Kabağı klasik sebze yemeklerinden farklı şekilde değerlendirmek isteyenler için tavuklu kabak sandal, fırında hazırlanabilen doyurucu bir ana yemek. Ortası çıkarılan kabaklar; tavuk göğsü, biber, domates ve baharatlarla hazırlanan iç harçla dolduruluyor. Servis sırasında eklenen sarımsaklı yoğurt ise yemeğe ferah ve kremsi bir dokunuş kazandırıyor.

Tarifin aktif hazırlık süresi yaklaşık 20 dakika. Kabakların kısa süre ön pişirilmesi, ardından tavuklu harçla yeniden fırına verilmesi sayesinde sebzenin çok sert veya gereğinden fazla yumuşak kalmasının önüne geçiliyor.

Tavuk ve yoğurdun birlikte kullanılması protein miktarını artırırken kabak ve diğer sebzeler yemeğin sebze içeriğini çeşitlendiriyor. Yanında büyük bir salatayla servis edildiğinde pratik bir akşam öğününe dönüştürülebilir.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Derisiz tavuk göğsü protein açısından zengin ve görece düşük yağlı et seçeneklerinden biridir. Bu tarifte porsiyon başına kullanılan tavuk miktarı, yemeğin protein açısından güçlü bir ana öğün olmasını sağlar.

Kabak, domates ve biber kullanılması aynı tabakta farklı sebzelerin bir araya gelmesini sağlar. Sebzeler lif, vitamin ve minerallerin günlük beslenmeye dahil edilmesine katkıda bulunur.

Sosun krema veya yüksek miktarda yağ yerine sade yoğurtla hazırlanması da tarifin beslenme profilini dengeler. Zeytinyağı ise ölçülü miktarda kullanılır.

Bununla birlikte tek bir yüksek proteinli tarifin tek başına kilo verme, kas geliştirme veya başka bir sağlık sonucu sağlamadığı unutulmamalıdır. Toplam beslenme düzeni, porsiyon miktarı ve kişinin enerji gereksinimi birlikte değerlendirilmelidir.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 20 dakika
Pişirme süresi: 30-35 dakika
Toplam süre: Yaklaşık 55 dakika
Kaç kişilik: 4 kişilik
Yaklaşık porsiyon büyüklüğü: 2 yarım kabak sandal ve yoğurt sosu
Zorluk: Orta
Öğün: Akşam yemeği / ana yemek
Kategori: Yüksek Proteinli Tarifler

Yaklaşık besin değerleri

1 porsiyon için yaklaşık:

Kalori: 330 kcal
Protein: 43 g
Karbonhidrat: 16 g
Yağ: 11 g
Lif: 4 g

Besin değerleri kullanılan tavuk, yoğurt, kabak ve zeytinyağının gerçek gramajlarına göre yaklaşık olarak hesaplanmıştır. Ürünlerin yağ oranı, sebzelerin büyüklüğü ve porsiyonlama sonuçları değiştirebilir.

Malzemeler

4 orta boy kabak, yaklaşık 800 gram
600 gram derisiz tavuk göğsü
1 orta boy kuru soğan, yaklaşık 100 gram
1 kırmızı kapya biber, yaklaşık 100 gram
1 yeşil biber, yaklaşık 50 gram
2 orta boy domates, yaklaşık 250 gram
2 diş sarımsak
1 yemek kaşığı zeytinyağı, yaklaşık 15 ml
1 tatlı kaşığı domates salçası, yaklaşık 10 gram
1 çay kaşığı kekik
Yarım çay kaşığı karabiber
Yarım çay kaşığı kırmızı toz biber
Kontrollü miktarda tuz
2 yemek kaşığı ince kıyılmış maydanoz

Yoğurt sosu için:

200 gram sade yoğurt
1 küçük diş sarımsak
1 yemek kaşığı ince kıyılmış dereotu veya maydanoz
İsteğe göre çok az tuz

Tavuklu kabak sandal nasıl yapılır?

1. Fırını 200 derece alt-üst ayarda önceden ısıtın.

2. Kabakları yıkayın ve uzunlamasına ortadan ikiye kesin. Bir tatlı kaşığı yardımıyla içlerini dikkatlice çıkarın. Kenarlarda yaklaşık 1 santimetre kalınlığında kabak eti bırakın. Çıkardığınız kabak içlerini atmayın.

3. Kabak sandalları pişirme kağıdı serilmiş tepsiye kesik yüzeyleri yukarı bakacak şekilde dizin. Yüzeylerine çok az zeytinyağı sürün.

4. Kabakları önceden ısıtılmış fırında yaklaşık 10 dakika ön pişirmeye alın. Bu aşamada tamamen yumuşamaları gerekmiyor.

5. Bu sırada tavuk göğsünü yaklaşık 1-1,5 santimetrelik küçük küpler halinde kesin. Çiğ tavuk için kullandığınız bıçak ve kesme tahtasını diğer malzemelerle temas ettirmeyin.

6. Soğanı, kırmızı biberi ve yeşil biberi küçük küpler halinde doğrayın. Kabaktan çıkardığınız iç kısmın yaklaşık 150 gramını ince doğrayın.

7. Geniş bir tavayı orta-yüksek ateşte ısıtın. Zeytinyağının kalanını ekleyin.

8. Tavukları tavaya tek kat halinde yayın. Yaklaşık 4-5 dakika, yüzeyleri renk almaya başlayana kadar pişirin.

9. Soğan ve biberleri ekleyip 3 dakika daha soteleyin.

10. Doğranmış kabak içlerini ve salçayı ekleyerek 2 dakika pişirin.

11. Domatesleri küçük küpler halinde doğrayıp tavaya ilave edin. Kekik, karabiber, kırmızı toz biber ve kontrollü miktarda tuz ekleyin.

12. Harcı orta ateşte yaklaşık 5 dakika daha pişirin. Domatesin fazla suyunun bir bölümünün uçması gerekir. Harç çok sulu kalırsa kabakların içinde biriken sıvı yemeğin dokusunu bozabilir.

13. Tavuk parçalarının içinin tamamen piştiğinden emin olun. Tavuk için güvenli iç sıcaklık en kalın bölümde 74 derece olmalıdır.

14. Ön pişirme yapılan kabakları fırından çıkarın. İçlerinde biriken su varsa dikkatlice dökün.

15. Tavuklu harcı sekiz yarım kabağa eşit şekilde paylaştırın.

16. Tepsiyi yeniden 200 derece fırına verin ve yaklaşık 15-20 dakika pişirin. Kabaklar çatal girecek kadar yumuşamış ancak şeklini koruyor olmalıdır.

17. Bu sırada yoğurt, ezilmiş sarımsak ve ince kıyılmış dereotu veya maydanozu karıştırarak sosu hazırlayın.

18. Kabak sandalları fırından çıkardıktan sonra yaklaşık 5 dakika dinlendirin.

19. Ilık kabak sandalların üzerine veya yanına yoğurt sosunu ekleyerek servis edin.

Şefin püf noktası

Kabakların içini gereğinden fazla oymayın. Çok ince bırakılan kabaklar fırında yumuşadığında parçalanabilir. Yaklaşık 1 santimetrelik bir kenar kalınlığı şeklin korunmasına yardımcı olur.

Tavuklu harcı kabaklara doldurmadan önce fazla suyunu mutlaka çektirin. Domates ve kabak birlikte önemli miktarda su bırakabilir. Sulu bir harç kullanıldığında sonuç fırın yemeğinden çok haşlanmış bir karışıma dönüşebilir.

Yoğurt sosunu fırına vermek yerine servis sırasında ekleyin. Böylece yoğurdun taze ve kremsi dokusu korunur.

Daha sağlıklı hale nasıl getirilebilir?

Tarif zaten derisiz tavuk göğsü, bol sebze ve kontrollü miktarda zeytinyağıyla hazırlanıyor. Bu nedenle sırf daha “sağlıklı” görünmesi için temel malzemeleri değiştirmek gerekmiyor.

Tuz miktarını azaltmak isteyenler kekik, karabiber, kırmızı biber, sarımsak ve maydanoz gibi aromatik malzemelerden daha fazla yararlanabilir.

Daha fazla sebze isteyenler tavuklu harca küçük doğranmış mantar veya ıspanak ekleyebilir. Ancak özellikle mantarın bıraktığı suyun tavada iyice çektirilmesi gerekir.

Kimler için uygun?

Tavuklu kabak sandal, protein açısından zengin bir akşam yemeği arayanlar için uygundur.

Tarifin temel malzemeleri buğday unu veya başka bir glutenli tahıl gerektirmez. Çölyak hastalığı bulunan kişilerin salça, baharat ve diğer paketli ürünlerin etiketlerini ve çapraz bulaşma riskini kontrol etmesi gerekir.

Yoğurt nedeniyle süt proteini alerjisi bulunan kişiler standart sosu tüketmemelidir. Yoğurt sosu çıkarılarak veya kişiye uygun bir alternatif kullanılarak tarif uyarlanabilir.

Vejetaryen ve vegan beslenmeye uygun değildir.

Tavuklu kabak sandal kaç kaloridir?

Verilen gramajlarla hazırlanan tarif dört eşit porsiyona ayrıldığında bir porsiyon yaklaşık 330 kalori sağlayabilir. Kullanılan yoğurdun yağ oranı ve zeytinyağı miktarı toplam enerjiyi değiştirebilir.

Tavuklu kabak sandalda ne kadar protein var?

Verilen ölçülerle bir porsiyonun yaklaşık 43 gram protein içermesi beklenir. Protein miktarının büyük bölümü tavuk göğsünden, bir bölümü ise yoğurttan gelir. Kesin değer kullanılan ürünlere ve porsiyon büyüklüğüne göre değişir.

Kabak sandal önceden hazırlanabilir mi?

Tavuklu iç harç önceden pişirilerek uygun şekilde soğutulup buzdolabında saklanabilir. Kabakların ise en iyi doku için pişirmeye yakın hazırlanması tercih edilir. Yoğurt sosunu servis zamanına yakın eklemek daha iyi sonuç verir.

Kabak sandal neden sulanır?

Kabak, domates ve diğer sebzeler doğal olarak yüksek miktarda su içerir. Kabakların ön pişirme sonrasında bıraktığı suyun dökülmemesi veya tavuklu harcın yeterince çektirilmemesi yemeğin sulanmasına neden olabilir.

Tavuklu kabak sandalın yanına ne gider?

Bol yeşillikli bir salata tarifi tamamlamak için yeterli olabilir. Enerji gereksinimi daha yüksek bir öğün isteniyorsa yanında uygun porsiyonda bulgur, esmer pirinç veya başka bir tam tahıl seçeneği servis edilebilir.

Saklama ve servis

Artan tavuklu kabak sandallar oda sıcaklığında uzun süre bırakılmamalıdır. Uygun şekilde soğutulduktan sonra kapalı bir kapta buzdolabında saklanmalıdır.

Yeniden tüketirken iç kısmının da tamamen ısındığından emin olun. Yoğurt sosunu mümkünse ayrı saklayın ve yeniden ısıtılan yemeğin üzerine servis sırasında ekleyin.

Dondurma işlemi gıda güvenliği açısından mümkün olsa da kabağın yüksek su içeriği çözüldükten sonra dokusunun belirgin biçimde yumuşamasına neden olabilir. Bu nedenle tarif taze veya buzdolabında kısa süre saklanarak tüketildiğinde daha iyi sonuç verir.

Tavuklu kabak sandal, protein kaynağı tavuk ile mevsim sebzelerini aynı tabakta bir araya getiren pratik bir fırın yemeği. Yoğurt sosunun servis sırasında eklenmesi ise sıcak tavuklu iç harçla ferah bir kontrast oluşturuyor.

Kabak mevsiminde klasik kabak yemeklarından farklı bir akşam yemeği hazırlamak isteyenler için temel tarif farklı sebze ve baharatlarla kolayca çeşitlendirilebilir.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
USDA – Food Safety and Inspection Service
USDA – FoodData Central

Evet, testosteron enjeksiyonları bulunuyor. Testosteron replasman tedavisi ya da kısa adıyla TRT; enjeksiyon, cilde uygulanan jel ve bazı ülkelerde farklı farmasötik formlarla uygulanabiliyor. Ancak testosteron, vitamin veya günlük kullanılan sıradan bir “performans takviyesi” değil. Hormon tedavisidir.

Tedavinin temel amacı, testosteron eksikliğine bağlı belirtileri bulunan ve laboratuvar ölçümlerinde testosteron düzeyinin sürekli düşük olduğu doğrulanan erkeklerde hormon düzeyini fizyolojik aralığa getirmektir. Sadece yorgunluk, isteksizlik veya tek bir düşük laboratuvar sonucu TRT başlamak için yeterli kabul edilmiyor. Endocrine Society, tanının uyumlu belirtilerle birlikte sürekli düşük testosteron değerlerine dayanması gerektiğini vurguluyor.

Testosteron eksikliği nasıl anlaşılır?

Testosteron düşüklüğünde cinsel istekte azalma, spontan ereksiyonlarda azalma, enerji düşüklüğü, kas kütlesinde azalma ve bazı kişilerde ruh hali değişiklikleri görülebilir. Ancak bu yakınmaların hiçbiri testosteron eksikliğine özgü değildir.

Uyku sorunları, obezite, bazı ilaçlar, kronik hastalıklar, depresyon ve başka hormonal bozukluklar da benzer şikâyetlere yol açabilir.

Bu nedenle tanı yalnızca belirtilere bakılarak konmaz.

Endocrine Society’nin 2026 tarihli açıklaması, hipogonadizm tanısında en az iki ayrı erken sabah açlık testosteron ölçümünü vurguluyor. Kullanılan laboratuvar yönteminin doğruluğu da değerlendirmede önem taşıyor.

Tek bir düşük testosteron sonucu yeterli mi?

Genellikle hayır.

Testosteron düzeyi gün içinde değişebilir. Hastalık, yetersiz uyku ve bazı geçici durumlar da ölçümü etkileyebilir. Bu yüzden beklenmedik düşük bir değer çoğunlukla farklı bir sabah tekrar ölçülür.

Total testosteronla klinik tablo birbiriyle uyuşmuyorsa veya testosteronu taşıyan SHBG proteini sonucu etkileyebilecek durumlar varsa serbest testosteronun değerlendirilmesi de gerekebilir.

Testosteron neden düşük, bunun da bulunması gerekir

Testosteron düşüklüğünün doğrulanması tedavinin yalnızca ilk basamağıdır.

Sorunun testislerden mi yoksa hipofiz ve hipotalamus gibi hormon üretimini yöneten merkezlerden mi kaynaklandığını anlamak için LH ve FSH gibi hormonlara bakılabilir. Klinik duruma göre prolaktin ve başka incelemeler de gündeme gelebilir.

Endocrine Society, doğrulanmış hipogonadizmde nedenin araştırılmasını ve primer hipogonadizm ile hipofiz-hipotalamus kaynaklı sekonder hipogonadizmin ayrılmasını öneriyor.

Testosteron iğnesi çeşitleri var mı?

Testosteron enjeksiyonlarının kısa, orta ve daha uzun etkili preparatları bulunuyor. Kullanılabilen etken madde ve preparatlar ülkeye göre farklılaşabiliyor.

Klinik kullanımda testosteron enantat, sipionat ve uzun etkili testosteron undekanoat gibi enjeksiyon preparatları bulunabiliyor. Tedavi aralığı kullanılan molekül ve ürüne göre değiştiği için bütün testosteron iğneleri aynı sıklıkta yapılmaz.

Doz ve enjeksiyon aralığının kişiye göre ayarlanması gerekir. Daha fazla testosteron kullanmak daha iyi tedavi anlamına gelmez.

İğne dışında testosteron tedavisi var mı?

Var.

Testosteron replasmanında en sık kullanılan seçeneklerden biri cilde uygulanan jellerdir. Enjeksiyonlar ise günlük uygulama gerektirmemeleri nedeniyle bazı hastalar açısından daha pratik olabilir.

FDA, onaylı testosteron ürünleri arasında enjeksiyonların yanı sıra topikal jel, transdermal yama ve bukkal preparatların da bulunduğunu belirtiyor.

Hangi formun daha uygun olduğu hastanın testosteron düzeyine, diğer hastalıklarına, yaşam tarzına, tedavi hedeflerine ve olası yan etkilere göre belirlenir.

İğne mi, jel mi?

Tek bir form herkes için en iyi seçenek değildir.

Enjeksiyonlar daha seyrek kullanılabilir. Bazı enjeksiyon rejimlerinde ise dozdan sonra testosteron düzeyinin yükselip bir sonraki doza doğru düşmesi nedeniyle dalgalanmalar oluşabilir.

Jeller daha düzenli kan düzeyleri sağlayabilir fakat günlük uygulanmaları gerekir. Ayrıca jel tamamen kuruyana ve önerilen önlemler alınana kadar başka kişilerin cildiyle temas etmemesine dikkat edilir.

EAU kılavuzu, testosteron jelleri ile uzun etkili testosteron undekanoat enjeksiyonlarını uygun tedavi seçenekleri arasında değerlendiriyor. Özellikle risk düzeyi yüksek kişilerde başlangıçta geri çekilmesi ve doz ayarı daha kolay olan preparatlar tercih edilebilir.

Testosteron iğnesi sperm üretimini artırır mı?

Hayır. Tam tersine dışarıdan verilen testosteron sperm üretimini baskılayabilir.

Vücuda testosteron verildiğinde beyin ve hipofiz, yeterli hormon bulunduğunu algılar. LH ve FSH üretiminin baskılanması testis içindeki testosteron konsantrasyonunu ve spermatogenezi azaltabilir. Bazı erkeklerde sperm sayısı çok ciddi biçimde düşebilir.

Bu nedenle çocuk sahibi olmayı planlayan bir erkeğin yalnızca düşük testosteron değerine bakılarak doğrudan TRT kullanması uygun değildir.

EAU, çocuk sahibi olmak isteyen erkeklerde testosteron tedavisinin kullanılmamasını güçlü biçimde öneriyor. Sekonder hipogonadizmin bazı türlerinde doğurganlığın korunması veya geri kazandırılması amacıyla gonadotropin tedavileri gibi farklı yaklaşımlar değerlendirilebiliyor.

Testosteron kas yapmak veya enerjiyi artırmak için kullanılabilir mi?

TRT’nin amacı normal testosteron düzeyine sahip kişilerin testosteronunu normalin üzerine çıkarmak değildir.

Tıbbi testosteron replasmanı ile kas geliştirme amacıyla yüksek doz anabolik-androjenik steroid kullanımını birbirinden ayırmak gerekir.

EAU, testosteron düzeyi normal olan erkeklerde testosteron tedavisinin kullanılmamasını öneriyor. (Uroweb)

Testosteron tedavisinin yan etkileri nelerdir?

En sık takip edilen sorunlardan biri hematokrit artışıdır. Hematokrit, kandaki alyuvarların toplam kan hacmine oranını gösterir.

Testosteron alyuvar üretimini artırabilir. Hematokritin aşırı yükselmesi halinde tedavinin dozunun veya uygulama şeklinin yeniden değerlendirilmesi gerekebilir.

EAU, testosteron tedavisi sırasında hematokritin izlenmesini ve yüzde 54’ün üzerine çıkmasının müdahale gerektirdiğini belirtiyor. Enjeksiyon preparatlarında hematokrit yükselmesinin topikal tedavilere göre daha sık görülebileceğine ilişkin veriler bulunuyor.

Tedavi sırasında ayrıca kişiye göre kan basıncı, testosteron düzeyi, prostat değerlendirmesi ve diğer laboratuvar parametreleri takip edilebilir.

Testosteron kalp krizi riskini artırıyor mu?

Bu konuda geçmişte önemli güvenlik tartışmaları yaşandı.

TRAVERSE adlı randomize kontrollü çalışmaya, hipogonadizm belirtileri bulunan ve iki testosteron ölçümü 300 ng/dL’nin altında olan, kalp-damar hastalığı bulunan veya yüksek kardiyovasküler risk taşıyan 45–80 yaşlarında 5.246 erkek alındı.

Ortalama 33 aylık izlemde majör kardiyovasküler olaylar testosteron grubunda yüzde 7,0, plasebo grubunda yüzde 7,3 oranında görüldü. Testosteron tedavisi ana kardiyovasküler sonlanım açısından plasebodan daha kötü bulunmadı. Bununla birlikte testosteron grubunda atriyal fibrilasyon, akut böbrek hasarı ve pulmoner emboli daha sık görüldü.

Bu çalışma bütün erkeklerde ve bütün testosteron preparatlarında sınırsız güvenlik kanıtı anlamına gelmiyor. Araştırmada transdermal testosteron jel kullanılmıştı ve çalışma belirli klinik özelliklere sahip erkekleri kapsıyordu.

FDA, TRAVERSE sonuçlarının ardından testosteron ürünlerinin kardiyovasküler etiketlemesinde değişiklik yaptı. Ayrıca testosteron ürünlerinin kan basıncını yükseltebildiğine ilişkin sınıf çapında uyarılar getirildi.

Kemikleri güçlendiriyor mu?

Testosteron eksikliği kemik yoğunluğunu olumsuz etkileyebilir ve TRT bazı erkeklerde kemik mineral yoğunluğunu artırabilir. Ancak kemik yoğunluğunun artması otomatik olarak daha az kırık anlamına gelmiyor.

TRAVERSE çalışmasının kırık alt analizinde 5.204 erkek değerlendirildi. Medyan 3,19 yıllık takipte klinik kırık testosteron grubunda yüzde 3,50, plasebo grubunda yüzde 2,46 oranında görüldü. Çalışma testosteron tedavisinin kırıkları azalttığını göstermedi; testosteron grubunda kırıklar daha fazla görüldü.

TRT’ye başlamadan önce neler değerlendirilebilir?

Klinik tabloya göre değerlendirme değişmekle birlikte testosteron tedavisi öncesinde şu başlıklar gündeme gelebilir:

Sabah total testosteron ölçümleri

Gerektiğinde serbest testosteron ve SHBG

LH ve FSH

Gerektiğinde prolaktin

Tam kan sayımı ve hematokrit

Kan basıncı

Yaşa ve bireysel riske göre prostat değerlendirmesi ve PSA

Çocuk sahibi olma planı

Uyku apnesi, kalp-damar hastalığı ve tromboz öyküsü

Kullanılan ilaçlar ve testosteron düşüklüğüne yol açabilecek hastalıklar

Bu değerlendirmelerin amacı yalnızca “testosteron düşük mü?” sorusuna yanıt vermek değildir. Düşüklüğün nedenini bulmak ve tedavinin yarar-risk dengesini belirlemek de gerekir.

TRT başladıktan sonra takip gerekiyor mu?

Evet.

Testosteron tedavisi başlanıp unutulan bir tedavi değildir. Belirtilerin düzelip düzelmediği, testosteron düzeyleri ve olası yan etkiler izlenir.

EAU; testosteron ve hematokritin tedavi başlangıcından sonra üçüncü, altıncı ve on ikinci aylarda, daha sonra ise genellikle yıllık olarak değerlendirilmesini öneriyor. Kişinin risklerine göre daha sık takip gerekebilir.

Testosteron düşük çıkarsa hemen iğne gerekir mi?

Hayır.

Öncelikle sonucun doğrulanması ve nedenin araştırılması gerekir. Bazı erkeklerde obezite, eşlik eden hastalıklar veya testosteronu etkileyen ilaçların ele alınması hormon düzeyinde iyileşmeye katkıda bulunabilir.

Gerçek ve semptomatik hipogonadizm doğrulandığında ise testosteron replasmanı uygun hastalarda etkili bir tedavi olabilir. Hangi preparatın kullanılacağı ve hedef testosteron düzeyi kişinin klinik durumuna göre belirlenir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel sağlık bilgilendirmesi amacı taşır. Testosteron reçeteli bir hormon tedavisidir; kan testi ve hekim değerlendirmesi olmadan başlanmamalıdır. Özellikle çocuk sahibi olmayı planlayanların TRT öncesinde bunu hekimine bildirmesi gerekir. İlacı hekime danışmadan başlatmayın, bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin.

KAYNAKLAR

Endocrine Society — Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: Clinical Practice Guideline, 2018

Endocrine Society — Statement on Testosterone Replacement Therapy, 2026

European Association of Urology — Sexual and Reproductive Health Guidelines: Male Hypogonadism, 2026

European Association of Urology — Sexual and Reproductive Health Guidelines: Male Infertility, 2026

U.S. Food and Drug Administration — Testosterone Information, 2026

Lincoff AM ve arkadaşları — Cardiovascular Safety of Testosterone-Replacement Therapy, New England Journal of Medicine, 2023
DOI: 10.1056/NEJMoa2215025

Snyder PJ ve arkadaşları — Testosterone Treatment and Fractures in Men with Hypogonadism, New England Journal of Medicine, 2024
DOI: 10.1056/NEJMoa2308836

Kamu kurumlarında görev yapan memur ve yöneticileri yakından ilgilendiren bir Sayıştay kararı yeniden gündeme geldi.

Sayıştay Temyiz Kurulunun 17 Nisan 2019 tarihli kararında, bir idare mahkemesi kararının uygulanmaması nedeniyle kurum bütçesinden ödenmek zorunda kalınan manevi tazminat ve mahkeme masrafları ele alındı.

Karar, mahkeme kararlarının uygulanmamasından doğan mali yükün her durumda kurum üzerinde bırakılmayabileceğini; şartları oluştuğunda kusurlu kamu görevlilerine rücu edilebileceğini göstermesi bakımından önem taşıyor.

OLAY BİR ÜNİVERSİTEDE YAŞANDI

Sayıştay kararına konu olay bir üniversitede meydana geldi.

İdare Mahkemesi tarafından verilen yürütmenin durdurulması kararının gereği yerine getirilmedi. İlgili kişi daha sonra manevi tazminat talebiyle yargıya başvurdu.

Yargılama sonucunda üniversite bütçesinden manevi tazminat ve mahkeme masraflarının ödenmesi gerekti.

Sayıştay Temyiz Kurulu önüne gelen uyuşmazlıkta ise bu ödemenin kamu bütçesi üzerinde bırakılıp bırakılamayacağı değerlendirildi.

KUSURLU KAMU GÖREVLİSİNE RÜCU GÜNDEME GELDİ

Sayıştay Temyiz Kurulunun değerlendirmesinde dikkat çeken nokta, tazminatın ilk aşamada üniversite bütçesinden ödenmiş olması değil, daha sonra sorumlulara rücu edilmesi meselesi oldu.

Kararda, mahkeme kararını uygulamayan ve kusurlu davranışıyla kurumun tazminat ve mahkeme masrafı ödemesine neden olan kamu görevlileri bakımından mali sorumluluk doğabileceği kabul edildi.

Başka bir ifadeyle vatandaş veya ilgili kişi tazminatını doğrudan kamu görevlisinden almak zorunda değil. Tazminat kurum tarafından ödenebilir; ancak şartları varsa kurumun ödediği tutar sorumlu kamu görevlisine rücu edilebilir.

HER MEMUR OTOMATİK OLARAK ÖDEME YAPACAK ANLAMINA GELMİYOR

Kararın en önemli ayrıntılarından biri de burada ortaya çıkıyor.

“Mahkeme kararı uygulanmadı, dolayısıyla herhangi bir memur otomatik olarak tazminatı cebinden öder” şeklinde bir sonuç çıkarmak doğru değil.

Kişisel mali sorumluluk bakımından kamu görevlisinin kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizliği ile ortaya çıkan zarar arasındaki bağlantının değerlendirilmesi gerekiyor.

Dolayısıyla sorumluluğun hangi kamu görevlisine ait olduğu ve zararın hangi işlem veya ihmalle meydana geldiği somut olayın özelliklerine göre belirleniyor.

657 SAYILI KANUN NE DİYOR?

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 12. maddesi kamu görevlilerinin kişisel sorumluluğuna ilişkin önemli bir düzenleme içeriyor.

Buna göre devlet memurunun kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizliği sonucunda idarenin zarara uğraması halinde zararın ilgili memur tarafından karşılanması esas kabul ediliyor.

Kanunun 13. maddesinde ise kişilerin kamu hukukuna tabi görevlerden kaynaklanan zararları nedeniyle esas olarak ilgili kamu kurumu aleyhine dava açması öngörülüyor. Kurumun genel hükümlere göre sorumlu personele rücu hakkı ise saklı tutuluyor.

MAHKEME KARARLARINDA 30 GÜN KURALI

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 28. maddesi de kamu idarelerine açık bir yükümlülük getiriyor.

Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının gereklerine göre idarenin gecikmeksizin işlem tesis etmesi veya eylemde bulunması gerekiyor.

Kanunda belirtilen süre, kural olarak kararın idareye tebliğinden itibaren 30 günü geçemiyor.

Bu nedenle bir yargı kararının idareye ulaşmasının ardından kararın uygulanıp uygulanmayacağı konusunda sınırsız bir idari takdir yetkisinden söz edilemiyor.

REKTÖR, BAŞHEKİM, MÜDÜR VE DİĞER YÖNETİCİLERİ DE İLGİLENDİRİYOR

Kararın önemi yalnızca klasik anlamda memurlar açısından değil, kamu kurumlarında kararların uygulanmasından sorumlu yöneticiler açısından da ortaya çıkıyor.

Üniversitelerde, hastanelerde, bakanlıklarda, belediyelerde ve diğer kamu kurumlarında mahkeme kararlarının gereğini yerine getirme konusunda görev ve yetkisi bulunan yöneticilerin, kararları süresi içinde değerlendirmesi önem taşıyor.

Ancak bir kişinin yalnızca rektör, başhekim, müdür veya başka bir yönetici unvanını taşıması tek başına kişisel mali sorumluluk doğurduğu anlamına gelmiyor.

Somut olayda kararın uygulanmasından kimin sorumlu olduğu, kişinin yetkisi, kusuru ve ortaya çıkan kamu zararıyla bağlantısı ayrıca değerlendirilmek zorunda.

KAMU BÜTÇESİNDEN ÇIKAN HER PARA KAMU ZARARI DEĞİL

Burada önemli bir hukuki ayrım daha bulunuyor.

Bir kamu kurumunun mahkeme kararı üzerine tazminat ödemesi tek başına otomatik olarak kamu görevlisinin sorumluluğunu doğurmuyor.

Önemli olan, kamu kaynağındaki azalmanın mevzuata aykırı ve kusurlu bir işlem veya ihmalden kaynaklanıp kaynaklanmadığının belirlenmesi.

Sayıştay'ın yaklaşımı, mahkeme kararının uygulanmaması nedeniyle kurumun normal şartlarda katlanmayacağı bir tazminat veya mahkeme gideriyle karşılaşması durumunda, şartları oluşmuşsa sorumlulara rücu edilmesinin gündeme gelebileceğini gösteriyor.

KARAR YENİ DEĞİL, YENİDEN GÜNDEME GELDİ

Sosyal medyada paylaşılan içerik nedeniyle karar yeni verilmiş gibi algılanabilir.

Ancak söz konusu Sayıştay Temyiz Kurulu kararının tarihi 17 Nisan 2019.

Kararın künyesinde Temyiz Kurulu, 2. Daire, Dosya No: 44427 ve Tutanak No: 46125 bilgileri bulunuyor.

Dolayısıyla gelişmeyi “Sayıştay'dan yeni karar” şeklinde değil, “Sayıştay kararı yeniden gündemde” şeklinde haberleştirmek daha doğru.

KAMU GÖREVLİLERİ AÇISINDAN NEDEN ÖNEMLİ?

Karar, kamu görevlilerinin yalnızca yaptıkları işlemlerden değil, yerine getirmeleri gereken bir işlemi yapmamalarından da mali sonuç doğabileceğini göstermesi bakımından dikkat çekiyor.

Özellikle kesinleşmiş veya uygulanması gereken yargı kararlarının gereğinin yerine getirilmemesi nedeniyle kamu kurumunun tazminat, faiz veya yargılama gideri ödemek zorunda kalması halinde kişisel mali sorumluluk ve rücu tartışması gündeme gelebiliyor.

Bu nedenle mahkeme kararlarının ilgili birimlere zamanında ulaştırılması, kararın gereğini yerine getirmekle görevli makamın belirlenmesi ve yasal sürelerin titizlikle takip edilmesi kamu kurumları açısından büyük önem taşıyor.

Kısacası Sayıştay kararı, “Her tazminatı memur cebinden öder” şeklinde genel bir kural getirmiyor. Ancak bir kamu görevlisinin kusurlu şekilde mahkeme kararını uygulamaması nedeniyle kurumun zarara uğraması halinde, şartları oluştuğunda ödenen tutarın sorumlu personele rücu edilmesinin mümkün olabileceğini ortaya koyuyor.

KAYNAKLAR

T.C. Sayıştay Başkanlığı
Sayıştay Temyiz Kurulu, 17.04.2019 tarihli karar, Tutanak No: 46125, Dosya No: 44427
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, Madde 28
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, Madde 12 ve 13
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu
Devlete ve Kişilere Memurlarca Verilen Zararların Nevi ve Miktarlarının Tespiti, Takibi, Amirlerin Sorumlulukları, Yapılacak Diğer İşlemler Hakkında Yönetmelik

Kan tahlilinde sık karşılaşılan kafa karıştırıcı sonuçlardan biri şudur:

Açlık kan şekeri normaldir ancak HbA1c yüksek çıkar.

İlk bakışta iki testin birbiriyle çeliştiği düşünülebilir. Oysa bu durum mümkün.

Çünkü açlık kan şekeri ile HbA1c aynı şeyi ölçmez.

American Diabetes Association’ın (ADA) 2026 standartlarında da HbA1c, açlık plazma glukozu ve oral glukoz tolerans testinin diyabet ve prediyabet tanısında kullanılabileceği ancak bu testlerin her zaman aynı kişileri saptamadığı belirtiliyor.

AÇLIK KAN ŞEKERİ İLE HbA1c ARASINDAKİ FARK NEDİR?

Açlık kan şekeri, en az 8 saat kalori alınmadıktan sonra ölçülen kandaki glukoz düzeyidir.

Başka bir ifadeyle kan şekerinin belirli bir andaki durumunu gösterir.

HbA1c ise farklı çalışır.

Kandaki glukoz zaman içerisinde kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobine bağlanır. HbA1c testi bu glikozillenmiş hemoglobinin oranını ölçerek son yaklaşık 2–3 aylık kan şekeri düzeyleri hakkında bilgi verir.

Bu nedenle sabah ölçülen açlık glukozu normal olduğu halde günün başka saatlerinde, özellikle yemeklerden sonra kan şekeri yükseliyorsa HbA1c daha yüksek bulunabilir.

Ancak sonuçlar arasındaki farkın tek açıklaması bu değildir.

2026 HbA1c DEĞERLERİ NASIL SINIFLANDIRILIYOR?

ADA'nın 2026 kriterlerine göre gebe olmayan yetişkinlerde:

HbA1c:
Normal: %5,7'nin altında
Prediyabet: %5,7–6,4
Diyabet: %6,5 ve üzeri

Açlık plazma glukozu:
Normal: 100 mg/dL'nin altında
Prediyabet: 100–125 mg/dL
Diyabet: 126 mg/dL ve üzeri

75 gram oral glukoz tolerans testinin ikinci saatinde:
Normal: 140 mg/dL'nin altında
Prediyabet: 140–199 mg/dL
Diyabet: 200 mg/dL ve üzeri

Bu eşikler gebe olmayan kişiler için geçerlidir.

Önemli nokta şudur:

Tek bir test sonucunun diyabet tanısı için nasıl kullanılacağı kişinin belirtilerine ve klinik durumuna bağlıdır.

Belirgin hiperglisemi ve klasik belirtiler bulunmuyorsa diyabet tanısının doğrulayıcı testle teyit edilmesi gerekir.

HbA1c YÜKSEK, AÇLIK ŞEKERİ NORMAL İSE DİYABET VAR MIDIR?

Mutlaka değil.

Ancak sonuç görmezden de gelinmemelidir.

Örneğin açlık glukozu 95 mg/dL olduğu halde HbA1c %6,0 çıkabilir.

Bu durumda açlık şekeri normal aralıkta olmasına rağmen HbA1c prediyabet aralığındadır.

ADA, farklı testlerin sonuçları tanı eşikleri açısından birbiriyle uyuşmadığında, eşik üzerinde bulunan testin zamanında tekrarlanmasını ve sonucu etkileyebilecek faktörlerin değerlendirilmesini öneriyor.

Daha önemli bir örnek de verilebilir.

Bir kişinin HbA1c değeri iki ayrı doğrulayıcı ölçümde %6,5 veya üzerinde bulunurken açlık şekeri 126 mg/dL'nin altında kalabilir.

ADA 2026 standartlarına göre uygun koşullarda tekrarlanan HbA1c değerinin diyabet eşiğini doğrulaması durumunda açlık şekerinin normal olması diyabet tanısını tek başına dışlamaz.

Bu nedenle yalnızca “açlık şekerim normal, diyabet olamam” yaklaşımı doğru değildir.

YEMEK SONRASI ŞEKER YÜKSELMELERİ GÖZDEN KAÇABİLİR

Açlık glukozunun normal olması gün boyunca kan şekerinin hiçbir zaman yükselmediğini göstermez.

Bazı kişilerde ilk metabolik bozukluklardan biri yemeklerden sonraki glukoz yükselmeleri olabilir.

Sabah açlık ölçümü bu yükselmeleri yakalamayabilir.

HbA1c ise daha uzun dönem glukoz maruziyetinden etkilendiği için farklı bir tablo gösterebilir.

Bu nedenle bazı kişilerde hekim oral glukoz tolerans testi gibi başka değerlendirmeler isteyebilir.

ADA ayrıca 75 gram OGTT'nin ikinci saat glukoz ölçümünün bazı kişilerde prediyabet ve diyabeti açlık glukozu veya HbA1c'den daha fazla saptayabildiğini belirtiyor.

HbA1c HER ZAMAN GERÇEK KAN ŞEKERİNİ GÖSTERİR Mİ?

Hayır.

HbA1c son derece yararlı bir test olmakla birlikte bazı durumlarda gerçek glukoz düzeyiyle uyumsuz sonuç verebilir.

Bunun nedeni HbA1c'nin yalnızca kandaki glukozdan değil, kırmızı kan hücrelerinin ve hemoglobinin özelliklerinden de etkilenebilmesidir.

DEMİR EKSİKLİĞİ HbA1c'Yİ ETKİLEYEBİLİR Mİ?

Evet.

Özellikle demir eksikliği anemisinde HbA1c gerçek kan şekeri düzeyinden daha yüksek ölçülebilir.

Bu nedenle açlık ve diğer glukoz ölçümleri normal olduğu halde HbA1c beklenmedik biçimde yüksekse kişinin kan sayımı ve demir durumu da klinik değerlendirmede dikkate alınabilir.

Ancak yüksek HbA1c görülen herkesin demir eksikliği olduğu sonucuna varılmamalıdır.

KAN KAYBI VE KAN TRANSFÜZYONU DA SONUCU DEĞİŞTİREBİLİR

Kırmızı kan hücrelerinin yaşam süresini değiştiren durumlar HbA1c sonucunu etkileyebilir.

Yakın zamanda önemli kan kaybı yaşanması, kan transfüzyonu yapılması, bazı anemi türleri, hemoliz, eritropoietin tedavisi ve hemodiyaliz bunlar arasında yer alabilir.

Bu durumlarda HbA1c gerçek glukoz maruziyetini doğru biçimde yansıtmayabilir.

HEMOGLOBİN VARYANTLARI NEDEN ÖNEMLİ?

Bazı kalıtsal hemoglobin farklılıkları kullanılan laboratuvar yöntemine bağlı olarak HbA1c ölçümünü etkileyebilir.

Talasemi ve orak hücre hastalığıyla ilişkili bazı hemoglobin varyantları buna örnektir.

ADA, HbA1c ile kan glukozu arasında sürekli ve belirgin bir uyumsuzluk olduğunda testlerden birinde analitik sorun veya biyolojik etkileşim bulunup bulunmadığının araştırılmasını öneriyor.

GEBELİKTE AYNI EŞİKLER KULLANILIR MI?

Gebelikte diyabet değerlendirmesi farklıdır.

Özellikle gebeliğin ikinci ve üçüncü trimesterinde HbA1c ile gerçek glukoz arasındaki ilişki değişebileceğinden standart HbA1c eşiklerini tek başına kullanmak doğru değildir.

Gebelik diyabeti için özel tarama ve tanı yöntemleri uygulanır.

BÖBREK VE KARACİĞER HASTALIKLARI HbA1c'Yİ ETKİLEYEBİLİR Mİ?

Bazı ileri böbrek ve karaciğer hastalıkları HbA1c'nin yorumunu güçleştirebilir.

Özellikle böbrek yetmezliği, hemodiyaliz, anemi veya eritropoietin kullanımı birlikte bulunduğunda HbA1c gerçek kan şekeriyle uyumsuz olabilir.

Bu nedenle sonuç her zaman kişinin genel klinik durumu içinde değerlendirilmelidir.

HbA1c YÜKSEK ÇIKTIĞINDA NE YAPILIR?

İlk adım kendi kendine diyabet tanısı koymak veya yalnızca internetten bulunan değerlere bakarak tedaviye başlamak değildir.

Hekim sonuçları kişinin yaşı, belirtileri, diyabet risk faktörleri, kullanılan ilaçlar ve diğer laboratuvar sonuçlarıyla birlikte değerlendirir.

Gerekirse:

HbA1c tekrarlanabilir.

Açlık plazma glukozu yeniden ölçülebilir.

75 gram oral glukoz tolerans testi yapılabilir.

Kan sayımı ve demir parametreleri değerlendirilebilir.

HbA1c'yi etkileyebilecek hemoglobin veya kırmızı kan hücresi sorunları araştırılabilir.

Belirli durumlarda fruktozamin veya glike albümin gibi alternatif göstergeler düşünülebilir.

Hangi testin gerekli olduğu kişiden kişiye değişir.

EVDE ŞEKER ÖLÇÜMÜ DİYABET TANISI KOYDURUR MU?

Ev tipi glukometreler özellikle diyabetli kişilerin günlük glukoz takibinde yararlı olabilir.

Ancak diyabet tanısı yalnızca evde yapılan parmak ucu ölçümlerine dayanarak konulmamalıdır.

Tanıda standardize edilmiş laboratuvar testleri ve klinik değerlendirme kullanılmalıdır.

Benzer şekilde sürekli glukoz ölçüm sistemleri de yararlı bilgiler sağlayabilse de ADA 2026, CGM'nin prediyabet veya diyabet taraması ve tanısında kullanılmasını desteklemek için şu anda yeterli kanıt bulunmadığını belirtiyor.

HANGİ BELİRTİLER VARSA DEĞERLENDİRME GECİKTİRİLMEMELİ?

Sık idrara çıkma, aşırı susama, açıklanamayan kilo kaybı, belirgin halsizlik veya yüksek kan şekeriyle uyumlu başka belirtiler varsa sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Özellikle çok yüksek kan şekeriyle birlikte kusma, karın ağrısı, hızlı veya derin solunum, bilinç değişikliği gibi ciddi belirtiler acil değerlendirme gerektirir.

SONUÇ: İKİ TEST BİRBİRİNİN AYNI DEĞİL

HbA1c ile açlık kan şekeri farklı zaman aralıklarını ve glukoz metabolizmasının farklı yönlerini gösterir.

Bu nedenle birinin normal, diğerinin yüksek olması mümkündür.

Ancak belirgin uyumsuzluk yalnızca “testler farklı ölçüyor” denilerek geçiştirilmemelidir.

Yemek sonrası glukoz yükselmelerinden demir eksikliğine, hemoglobin varyantlarından kırmızı kan hücresi yaşam süresini etkileyen durumlara kadar farklı nedenler araştırılabilir.

Özellikle diyabet sınırına ulaşan bir HbA1c sonucu varsa tanı, uygun doğrulama ve klinik değerlendirme ile netleştirilmelidir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve kişisel tanı veya tedavi önerisi değildir. HbA1c veya kan şekeri sonuçlarınızı kullanılan laboratuvar yöntemi, tıbbi geçmişiniz ve diğer tetkiklerinizle birlikte hekiminiz değerlendirmelidir.

KAYNAKLAR

American Diabetes Association. Standards of Care in Diabetes—2026. Diagnosis and Classification of Diabetes. Diabetes Care. 2026;49(Suppl 1):S27 ve devamı. DOI: 10.2337/dc26-S002.

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). The A1C Test & Diabetes.

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Diabetes & Prediabetes Tests.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi (SBÜ) Hamidiye Yaşam Bilimleri Fakültesi Psikoloji Bölümü öğretim üyesi Dr. Öğr. Üyesi Merve Armağan Boğatekin, kişilik ve sosyal psikoloji alanında faaliyet gösteren Society for Personality and Social Psychology (SPSP) tarafından verilen 2026 International Bridge-Building Award’a layık görüldü.

SPSP, 2026 yılı ödül duyurusunda Boğatekin’i International Bridge-Building Award sahibi olarak açıkladı.

Boğatekin, “Micro-Bridges: Building a Global Pipeline for Underrepresented Scholars in Psychology” adlı projesiyle ödüle değer görüldü. Proje, psikoloji alanında yeterince temsil edilmeyen araştırmacılar için uluslararası akademik bağlantıların ve bilimsel iş birliklerinin geliştirilmesini hedefliyor.

“MICRO-BRIDGES” PROJESİNE ULUSLARARASI DESTEK

SPSP’nin duyurusuna göre ödül, Dr. Öğr. Üyesi Merve Armağan Boğatekin’in “Micro-Bridges: Building a Global Pipeline for Underrepresented Scholars in Psychology” projesine verildi.

Projenin odağında, psikoloji alanında yeterince temsil edilmeyen araştırmacıların uluslararası bilimsel ağlarla daha güçlü bağlantılar kurabilmesi ve küresel akademik topluluk içindeki etkileşimlerinin geliştirilmesi bulunuyor.

International Bridge-Building Award programı da kişilik ve sosyal psikoloji alanında farklı ülkelerden araştırmacılar arasındaki iletişimi, akademik değişimi ve ortaklıkları geliştirmeyi amaçlıyor.

Program özellikle ana akım kişilik ve sosyal psikoloji araştırmalarıyla bağlantısı daha sınırlı kalmış ülkeler ve bölgelerdeki araştırmacılarla yeni akademik köprülerin kurulmasını teşvik ediyor.

1.500 DOLARLIK PROJE DESTEĞİ

International Bridge-Building Award kapsamında ödüllendirilen proje için 1.500 dolarlık destek sağlanıyor. Program koşullarına göre uygun projeler için ayrıca 1.000 dolara kadar seyahat bütçesi de talep edilebiliyor.

Değerlendirme sürecinde projelerin SPSP’nin uluslararasılaşmasına nasıl katkı sağlayacağı; yeterince temsil edilmeyen ülkelerdeki araştırmacılarla iletişim, akademik değişim ve ortaklıkları nasıl geliştireceği dikkate alınıyor.

Bu yönüyle ödül yalnızca bireysel akademik başarıyı değil, uluslararası bilimsel iş birliğine dönüşebilecek projelerin geliştirilmesini de destekliyor.

SBÜ’DE SOSYAL PSİKOLOJİ ALANINDA ÇALIŞIYOR

Dr. Öğr. Üyesi Merve Armağan Boğatekin, Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hamidiye Yaşam Bilimleri Fakültesi Psikoloji Bölümü Sosyal Psikoloji Anabilim Dalında akademik çalışmalarını sürdürüyor.

Boğatekin’in 2026 International Bridge-Building Award’a layık görülmesi, SBÜ’de yürütülen psikoloji çalışmalarının uluslararası akademik platformlardaki görünürlüğü açısından da dikkat çeken bir başarı oldu.

REKTÖR AYDIN’DAN TEBRİK

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Kemalettin Aydın, Dr. Öğr. Üyesi Merve Armağan Boğatekin’i uluslararası başarısı dolayısıyla tebrik etti.

Aydın mesajında şu ifadelere yer verdi:

“Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hamidiye Yaşam Bilimleri Fakültesi Psikoloji Bölümü öğretim üyemiz Dr. Öğr. Üyesi Merve Armağan Boğatekin’in, ‘Micro-Bridges: Building a Global Pipeline for Underrepresented Scholars in Psychology’ projesiyle Society for Personality and Social Psychology (SPSP) tarafından verilen 2026 International Bridge-Building Award’a layık görülmesinden büyük memnuniyet duydum.

Psikoloji alanında farklı ülkelerden ve yeterince temsil edilmeyen akademik topluluklardan araştırmacılar arasında yeni bilimsel köprüler kurmayı hedefleyen hocamızın bu başarısını kıymetli buluyorum.

Üniversitemizin bilimsel üretiminin uluslararası ölçekte karşılık bulması, akademisyenlerimizin yalnızca kendi alanlarına değil, küresel bilimsel iş birliğinin gelişmesine de katkı sunması bizler için ayrıca değerlidir.

Dr. Öğr. Üyesi Merve Armağan Boğatekin’i bu anlamlı uluslararası başarısından dolayı gönülden tebrik ediyor; projesinin yeni bilimsel ortaklıklara ve ülkemizin akademik görünürlüğüne katkı sağlamasını temenni ediyorum.”

ULUSLARARASI AKADEMİK KÖPRÜLER KURMAYI AMAÇLIYOR

International Bridge-Building Award, yalnızca bireysel akademik başarıya verilen bir ödül olarak konumlanmıyor. Program, ülkeler, kültürler ve araştırma toplulukları arasında yeni bilimsel bağlantılar oluşturabilecek girişimlerin hayata geçirilmesine katkı sağlamayı hedefliyor.

Merve Armağan Boğatekin’in “Micro-Bridges: Building a Global Pipeline for Underrepresented Scholars in Psychology” projesi de bu amaç doğrultusunda psikoloji alanında yeterince temsil edilmeyen araştırmacıların uluslararası bilimsel ağlara katılımını güçlendirmeyi ve araştırmacılar arasında yeni akademik bağlantılar kurulmasını hedefliyor.

SPSP tarafından verilen 2026 International Bridge-Building Award’ın Sağlık Bilimleri Üniversitesi’nden bir akademisyene verilmesi, Türkiye’den yürütülen psikoloji çalışmalarının uluslararası görünürlüğü açısından da önemli bir gelişme olarak öne çıkıyor.

Pamukkale Üniversitesi (PAÜ), Yükseköğretim Kalite Kurulu (YÖKAK) tarafından gerçekleştirilen değerlendirme sürecinin ardından “Tam Akreditasyon” almaya hak kazandı.

Üniversite tarafından 8 Eylül 2026 tarihinde duyurulan gelişme, PAÜ’nün kurumsal kalite güvence sistemi açısından önemli bir aşama olarak değerlendirildi.

PAÜ Rektörü Prof. Dr. Mahmud Güngör de tam akreditasyon kararına ilişkin yaptığı açıklamada, elde edilen sonucun üniversitenin uzun süredir devam eden kalite çalışmalarının bir ürünü olduğunu belirtti.

EĞİTİMDEN ARAŞTIRMAYA KAPSAMLI DEĞERLENDİRME

YÖKAK’ın kurumsal akreditasyon süreci yalnızca üniversitedeki belirli bir bölüm veya programın değerlendirilmesi anlamına gelmiyor.

Kurumsal düzeyde yürütülen süreçte üniversitelerin eğitim ve öğretim, araştırma ve geliştirme, toplumsal katkı, liderlik, yönetişim ve kalite güvence sistemleri bütüncül bir yaklaşımla değerlendiriliyor.

Pamukkale Üniversitesi de gerçekleştirilen değerlendirme sürecinin ardından “Tam Akreditasyon” almaya hak kazandı.

Üniversitenin açıklamasına göre Rektör Prof. Dr. Mahmud Güngör, kararın PAÜ’nün eğitim-öğretim, araştırma-geliştirme, toplumsal katkı ve yönetim alanlarında geliştirdiği kalite kültürünün önemli bir göstergesi olduğunu ifade etti.

GÜNGÖR: ORTAK EMEĞİN SONUCU

Rektör Güngör, elde edilen başarıda üniversitenin farklı bileşenlerinin katkısına dikkat çekti.

Senato üyeleri, akademik ve idari personel, Kalite ve Veri Yönetimi Uygulama ve Araştırma Merkezi (KAVDEM), Kalite Komisyonu, öğrenciler, mezunlar ve üniversitenin dış paydaşlarının sürece katkı sunduğunu belirten Güngör, tam akreditasyonun ortak çalışma kültürünün bir sonucu olduğunu vurguladı.

PAÜ yönetimi, alınan kararın yalnızca mevcut kalite çalışmalarının değerlendirilmesi açısından değil, üniversitenin bundan sonraki hedefleri bakımından da önemli olduğuna dikkat çekiyor.

YENİ HEDEFLER BELİRLENDİ

Pamukkale Üniversitesi, tam akreditasyon sonrasında kalite çalışmalarını sürdürmeyi hedefliyor.

Rektör Güngör’ün açıklamasına göre üniversitenin önümüzdeki dönemdeki öncelikleri arasında eğitim ve araştırmada niteliğin daha da yükseltilmesi, uluslararası akademik görünürlüğün güçlendirilmesi ve bilimsel üretimin toplumsal faydaya dönüştürülmesi bulunuyor.

Üniversite yönetimi ayrıca daha güçlü bilimsel üretim, daha yüksek toplumsal katkı ve uluslararası akademik iş birliklerinin geliştirilmesini kalite yolculuğunun sonraki aşamaları arasında gösteriyor.

“TAM AKREDİTASYON” NE ANLAMA GELİYOR?

Burada önemli bir ayrım bulunuyor.

Pamukkale Üniversitesi’nin aldığı YÖKAK Tam Akreditasyonu, üniversitedeki bütün fakülte ve bölümlerin ayrı ayrı program akreditasyonu aldığı anlamına gelmiyor.

Program akreditasyonu ile kurumsal akreditasyon farklı değerlendirme süreçlerini ifade ediyor.

YÖKAK’ın kurumsal akreditasyon yaklaşımında yükseköğretim kurumunun kalite güvence mekanizmaları ve temel faaliyet alanları kurum bütününde değerlendiriliyor.

Dolayısıyla PAÜ açısından açıklanan karar, üniversitenin kurumsal akreditasyon sürecinin “Tam Akreditasyon” kararıyla sonuçlandığını gösteriyor.

PAÜ’DE PROGRAM AKREDİTASYONLARI DA SÜRÜYOR

Pamukkale Üniversitesi’nde kurumsal akreditasyon çalışmalarının yanı sıra program düzeyindeki akreditasyon süreçleri de yürütülüyor.

Üniversitenin Ocak 2026’da yaptığı açıklamaya göre dört meslek yüksekokulundaki yedi program daha Mesleki Eğitim Değerlendirme ve Akreditasyon Derneği (MEDEK) tarafından akreditasyon belgesi almaya hak kazanmıştı.

Bu gelişmeyle PAÜ’de akredite program sayısının 18’e yükseldiği açıklanmıştı.

Kurumsal akreditasyon kararının ise program bazındaki bu akreditasyonlardan ayrı olarak, Pamukkale Üniversitesinin kurum bütünündeki kalite güvence sistemine ilişkin YÖKAK değerlendirmesini ifade ettiği belirtiliyor.

YKS Kılavuzu Hangi Durumları Kapsıyor?

YKS Kılavuzu’nun 4.3 maddesine göre, merkezi yerleştirme ile bir programa yerleşen adayın kayıt yaptıramaması halinde durumun nedeni önem taşıyor.

Tercih aşamasında önceden bilinmesi mümkün olmayan;

• Sağlık kurulu raporunun olumsuz çıkması,
• Güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlanması,
• Arşiv araştırmasının olumsuz olması,
• Mülakatta başarısız olunması,
• İntibak eğitiminin olumsuz sonuçlanması,
• Sonradan tespit edilen bedensel yetersizlikler

gibi nedenlerle kaydı yapılamayan adayların durumu ÖSYM tarafından yeniden değerlendiriliyor.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Askeri Bölümlerinde Elenenler Nasıl Başvuru Yapacak?

Kılavuza göre adayların, kayıt süresinin bitimini takip eden 15 gün içinde gerekli resmi belgeler ve dilekçeyle ÖSYM’ye başvurması gerekiyor.

Başvuru sonrasında adayın tercih listesi yeniden inceleniyor. Puanının yettiği ilk alt tercihe, gerekli şartları sağlaması halinde kontenjan harici yerleştirme yapılabiliyor.

Alt Tercihlere Yerleştirme Nasıl Yapılıyor?

ÖSYM, adayın yerleştiği programdan sonraki tercihlerini tek tek inceliyor. Adayın puanının yeterli olduğu ilk programa yerleştirme işlemi gerçekleştiriliyor. Böylece askeri programa kayıt yaptıramayan adayın yükseköğretim hakkını tamamen kaybetmesinin önüne geçilebiliyor.

Boy ve Kilo Şartını Taşımayanlar Bu Haktan Yararlanamıyor

YKS Kılavuzu önemli bir istisnaya da dikkat çekiyor. Boy, kilo ve benzeri tercih aşamasında aday tarafından bilinebilecek şartları taşımadığı halde tercih yapanlar, alt tercihlere yerleştirme uygulamasından yararlanamıyor.

Bu nedenle Sağlık Bilimleri Üniversitesi’nin MSB ve İçişleri Bakanlığı nam ve hesabına öğrenci alan programlarını tercih edecek adayların, yalnızca başarı sıralarını değil, başvuru şartlarını da ayrıntılı şekilde incelemeleri öneriliyor.

D vitamini ve K vitamini aynı anda alınabilir. İki vitamin arasında bilinen, sağlıklı kişilerde birlikte kullanılmalarını engelleyen doğrudan bir etkileşim bulunmuyor. Ancak son yıllarda yaygınlaşan “D vitamini kullanıyorsanız mutlaka K2 de almalısınız” önerisi, mevcut klinik kanıtların söylediğinden daha kesin bir ifade.

D vitamini bağırsaklardan kalsiyum emilimini artırır ve kemik mineralizasyonunun sürdürülmesine katkıda bulunur. K vitamini ise normal kan pıhtılaşmasında görev yapan proteinlerin yanı sıra osteokalsin gibi kemikle ilişkili bazı proteinlerin etkinleşmesi için gereklidir.

D vitamini ile K vitamini neden birlikte anılıyor?

Bu iki vitaminin birlikte konuşulmasının temelinde kalsiyum metabolizması bulunuyor.

D vitamini, vücudun kalsiyumu bağırsaklardan emmesine yardımcı olur. K vitamini ise kemik dokusunda bulunan osteokalsin ve damar duvarlarında bulunan matrix Gla proteini gibi bazı proteinlerin çalışabilmesi için gereklidir.

Bu biyolojik ilişki, özellikle K2 vitamini içeren takviyelerin D vitaminiyle birlikte kullanılmasının kemik sağlığına ek fayda sağlayabileceği fikrini doğurdu.

Mekanizma bilimsel açıdan makul olsa da bir mekanizmanın varlığı tek başına takviyenin herkeste klinik yarar sağlayacağını göstermez.

D vitamini alırken K2 almak zorunlu mu?

Mevcut veriler sağlıklı bir kişinin yalnızca D vitamini kullandığı için rutin olarak K2 takviyesi almak zorunda olduğunu göstermiyor.

Randomize çalışmaların değerlendirildiği bazı meta-analizlerde D vitamini ile K vitamininin birlikte kullanılmasının bazı kemik mineral yoğunluğu ölçümlerini iyileştirebildiği bildirildi. Bununla birlikte çalışmalar kullanılan K vitamini formu, dozları, katılımcı özellikleri ve tedavi süreleri açısından oldukça farklı.

K2 üzerine yapılan çalışmaların önemli bir bölümü ayrıca osteoporozu bulunan veya menopoz sonrası dönemdeki kadınlar gibi seçilmiş gruplarda gerçekleştirildi. Bu nedenle sonuçları sağlıklı toplumun tamamına doğrudan uygulamak doğru değil.

K2 kemik kırıklarını önlüyor mu?

K2 takviyesinin kemik metabolizması üzerinde biyolojik etkileri gösterilmiş durumda. Özellikle osteokalsinin karboksilasyonu adı verilen süreç üzerinde belirgin etkisi bulunuyor.

Bazı araştırmalarda bel omurgası kemik mineral yoğunluğunda iyileşme rapor edildi. Buna karşılık kırık riskinin gerçekten azalıp azalmadığı konusunda çalışmalar daha tutarsız.

Bu nedenle K2 takviyesini osteoporozun standart tedavilerinin yerine koymak veya yalnızca K2 kullanarak kırıkların önlenebileceğini söylemek mevcut kanıtların ötesine geçer.

K2 damarları kireçlenmeden korur mu?

K2 ile ilgili en çok ilgi çeken iddialardan biri damar kireçlenmesini azaltabileceği yönünde.

Matrix Gla proteini adı verilen K vitaminine bağımlı bir proteinin damar kalsifikasyonunda görev alabileceği biliniyor. Bu nedenle K vitamininin damar duvarında kalsiyum birikimini sınırlayabileceği araştırılıyor.

Randomize kontrollü çalışmaların değerlendirildiği bazı meta-analizler K vitamini takviyesinin belirli damar kalsifikasyonu ölçümlerinde olumlu sonuç verebileceğini düşündürdü. Ancak kronik böbrek hastalığı gibi özel gruplardaki çalışmalar dahil edildiğinde radyolojik kalsifikasyon sonuçlarının her zaman iyileşmediği görülüyor.

K2 takviyesinin kalp krizi veya felci önlediği şeklinde kesin bir klinik sonuç henüz ortaya konmuş değil.

D vitamini herkese yüksek dozda gerekli mi?

Hayır.

Endocrine Society’nin 2024 klinik kılavuzu, belirli bir eksiklik veya başka tıbbi gereklilik bulunmayan sağlıklı yetişkinlerde önerilen günlük miktarların üzerinde rutin D vitamini kullanımını desteklemiyor.

Genel beslenme referanslarına göre 19–70 yaş arasındaki yetişkinler için günlük D vitamini gereksinimi yaklaşık 600 IU, 70 yaş üzerindekiler için ise 800 IU düzeyindedir.

D vitamini eksikliği bulunan kişilerde tedavi dozları farklı olabilir. Bu dozlar kişinin kan değerleri, yaşı, hastalıkları ve kullanılan ilaçlara göre hekim tarafından belirlenebilir.

Fazla D vitamini zararlı olabilir mi?

D vitamini yağda çözünen bir vitamindir ve çok yüksek dozlarda uzun süre kullanılması toksisiteye yol açabilir.

Aşırı D vitamini kandaki kalsiyumun yükselmesine neden olabilir. Bulantı, kusma, kabızlık, aşırı susama, sık idrara çıkma, kas güçsüzlüğü ve böbrek taşı görülebilir. Ağır vakalarda böbrek hasarı ve kalp ritmi sorunları gelişebilir.

Yetişkinler için günlük tolere edilebilir üst alım düzeyi genel olarak 4.000 IU olarak kabul edilir. Bu sınır, hekim tarafından eksiklik tedavisi amacıyla geçici süre verilen daha yüksek dozlarla karıştırılmamalıdır.

K vitamini ne kadar alınmalı?

Yetişkin erkekler için günlük yeterli K vitamini alımı yaklaşık 120 mikrogram, yetişkin kadınlar için ise yaklaşık 90 mikrogramdır.

Bu değer toplam K vitamini alımını ifade eder. Sağlıklı insanların önemli bir bölümü gereksinimini besinlerden karşılayabilir.

K1 vitamini özellikle ıspanak, pazı, kara lahana, brokoli ve diğer yeşil yapraklı sebzelerde bulunur.

K2 ise çeşitli menaquinonlardan oluşur ve bazı fermente gıdalarda, peynirlerde ve hayvansal ürünlerde değişen miktarlarda bulunabilir.

D3 ile K2 aynı öğünde alınabilir mi?

Her iki vitamin de yağda çözünen vitaminlerdir. Bu nedenle yağ içeren bir öğünle birlikte alınmaları emilim açısından uygun olabilir.

Ancak “D3 ve K2 mutlaka aynı kapsülde veya aynı saatte alınmalıdır” şeklinde kanıtlanmış bir zorunluluk bulunmuyor.

Takviyenin gerekli olup olmadığı, dozu ve kullanım süresi ürünün içeriğinden daha önemlidir.

En önemli uyarı: Warfarin kullananlar

K vitamini özellikle warfarin kullanan kişiler için önem taşır.

Warfarin K vitamininin pıhtılaşma sistemi üzerindeki etkisini hedefleyen bir ilaçtır. K vitamini alımında ani artış veya azalma ilacın etkisini değiştirebilir.

Bu nedenle warfarin kullanan kişiler hekime danışmadan K1 veya K2 takviyesi başlamamalıdır. Amaç çoğu zaman K vitamini içeren gıdaları tamamen bırakmak değil, günlük alımı mümkün olduğunca istikrarlı tutmaktır.

Başka hangi durumlarda dikkat edilmeli?

D vitamini yüksek dozlarda kullanıldığında özellikle bazı tiazid grubu idrar söktürücü ilaçlarla birlikte kandaki kalsiyumun yükselme riskini artırabilir.

Yağ emilimini azaltan bazı ilaçlar ve sindirim sistemi hastalıkları ise hem D hem de K vitaminlerinin emilimini etkileyebilir.

Kronik böbrek hastalığı, paratiroid hastalıkları, hiperkalsemi öyküsü, böbrek taşı veya ciddi emilim bozukluğu bulunan kişilerin yüksek doz takviyeleri kendi kendine başlamaması gerekir.

D vitamini ve K2 konusunda pratik yaklaşım ne olmalı?

D ve K vitaminlerinin vücutta birbirini tamamlayan biyolojik işlevleri vardır. Bu durum, D vitamini alan herkesin otomatik olarak K2 takviyesi kullanması gerektiği anlamına gelmez.

Beslenmesi yeterli olan sağlıklı kişiler K vitaminini çoğunlukla gıdalardan karşılayabilir. D vitamini desteğinin gerekliliği ise yaş, beslenme, güneş maruziyeti, mevcut hastalıklar ve eksiklik riski gibi etkenlere göre değişir.

Özellikle yüksek doz D vitamini veya K2 kullanmayı düşünenlerin “daha fazla vitamin daha fazla fayda sağlar” yaklaşımından kaçınması gerekir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Vitamin takviyesinin gerekliliği ve dozu kişiye göre değişebilir. Özellikle warfarin kullananlar K vitamini içeren takviyeleri hekime danışmadan başlatmamalıdır.

KAYNAKLAR

National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements — Vitamin D Fact Sheet for Health Professionals

National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements — Vitamin K Fact Sheet for Health Professionals

Endocrine Society — Vitamin D for the Prevention of Disease: Clinical Practice Guideline, 2024

Kuang X ve arkadaşları — The Combination Effect of Vitamin K and Vitamin D on Human Bone Quality: A Meta-analysis of Randomized Controlled Trials, 2020

Ma ML ve arkadaşları — Efficacy of Vitamin K2 in the Prevention and Treatment of Postmenopausal Osteoporosis: Systematic Review and Meta-analysis, 2022

Li T, Wang Y, Tu WP — Vitamin K Supplementation and Vascular Calcification: Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials, 2023

DOI: 10.3389/fnut.2023.1115069

Bugüne kadar öğrencilerin üretken yapay zekâ kullanımı, akademik etik, sınavlar, ödevler ve yapay zekâ destekli eğitim araçları daha fazla konuşuluyordu.

Şimdi gündeme daha kapsamlı bir soru geliyor:

Yapay zekâ üniversitelerin eğitim kalitesinin değerlendirilmesini ve kalite güvence sistemlerini nasıl değiştirecek?

Yükseköğretim Kalite Kurulu (YÖKAK), 14–15 Eylül 2026 tarihlerinde İstanbul’da düzenlenecek 2. Uluslararası Kalite Güvencesi ve Akreditasyon Konferansı’nın ana temasını “Dijital Dönüşüm Sürecinde Kalite Güvence Sistemleri ve Yapay Zekâ” olarak belirledi.

Konferans, yükseköğretimde yapay zekânın yalnızca bir eğitim aracı olarak değil, kalite güvence sistemlerinin geleceği açısından da tartışılacağı önemli uluslararası buluşmalardan biri olacak.

DÜNYADAN KALİTE VE AKREDİTASYON UZMANLARI İSTANBUL’A GELİYOR

YÖKAK’ın açıklamasına göre konferansa Türkiye’nin yanı sıra farklı ülkelerden yükseköğretim ve kalite güvencesi uzmanları katılacak.

Avrupa Yükseköğretimde Kalite Güvencesi Birliği (ENQA), Avrupa Yükseköğretim Kalite Güvencesi Kayıt Kuruluşu (EQAR) ve ABD Yükseköğretim Akreditasyon Konseyi (CHEA) gibi uluslararası kuruluşların temsilcilerinin de programda yer alması planlanıyor.

Konferansın paydaşları arasında TÜSEB de bulunuyor.

Etkinlikte yapay zekâ, dijital dönüşüm ve yükseköğretimde kalite güvence sistemlerinin geleceği farklı boyutlarıyla değerlendirilecek.

316 BİLDİRİ BAŞVURUSU YAPILDI

YÖKAK’ın verdiği bilgilere göre konferansa 316 bildiri başvurusu gerçekleştirildi.

Bunların 259’u sözlü sunum için kabul edildi.

Etkinliğe 600’ün üzerinde katılımcının gelmesi bekleniyor.

Program kapsamında panellerin yanı sıra iyi uygulama örnekleri ve akademik çalışmalar da paylaşılacak.

YAPAY ZEKÂ SADECE DERSLERİ DEĞİŞTİRMİYOR

Üretken yapay zekânın üniversitelerde yaygınlaşması başlangıçta büyük ölçüde öğrencilerin bu araçları ödevlerde ve akademik çalışmalarda kullanıp kullanamayacağı üzerinden tartışıldı.

Ancak konu giderek daha geniş bir alana yayılıyor.

Yapay zekâ sistemleri öğrenci performansının izlenmesi, eğitim verilerinin analizi, kişiselleştirilmiş öğrenme, geri bildirim sistemleri ve kurumsal performans göstergelerinin değerlendirilmesi gibi alanlarda potansiyel kullanım alanlarına sahip.

Bu gelişme beraberinde yeni soruları da getiriyor.

Bir üniversitenin eğitim kalitesinin değerlendirilmesinde yapay zekâ kullanılabilir mi?

Öğrenci başarısına ilişkin büyük veri setleri yapay zekâyla analiz edilebilir mi?

Eğitim programlarındaki zayıf noktalar algoritmalar tarafından belirlenebilir mi?

Ve belki de en önemlisi, yapay zekânın verdiği bir kalite değerlendirmesinin güvenilir olduğu nasıl doğrulanacak?

TIP FAKÜLTELERİNİ DE YAKINDAN İLGİLENDİRİYOR

Bu tartışma sağlık eğitimi açısından ayrıca önem taşıyor.

Tıp, diş hekimliği, eczacılık, hemşirelik ve diğer sağlık bilimleri programlarında kalite değerlendirmesi yalnızca ders içeriklerinden oluşmuyor.

Öğrencilerin klinik yeterlilikları, uygulamalı eğitimleri, simülasyon performansları, ölçme ve değerlendirme yöntemleri, hasta güvenliği kültürü ve eğitim çıktıları da kalite güvence sistemlerinin önemli parçaları.

Son yıllarda tıp eğitiminde yapay zekâ destekli sanal hastalar, otomatik geri bildirim sistemleri, dijital simülasyonlar ve yapay zekâ destekli öğrenme araçları giderek daha fazla araştırılıyor.

Bu teknolojilerin müfredata girmesi, gelecekte programların nasıl değerlendirileceği konusunda da yeni standartlara ihtiyaç doğurabilir.

AKREDİTASYONDA YAPAY ZEKÂ DÖNEMİ BAŞLADI MI?

Henüz böyle bir sonuç çıkarmak için erken.

Konferans öncesinde açıklanmış yeni bir ulusal akreditasyon standardı veya üniversiteler açısından bağlayıcı bir yapay zekâ düzenlemesi bulunmuyor.

Bu nedenle gelişmeyi “Türkiye’de akreditasyon sistemi değişti” veya “üniversiteler artık yapay zekâyla değerlendirilecek” şeklinde yorumlamak doğru değil.

Şu aşamada önemli olan, yapay zekânın yükseköğretimde kalite güvencesinin geleceğine ilişkin uluslararası tartışmanın ana başlıklarından biri haline gelmesi.

Asıl haber değeri ise konferans tamamlandıktan sonra ortaya çıkabilir.

14–15 Eylül’de yapılacak toplantılarda sunulacak iyi uygulamalar, öneriler ve uluslararası kuruluşların mesajları, Türkiye’de yükseköğretim kalite sistemlerinin geleceğine ilişkin daha somut ipuçları verebilir.

TIBBİYE BÜLTENİ NOTU

Tıp ve sağlık bilimleri eğitimi açısından özellikle üç konu yakından izlenmeli:

Yapay zekâ destekli öğrenci değerlendirmesinin güvenilirliği,

sanal hasta ve simülasyon verilerinin eğitim kalitesinin ölçülmesinde kullanılması,

yapay zekâ çağında tıp fakültelerinin akreditasyon standartlarının nasıl güncelleneceği.

Konferansın ardından bu alanlarda açıklanacak somut öneriler, Türkiye’de tıp eğitimi açısından ayrıca değerlendirilmelidir.

Çağdaş Türk resminin önemli isimlerinden, ressam ve akademisyen Prof. Dr. Özdemir Altan 95 yaşında hayatını kaybetti.

Uzun yıllar akademide görev yapan, sanat üretiminin yanı sıra yetiştirdiği öğrencilerle de Türk sanatına katkıda bulunan Altan’ın vefatının ardından Bozcaada Belediyesi de taziye mesajı yayımladı.

CENAZESİ BOZCAADA’DA TOPRAĞA VERİLECEK

Prof. Dr. Özdemir Altan’ın cenazesi 11 Eylül 2026 Cuma günü Bozcaada’da son yolculuğuna uğurlanacak.

Alaybey Camii’nde kılınacak cenaze namazının ardından Altan’ın cenazesi Bozcaada’da toprağa verilecek.

PROF. DR. ÖZDEMİR ALTAN KİMDİR?

Özdemir Altan, 1931 yılında doğdu. İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümü’nde eğitim gördü ve Zeki Faik İzer’in öğrencisi olarak 1956 yılında mezun oldu.

Mezuniyetinin ardından sanat çalışmalarını sürdüren Altan, 1962 yılında eğitim aldığı akademiye asistan olarak döndü. Akademik kariyerini aynı kurumda sürdüren Altan; sanatta yeterlik derecesini, doçentlik ve profesörlük unvanlarını burada aldı.

Uzun yıllar öğretim üyeliği yapan Altan, akademik yaşamı boyunca çok sayıda sanatçının yetişmesine katkıda bulundu.

SANAT YAŞAMINDA ÖZGÜN BİR ÇİZGİ

Özdemir Altan, 1960’lı yıllardan itibaren Türkiye’de çağdaş sanatın farklı yönelimleriyle ilişki kuran çalışmalarıyla tanındı. 1963 ve 1965 Paris Bienallerinin de aralarında bulunduğu ulusal ve uluslararası sanat etkinliklerine katıldı.

Resimden kolaja, üç boyutlu çalışmalardan dokuma ve duvar halılarına uzanan farklı üretim biçimleri üzerinde çalışan Altan’ın sanatında zaman içinde farklı dönemler ve anlatım biçimleri öne çıktı.

Sanatçının akademik ve sanatsal yaklaşımında modernizm, avangard sanat, Pop Art ve sonraki çağdaş sanat tartışmaları önemli yer tuttu. Altan, yalnızca eserleriyle değil, sanat eğitimi ve düşüncesi üzerine çalışmalarıyla da farklı kuşaklardan sanatçılar üzerinde etkili oldu.

KISA BİLGİ KARTI

Adı Soyadı: Özdemir Altan
Doğum Yılı: 1931
Mesleği: Ressam ve akademisyen
Eğitim: İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümü
Akademik Alanı: Resim
Akademik Unvanı: Profesör
Başlıca Akademik Kurumu: İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi / Mimar Sinan Üniversitesi
Vefat Yaşı: 95
Defin Yeri: Bozcaada

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) merakla beklenen faiz kararı açıklandı. Para Politikası Kurulu’nun 10 Eylül 2026 tarihli toplantısının ardından politika faizinin yüzde 37 seviyesinde sabit tutulduğu bildirildi.

Böylece Merkez Bankası, politika faizinde değişikliğe gitmeyerek mevcut sıkı para politikası duruşunu sürdürmüş oldu.

POLİTİKA FAİZİ YÜZDE 37

TCMB’nin temel politika aracı olan bir hafta vadeli repo ihale faiz oranı yüzde 37 seviyesinde kaldı.

Merkez Bankası, politika faizini Ocak 2026 toplantısında yüzde 38’den yüzde 37’ye indirmişti. Mart, nisan, haziran ve temmuz toplantılarında ise faiz oranını değiştirmemişti.

10 Eylül toplantısında da faiz oranının yüzde 37’de tutulmasıyla birlikte politika faizinde üst üste sabit tutma kararları devam etmiş oldu.

PİYASALARIN GÖZÜ TCMB’DEYDİ

10 Eylül toplantısı, finans piyasaları açısından haftanın en önemli gündem maddelerinden biri olarak takip ediliyordu. Faiz kararının yanı sıra Merkez Bankası’nın enflasyon görünümü, iç talep ve para politikasının geleceğine ilişkin vereceği mesajlar da yakından izleniyor.

TCMB, önceki kararlarında para politikası adımlarının enflasyon gerçekleşmeleri, enflasyonun ana eğilimi ve beklentiler dikkate alınarak toplantı bazlı ve ihtiyatlı bir yaklaşımla belirleneceğini vurgulamıştı.

TEMMUZ AYINDA DA FAİZ DEĞİŞMEMİŞTİ

Merkez Bankası, 23 Temmuz 2026 tarihindeki bir önceki Para Politikası Kurulu toplantısında da politika faizini yüzde 37 seviyesinde sabit tutmuştu.

Aynı toplantıda gecelik vadede borç verme faiz oranı yüzde 40, gecelik vadede borçlanma faiz oranı ise yüzde 35,5 seviyesinde bırakılmıştı.

TCMB’nin 2026 yılındaki faiz kararları şöyle gerçekleşti:

22 Ocak: Yüzde 38’den yüzde 37’ye indirildi.
12 Mart: Yüzde 37’de sabit tutuldu.
22 Nisan: Yüzde 37’de sabit tutuldu.
11 Haziran: Yüzde 37’de sabit tutuldu.
23 Temmuz: Yüzde 37’de sabit tutuldu.
10 Eylül: Yüzde 37’de sabit tutuldu.

BİR SONRAKİ FAİZ KARARI NE ZAMAN?

TCMB’nin yayımladığı 2026 Para Politikası Kurulu takvimine göre bir sonraki faiz kararı 22 Ekim 2026 tarihinde açıklanacak. Eylül toplantısının özetinin ise 17 Eylül 2026 tarihinde yayımlanması planlanıyor.

KAYNAKLAR

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB)
TCMB Para Politikası Kurulu Toplantı Takvimi
TCMB 23 Temmuz 2026 Faiz Oranlarına İlişkin Basın Duyurusu

Engelli Üniversite Öğrencilerine 9 Ay Karşılıksız Burs

2026-2027 eğitim öğretim döneminde üniversite öğrencilerine yönelik burs başvuruları devam ediyor. Türkiye Engelliler Spor Yardım ve Eğitim Vakfı (TESYEV), engelli üniversite öğrencileri için yeni dönem burs başvurularını kabul ediyor.

Burs programı devlet üniversitelerinde örgün eğitim gören ve belirlenen koşulları taşıyan engelli öğrencileri kapsıyor.

Başvurular için son tarih 28 Ekim 2026.

TESYEV bursuna kimler başvurabilir?

TESYEV bursuna başvuracak öğrencinin engel durumunun yüzde 40 veya üzerinde olması gerekiyor.

Öğrencinin Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olması, ailesinin gelir ve mal varlığı açısından maddi desteğe ihtiyaç duyması da temel koşullar arasında.

Başvuru sahibinin 30 yaşın üzerinde veya evli olmaması gerekiyor.

Ayrıca öğrencinin kazanç getiren herhangi bir işte çalışmaması ve gelir sağlayan bir mal varlığının bulunmaması şartı aranıyor.

Hangi üniversite öğrencileri başvurabilir?

TESYEV yükseköğrenim bursu devlet üniversitelerinde öğrenim gören öğrencileri kapsıyor.

Devlet üniversitelerinin fakülte, enstitü, yüksekokul, konservatuvar veya meslek yüksekokullarında ön lisans, lisans veya lisansüstü eğitim gören öğrenciler gerekli diğer koşulları sağlamaları halinde başvurabiliyor.

Öğrencinin örgün eğitim programına devam ediyor olması gerekiyor.

Tıp öğrencileri başvurabilir mi?

Evet.

TESYEV bursunda tıp öğrencilerini dışarıda bırakan bir bölüm sınırlaması bulunmuyor.

Devlet üniversitesinde tıp fakültesinde örgün eğitim gören, yüzde 40 veya üzerinde engel oranına sahip olan ve diğer burs koşullarını sağlayan öğrenciler başvurabilir.

Ancak ara sınıftan başvuru yapan öğrencinin son sınıfta olmaması gerekiyor.

Diş hekimliği ve eczacılık öğrencileri başvurabilir mi?

Evet.

Devlet üniversitelerinde diş hekimliği veya eczacılık eğitimi gören öğrenciler de aynı koşullara tabi olarak TESYEV bursuna başvurabilir.

Son sınıfta bulunan ara sınıf başvuru sahiplerine ilişkin kısıtlama bu öğrenciler açısından da dikkate alınmalı.

Hemşirelik ve sağlık bilimleri öğrencileri başvurabilir mi?

Evet.

Devlet üniversitelerindeki hemşirelik ve diğer sağlık bilimleri lisans programlarında öğrenim gören öğrenciler için bölüm kaynaklı bir başvuru engeli bulunmuyor.

Öğrencinin yüzde 40 ve üzeri engel oranı dahil TESYEV’in genel burs koşullarını karşılaması gerekiyor.

Vakıf üniversitesi öğrencileri başvurabilir mi?

Hayır.

Vakıf ve özel üniversitelerde öğrenim gören öğrenciler TESYEV’in bu burs programının dışında tutuluyor.

Öğrencinin yüzde 100 burslu olarak vakıf üniversitesinde öğrenim görmesi de bu durumu değiştirmiyor.

Açık öğretim ve uzaktan eğitim öğrencileri başvurabilir mi?

Hayır.

Uzaktan eğitim, açık öğretim, dışarıdan eğitim ve yaygın eğitim programlarındaki öğrencilerin başvuruları değerlendirmeye alınmıyor.

Burs geri ödemeli mi?

Hayır.

TESYEV bursu karşılıksız olarak veriliyor.

Ancak burs başvurusunda gerçeğe aykırı beyanda bulunulduğunun veya burs almaya engel bir durumun gizlendiğinin belirlenmesi halinde ödenmiş bursların yasal faiziyle geri alınması söz konusu olabiliyor.

Burs kaç ay ödeniyor?

TESYEV bursu her eğitim döneminde ekim ayından haziran ayı sonuna kadar ödeniyor.

Böylece öğrencilere bir eğitim yılında toplam 9 ay burs desteği sağlanıyor.

Temmuz, ağustos ve eylül aylarında burs ödemesi yapılmıyor.

Burs mezuniyete kadar devam edebilir mi?

Evet.

Öğrencinin akademik başarısızlık yaşaması veya maddi durumunun burs ihtiyacını ortadan kaldıracak ölçüde iyileşmesi gibi bursun kesilmesini gerektiren bir durum ortaya çıkmadığı sürece destek mezuniyete kadar devam ettirilebiliyor.

Başka kurumdan burs alanlar başvurabilir mi?

TESYEV bursiyerinin başka bir kurumdan burs almaması gerekiyor.

Bununla birlikte Kredi ve Yurtlar Kurumundan alınan geri ödemeli öğrenim kredisi istisna olarak kabul ediliyor.

Dolayısıyla KYK öğrenim kredisi almak TESYEV bursuna tek başına engel değil.

Başvuru nereye yapılacak?

TESYEV bursunda en önemli noktalardan biri başvurunun doğrudan Vakfa yapılmaması.

Öğrencinin başvurusunu öğrenim gördüğü üniversitenin bünyesinde bulunan burs komisyonu veya ilgili burs bürosu aracılığıyla yapması gerekiyor.

Doğrudan TESYEV’e yapılan kişisel başvurular geçersiz kabul ediliyor.

Başvuru formu TESYEV’in resmi internet sitesinden veya öğrencinin üniversitesinden temin edilebiliyor.

Hangi belgeler isteniyor?

Üniversiteye yeni kayıt yaptıran öğrencilerden YKS sonuç belgesi ve öğrenci belgesi isteniyor.

Ara sınıf öğrencilerinin ise transkript ve öğrenci belgesini başvurusuna eklemesi gerekiyor.

Bunların yanı sıra vukuatlı nüfus kayıt örneği, yerleşim yeri belgesi, kimlik fotokopisi, fotoğraf, adli sicil kaydı ve engel oranını gösteren devlet hastanesinden alınmış sağlık raporu talep ediliyor.

Ailenin ekonomik durumunun değerlendirilmesi amacıyla anne, baba ve öğrenciye ait taşınmaz ve araç bilgileri ile gelir durumunu gösteren belgeler de isteniyor.

Çalışan anne ve babalar için maaş veya ücret bordrosu, çalışmayanlar için SGK kaydı bulunmadığını gösteren belge, emekliler için emekli aylığını gösteren belge sunulması gerekiyor.

Öğrenim gören kardeş bulunması halinde kardeşin öğrenci belgesi de başvuru dosyasına ekleniyor.

Başvurular nasıl değerlendiriliyor?

TESYEV bursiyer seçiminde yalnızca engel oranını dikkate almıyor.

Ailenin ekonomik durumu, kardeş sayısı, eğitim gören kardeşler, öğrencinin barınma koşulları ve benzeri maddi göstergeler değerlendirmeye dahil ediliyor.

Öğrencinin üniversitesi, sınıfı, üniversiteye giriş puanı, aldığı dersler, notları ve genel not ortalaması gibi akademik göstergeler de bursiyer seçiminde dikkate alınıyor.

Son başvuru 28 Ekim 2026

TESYEV 2026-2027 yükseköğrenim bursuna başvurmak isteyen öğrencilerin başvuru formu ve gerekli belgelerini 28 Ekim 2026 tarihine kadar kendi üniversitelerindeki ilgili burs bürosuna teslim etmesi gerekiyor.

Bölüm sınırlaması bulunmadığından devlet üniversitelerinde öğrenim gören tıp, diş hekimliği, eczacılık, hemşirelik ve sağlık bilimleri öğrencileri de yüzde 40 ve üzeri engel oranı ve diğer koşulları sağlamaları halinde programa başvurabiliyor.

KAYNAKLAR

Türkiye Engelliler Spor Yardım ve Eğitim Vakfı
TESYEV 2026-2027 Yükseköğrenim Öğrencileri Burs Duyurusu
TESYEV Üniversite Başvuru Formu ve Taahhütnamesi
TESYEV Burs Başvuru Koşulları

Tıp ve Diş Hekimliği Öğrencilerine Aylık 4 Bin TL Burs

2026-2027 eğitim öğretim yılında üniversite öğrencilerine yönelik burs başvuruları devam ediyor. Sağlık alanındaki öğrencilerin başvurabileceği programlardan biri de Süreyya Ağaoğlu Çocuk Dostları Derneği tarafından yürütülüyor.

Derneğin lisans bursu kapsamında tıp ve diş hekimliği öğrencileri de desteklenecek.

Burs miktarı aylık 4 bin TL olarak açıklandı. Ödemeler ekim 2026 ile temmuz 2027 arasında toplam 10 ay yapılacak.

Böylece bir öğrencinin bir eğitim döneminde alabileceği toplam destek 40 bin TL’ye ulaşacak.

Başvurular için son tarih 20 Eylül 2026.

Kimler başvurabilir?

SACDD lisans bursuna Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı öğrenciler başvurabiliyor.

Öğrencinin İstanbul, Ankara veya İzmir’de bulunan bir devlet üniversitesinde ya da bu üç şehirdeki bir vakıf üniversitesinde yüzde 100 burslu olarak öğrenim görmesi gerekiyor.

Burs yalnızca lisans programlarının 2. ve daha üst sınıflarında öğrenim gören öğrencilere açık.

Hazırlık ve 1. sınıf öğrencileri başvuramıyor.

Tıp öğrencileri başvurabilir mi?

Evet.

Tıp, 2026-2027 döneminde SACDD lisans bursuna başvurabilecek bölümler arasında açıkça bulunuyor.

İstanbul, Ankara veya İzmir’deki uygun üniversitelerde tıp fakültesinin 2, 3, 4 veya 5. sınıfında öğrenim gören ve diğer koşulları sağlayan öğrenciler başvurabiliyor.

Ancak tıp fakültesinin 6. sınıfındaki öğrenciler başvuru kapsamının dışında tutuluyor.

Diş hekimliği öğrencileri başvurabilir mi?

Evet.

Diş Hekimliği de 2026-2027 döneminde burs verilecek bölümler arasında.

Ancak diş hekimliği fakültesinin 5. sınıfındaki öğrenciler programa başvuramıyor.

Dolayısıyla diğer koşulları karşılayan 2, 3 ve 4. sınıf diş hekimliği öğrencileri burs için değerlendirilebiliyor.

Eczacılık ve hemşirelik öğrencileri başvurabilir mi?

2026-2027 dönemi için yayımlanan lisans bursu bölüm listesinde Eczacılık ve Hemşirelik yer almıyor.

Bu nedenle bu iki bölümdeki öğrenciler SACDD’nin mevcut lisans bursu kapsamında başvuru yapamıyor.

Sağlık alanıyla ilişkili hangi bölümler var?

Tıp ve Diş Hekimliğinin yanı sıra Moleküler Biyoloji ve Genetik, Genetik ve Biyomühendislik ile Moleküler Biyoteknoloji gibi sağlık ve yaşam bilimleriyle ilişkili programlar da 2026-2027 burs kapsamındaki bölümler arasında bulunuyor.

Not ortalaması kaç olmalı?

Burs programında akademik başarı koşulu bulunuyor.

Öğrencinin 2025-2026 akademik yılı sonundaki genel ağırlıklı not ortalamasının 4 üzerinden en az 3,00 olması gerekiyor.

100’lük sistem kullanan üniversitelerde ise alt sınır 76,66.

Bu başarı seviyesinin altında kalan öğrencilerin başvuruları değerlendirmeye alınmıyor.

Vakıf üniversitesi öğrencileri başvurabilir mi?

Evet, ancak yüzde 100 burslu olma şartı bulunuyor.

İstanbul, Ankara veya İzmir’deki vakıf üniversitelerinde yüzde 100 burslu öğrenim gören ve açıklanan bölümlerden birinde bulunan öğrenciler diğer koşulları da sağlamaları halinde başvurabiliyor.

Kısmi burslu veya ücretli öğrenciler bu kapsamda değil.

Açık ve uzaktan öğretim öğrencileri başvurabilir mi?

Hayır.

Açık öğretim ve uzaktan öğretim programlarında öğrenim gören öğrencilerin başvuruları kabul edilmiyor.

Burs geri ödemeli mi?

Hayır.

Süreyya Ağaoğlu Çocuk Dostları Derneği tarafından verilen burslar karşılıksız.

Bursiyerin mezuniyet sonrasında aldığı burs tutarlarını geri ödemesi gerekmiyor.

Burs ne kadar?

2026-2027 eğitim öğretim yılı için normal lisans bursu aylık 4 bin TL olarak belirlendi.

Burs ödemeleri ekim-temmuz döneminde toplam 10 ay boyunca gerçekleştirilecek.

Ödemeler bursiyerin kendi adına açılmış Ziraat Bankası hesabına her ayın 1’i ile 5’i arasında yapılıyor.

Başarı düzeyi yüksek öğrencilere daha fazla burs

Programda ayrıca Üstün Başarı Lisans Bursu bulunuyor.

Normal lisans bursuna başvuran ve bursiyer olmaya hak kazanan öğrencilerden genel ağırlıklı not ortalaması 4 üzerinden en az 3,80 olanlar Üstün Başarı Lisans Bursundan yararlanabiliyor.

Bu burs için ayrıca başvuru yapılmıyor.

2026-2027 döneminde Üstün Başarı Lisans Bursu aylık 5 bin 250 TL olarak uygulanıyor.

Başvuru nereye yapılacak?

Başvurular yalnızca Süreyya Ağaoğlu Çocuk Dostları Derneği’nin resmi internet sitesindeki Burs Başvuru Sistemi üzerinden çevrim içi olarak yapılıyor.

Posta, kargo, e-posta veya şahsen yapılan başvurular kabul edilmiyor.

Öğrencilerin başvuru sistemindeki formu doldurması ve istenen güncel belgeleri sisteme yüklemesi gerekiyor.

Başvurular nasıl değerlendirilecek?

2026-2027 dönemi burs başvuruları 1-20 Eylül arasında alınıyor.

Başvuruların ön değerlendirmesi 21-30 Eylül tarihleri arasında gerçekleştirilecek.

Ön değerlendirmeyi geçen adayların mülakatları 3-23 Ekim arasında yapılacak.

Burs sonuçlarının ise 26 Ekim 2026 tarihinde açıklanması planlanıyor.

Son başvuru 20 Eylül

Tıp ve diş hekimliği dahil belirlenen bölümlerde öğrenim gören öğrencilerin SACDD 2026-2027 lisans bursuna başvurmak için 20 Eylül’e kadar işlemlerini tamamlaması gerekiyor.

Aylık 4 bin TL olan burs 10 ay boyunca ödenecek. Akademik başarısı daha yüksek olan ve Üstün Başarı Lisans Bursu kriterlerini karşılayan bursiyerlerde ise aylık destek 5 bin 250 TL’ye çıkabilecek.

Gerilim tipi baş ağrısı, başın çevresine sıkı bir bant geçirilmiş gibi hissedilebilen, genellikle baskı veya sıkışma karakterindeki bir baş ağrısıdır. Çoğu kişide ağrı başın iki tarafını etkiler, hafif ya da orta şiddettedir ve merdiven çıkmak veya yürümek gibi günlük fiziksel hareketlerle belirgin biçimde kötüleşmez. (ICHD-3)

Migrenin aksine klasik gerilim tipi baş ağrısında bulantı ve kusma beklenmez. Işık veya sese karşı hassasiyet görülebilir ancak tipik olarak ikisi birden belirgin değildir. Ağrının özellikleri kişiden kişiye değişebildiği için özellikle ilk kez ortaya çıkan veya alışılmış düzeninden farklılaşan baş ağrılarının yalnızca bu belirtilere bakılarak teşhis edilmesi doğru değildir.

Gerilim tipi baş ağrısı nasıl hissedilir?

Uluslararası Baş Ağrısı Bozuklukları Sınıflandırması’na göre tipik özellikler arasında başın iki tarafında ağrı, zonklamadan çok baskı veya sıkışma hissi, hafif-orta şiddet ve günlük fiziksel aktiviteyle belirgin kötüleşmeme bulunur.

Episodik ataklar yaklaşık 30 dakika ile 7 gün arasında sürebilir. Bazı kişilerde alın, şakaklar, ense, kafa derisi veya boyun çevresinde hassasiyet de eşlik edebilir. (ICHD-3)

Gerilim tipi baş ağrısı neden olur?

Gerilim tipi baş ağrısının tek ve kesin bir nedeni gösterilmiş değildir. Güncel sınıflandırmada özellikle baş, boyun ve çevresindeki dokuların ağrı hassasiyeti ile sinir sisteminin ağrıyı işleme biçiminin rol oynayabileceği belirtiliyor. Kronikleşen vakalarda merkezi ağrı mekanizmalarının daha belirgin hale gelebileceği düşünülüyor. (ICHD-3)

Stres, yetersiz veya düzensiz uyku, uzun süre aynı pozisyonda çalışma, çene sıkma ve baş-boyun kaslarındaki gerginlik bazı kişilerde baş ağrısının ortaya çıkmasıyla ilişkilendirilebilir. Ancak her gerilim tipi baş ağrısını yalnızca “stresten” kaynaklanıyor şeklinde açıklamak doğru değildir.

Gerilim tipi baş ağrısı ile migren arasındaki fark nedir?

Gerilim tipi baş ağrısında ağrı daha çok sıkıştırıcı veya baskı şeklindedir ve sıklıkla iki taraflıdır. Günlük hareketlerle belirgin kötüleşmemesi de ayırt edici özelliklerden biridir.

Migrende ise ağrı daha sık zonklayıcı olabilir, orta veya şiddetli seyredebilir ve fiziksel hareketle artabilir. Bulantı, kusma, belirgin ışık ve ses hassasiyeti de migreni düşündürebilir.

Aynı kişide hem migren hem de gerilim tipi baş ağrısı bulunabileceğinden tekrarlayan baş ağrılarında baş ağrısı günlüğü tutulması tanıyı kolaylaştırabilir. (ICHD-3)

Ne kadar sık görülürse kronik kabul edilir?

Gerilim tipi baş ağrısı görülme sıklığına göre alt gruplara ayrılır.

Ayda 1 günden az ortaya çıkan ataklar seyrek episodik, ayda 1–14 gün görülenler sık episodik gerilim tipi baş ağrısı olarak sınıflandırılabilir.

Baş ağrısının üç aydan uzun süre boyunca ayda 15 gün veya daha fazla görülmesi ise kronik gerilim tipi baş ağrısı kriterlerinden biridir. Kronik formda ağrı saatler veya günler sürebilir, hatta devamlı hale gelebilir. (ICHD-3)

Gerilim tipi baş ağrısına ne iyi gelebilir?

Hafif ve seyrek ataklarda dinlenme, uyku düzeninin korunması, düzenli öğünler, yeterli sıvı alınması ve uzun süre sabit pozisyonda kalmaktan kaçınılması bazı kişilerde yararlı olabilir.

Boyun ve omuz bölgesine ılık uygulama, hafif esneme hareketleri ve gevşeme yöntemleri de kas gerginliği eşlik eden kişilerde rahatlama sağlayabilir.

Akut gerilim tipi baş ağrısında parasetamol, aspirin veya nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar bazı yetişkinlerde kullanılabilen seçenekler arasındadır. Hangi ilacın uygun olduğu kişinin diğer hastalıklarına, kullandığı ilaçlara ve yan etki risklerine göre değişir. NICE, gerilim tipi baş ağrısında opioid ağrı kesicilerin kullanılmasını önermiyor. (Nice)

Ağrı kesicilerin sık kullanılması neden sorun olabilir?

Baş ağrısı sıklaştıkça ağrı kesici kullanımını artırmak ters etki yaratabilir. Uzun süre çok sık kullanılan akut baş ağrısı ilaçları, “ilaç aşırı kullanım baş ağrısı” olarak adlandırılan ayrı bir soruna yol açabilir.

NICE, parasetamol, aspirin veya nonsteroid antiinflamatuvarların üç ay veya daha uzun süre ayda 15 gün ya da daha fazla kullanılması halinde ilaç aşırı kullanım baş ağrısı olasılığına dikkat edilmesini öneriyor. Triptanlar, opioidler ve bazı kombine ağrı kesiciler için eşik ayda 10 gündür. (Nice)

Bu sınırlar kişiye özel ilaç kullanım talimatı değildir. Sık ağrı kesici ihtiyacı oluşuyorsa baş ağrısının nedeni ve koruyucu tedavi gereksinimi hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Baş ağrısı günlüğü işe yarar mı?

Tekrarlayan baş ağrılarında gün, saat, ağrının süresi, şiddeti, eşlik eden belirtiler ve kullanılan ilaçların kaydedilmesi yararlı olabilir.

Bu kayıtlar migren ile gerilim tipi baş ağrısının ayrılmasına, tetikleyicilerin fark edilmesine ve ilaç kullanım sıklığının görülmesine yardımcı olabilir.

Ne zaman doktora başvurulmalı?

Baş ağrısı giderek sıklaşıyor, günlük yaşamı etkiliyor, karakter değiştiriyor veya düzenli olarak ağrı kesici kullanma ihtiyacı doğuruyorsa tıbbi değerlendirme uygun olur.

Özellikle ani başlayan ve saniyeler-dakikalar içinde çok şiddetlenen baş ağrısı; konuşma bozukluğu, kol veya bacakta güçsüzlük ya da uyuşma, bilinç değişikliği, yeni görme problemi veya ciddi nörolojik belirtilerle birlikteyse acil değerlendirme gerekir.

Baş travması sonrasında başlayan, ateş ve belirgin genel durum bozukluğuyla seyreden veya kişinin daha önce yaşadığı baş ağrılarından belirgin biçimde farklı olan ağrılar da değerlendirilmelidir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel sağlık bilgisi verir ve kişisel tanı ya da tedavinin yerini tutmaz. Tekrarlayan, giderek artan veya alışılmışın dışında seyreden baş ağrılarında sağlık profesyoneline başvurun. İlaçları hekime danışmadan sıklaştırmayın veya tedavinizi değiştirmeyin.

KAYNAKLAR

International Headache Society — International Classification of Headache Disorders, 3rd Edition, 2018

National Institute for Health and Care Excellence — Headaches in over 12s: diagnosis and management

WebMD — Tension Headaches: Causes and Relief, tıbbi değerlendirme güncellemesi 2024

Xie R ve ark. — Episodik gerilim tipi baş ağrısında basit analjeziklerin etkinliği ve güvenliği üzerine ağ meta-analizi, 2024. DOI: 10.1080/07853890.2024.2357235

Qin L ve ark. — Gerilim tipi baş ağrısında tamamlayıcı tedaviler üzerine sistematik derleme ve ağ meta-analizi, 2024. DOI: 10.1007/s40122-024-00600-x

FOÇA BELEDİYE BAŞKANI SANİYE BORA FIÇI AK PARTİ’YE Mİ GEÇİYOR?

Foça Belediye Başkanı Saniye Bora Fıçı’nın AK Parti’ye katılacağı iddiası İzmir siyasetinin en çok konuşulan başlıklarından biri haline geldi.

Gazeteci İsmail Saymaz tarafından gündeme getirilen iddianın ardından gözler hem Foça Belediye Başkanı Saniye Bora Fıçı’ya hem de AK Parti cephesinden yapılacak açıklamalara çevrildi.

AK PARTİ CEPHESİNDEN GÖRÜŞME AÇIKLAMASI

Fıçı’nın AK Parti’ye katılacağı yönündeki iddialar kamuoyunda geniş yankı uyandırırken, AK Parti cephesinden yapılan açıklamalar da siyasi kulisleri hareketlendirdi.

Fıçı ile görüşmeler gerçekleştirildiğinin ifade edilmesi, olası parti değişikliğine ilişkin tartışmaları daha da güçlendirdi. Ancak haberin hazırlandığı saat itibarıyla Saniye Bora Fıçı’nın AK Parti’ye resmen katıldığına ilişkin kesinleşmiş bir açıklama bulunmuyor.

Bu nedenle Fıçı’nın siyasi geleceğine ilişkin gözler taraflardan gelecek resmi açıklamalara çevrilmiş durumda.

SANİYE BORA FIÇI KİMDİR?

Siyasi gündemin merkezine yerleşen Saniye Bora Fıçı’nın hayatı ve kariyeri de merak edilmeye başlandı.

Saniye Bora Fıçı, 1967 yılında İzmir’in Foça ilçesinde dünyaya geldi. Eğitim hayatına Foça’da başlayan Fıçı, daha sonra Menemen Kız Meslek Lisesi’nde öğrenim gördü.

Çalışma hayatına 1987 yılında Halk Eğitim Merkezi’nde başladı. Fıçı, 2000 yılında özel eğitim ve rehabilitasyon alanında faaliyet gösteren kendi merkezini kurdu.

İZMİR TİCARET ODASI’NDA GÖREV YAPTI

İş dünyası ve sivil toplum çalışmalarında da yer alan Saniye Bora Fıçı, 2009 yılında İzmir Ticaret Odası Meclis Üyeliği’ne seçildi.

Fıçı ayrıca İzmir Ekonomi Üniversitesi Mütevelli Heyeti’nde de görev aldı.

SİYASETE 2004 YILINDA CHP’DE BAŞLADI

Saniye Bora Fıçı’nın CHP’deki siyasi geçmişi yaklaşık 20 yıl öncesine uzanıyor.

2004 yılında Cumhuriyet Halk Partisi’ne katılan Fıçı, partinin farklı kademelerinde görev aldı. 2020-2023 yılları arasında CHP İzmir İl Başkan Yardımcılığı görevini yürüttü.

2024’TE FOÇA BELEDİYE BAŞKANI SEÇİLDİ

31 Mart 2024 Mahalli İdareler Genel Seçimleri’nde CHP tarafından Foça Belediye Başkanlığına aday gösterilen Saniye Bora Fıçı, seçimi 10 bin 193 oy ve yüzde 49,60 oy oranıyla birinci sırada tamamlayarak Foça Belediye Başkanı seçildi.

Böylece uzun yıllar CHP teşkilatında görev yapan Fıçı, siyasi kariyerini belediye başkanlığına taşıdı.

SANİYE BORA FIÇI KAÇ YAŞINDA, NERELİ?

1967 yılında Foça’da doğan Saniye Bora Fıçı, 2026 yılı itibarıyla doğum gününe bağlı olarak 58 veya 59 yaşındadır.

Fıçı evli ve iki çocuk annesidir.

GÖZLER ŞİMDİ VERECEĞİ KARARDA

Fıçı’nın uzun yıllara dayanan CHP geçmişi, olası parti değişikliğine ilişkin haberlerin İzmir siyasetinde daha fazla dikkat çekmesine neden oluyor.

AK Parti ile görüşmeler yapıldığı yönündeki açıklamaların ardından bundan sonraki süreçte Fıçı’nın CHP’de devam edip etmeyeceği ve AK Parti’ye katılıp katılmayacağı merak ediliyor.

Haberin hazırlandığı saat itibarıyla parti değişikliğinin kesinleştiğini gösteren resmi bir açıklama bulunmuyor. Yeni bir açıklama yapılması halinde siyasi tablonun netleşmesi bekleniyor.

Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu öğrencisi Derya Erol’dan acı haber geldi. Genç yaşta hayatını kaybeden Erol’un vefatı ailesi, yakınları, arkadaşları ve üniversite camiasında büyük üzüntüye neden oldu.

Amasya’nın Merzifon ilçesinde ikamet eden Derya Erol’un Gümüşhacıköy ilçesine bağlı Dumanlı Köyü’nden olduğu öğrenildi.

Derya Erol son yolculuğuna uğurlandı

Derya Erol’un cenazesi Merzifon Devlet Hastanesi’nden alınarak Gümüşhacıköy’e bağlı Dumanlı Köyü’ne götürüldü. Genç öğrenci, öğle namazının ardından kılınan cenaze namazı sonrası Dumanlı Köyü’nde son yolculuğuna uğurlandı.

Genç öğrencinin vefatı üzüntü yarattı

Eğitim hayatını Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu’nda sürdüren Derya Erol’un genç yaşta hayatını kaybetmesi sevenlerini yasa boğdu.

Gece uykudan uyanıp idrar yapma ihtiyacına tıpta “noktüri” denir. Gece bir kez tuvalete kalkmak yetişkinlerde görülebilir ve yaş ilerledikçe gece idrara çıkma sıklığı artabilir. Oxford Health NHS, yetişkinlerde gece bir kez idrara çıkmanın normal olabileceğini belirtiyor.

Ancak kişinin gece tekrar tekrar uyanması, uykusunun belirgin şekilde bölünmesi veya daha önce olmayan gece idrara çıkma ihtiyacının ortaya çıkması araştırılmaya değer olabilir. Çünkü noktüri tek bir hastalık değildir ve yalnızca “fazla su içmek” veya erkeklerde “prostat” ile açıklanamaz.

NOKTÜRİ NEDİR?

Noktüri, kişinin gece uyuduktan sonra idrar yapmak için uyanmasını ifade eder.

Burada önemli bir ayrıntı var: Bazen kişiyi uyandıran mesane değildir. Ağrı, stres, insomnia veya başka bir uyku sorunu nedeniyle uyanan kişi, zaten uyanmışken tuvalete gidebilir. Bu durum gerçek nedeni anlamayı zorlaştırabilir.

Noktürinin değerlendirilmesinde bu nedenle yalnızca “gecede kaç kez tuvalete gidiyorsunuz?” sorusu yeterli olmayabilir.

GECE KAÇ KEZ TUVALETE KALKMAK NORMAL?

Herkes için geçerli kesin bir sayı vermek doğru değildir. Yaş, uyku süresi, sıvı tüketimi, kullanılan ilaçlar ve kişinin sağlık durumu gece idrar sıklığını etkiler.

Oxford Health NHS'nin hasta bilgilendirmesine göre yetişkinlerde gece bir kez idrara çıkmak normal kabul edilebilir ve bu sayı yaşla birlikte artabilir. İleri yaşlarda gecede birden fazla kez idrara çıkma daha sık görülür.

Bununla birlikte “normal” değerlendirmesinde sayı kadar kişinin yaşam kalitesi önemlidir. Gece idrara çıkma uykuyu sürekli bölüyor, gündüz yorgunluğuna yol açıyor veya giderek sıklaşıyorsa değerlendirme gerekebilir.

YATMADAN ÖNCE İÇTİKLERİNİZ ETKİLEYEBİLİR

En basit nedenlerden biri akşam saatlerinde fazla sıvı tüketmektir.

Özellikle yatmaya yakın dönemde çok miktarda sıvı alınması gece üretilen idrar miktarını artırabilir. Kafeinli ve alkollü içecekler de bazı kişilerde sorunu ağırlaştırabilir.

Ancak noktürisi olan herkesin sıvıyı aşırı kısıtlaması doğru değildir. Günlük sıvı ihtiyacı kişiye, sağlık durumuna, kullanılan ilaçlara ve çevresel koşullara göre değişebilir.

GECE VÜCUT DAHA FAZLA İDRAR ÜRETİYOR OLABİLİR

Bazı kişilerde sorun mesanenin kapasitesinden çok gece boyunca üretilen idrar miktarıdır. Buna “gece poliürisi” veya “noktürnal poliüri” denir.

Yaşla birlikte idrar üretiminin gece-gündüz dağılımında değişiklikler görülebilir.

Gün içinde ayak ve bacaklarda biriken sıvının kişi uzandığında dolaşıma geri dönmesi de böbreklerin gece daha fazla idrar üretmesine katkıda bulunabilir. Özellikle bacak veya ayak bileklerinde şişlik bulunan kişilerde bu durum değerlendirmede önem kazanır.

DİYABET GECE İDRARA ÇIKMAYI ARTIRABİLİR

Sık idrara çıkma diyabetin bilinen belirtilerinden biridir.

ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü; artmış idrara çıkma, aşırı susama, açlık, bulanık görme, yorgunluk ve sık enfeksiyonları diyabette görülebilen belirtiler arasında sıralıyor.

Kan şekeri yüksek olduğunda idrar miktarı artabilir. Diyabet ayrıca zaman içinde idrar yollarını kontrol eden sinirleri etkileyerek mesane sorunlarına katkıda bulunabilir.

Gece idrara çıkmanın yanında belirgin susama, gündüz de sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı veya bulanık görme gibi yakınmalar varsa kan şekeri açısından değerlendirme uygun olabilir.

Bu belirtilerin bulunması tek başına diyabet tanısı anlamına gelmez.

ERKEKLERDE HER ŞEY PROSTAT DEĞİL

Prostat bezinin iyi huylu büyümesi erkeklerde alt idrar yolu belirtilerinin önemli nedenlerinden biridir.

Büyüyen prostat idrar kanalına baskı yaparak mesanenin tam boşalmasını zorlaştırabilir. Gece ve gündüz sık idrara çıkmanın yanında idrar akımında zayıflama, idrara başlamada güçlük, kesik kesik idrar yapma, tam boşaltamama hissi veya idrar sonrasında damlama görülebilir.

Ancak gece tuvalete kalkan her erkekte neden prostat değildir. Gece fazla idrar üretimi, diyabet, aşırı aktif mesane, uyku bozuklukları ve kullanılan bazı ilaçlar da değerlendirilmelidir.

AŞIRI AKTİF MESANE DE GECE UYANDIRABİLİR

Aşırı aktif mesanede kişi aniden ve güçlü biçimde idrar yapma ihtiyacı hissedebilir.

Gündüz sık idrara çıkma, ani sıkışma, bazen idrar kaçırma ve geceleri idrar yapmak için uyanma birlikte görülebilir.

Kingston and Richmond NHS Foundation Trust'ın Ağustos 2026'da güncellenen hasta bilgilendirmesinde de gece birden fazla kez idrara çıkma aşırı aktif mesanenin görülebilen belirtileri arasında yer alıyor.

İDRAR YOLU ENFEKSİYONU NASIL AYIRT EDİLEBİLİR?

İdrar yolu enfeksiyonları mesaneyi irrite ederek daha sık idrara çıkma ihtiyacına neden olabilir.

Sık idrara çıkmanın yanında idrar yaparken yanma veya ağrı, ani sıkışma ve alt karın bölgesinde rahatsızlık gibi belirtiler bulunabilir.

Ateş, titreme veya sırt-yan bölgesinde ağrı gibi belirtilerin eşlik etmesi daha hızlı tıbbi değerlendirme gerektirebilir.

UYKU APNESİ İLE GECE İDRARA ÇIKMA ARASINDA BAĞLANTI VAR

Gece sık idrara çıkmanın daha az bilinen nedenlerinden biri uyku bozukluklarıdır.

Urology Care Foundation, insomnia ve uyku apnesini noktüriyle ilişkili olabilecek durumlar arasında gösteriyor.

Özellikle yüksek sesle horlama, uykuda nefesin durduğunun fark edilmesi, boğulur gibi uyanma, sabah baş ağrısı veya gündüz aşırı uykululuk gibi yakınmalar da varsa uyku kalitesinin değerlendirilmesi gerekebilir.

Bazı kişilerde ise süreç ters yönde işler: Kişi insomnia, ağrı veya başka bir nedenle uyanır ve uyanmışken mesanesini boşaltır. Bu nedenle “tuvalet ihtiyacı mı uyandırdı, yoksa uyandıktan sonra mı tuvalete gidildi?” sorusu değerlendirmede yararlı olabilir.

KULLANILAN İLAÇLAR DA ÖNEMLİ

Bazı ilaçlar idrar üretimini veya mesane işlevlerini etkileyebilir.

Özellikle “idrar söktürücü” olarak bilinen diüretik ilaçların kullanım zamanı gece idrara çıkmayı etkileyebilir. Bununla birlikte reçeteli ilaçların saatini veya dozunu kişi kendi başına değiştirmemelidir.

Noktürinin bir ilaca başladıktan sonra ortaya çıktığı düşünülüyorsa hekime veya eczacıya danışılması uygun olur.

MESANE GÜNLÜĞÜ NEDEN İŞE YARAYABİLİR?

Noktürinin nedenini araştırırken basit ama yararlı araçlardan biri mesane günlüğüdür.

Birkaç gün boyunca ne zaman ve ne kadar sıvı tüketildiği, idrara çıkma zamanları ve mümkünse idrar miktarlarının kaydedilmesi; sorunun gece fazla idrar üretiminden mi, küçük mesane kapasitesinden mi veya başka bir örüntüden mi kaynaklanabileceği konusunda sağlık profesyoneline bilgi sağlayabilir.

Değerlendirmede kişinin diğer idrar yakınmaları, kullandığı ilaçlar, sıvı tüketimi, uyku düzeni ve mevcut hastalıkları da sorgulanabilir. Gerektiğinde idrar testi, mesanenin boşalmasının değerlendirilmesi veya olası nedene yönelik başka tetkikler yapılabilir.

GECE TUVALETE KALKMAYI AZALTMAK İÇİN NELER YAPILABİLİR?

Nedene göre yaklaşım değişir. Bazı kişilerde akşam saatlerinde aşırı sıvı tüketiminden kaçınmak ve yatmaya yakın kafein veya alkol tüketimini azaltmak yardımcı olabilir.

Gün içinde bacaklarda şişlik oluşuyorsa bunun nedeninin değerlendirilmesi gerekir. Bazı hastalarda bacakların gün içinde uygun şekilde yükseltilmesi gibi önlemler gece sıvı hareketini azaltmaya yardımcı olabilir; ancak belirgin veya yeni başlayan bacak şişliği tıbbi değerlendirme gerektirir.

Sıvıyı gelişigüzel ve aşırı biçimde azaltmak doğru değildir. Özellikle böbrek, kalp veya başka kronik hastalıkları bulunan kişiler sıvı tüketimlerini sağlık profesyonelinin önerilerine göre düzenlemelidir.

NE ZAMAN DOKTORA BAŞVURULMALI?

Gece idrara çıkma yeni başladıysa, giderek sıklaşıyorsa, uykuyu ciddi biçimde bozuyorsa veya gündüz yaşamını etkiliyorsa değerlendirme uygun olur.

İdrarda kan görülmesi, idrar yaparken belirgin ağrı veya yanma, idrarı yapamama, ateş, yan-sırt ağrısı, aşırı susama veya açıklanamayan kilo kaybı gibi başka belirtilerin bulunması da altta yatan nedenin araştırılmasını gerektirir.

Özellikle idrar yapamama, ciddi genel durum bozukluğu veya hızla kötüleşen belirtilerde gecikmeden tıbbi yardım alınmalıdır.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve kişisel tanı veya tedavinin yerine geçmez. Gece idrara çıkma sıklaşıyor veya başka belirtiler eşlik ediyorsa sağlık profesyoneline başvurun. İlaçlarınızın dozunu veya kullanım saatini hekime danışmadan değiştirmeyin.

KAYNAKLAR

Urology Care Foundation — Nocturia: Symptoms, Diagnosis & Treatment

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases — Symptoms & Causes of Diabetes

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases — Diabetes, Sexual & Bladder Problems

Oxford Health NHS Foundation Trust — Understanding Nocturia, 2025

Kingston and Richmond NHS Foundation Trust — Treatments for Overactive Bladder, 2026

University Hospitals Sussex NHS Foundation Trust — Lower Urinary Tract Symptoms

Saç dökülmesinin genetik yatkınlıktan hormonal değişikliklere, hastalık veya ameliyat sonrası geçici dökülmeden bazı besin öğelerinin yetersizliğine kadar çok sayıda nedeni vardır. Bu nedenle yalnızca belirtilere bakıp demir, B12, biotin veya başka bir takviyeye başlamak yerine nedenin belirlenmesi daha doğru bir yaklaşımdır.

DEMİR EKSİKLİĞİ YORGUNLUĞA NEDEN OLABİLİR

Demir, hemoglobinin yapımı için gereklidir. Demir depolarının azalması ilerlediğinde demir eksikliği anemisi gelişebilir ve kanın dokulara oksijen taşıma kapasitesi etkilenebilir.

ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri Besin Takviyeleri Ofisi, demir eksikliği anemisinin yorgunluk, güçsüzlük, enerji azalması ve konsantrasyon sorunlarıyla seyredebildiğini belirtiyor.

Demir eksikliğinde tırnaklarda incelme, kırılganlık veya bazı vakalarda kaşık biçimini alan tırnak değişiklikleri de görülebilir.

Özellikle yoğun adet görenler, gebeler, sık kan bağışlayanlar ve demirin emilimini etkileyen bazı sindirim sistemi hastalıkları bulunan kişiler demir eksikliği açısından daha yüksek risk taşıyabilir.

SAÇ DÖKÜLMESİ DE DEMİR EKSİKLİĞİYLE İLİŞKİLİ OLABİLİR Mİ?

Olabilir; ancak her saç dökülmesinin nedeni demir eksikliği değildir.

Amerikan Dermatoloji Akademisi, demir, protein veya çinko gibi bazı besin öğelerinin yetersiz alınmasının belirgin saç kaybına katkıda bulunabileceğini bildiriyor. Saç dökülmesinin altında bir hastalık, besin eksikliği, hormonal dengesizlik veya enfeksiyon şüphesi varsa değerlendirmede kan testlerinden yararlanılabiliyor.

Buradaki ayrım önemli: Saç dökülmesi yaşayan herkese demir takviyesi verilmesi gerektiği anlamına gelmez.

Demir eksikliği saptanırsa yalnızca eksikliğin giderilmesi değil, neden geliştiğinin belirlenmesi de gerekir. Kan kaybı, yetersiz alım veya emilim bozuklukları olası nedenler arasındadır.

TİROİT SAÇLARI VE ENERJİYİ ETKİLEYEBİLİR

Tiroid bezinin yeterince hormon üretemediği hipotiroidide yorgunluk sık görülen belirtilerden biridir. Kuru cilt ve kuru ya da incelen saçlar da tabloya eşlik edebilir.

Kilo alma, soğuğa tahammülsüzlük, kabızlık, kas ve eklem ağrıları, adet düzensizlikleri ve kalp hızında yavaşlama gibi başka belirtiler de görülebilir.

Ancak yorgunluk veya saçlarda incelme tek başına tiroit hastalığı olduğu anlamına gelmez. ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü de hipotiroidi tanısının yalnızca belirtilere dayanamayacağını; tanıda tıbbi öykü, muayene ve kan testlerinin kullanıldığını belirtiyor.

B12 EKSİKLİĞİ YORGUNLUK YAPABİLİR

Vitamin B12, sağlıklı kan ve sinir hücreleri için gereklidir. Eksikliği megaloblastik anemiye yol açabilir ve yorgunluk ile güçsüzlük görülebilir.

B12 eksikliğinde ayrıca solukluk, çarpıntı, iştah kaybı ve bazı kişilerde ellerde veya ayaklarda uyuşma-karıncalanma gibi nörolojik belirtiler ortaya çıkabilir.

B12 eksikliği bu nedenle özellikle yorgunluk açısından değerlendirmeye girebilir. Ancak saç dökülmesi ve kırılgan tırnakların birlikte bulunmasını otomatik olarak B12 eksikliğine bağlamak bilimsel açıdan doğru değildir.

FOLAT EKSİKLİĞİNDE DE HALSİZLİK GÖRÜLEBİLİR

Folat eksikliği de megaloblastik anemiye yol açabilir. Halsizlik, yorgunluk, konsantrasyon güçlüğü, baş ağrısı, çarpıntı ve nefes darlığı görülebilen belirtiler arasındadır.

Folat eksikliği tek başına sık görülmeyebilir ve yetersiz beslenme veya emilim sorunları gibi durumlarda başka besin öğesi eksiklikleriyle birlikte bulunabilir.

SAÇ DÖKÜLMESİNİN ÇOK SAYIDA BAŞKA NEDENİ VAR

Saç kaybını yalnızca vitamin eksikliklerine indirgemek en sık yapılan hatalardan biridir.

Kalıtsal saç dökülmesi, alopesi areata, bazı tiroit hastalıkları, doğum sonrası hormonal değişiklikler, ciddi hastalık veya ameliyat sonrası gelişen telogen effluvium, hızlı kilo kaybı, bazı ilaçlar ve saçı sürekli geren saç modelleri farklı saç kaybı tiplerine yol açabilir.

Hızlı ve belirgin kilo kaybı veya çok düşük kalorili beslenme de saç dökülmesini tetikleyebilir.

TIRNAKLAR NEDEN KIRILIR?

Kırılgan tırnakların da tek bir nedeni yoktur.

Tırnağın sık ıslanıp kuruması, temizlik kimyasalları, travma, yaşla ortaya çıkan değişiklikler ve bazı cilt hastalıkları tırnak yapısını etkileyebilir. Demir eksikliği gibi sistemik nedenler de değerlendirmede dikkate alınabilir.

Bu nedenle yalnızca tırnakların kırılmasına bakarak vitamin veya mineral eksikliği tanısı konulamaz.

SAÇ İÇİN BİOTİN KULLANMAK DOĞRU MU?

Saç ve tırnak ürünlerinin önemli bir bölümü biotin içerir. Ancak saç dökülmesi yaşayan herkesin biotin eksikliği olduğu düşünülmemelidir.

Amerikan Dermatoloji Akademisi, biotin, demir veya çinko gibi takviyelerin eksiklik saptandığında kullanılmasını öneriyor. Gereksiz takviye kullanımı fayda sağlamayabileceği gibi bazı besin öğelerinin aşırı alınması zarar verebilir.

Ayrıca yüksek doz biotin bazı laboratuvar testlerinin sonuçlarını etkileyebilir. Kullanılan takviyelerin kan testi öncesinde sağlık profesyoneline bildirilmesi gerekir.

HANGİ TESTLER İSTENEBİLİR?

Saç dökülmesi, yorgunluk ve tırnak değişiklikleri için herkese uygulanacak tek bir kan testi paketi yoktur.

Hekim belirtilerin süresi, saç dökülmesinin tipi, beslenme alışkanlıkları, kullanılan ilaçlar, adet kanamaları, yakın zamanda geçirilen hastalıklar, gebelik veya doğum öyküsü ve kilo değişiklikleri gibi bilgileri değerlendirir.

Kişinin öyküsüne göre tam kan sayımı, demir durumunu değerlendiren testler, tiroit fonksiyon testleri veya B12 ve folat gibi besin öğelerine yönelik incelemeler gündeme gelebilir.

Her testi herkese istemek yerine olası nedene göre inceleme yapılması daha anlamlıdır.

NE ZAMAN DOKTORA BAŞVURULMALI?

Saç dökülmesi aniden başladıysa, belirgin biçimde arttıysa, bölgesel saçsız alanlar oluşuyorsa veya saçlı deride ağrı, kızarıklık, kabuklanma gibi değişiklikler varsa dermatolojik değerlendirme uygun olur.

Yorgunluğun haftalarca sürmesi, günlük yaşamı belirgin şekilde etkilemesi veya nefes darlığı, çarpıntı, baş dönmesi, açıklanamayan kilo değişimi, yoğun adet kanaması ya da başka kalıcı belirtilerle birlikte olması da tıbbi değerlendirmeyi gerektirir.

Göğüs ağrısı, ciddi nefes darlığı, bayılma veya hızla kötüleşen ciddi belirtilerde acil tıbbi yardım alınmalıdır.

TAKVİYEYE DEĞİL NEDENE ODAKLANMAK GEREKİYOR

Saç dökülmesi, yorgunluk ve kırılgan tırnakların aynı dönemde ortaya çıkması demir eksikliği gibi ortak bir nedeni düşündürebilir. Yine de bu belirtilerin her biri farklı nedenlerden kaynaklanabilir ve aynı kişide birden fazla etken bulunabilir.

Özellikle internetten alınan “saç vitamini” veya demir takviyelerini kanıtlanmış eksiklik olmadan kullanmak yerine saç dökülmesinin tipi ve eşlik eden belirtilerin değerlendirilmesi daha güvenlidir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve kişisel tıbbi değerlendirme yerine geçmez. Saç dökülmesi, yorgunluk veya tırnak değişiklikleri devam ediyorsa sağlık profesyoneline başvurun. Demir, B12, biotin veya diğer takviyeleri yalnızca belirtilere bakarak yüksek dozda kullanmayın.

KAYNAKLAR

National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements — Iron Fact Sheet for Health Professionals, 2025

National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements — Vitamin B12 Fact Sheet for Health Professionals, 2025

National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements — Folate Fact Sheet for Health Professionals

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases — Hypothyroidism

American Academy of Dermatology Association — Hair Loss: Causes

American Academy of Dermatology Association — Hair Loss: Diagnosis and Treatment

AST değeri 14 U/L’nin altında olanlarda kolorektal kanser tanısı olasılığı, AST değeri 14–29 U/L aralığında olanlara göre yüzde 65 daha yüksekti. ALT için de benzer bir ilişki görüldü: ALT değeri 14 U/L’nin altında olanlarda tanı olasılığı yüzde 68 daha yüksekti.

Ancak araştırmanın verdiği mesaj “AST veya ALT düşükse kanser vardır” değil. Veriler yalnızca istatistiksel bir ilişki gösteriyor. Düşük AST ve ALT’nin kolorektal kansere neden olduğu gösterilmiş değil ve bu değerler mevcut durumda kolorektal kanser tarama testi olarak kullanılmıyor.

11 binden fazla yetişkinin sağlık kayıtları incelendi

Epic Research tarafından 9 Eylül 2026’da yayımlanan analizde, Ocak 2017 ile Mart 2025 arasında ilk kolorektal kanser taramasını yaptıran 18–44 yaşındaki 11.469 ABD’li yetişkin değerlendirildi.

Araştırmaya alınan kişilerin taramadan önceki üç yıl içinde en az bir AST veya ALT sonucu bulunuyordu. Daha önce kanser tanısı bulunanlar, inflamatuvar bağırsak hastalığı veya Lynch sendromu bulunanlar ile belirlenen dönemde gebe olan kişiler çalışma dışında bırakıldı.

Kolorektal kanser taramasından sonraki bir yıl içerisinde kanser tanısı alan hastalar, kanser tanısı almayan kişilerle yaş, cinsiyet, tarama yılı ve laboratuvar testlerinin zamanlaması açısından karşılaştırıldı.

AST ve ALT nedir?

AST, yani aspartat aminotransferaz, karaciğerin yanı sıra kas ve başka dokularda da bulunan bir enzimdir. ALT, yani alanin aminotransferaz ise karaciğerle daha yakından ilişkili bir enzim olarak değerlendirilir.

Klinik uygulamada hekimler çoğunlukla AST ve ALT yüksekliğine odaklanır. Çünkü yüksek değerler karaciğer hücre hasarı başta olmak üzere çeşitli durumlarda görülebilir.

Bu araştırmada dikkat çeken taraf ise ilişkinin ters yönde bulunması oldu.

AST 14 U/L’nin altındaysa yüzde 65 daha yüksek olasılık

Araştırmacılar AST ve ALT değerlerini üç grupta değerlendirdi: 14 U/L’nin altı, 14–29 U/L ve 30 U/L veya üzeri.

AST düzeyi 14 U/L’nin altında olan yetişkinlerde erken başlangıçlı kolorektal kanser tanısı olasılığı, 14–29 U/L grubuna göre yüzde 65 daha yüksek bulundu.

ALT düzeyi 14 U/L’nin altında olanlarda ise tanı olasılığı yüzde 68 daha yüksekti.

Buradaki yüzdeler mutlak kanser riskini ifade etmiyor. Bir kişinin kanser olma ihtimalinin yüzde 65 veya yüzde 68 olduğu anlamına da gelmiyor. Bunlar araştırmadaki referans grupla karşılaştırılan göreceli tanı olasılıkları.

Yüksek AST ve ALT’de ters yönde ilişki görüldü

Analizde AST’nin 30 U/L veya üzerinde olması, 14–29 U/L aralığına kıyasla yüzde 22 daha düşük kolorektal kanser tanısı olasılığıyla ilişkilendirildi.

ALT’nin 30 U/L veya üzerinde olması ise yüzde 29 daha düşük olasılıkla ilişkiliydi.

Bu bulgunun “AST ve ALT’yi yükseltmek koruyucudur” şeklinde yorumlanması yanlış olur. Çalışma böyle bir neden-sonuç ilişkisini göstermiyor ve karaciğer enzimlerini yükseltmeye çalışmanın herhangi bir koruyucu etkisine ilişkin kanıt sunmuyor.

Üç yıllık değişim de araştırıldı

Araştırmacılar yalnızca tek bir laboratuvar değerine değil, AST ve ALT’nin önceki üç yıldaki değişimine de baktı.

AST’nin üç yıllık dönemde yükselmesi, sabit kalan değerlere kıyasla yüzde 27 daha düşük kolorektal kanser tanısı olasılığıyla ilişkilendirildi. ALT yükseliğinde bu oran yüzde 26 olarak bulundu.

Buna karşılık AST veya ALT’nin zaman içinde düşmesi ile kolorektal kanser arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmadı.

Bu ayrıntı önemli. Araştırma, “AST veya ALT zamanla düşüyorsa kanser gelişiyor” şeklinde yorumlanabilecek bir bulgu ortaya koymadı.

Diğer metabolik kan testlerinde aynı ilişki görülmedi

Analizde trigliserid, HDL kolesterol ve trigliserid/HDL oranı da incelendi. Araştırmacılar bu parametrelerin düzeyleri veya zaman içindeki değişimleriyle erken başlangıçlı kolorektal kanser arasında anlamlı bir ilişki saptamadı.

Karşılaştırma amacıyla değerlendirilen serum potasyumu da kolorektal kanserle ilişkili bulunmadı.

Düşük AST ve ALT neden kolorektal kanserle ilişkili olabilir?

Bunun cevabı henüz bilinmiyor.

AST yalnızca karaciğerde bulunmadığı için düşük değerlerin kas kütlesiyle ilişkili olabileceği biliniyor. Düşük AST ve ALT düzeyleri bazı kişilerde düşük kas kütlesi, beslenme durumu veya genel sağlık durumuyla bağlantılı olabilir.

Bu nedenle araştırmacılar, kolorektal kanserle görülen ilişkinin doğrudan AST veya ALT’den kaynaklanmak zorunda olmadığını belirtiyor. Enzimleri düşük tutan başka bir biyolojik veya metabolik durum aynı zamanda kanser olasılığıyla ilişkili olabilir.

Araştırmada vücut kitle indeksi, kilo değişimi, sigara kullanımı, alkol kullanım bozukluğu, diyabet, hipertansiyon, yağlı karaciğer hastalığı, yetersiz beslenme ile insülin ve statin kullanımı gibi çok sayıda değişken hesaba katıldı.

Buna rağmen gözlemsel araştırmalarda ölçülemeyen veya kayıtlara tam olarak yansımayan faktörlerin etkisini tamamen ortadan kaldırmak mümkün değil.

AST veya ALT düşükse kolonoskopi yaptırmak gerekir mi?

Tek başına düşük AST veya ALT sonucu nedeniyle kolonoskopi yaptırılması gerektiğine dair bir öneri bulunmuyor.

Araştırma, bu iki enzimin kolorektal kanser taramasında kullanılabilecek bağımsız bir test olduğunu göstermedi. Bulguların önce başka hasta gruplarında ve tercihen ileriye dönük çalışmalarla doğrulanması gerekiyor.

ABD’de American Cancer Society’nin 2026 kılavuzu, ortalama risk taşıyan yetişkinlerde düzenli kolorektal kanser taramasına 45 yaşında başlanmasını öneriyor.

Ailesinde kolorektal kanser veya bazı polip türleri bulunanlar, Lynch sendromu gibi kalıtsal sendromlara sahip kişiler veya inflamatuar bağırsak hastalığı gibi yüksek risk oluşturan durumları bulunanlarda taramaya daha erken başlanması gerekebilir. Bu kişiler için zamanlama bireysel risk durumuna göre belirlenir.

45 yaşından küçükseniz belirtiler yine de önemli

Rutin taramanın belli bir yaşta başlaması, daha genç kişilerde belirtilerin bekletilmesi gerektiği anlamına gelmiyor.

Erken başlangıçlı kolorektal kanser üzerine yapılan sistematik incelemelerde rektal kanama, karın ağrısı ve bağırsak alışkanlığındaki değişiklikler sık bildirilen yakınmalar arasında. Demir eksikliği anemisi de değerlendirilmesi gereken bulgulardan biri.

Dışkıda kan veya makattan kanama, açıklanamayan ve devam eden bağırsak alışkanlığı değişikliği, uzun süren karın ağrısı, nedeni açıklanamayan demir eksikliği anemisi veya istemsiz kilo kaybı varsa yaş nedeniyle belirtileri önemsiz kabul etmemek gerekir.

Araştırmanın önemli sınırlılıkları var

Epic Research analizi hakemli bir bilimsel dergide yayımlanmış çalışma değil. Elektronik sağlık kayıtlarından elde edilen veriler kullanılarak yapılan gözlemsel bir analiz.

Çalışmaya yalnızca kolorektal kanser taraması yaptırmış ve daha önce AST veya ALT testi yapılmış kişiler dahil edildi. Bu nedenle sonuçların genel 18–44 yaş nüfusuna aynı şekilde uygulanıp uygulanamayacağı bilinmiyor.

AST ve ALT değerleri ilaçlar, akut hastalıklar ve farklı fizyolojik koşullardan etkilenebilir. Araştırmacılar çok sayıda olası karıştırıcı faktör için istatistiksel düzeltme yapsa da bunların tamamının kontrol edilmesi mümkün değil.

En kritik nokta ise şu: araştırma bir ilişki saptadı, nedensellik göstermedi. AST veya ALT düşüklüğünün kolorektal kanserin erken belirtisi, nedeni ya da güvenilir bir biyobelirteci olduğu henüz kanıtlanmış değil.

Rutin kan tahlilleri gelecekte risk modellerine girebilir mi?

Çalışmanın bilimsel açıdan ilgi çekici tarafı burada yatıyor. Hastaların yıllar içinde zaten yaptırdığı rutin kan testlerinden elde edilen bilgiler, ileride yaş, aile öyküsü, belirtiler ve başka sağlık verileriyle birlikte risk tahmin modellerinin parçası olabilir.

Ancak bunun klinik uygulamaya geçebilmesi için AST ve ALT bulgusunun bağımsız araştırma gruplarında tekrarlanması, gerçek mutlak riskin belirlenmesi ve böyle bir modelin mevcut tarama yöntemlerinden ne kadar ek fayda sağladığının gösterilmesi gerekiyor.

Şimdilik düşük AST veya ALT sonucu tek başına kolorektal kanser göstergesi olarak kabul edilmiyor.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel sağlık bilgilendirmesi amacı taşır. AST veya ALT sonucunu tek başına kanser göstergesi olarak değerlendirmeyin. Süregelen bağırsak yakınmaları, kanama, demir eksikliği anemisi veya kişisel/ailevi risk faktörleri varsa hekime başvurun.

KAYNAKLAR

Epic Research — Low AST and ALT Levels Are Associated with Higher Likelihood of Early-Onset Colorectal Cancer in Adults Under 45, 2026

American Cancer Society — Colorectal Cancer Screening Guideline Update, 2026

Wolf AMD ve arkadaşları — Colorectal cancer screening: An update to the American Cancer Society guideline, CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2026. DOI: 10.3322/caac.70083

JAMA Network Open — Red Flag Signs and Symptoms for Patients With Early-Onset Colorectal Cancer: A Systematic Review and Meta-Analysis, 2024

National Cancer Institute — Colorectal Cancer Screening and Early-Onset Colorectal Cancer kaynakları

Araştırma ayrıca daha fazla gece ışığına maruz kalan kişilerde kalp yetmezliği, kalp krizi, atriyal fibrilasyon, inme ve kalp-damar kaynaklı ölüm risklerinin daha yüksek olduğunu gösterdi. Ancak bu sonuçlar bir neden-sonuç ilişkisini kanıtlamıyor; çalışma gözlemsel olduğu için gece ışığının tek başına kalp hastalığına yol açtığı söylenemez.

Gece ışığı ve kalp arasındaki bağlantı nasıl araştırıldı?

Araştırmacılar UK Biobank verilerini kullandı. Katılımcılar 2013–2015 yılları arasında ışık sensörü bulunan bileklikleri yedi gün boyunca taşıdı.

Gece döneminde 3 lüksün üzerindeki ışık maruziyeti hesaplandı. Üç yıl kadar sonra kalp MR’ı yapılan 11.071 katılımcıda kalbin yapısı ve pompalama özellikleri ayrıntılı olarak değerlendirildi.

Kalp-damar hastalıkları ve ölüm sonuçlarına ilişkin analiz ise 73.286 kişiyi kapsadı. Katılımcılar yaklaşık 8–10 yıl boyunca takip edildi.

Kalp MR’larında hangi değişiklikler görüldü?

Gece ışığına yüksek düzeyde maruz kalan kişilerde, hiç maruz kalmayanlara kıyasla sol karıncık kas kütlesinin boya göre düzeltilmiş ölçümünde yüzde 2,4 artış görüldü.

Ortalama kalp duvarı kalınlığı yüzde 1,5 daha fazlaydı. Kalbin kasılma performansını yansıtan miyokardiyal kontraksiyon fraksiyonu ise yüzde 1,9 daha düşüktü.

Araştırmacılar sağ karıncık ve sol kulakçıkta da bazı yapısal ve işlevsel farklılıklar saptadı. Bu değişiklikler klinik olarak belirgin kalp hastalığı ortaya çıkmadan önce görülebilen “subklinik” değişimler olarak değerlendiriliyor.

Kalp hastalıklarıyla ilişkili risk ne kadar arttı?

Yüksek gece ışığı maruziyeti, hiç maruziyet olmayan grupla karşılaştırıldığında şu sonuçlarla ilişkilendirildi:

Kalp yetmezliği riskinde yüzde 29 artış

Atriyal fibrilasyon riskinde yüzde 15 artış

Kalp krizi riskinde yüzde 24 artış

İnme riskinde yüzde 33 artış

Kalp-damar kaynaklı ölüm riskinde yüzde 26 artış

Bu oranlar göreceli risk artışlarını ifade ediyor. Çalışmada her kişinin başlangıçtaki mutlak riskinin ne olduğu bu yüzdelerle doğrudan anlatılmadığı için “gece ışığı kalp krizi riskini yüzde 24 artırır” şeklinde kişisel bir tahmin yapmak doğru olmaz.

Uyku süresi bağlantının bir bölümünü açıklıyor olabilir

Araştırmacılar gece ışığı ile kalp yapısındaki değişiklikler arasındaki ilişkinin yaklaşık yüzde 24 ila yüzde 49’unun daha kısa uyku süresiyle istatistiksel olarak açıklanabildiğini bildirdi.

Gece ışığının biyolojik saati etkileyebildiği, melatonin salgısını baskılayabildiği ve uyku düzenini bozabildiği daha önceki deneysel çalışmalarla da biliniyor. Yeni çalışma, bu mekanizmaların uzun vadede kalp yapısına yansıyabileceği ihtimalini destekliyor.

Neden 3 lüks sınırı kullanıldı?

Araştırmada gece ışığı için 3 lüksün üzerindeki maruziyet dikkate alındı. Araştırmacılar bu eşiğin, düşük düzeylerdeki gece ışığının bile bazı kişilerde melatonin salgısını etkileyebildiğini gösteren önceki insan çalışmalarına dayandığını belirtti.

Ancak 3 lüks, “bu seviyenin altı tamamen güvenlidir, üstü zararlıdır” anlamına gelen klinik bir sınır değildir. Işığa biyolojik duyarlılık kişiden kişiye değişebilir.

Daha önceki çalışmalar da benzer bir bağlantı bulmuştu

2025 yılında JAMA Network Open’da yayımlanan başka bir UK Biobank araştırmasında yaklaşık 88.905 yetişkin incelenmişti.

En parlak gecelere maruz kalan grupta, en karanlık gecelerde bulunan gruba göre koroner arter hastalığı, kalp krizi, kalp yetmezliği, atriyal fibrilasyon ve inme riskleri daha yüksek bulunmuştu.

2026 yılında ABD’de 7.607 yetişkini inceleyen ayrı bir çalışma da gün içindeki parlak ışık ile gece karanlığı arasındaki fark arttıkça kalp-damar kaynaklı ölüm riskinin daha düşük olduğunu bildirdi.

Gece ışığını azaltmak mantıklı mı?

Mevcut kanıtlar yatak odasını olabildiğince karanlık tutmanın uyku açısından makul bir yaklaşım olduğunu destekliyor.

Uyku sırasında gerekli olmayan ışıkları kapatmak, güçlü gece lambalarından kaçınmak, dışarıdan gelen ışığı perdeyle azaltmak ve telefon ekranını uyku boyunca açık bırakmamak uygulanabilecek basit önlemler arasında.

Gece tuvalete kalkmak gibi güvenlik gerektiren durumlarda ise tamamen karanlık ortam herkes için uygun olmayabilir. Özellikle düşme riski bulunan kişilerde güvenli hareket etmeyi sağlayacak düşük düzeyli aydınlatma daha önemli olabilir.

Çalışmanın önemli sınırlılıkları var

Araştırmanın en önemli sınırlılığı gözlemsel olması. Bu nedenle ışığın doğrudan kalpteki değişikliklere veya kalp hastalığına neden olduğu kanıtlanmış değil.

Işık maruziyeti yalnızca yedi gün boyunca ölçüldü. Araştırmacılar daha küçük bir UK Biobank grubunda ışık alışkanlıklarının yıllar içinde görece kararlı olduğunu belirtse de bir haftalık ölçüm herkesin uzun vadeli alışkanlığını tam olarak yansıtmayabilir.

Bileklik sensörleri ışığın dalga boyunu da ölçmedi. Bu nedenle özellikle biyolojik saati etkileyebilen mavi ışığın ayrı etkisi değerlendirilemedi.

UK Biobank katılımcılarının genel nüfusa göre daha sağlıklı ve büyük ölçüde beyaz kökenli olması da sonuçların bütün toplumlara doğrudan genellenmesini sınırlıyor. Vardiyalı çalışanlar ana analizden çıkarıldığı için sonuçlar düzensiz çalışma saatlerine sahip kişiler için de aynı ölçüde geçerli olmayabilir.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel sağlık bilgisi amacıyla hazırlanmıştır. Gece ışığı kalp hastalığının tek nedeni değildir ve bu araştırma kişisel risk tahmini yapmaz. Kalp-damar hastalığı riskinizle ilgili değerlendirme için sağlık profesyoneline başvurun.

KAYNAKLAR

European Heart Journal — Dai J, Dai W ve arkadaşları. Nighttime light exposure and cardiac structure and function, 2026. DOI: 10.1093/eurheartj/ehag563

JAMA Network Open — Windred DP, Burns AC, Rutter MK ve arkadaşları. Light Exposure at Night and Cardiovascular Disease Incidence, 2025. DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2025.39031

European Journal of Preventive Cardiology — Dai J, Dai W ve arkadaşları. Objectively Measured Individual-Level Daytime Versus Nighttime Light Exposure and Cardiovascular Disease Mortality in U.S. Adults, 2026. DOI: 10.1093/eurjpc/zwag303

UK Biobank — Light Exposure at Night and Cardiovascular Disease Incidence

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: