tamamen farklıydı.

19. yüzyıl hekimleri ağır kan kaybı, doğum sonrası kanama veya ileri hastalık nedeniyle ölümün eşiğine gelen bir hastayı kurtarmaya çalışırken çok temel sorunlarla karşılaşıyordu. İnsanların kan grupları henüz bilinmiyor, alınan kan hızla pıhtılaşabiliyor ve transfüzyon sonrasında bazı hastalarda ağır, hatta ölümcül reaksiyonlar gelişebiliyordu.

Bazen kan nakli işe yarıyor, bazen hastanın durumu bir anda kötüleşiyordu. Bu sonuçların önemli nedenlerinden biri olan kan grubu uyumsuzluğunun bilimsel açıklaması ise ancak 20. yüzyılın başında ortaya konacaktı.

İşte bu ortamda bazı hekimler son derece sıra dışı bir soru sordu:

Kanın yerine başka bir sıvı kullanılabilir miydi?

Bir dönem verilen cevaplardan biri şaşırtıcıydı:

Süt.

İnsanlardaki ilk belgelenmiş uygulamalar 1854'te Toronto'da yapıldı

İnsan damarına inek sütü verilmesine ilişkin bilinen ilk belgelenmiş uygulamalardan bazıları, 1854 yılında Toronto'daki kolera salgını sırasında gerçekleştirildi.

Hekimler James Bovell ve Edwin Hodder, ağır durumdaki kolera hastalarında intravenöz süt uygulamayı denedi.

Bu fikir tamamen rastgele ortaya çıkmamıştı. Dönemin bazı araştırmacıları sütte bulunan yağ parçacıklarının dolaşım sisteminde değişime uğrayabileceğini ve kan hücrelerinin oluşumuna katkıda bulunabileceğini düşünüyordu.

Bugün yanlış olduğunu bildiğimiz bu görüş, 19. yüzyılın sınırlı hücre biyolojisi ve fizyoloji bilgisi içerisinde bazı hekimlere makul görünüyordu.

İlk hastalardan biri yaklaşık 40 yaşındaki Thomas Harrison adlı bir erkekti.

Hastaneye getirilen bir ineğin taze sütünden yaklaşık 12 ons, yani 350 mililitre civarında süt damar yoluyla verildi. Süt sağılmış, süzülmüş ve vücut sıcaklığına yakın bir sıcaklıkta tutulmuştu.

Hastanın durumunda düzelme görüldüğü ve daha sonra hastaneden taburcu edildiği bildirildi.

Üç gün sonra Mary Hall adlı başka bir hastaya yaklaşık 8 ons süt verildi. Bu hastanın da iyileşerek taburcu olduğu kaydedildi.

Ancak sonraki sonuçlar aynı derecede umut verici değildi.

Bovell ve Hodder'ın sonraki hafta süt transfüzyonu uyguladığı iki hasta yaşamını yitirdi. Bovell'in öğrencisi John Mackenzie'nin aynı yöntemi uyguladığı üç hasta da kısa süre sonra öldü.

İlk olumlu sonuçlar, böylece kısa süre içerisinde ciddi soru işaretleriyle karşı karşıya kaldı.

Fikir ortadan kalkmadı, yıllar sonra yeniden denendi

Bu sonuçlara rağmen süt transfüzyonu hemen terk edilmedi.

1873 yılında New Yorklu cerrah Joseph W. Howe, ağır tüberküloz hastalarında keçi sütünü damar yoluyla kullanmayı denedi.

İlk hastaya yaklaşık 1,5 ons keçi sütü verildikten sonra baş dönmesi, istemsiz göz hareketleri ve göğüs ağrısı gelişti. Aynı gün daha fazla süt verilmesinin ardından belirtiler tekrarlandı. Hasta ertesi gün yaşamını yitirdi.

İkinci ileri tüberküloz hastasında ise süt verilirken göğüs ağrısı, şiddetli bel ağrısı ve nefes darlığı ortaya çıktı. Hasta birkaç saat sonra komaya girdi ve öldü.

Bugünün klinik araştırma anlayışı açısından daha da şaşırtıcı olan gelişme bundan sonra yaşandı.

Howe, insanlardaki sonuçlarının ardından hayvan deneyleri yaptı.

Ağır kan kaybına uğratılmış yedi köpeğe süt verildi ve hayvanların tamamı öldü. Aynı şekilde kan kaybettirilen ancak süt verilmeyen iki köpek ise hayatta kaldı.

Buna rağmen süt transfüzyonu fikri birkaç yıl daha yaşamaya devam etti.

Süt transfüzyonunun en güçlü savunucularından biri T. Gaillard Thomas'tı

Süt transfüzyonunun 1870'lerde yeniden gündeme gelmesinin arkasındaki önemli isimlerden biri New Yorklu hekim Theodore Gaillard Thomas oldu.

Thomas, 1875'te ağır uterin kanaması bulunan bir kadına inek sütü uyguladı.

Uygulama sırasında hasta başında son derece şiddetli bir basınç hissettiğini bildirdi. Ardından kalp hızında belirgin artış ve yüksek ateş gelişti.

Buna karşın hasta sonraki günlerde giderek iyileşti.

Thomas bu sonucu yöntemin işe yarayabileceğine dair bir işaret olarak yorumladı ve sonraki yıllarda farklı hastalara süt uygulamaya devam etti.

Mayıs 1878'de deneyimlerini dönemin New York Medical Journal dergisinde yayımladı.

Çalışmanın adı oldukça açıktı:

“The Intra-venous Injection of Milk as a Substitute for the Transfusion of Blood: Illustrated by Seven Operations.”

Türkçeye yaklaşık olarak:

“Kan transfüzyonunun yerine sütün intravenöz enjeksiyonu: Yedi uygulamayla gösterilmiştir.”

olarak çevrilebilecek bu çalışma, süt transfüzyonunun tıp literatüründeki en dikkat çekici belgelerinden biri haline geldi.

Hekimler neden gerçekten sütün kanın yerini alabileceğini düşündü?

Bugünkü bilgilerimizle süt ile kan arasındaki fark son derece açık.

Süt, oksijen taşıyan eritrositlere sahip değildir. Kan kaybıyla azalan kırmızı kan hücrelerinin görevini yerine getiremez ve damar içine verilmesi ciddi fizyolojik sorunlara yol açabilir.

Ancak 1870'lerde durum farklıydı.

Thomas ve bazı meslektaşları, kan naklinin önündeki en büyük sorunlardan biri olan pıhtılaşmadan kaçınmak istiyordu.

Ayrıca dönemin fizyoloji anlayışında sütün, bağırsakta sindirildikten sonra lenfatik sisteme geçen yağdan zengin şil sıvısına benzediği düşünülüyordu.

Şil kana karıştığına göre, süt de doğrudan dolaşıma verildiğinde organizma tarafından kullanılabilir düşüncesi ortaya çıktı.

Thomas, sütün kimyasal olarak kandan daha yetersiz olsa bile, kanın oluşumunda rol oynadığı düşünülen şile diğer sıvılardan daha yakın olduğunu savunuyordu.

Bugün yanlış olduğu bilinen bu biyolojik varsayım, dönemin bazı hekimlerini o kadar etkiledi ki süt transfüzyonunun geleceğin tedavisi olacağını düşünenler bile çıktı.

1878'de hekim J. H. Brinton, yöntemin birkaç yıl içerisinde kan transfüzyonunun yerini tamamen alabileceğini öngörüyordu.

Tarih bunun tam tersini gösterecekti.

Ateş, kalp çarpıntısı, ağrı ve idrarda protein görüldü

Süt transfüzyonları yaygınlaştıkça olumsuz sonuçlar da birikmeye başladı.

Hekim William Pepper'ın inek sütü verdiği iki hastada şiddetli baş ağrısı, ateş ve taşikardi gelişti. Her iki hastada da idrarda protein saptandığı bildirildi.

Hayvan deneylerinde yüksek miktarlarda verilen sütün akciğer damarlarında embolilere yol açabileceğine ilişkin bulgular da ortaya çıktı.

Artık iyimser raporların karşısında giderek büyüyen bir komplikasyon tablosu vardı.

1879 yılında Fransız hekimler Moutard-Martin ve Charles Richet, yaptıkları deneysel çalışmaların ardından intravenöz süt uygulamasının tehlikeli olduğu sonucuna vardı.

Aynı dönemde ABD'deki bazı hekimler de süt transfüzyonunun kan transfüzyonundan daha güvenli olmadığı görüşünü savunmaya başladı.

İnek ve keçiden sonra insan sütünü bile denediler

Hikâyenin belki de en sıra dışı bölümü 1880 yılında yaşandı.

Joseph Howe bu kez sorunun sütün kendisinde değil, hangi canlıdan elde edildiğinde olabileceğini düşündü.

İnek ve keçi sütü uygun değilse insan sütü daha güvenli olabilir miydi?

Sağlıklı, doğum yapmış bir kadından alınan insan sütü, ağır akciğer hastalığı bulunan başka bir kadının damarına verilmeye başlandı.

Planlanan miktar yaklaşık üç ons civarındaydı.

Ancak yaklaşık iki ons süt verildiğinde hastanın solunumu durdu.

Tarihsel kayıtlara göre hasta yapay solunum ve dönemin diğer müdahaleleriyle yeniden hayata döndürüldü.

Howe bundan sonra insan sütünün de inek veya keçi sütünden daha uygun olmadığı sonucuna vardı.

Serumun gelişmesi süt transfüzyonunun sonunu getirdi

1880'lere gelindiğinde tıp dünyasının süt transfüzyonuna ilgisi hızla azalıyordu.

Üstelik hekimlerin önüne çok daha mantıklı bir seçenek çıkmaya başlamıştı:

İzotonik tuz çözeltileri.

19. yüzyılın sonlarına doğru intravenöz salin solüsyonlarının geliştirilmesi ve yaygınlaşması, sıvı kaybının tedavisinde süt gibi tehlikeli alternatiflere duyulan ilgiyi büyük ölçüde ortadan kaldırdı.

1880'lerin ortalarına gelindiğinde intravenöz tuz çözeltileri, süt transfüzyonlarının yerini almaya başlamıştı.

Fakat güvenli kan transfüzyonu için başka bir büyük keşfin daha yapılması gerekiyordu.

Asıl devrim 1901'de geldi

Avusturyalı hekim ve bilim insanı Karl Landsteiner, farklı insanların kanlarının bir araya getirildiğinde neden bazen kümelendiğini araştırdı.

1901'de yayımladığı çalışmalar, insanlarda farklı kan grupları bulunduğunu ortaya koydu.

Böylece önceki yüzyıldaki bazı transfüzyonların neden başarılı olurken bazılarının ölümcül sonuç verdiğinin temel nedenlerinden biri anlaşılmış oldu.

Landsteiner bu keşfi nedeniyle 1930 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü aldı.

Modern transfüzyon tıbbı bundan sonra hızla gelişti.

1907'de kan gruplaması ve çapraz karşılaştırmanın transfüzyon güvenliğinde kullanılması yönünde önemli adımlar atıldı. 1910'lu yıllarda ise sodyum sitratla pıhtılaşmanın önlenmesi ve kanın saklanabilmesine yönelik gelişmeler modern transfüzyon tıbbının temelini güçlendirdi.

Böylece kan nakli giderek daha güvenli, kontrollü ve bilimsel bir uygulamaya dönüştü.

Tıbbın ilerlemesi bazen yanlış yollardan geçiyor

Damardan süt verilmesi bugün son derece tehlikeli ve bilimsel olarak kabul edilemez bir uygulama.

Ancak süt transfüzyonu hikâyesini yalnızca geçmiş hekimlerin yaptığı “tuhaf bir hata” olarak görmek eksik olur.

19. yüzyıl hekimlerinin karşısında ölümcül kanamalar vardı; ancak ellerinde kan grubu bilgisi, modern antikoagülanlar, kan bankaları, steril tek kullanımlık sistemler veya günümüzün gelişmiş transfüzyon tıbbı bulunmuyordu.

Bu nedenle tıp tarihi bazen bugün şaşırtıcı görünen denemelerden geçerek ilerledi.

Süt transfüzyonu başarısız oldu.

Fakat bu başarısızlık da hekimlerin şu temel soruya cevap aradığı uzun bilimsel yolculuğun parçalarından biriydi:

Bir insan ağır kan kaybettiğinde onu güvenli biçimde nasıl hayatta tutabiliriz?

Yaklaşık 150 yıl sonra bu sorunun cevabı artık süt değil; kan grubu uyumu belirlenmiş, test edilmiş ve uygun koşullarda hazırlanmış kan ve kan bileşenleridir.

Önemli not: Sütün damar yoluyla verilmesinin modern tıpta kan kaybı veya herhangi bir hastalığın tedavisinde yeri yoktur. Burada anlatılan uygulamalar yalnızca tıp tarihinin terk edilmiş ve tehlikeli deneyleri kapsamında aktarılmaktadır.

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: