Bir kan tahliliyle kanser olup olmadığını öğrenmek, birçok kişinin aklındaki soru. CEA, CA 19-9, CA-125 ve PSA gibi testler de bu beklentiyle sıkça gündeme geliyor. Ancak bu sonuçları “yüksekse kanser var, normalse yok” şeklinde okumak mümkün değil. Tümör belirteçlerinin bir bölümü kanser dışındaki durumlarda da yükselebiliyor; bazı kanserler ise bu değerlerde belirgin değişiklik oluşturmadan gelişebiliyor.

Bu testler doğru hastada, doğru amaçla kullanıldığında önemli bilgiler sağlıyor. Özellikle tedavinin etkisini değerlendirmede, hastalığın seyrini izlemede ve belirli kanserlerde nüks şüphesini araştırmada yardımcı olabiliyor. Buna karşılık, yakınması olmayan herkese geniş bir “kanser belirteçleri paneli” yaptırmak güvenilir bir genel kanser taraması anlamına gelmiyor.

Biyobelirteç yalnızca kanda bakılan bir değer değildir

Kanser biyobelirteçleri; kan, idrar veya tümör dokusu gibi örneklerde değerlendirilebilen biyolojik özelliklerdir. Bunlar bir protein, bir gen değişikliği ya da kanser hücresinin taşıdığı belirli bir yapı olabilir.

Dolayısıyla biyobelirteçlerin görevi yalnızca kanserden şüphelendirmek değildir. Bazıları, tanı konulmuş bir hastada hangi tedavinin daha uygun olabileceğini gösterir. Meme kanserinde hormon reseptörleri ve HER2, bazı akciğer kanserlerinde EGFR değişiklikleri bu kullanımın örnekleridir.

Tümörde belirli bir gen değişikliğinin bulunması da bunun mutlaka aileden geçtiği anlamına gelmez. Tedaviyi yönlendiren tümör testleri ile kalıtsal kanser yatkınlığını araştıran testler farklı sorulara yanıt verir.

Tarama, tanı ve takip aynı şey değil

Tarama, henüz belirti yaşamayan kişilerde hastalığı erken yakalamayı amaçlar. Tanısal inceleme, ortaya çıkan bir belirtiyi veya şüpheli bulguyu açıklığa kavuşturur. Takip ise tanısı konulmuş hastalığın tedaviye yanıtını ve sonrasındaki seyrini değerlendirir.

Bir testin kanser tedavisini izlemekte yararlı olması, sağlıklı kişilerde erken tanı amacıyla da yararlı olduğu anlamına gelmez. Sosyal medyada paylaşılan “hangi organ için hangi kan testi?” listelerinin en önemli eksikliği bu ayrımı gözden kaçırmasıdır.

CEA yüksekliği kanserin yerini göstermez

CEA, özellikle kolorektal kanser tanısı bulunan bazı hastalarda tedaviye yanıtın ve tedavi sonrası seyrin değerlendirilmesine yardımcı olur. Ancak kalın bağırsak kanserini taramak için kullanılan bir test değildir.

Sigara kullanımı da CEA düzeyini yükseltebilir. Sonucun anlamı; kişinin tanısı, önceki değerleri ve diğer incelemeleriyle birlikte değerlendirilir.

“CEA yüksekse kanser kemiğe yayılmıştır” yorumu da doğru değildir. CEA, kemik metastazına özgü bir belirteç değildir ve yayılımın yerini göstermez. Kemik metastazı şüphesinde hastanın yakınmaları, kanserin türü ve uygun görüntüleme yöntemleri değerlendirilir; bazı durumlarda biyopsi gerekir.

CA 19-9 pankreas kanserini tek başına göstermez

CA 19-9, pankreas ve safra yolu kanserlerinde tedavi yanıtını değerlendirmeye yardımcı olabilir. Ancak safra yolu tıkanıklığı veya enfeksiyonu gibi kanser dışındaki durumlarda da yükselebilir.

Bazı kişiler ise CA 19-9’u anlamlı miktarda üretmez. Bu nedenle normal sonuç hastalığı dışlamaz; yüksek sonuç da tek başına tanı koydurmaz. Şüpheli bir durumda görüntüleme ve gerekli diğer incelemelerle birlikte yorumlanır.

CA-125 her kadına yapılacak bir kanser taraması değildir

CA-125, yumurtalık kanserinde tanısal değerlendirmeye ve tedavi takibine katkı sağlayabilir. Ancak belirti göstermeyen, ortalama riskli kadınlarda tek başına genel tarama testi olarak kullanılmaz.

Bir yumurtalık kitlesinin değerlendirilmesi ile hiçbir yakınması olmayan bir kişiye tarama yapılması farklı durumlardır. CA-125’in hangi amaçla istendiği, sonucun yorumunu doğrudan değiştirir.

Meme kanserinde CA 15-3 mamografinin yerine geçmez

CA 15-3 ve CEA, bazı ileri evre meme kanseri hastalarında tedavinin etkisini değerlendirmeye yardımcı olabilir. Ancak meme kanserini erken yakalamak amacıyla mamografinin yerine kullanılamaz.

Erken evre meme kanseri tedavisi tamamlanmış, herhangi bir yakınması veya şüpheli muayene bulgusu olmayan kişilerde bu belirteçlerin rutin olarak ölçülmesi de önerilmez. Kontrol programı, hastalığın özelliklerine ve uygulanan tedaviye göre belirlenir.

Tiroid kanserinde tümörün türü belirleyicidir

Tiroid kanserini tek bir belirteç listesiyle anlatmak yanıltıcıdır. Tiroglobulin, özellikle papiller ve foliküler tiroid kanserlerinin tedavi sonrasındaki takibinde kullanılabilir. Ancak tek başına tiroid nodülünün kanser olup olmadığını göstermez.

Medüller tiroid kanserinde ise kalsitonin ve CEA değerlendirilir. Bu nedenle “tiroid için CEA ve tiroglobulin bakılır” ifadesi, farklı hastalıkların farklı takip yöntemlerini birbirine karıştırır.

PSA önemli bir istisna, ancak kesin tanı testi değil

PSA, prostat kanserinin erken saptanmasına yönelik değerlendirmelerde ve tanı sonrası takipte kullanılabilir. Bununla birlikte iyi huylu prostat büyümesi veya prostat iltihabı gibi durumlarda da yükselebilir.

Tarama kararı; yaş, aile öyküsü, genel sağlık durumu ve kişinin tercihleri dikkate alınarak hekimle birlikte verilmelidir. Çünkü erken saptamanın olası yararlarının yanında gereksiz biyopsi, yaşam boyunca sorun yaratmayacak bir kanserin bulunması ve gereksiz tedavi gibi riskler de vardır.

Serbest PSA ve serbest/toplam PSA oranı, seçilmiş durumlarda değerlendirmeye katkı sağlayabilir; tek başına kanser tanısı koymaz.

AFP’nin kullanımı da kişiye ve hastalığa göre değişir

AFP, karaciğer kanserinin değerlendirilmesinde kullanılan belirteçlerden biridir. Ancak herkese AFP testi yaparak karaciğer kanseri taramak doğru bir yaklaşım değildir.

Siroz veya belirli kronik hepatit B durumları nedeniyle karaciğer kanseri riski yüksek olan uygun hastalarda, ultrason ve AFP birlikte düzenli izlemde kullanılabilir. Bu yaklaşım, genel topluma yapılan bir “kanser kan testi” uygulamasından farklıdır.

AFP ve beta-hCG, bazı testis kaynaklı germ hücreli tümörlerin değerlendirilmesinde de önem taşır. LDH ile birlikte hastalığın evresi, seyri ve tedaviye yanıtı hakkında bilgi sağlayabilirler.

Tek sonuçtan çok, klinik bağlam önemlidir

Bir belirtecin zaman içindeki değişimi, tek seferlik ölçümden daha anlamlı olabilir. Ancak artışın mutlaka hastalığın ilerlediğini, düşüşün de mutlaka tamamen ortadan kalktığını gösterdiği düşünülmemelidir.

Hekim; ölçümün tedaviye göre zamanlamasını, önceki sonuçları, muayeneyi ve görüntülemeyi birlikte değerlendirir. Tedaviyi yalnızca bir laboratuvar değerine bakarak değiştirmek doğru değildir.

Bir kan örneğiyle birçok kanseri arayan testlerde durum ne?

Kanda tümörden kaynaklanan DNA parçaları veya başka biyolojik sinyaller arayan yeni testler geliştiriliyor. Sıvı biyopsi yöntemlerinin bazıları, tanısı konulmuş kanserlerde tedavi seçimine katkı sağlayabiliyor.

Ancak bu kullanım, hiçbir yakınması olmayan kişide çok sayıda kanseri birden taramakla aynı şey değil. Çoklu kanser saptama testlerinin toplum taramasında kanserden ölümleri azaltıp azaltmadığı ve yararlarının olası zararlarından fazla olup olmadığı henüz kesinleşmiş değil.

Bu testlerde negatif sonuç alınması, önerilen standart kanser taramalarının bırakılması için gerekçe oluşturmaz.

Erken tanı için hangi yol izlenmeli?

Erken tanının temelinde, yaşa ve kişisel riske uygun taramalara katılmak ve yeni gelişen şüpheli belirtileri değerlendirmek bulunur. Meme, rahim ağzı ve kolorektal kanser taramalarında kullanılan yöntemler ile uygun risk grubundaki kişiler için akciğer taraması, rastgele istenen tümör belirteci panellerinden farklıdır.

Tahlildeki normal değerler, devam eden bir şikâyetin araştırılmasını gereksiz kılmaz. Yüksek bir değer de doğrudan kanser tanısı anlamına gelmez. Asıl soru, “Kaç belirteç baktırmalıyım?” değil, “Benim yaşım, riskim ve yakınmalarım için hangi inceleme gerekli?” olmalıdır.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır. Tümör belirteçleri tek başına yorumlanmamalı; sonuçlara dayanarak tanı konulmamalı veya tedavi değiştirilmemelidir. Anormal bir sonuç ya da devam eden bir yakınma varsa ilgili hekim tarafından değerlendirilmelidir.

KAYNAKLAR

1. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü (NCI). Tümör belirteçleri, klinikte kullanılan belirteç testleri, kanser tedavisinde biyobelirteçler, PSA testi ve çoklu kanser saptama testlerine ilişkin bilgi kaynakları.

2. Amerikan Klinik Onkoloji Derneği (ASCO). Breast Cancer Follow-Up and Surveillance After Primary Treatment: ASCO Guideline Update. Journal of Clinical Oncology, 2026. Amerikan Karaciğer Hastalıkları Araştırmaları Derneği (AASLD). Hepatoselüler karsinomun önlenmesi, tanısı ve tedavisine ilişkin uygulama rehberi, 2023.

3. ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi, MedlinePlus. CEA ve CA 19-9 test bilgileri. Amerikan Kanser Derneği. Tiroid kanserinde tanısal testler. Pennsylvania Üniversitesi OncoLink. Bone Metastases.

Bu nedenle kutunun üzerinde yalnızca “kalsiyum” yazması yeterli bilgi vermiyor. İçerdiği form, sağladığı kalsiyum miktarı ve bu miktarın kaç tablete karşılık geldiği birlikte değerlendirilmeli.

KALSİYUM KARBONAT NEDEN YEMEKLE ALINIYOR?

Kalsiyum karbonatın çözünmesinde mide asidi rol oynuyor. Öğünle birlikte alınması emilimini destekliyor.

Mide asidi düşük kişilerde bu ayrım daha önemli olabiliyor. Mide asidini azaltan ilaç kullananların, takviyenin formunu ve kullanım zamanını hekim veya eczacıyla değerlendirmesi gerekiyor.

KALSİYUM SİTRAT AÇ KARNINA ALINABİLİR Mİ?

Kalsiyum sitratın emilimi mide asidine daha az bağımlı. Bu nedenle yemekle birlikte alınması zorunlu değil.

Ancak bu özellik, sitratın herkes için mutlaka daha iyi olduğu anlamına gelmiyor. Seçimde kişinin sindirim toleransı, kullandığı ilaçlar ve ihtiyaç duyduğu miktar da belirleyici.

TEK SEFERDE DAHA FAZLA ALMAK DAHA İYİ Mİ?

Takviyeden alınan kalsiyum miktarı yükseldikçe emilen oran azalabiliyor. Emilim, tek seferde 500 mg veya daha düşük miktarlarda daha verimli oluyor.

Buradaki 500 mg, herkesin günlük takviye ihtiyacı veya güvenlik üst sınırı değil. Aynı şekilde bunun üzerindeki miktarın hiç emilmediği anlamına da gelmiyor.

Hekim tarafından günlük 1.000 mg takviye önerilen bir kişide, miktarın gün içine bölünmesi değerlendirilebilir. Bu örnek, herkesin 1.000 mg takviye kullanması gerektiğini göstermiyor.

ETİKETTE HANGİ MİKTARA BAKILMALI?

Kalsiyum bileşiğinin ağırlığı ile sağladığı gerçek kalsiyum miktarı farklı olabilir.

Örneğin 1.250 mg kalsiyum karbonat, 500 mg elementel kalsiyum sağlar. Etikette “kalsiyum” olarak belirtilen miktar esas alınmalı; bunun bir tablet için mi, birden fazla tabletten oluşan porsiyon için mi yazıldığı kontrol edilmeli.

GÜNLÜK İHTİYACIN TAMAMI TABLETTEN KARŞILANMAZ

Kalsiyum ihtiyacı yaşa ve cinsiyete göre değişiyor. Yetişkinler için belirtilen günlük 1.000–1.200 mg düzeyindeki referanslar, besinler ve takviyelerden alınan toplam miktarı ifade ediyor.

Süt, yoğurt, peynir ve diğer kalsiyum kaynakları hesaba katılmadan bu miktarın tamamını takviye olarak almak doğru bir yaklaşım değil. Takviye gereksinimi, beslenmeyle karşılanamayan miktar ve kişinin sağlık durumuyla birlikte belirlenmeli.

İLAÇLARLA AYNI ANDA ALINMAMALI MI?

Kalsiyum takviyeleri bazı ilaçların emilimini azaltabiliyor. Özellikle levotiroksin içeren tiroit ilaçları ve bazı antibiyotiklerle kullanım zamanı önem taşıyor.

Bütün ilaçlara uygulanabilecek tek bir saat aralığı bulunmuyor. Kullanılan ilacın talimatı ve hekim veya eczacının önerisi esas alınmalı; reçeteli tedavi kendi kendine değiştirilmemeli.

KABIZLIK VE ŞİŞKİNLİK OLURSA

Bazı kişilerde kalsiyum takviyeleri gaz, şişkinlik veya kabızlık yapabiliyor. Karbonat formunda bu yakınmalar sitrata göre daha belirgin olabilir.

Yakınmalar sürüyorsa dozun bölünmesi, öğünle kullanım veya farklı bir form değerlendirilmesi gerekebilir. Değişiklik, kişinin tedavi planına uygun yapılmalı.

TIBBİ UYARI

Böbrek hastalığı, böbrek taşı öyküsü veya kanda kalsiyum yüksekliği bulunanlar takviyeye kendi kendine başlamamalı. Düzenli ilaç kullananlar, kalsiyum içeren tüm takviye ve antasitleri hekimine veya eczacısına bildirmeli.

KAYNAKLAR

1. NIH Office of Dietary Supplements. Calcium — Fact Sheet for Consumers.
2. NIH Office of Dietary Supplements. Calcium — Fact Sheet for Health Professionals.
3. Mayo Clinic. Calcium and calcium supplements: Achieving the right balance.

Her sperm yokluğunda aynı ameliyat yapılmıyor

Menide sperm görülmemesine azospermi denir. Bunun nedeni sperm taşıyan kanallardaki tıkanıklık veya sperm üretimindeki bozukluk olabilir. Mikro TESE özellikle üretim bozukluğuyla ilişkili, tıkanıklığa bağlı olmayan azospermide kullanılır.

Tıkanıklık bulunan kişilerde kanal onarımı veya farklı sperm elde etme yöntemleri değerlendirilebilir. Bazı hormonal bozukluklarda ise nedene yönelik tedavi öncelik kazanabilir.

Ameliyat öncesinde hangi incelemeler yapılıyor?

Tanının, santrifüj sonrası incelemeyi de içeren iki ayrı semen analiziyle doğrulanması gerekir. Hastalık öyküsü, muayene, hormonlar, genetik incelemeler ve testis ultrasonu değerlendirmeyi tamamlar.

Genetik sonuçlar ameliyat kararını değiştirebilir. Örneğin Y kromozomunda tam AZFa veya tam AZFb bölgesi kaybında sperm elde etme beklentisi bulunmadığından cerrahi önerilmez. Buna karşılık hormon değerleri ve testis büyüklüğü, tek başına ameliyatın sonucunu güvenilir biçimde öngöremez.

Mikroskopla sperm üretimi olabilecek bölgeler seçiliyor

İşlem genellikle genel anestezi altında yapılır. Cerrah, ameliyat mikroskobuyla testis içindeki ince kanalcıkları inceler; sperm içerme olasılığı daha yüksek görünen bölgelerden küçük doku örnekleri alır. Örnekler laboratuvarda değerlendirilir.

Klasik TESE’den temel farkı, örnek alınacak bölgelerin mikroskop yardımıyla seçilmesidir. Amaç, mümkün olduğunca az doku alarak sperm bulmaktır.

Başarı oranı neyi anlatıyor?

Mikro TESE için verilen başarı oranları çoğunlukla sperm elde edilmesini ifade eder. Cleveland Clinic’in hasta bilgilendirmesinde, azosperminin nedenine bağlı olarak bu oranın yüzde 60’a kadar çıkabildiği belirtilir. Bu sayı her hasta için geçerli bir olasılık veya çocuk sahibi olma oranı değildir.

Sperm bulunursa mikroenjeksiyon, yani tek spermin yumurtanın içine yerleştirildiği ICSI yöntemi kullanılabilir. Döllenme, gebelik ve canlı doğum ayrı sonuçlardır; bunlar yalnızca sperm bulunmasına bağlı değildir.

Uygun spermler taze kullanılabilir veya dondurulabilir. Çok az sperm elde edildiğinde dondurma ve çözme sonrasındaki kullanılabilirlik ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle cerrahi ile tüp bebek süreci birlikte planlanır.

İyileşme ve ameliyatın riskleri

İlk günlerde ağrı ve şişlik görülebilir. İşe dönüş birkaç gün içinde mümkün olabilse de tam iyileşme birkaç haftayı bulabilir. Ağır iş, egzersiz ve cinsel yaşama dönüş zamanı cerrahın değerlendirmesine göre belirlenir.

Kanama, enfeksiyon ve anesteziye bağlı risklerin yanında testosteron düzeyinde düşme olasılığı da vardır. Mikroskop kullanılması bu riskleri tamamen ortadan kaldırmaz. Şiddetli ağrı, yoğun kanama, ateş veya yara yerinden iltihaplı akıntı olduğunda sağlık ekibiyle gecikmeden iletişim kurulmalıdır.

Sperm bulunamazsa yeniden ameliyat yapılır mı?

İlk girişimin sonuçsuz kalması otomatik olarak ikinci ameliyat gerektirmez. Önceki işlem, laboratuvar ve genetik sonuçlar birlikte değerlendirilir; yeniden denemenin yararı ve riskleri kişiye göre konuşulur.

Ameliyat öncesinde herkese hormon veya takviye verilmesinin sperm bulma şansını artırdığına ilişkin yeterli kanıt yoktur. Belirli hormonal hastalıkların tedavisi ise bu durumdan ayrı değerlendirilir.

TIBBİ UYARI

Mikro TESE kararı, azosperminin nedeni ve çiftin üreme değerlendirmesi tamamlandıktan sonra verilmelidir. Başarı oranlarına bakarak ameliyat kararı vermeyin; hormon veya testosteron ürünlerini kendi kendinize kullanmayın.

KAYNAKLAR

1. Avrupa Üroloji Derneği. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, Male Infertility bölümü. Çevrim içi rehber; erişim: 3 Kasım 2026.
2. Amerikan Üroloji Derneği ve Amerikan Üreme Tıbbı Derneği. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline Part II. Fertility and Sterility, 2021;115:62–69.
3. Cleveland Clinic. Microsurgical Testicular Sperm Extraction (microTESE). Son güncelleme: 26 Mart 2024.

Tayan'ın cenazesinin 4 Kasım 2026 Çarşamba günü Bursa'daki Kültürlü Camii'nde ikindi namazının ardından kaldırılarak Nilüfer ilçesindeki Başköy Mezarlığı'nda defnedileceği bildirildi.

Op. Dr. Suat Tayan kimdir?

Genel cerrahi uzmanı Op. Dr. Suat Tayan, İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesinden mezun oldu. Aynı üniversitede sürdürdüğü uzmanlık eğitimini 1988 yılında tamamlayarak genel cerrahi uzmanı unvanını aldı.

Mesleki geçmişine ilişkin kayıtlar, Tayan'ın İstanbul'daki Şişli Etfal Hastanesi 1. Genel Cerrahi Kliniğinde görev yaptığını ortaya koyuyor.

Tayan'ın adı, genel cerrahi alanında yayımlanmış çeşitli bilimsel çalışmalarda da yer aldı. Bu çalışmalar arasında dalak yaralanmalarında koruyucu cerrahi girişimler, anorektal hastalıkların değerlendirilmesi ve kolon tümörlerine bağlı bağırsak perforasyonlarının cerrahi tedavisi bulunuyor.

1993 yılında yayımlanan ve ortak yazarları arasında yer aldığı bir araştırmada, dalak yaralanmalarında organ koruyucu tedavi yaklaşımları değerlendirildi.

Şişli Etfal Hastanesi 1. Genel Cerrahi Kliniğinde yürütülen ve 1997 yılında yayımlanan bir başka araştırmada ise hemoroit ve anal fissür hastalarında anal kanal basınç ölçümleri incelendi. Tayan'ın ortak yazarlarından olduğu çalışmada, hastalıklarda anal sfinkter basıncının rolü araştırıldı.

Tayan, 2000 yılında yayımlanan bir başka bilimsel çalışmada da kolon tümörlerinin neden olduğu bağırsak tıkanıklıkları ve perforasyonlarının cerrahi tedavi sonuçlarını değerlendiren araştırmacılar arasında yer aldı.

Mesleki çalışmalarının yanı sıra İstanbul Tabip Odasının sosyal ve kültürel etkinliklerinde de görev alan Tayan, 2000 yılında 14 Mart Sağlık Haftası kapsamında düzenlenen “Çocuk Gözüyle Doktorlar” resim yarışmasının değerlendirme jürisinde bulundu.

Tayan'ın mesleki özgeçmişi, daha sonraki dönemde sağlık hukuku ve medikolegal danışmanlık alanındaki çalışmalarla da ilişkilendiriliyor. Lexis Medikolegal Danışmanlığın kurumsal ekip sayfasında, genel cerrahi uzmanlığına ilişkin eğitim bilgilerine yer veriliyor.

Ani başlangıç grip olasılığını düşündürebilir

Soğuk algınlığında yakınmalar genellikle yavaş gelişirken grip daha ani başlayabiliyor. Belirgin kas ağrıları, titreme ve günlük işleri zorlaştıran halsizlik grip olasılığını düşündürebiliyor. Bununla birlikte bu özellikler tek başına tanı koydurmuyor.

Soğuk algınlığına benzeyen şikâyetlerde grip veya COVID-19 şüphesi varsa test değerlendirmesi gerekebiliyor. Özellikle ağır hastalık riski bulunan kişilerde erken başvuru önem taşıyor; bu enfeksiyonlara yönelik antiviral tedaviler, uygun hastalarda belirtilerin başlamasından kısa süre sonra kullanıldığında daha fazla yarar sağlayabiliyor.

Burun ve göz kaşıntısı alerjiye işaret edebilir

Hapşırma ve burun akıntısına burunda kaşıntı, gözlerde kızarıklık ve sulanma eşlik ediyorsa alerjik rinit de düşünülüyor. Alerjik rinit, alerjiye yol açan maddelere karşı burunda gelişen reaksiyonu ifade ediyor.

Polen, ev tozu akarları, küf veya hayvan kaynaklı alerjenlerle karşılaşmanın ardından yakınmaların dakikalar içinde başlaması bu olasılığı destekleyebiliyor. Belirli bir ortamda tekrarlayan şikâyetler de değerlendirmede yararlı bir ipucu oluşturuyor.

Ancak kaşıntı ya da hapşırık üzerinden kendi kendine tanı koymak doğru değil. Şikâyetler uykuyu ve günlük yaşamı etkiliyorsa, nedeni belirsizse veya eşlik eden astım kötüleşiyorsa hekim değerlendirmesi gerekiyor.

Burun tıkanıklığı ile nefes darlığı aynı değil

Tıkalı burun, burundan nefes almayı zorlaştırabiliyor. Gerçek nefes darlığı, göğüste sıkışma veya solunum sırasında hırıltı ise farklı nedenlerin araştırılmasını gerektiriyor.

Bu yakınmalar astım ya da başka solunum yolu hastalıklarında görülebiliyor. Hırıltı tek başına zatürre anlamına gelmediği gibi, göğüs ağrısı da yalnızca enfeksiyonla açıklanamıyor. Yeni gelişen veya şiddetli göğüs ağrısı, baskı hissi ve belirgin nefes darlığında acil değerlendirme gerekiyor.

10 gün sınırında önemli olan iyileşmenin olmaması

Belirtilerin 10 günden uzun sürmesi ve bu sürede düzelmemesi, sağlık kuruluşuna başvurma nedenlerinden biri. Buradaki ölçüt yalnızca takvim değil, hastalığın seyri: Ateş veya öksürüğün hafifledikten sonra yeniden ortaya çıkması ya da ağırlaşması da değerlendirme gerektiriyor.

Dört günden uzun süren ateş, susuz kalma belirtileri ve mevcut kronik hastalığın kötüleşmesi de başvuru nedenleri arasında. Bu süreler, ağır yakınmaları olan kişinin beklemesi gerektiği anlamına gelmiyor.

Antibiyotik gerekip gerekmediğini belirtiler tek başına göstermez

Soğuk algınlığına virüsler yol açıyor ve antibiyotikler bu virüslere karşı etkili olmuyor. Dinlenme, yeterli sıvı alımı ve uygun belirtilere yönelik destek rahatlama sağlayabiliyor. Bakteriyel bir komplikasyon gelişip gelişmediği ve tedavi gereksinimi ise klinik değerlendirmeyle belirleniyor.

TIBBİ UYARI

Bu belirtiler kendi kendine tanı koymak için yeterli değildir. Belirgin nefes darlığı veya yeni ve şiddetli göğüs ağrısında acil yardım alın; değerlendirme için belirtilerin belirli bir süreyi doldurmasını beklemeyin.

KAYNAKLAR

1. Bernstein S. Signs It Could Be More Than a Cold. WebMD.
2. Centers for Disease Control and Prevention. Manage Common Cold. 11 Mart 2026.
3. National Health Service. Allergic rhinitis. Son gözden geçirme: 8 Ocak 2026.

Fıtık ile siyatik aynı şey değil

Omurlar arasındaki diskler yükün dağıtılmasına yardımcı olur. Disk dokusunun dışarı doğru taşmasıyla oluşan fıtık, yakınındaki siniri etkilerse kol veya bacakta ağrı, karıncalanma ve uyuşma görülebilir. Ancak her disk fıtığı belirti oluşturmaz.

Siyatik ise belden kalçaya ve çoğunlukla tek bacağa yayılan sinir kaynaklı ağrıyı tarif eder. Fıtık buna yol açabilir; fakat sinire baskı yapan başka omurga sorunları da aynı yakınmaya neden olabilir. Bu nedenle bacağa vuran ağrı tek başına fıtık tanısı koydurmaz.

Kanal daralması ve eklem değişiklikleri

Omurilik ve sinirlerin geçtiği alanların daralmasına spinal stenoz, yani omurga kanal daralması denir. Sinirler etkilendiğinde ağrıya uyuşma veya kas güçsüzlüğü eşlik edebilir.

Omurga eklemlerindeki kireçlenme ve boyundaki yaşa bağlı değişiklikler de ağrı ve hareket kısıtlılığı oluşturabilir. Bir omurun komşularına göre yer değiştirmesi olarak tanımlanan omur kayması ise fıtıktan farklı bir durumdur.

Eğrilik, kırık ve iltihaplı hastalıklar da değerlendiriliyor

Omurganın yana eğriliği skolyoz, sırttaki öne eğriliğin artması ise kifoz olarak adlandırılır. Omuzların eşit görünmemesi veya sırtta belirgin şekil değişikliği değerlendirme gerektirebilir.

Kemik erimesi omurlarda kırığa zemin hazırlayabilir. Özellikle düşme sonrasında başlayan ağrı bu açıdan önemlidir. Sabahları belirgin bel ve kalça tutukluğunda ise ankilozan spondilit gibi iltihaplı romatizmal hastalıklar da düşünülür. Tek bir belirti bu hastalıkların tanısını koymaya yetmez.

Hangi belirtilerde beklenmemeli?

Bel veya sırt ağrısıyla birlikte yeni başlayan idrar yapamama, idrar ya da dışkı kaçırma, genital bölge ve makat çevresinde his kaybı veya iki bacakta güçsüzlük varsa acil servise başvurulmalıdır. Bu bulgular, belin alt bölümündeki sinirlerin ciddi biçimde bası altında kaldığı kauda ekuina sendromu gibi acil durumlarla ilişkili olabilir.

Ciddi kaza sonrası başlayan ağrı da acil değerlendirme gerektirir. Ateş, genel durum bozukluğu veya hızla şiddetlenen ağrıda gecikmeden sağlık hizmeti alınmalıdır. Açıklanamayan kilo kaybı, gece artan ağrı ve birkaç haftada düzelmeyen yakınmalar da hekim değerlendirmesini gerektirir. Bu belirtilerin varlığı tek başına kanser veya enfeksiyon tanısı anlamına gelmez.

Her ağrıda MR, her fıtıkta ameliyat gerekmiyor

Tanının ilk adımı ağrının öyküsü ve fizik muayenedir. Hekim kas gücünü, duyuyu ve refleksleri değerlendirir. Çoğu kişide başlangıçta ek tetkik gerekmez; görüntüleme, belirli bir nedenin araştırılması gerektiğinde istenir.

Tedavi yakınmanın nedenine göre planlanır. Uzun süre yatakta kalmak yerine, ağrıyı artıran hareketleri sınırlayarak tolere edilebildiği ölçüde günlük yaşama devam etmek önerilir. Egzersiz ve fizik tedavi kişiye göre düzenlenir.

Ameliyat bütün omurga sorunlarının ortak çözümü değildir. Acil sinir basısı durumları dışında cerrahi kararı; belirtiler, muayene, görüntüleme ve diğer tedavilerden alınan yanıt birlikte değerlendirilerek verilir.

TIBBİ UYARI

Belirtilerden veya görüntüleme raporundan kendi kendinize tanı koymayın. Yeni gelişen idrar-dışkı kontrol değişikliği, genital bölgede his kaybı ya da bacaklarda güçsüzlük varsa rutin randevuyu beklemeyin.

KAYNAKLAR

1. Brown S. Common Spine Problems. WebMD. Tıbbi değerlendirme: Jabeen Begum, 4 Mart 2025.
2. National Health Service (NHS). Back pain. Hasta bilgilendirme rehberi.
3. National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). Back Pain: Diagnosis, Treatment, and Steps to Take. Hasta bilgilendirme rehberi.

Sabah kahvesinin yanında vitamin veya mineral takviyesi almak, bazı ürünlerden beklenen yararı azaltabiliyor. Ancak kahvenin bütün takviyeleri etkisizleştirdiğini söylemek doğru değil. En belirgin etkileşimlerden biri demirde görülürken, kalsiyum üzerindeki etki daha sınırlı; diğer takviyeler içinse kanıtların dikkatle değerlendirilmesi gerekiyor.

Günlük kullanımda belirleyici olan, yalnızca takviyenin hangi saatte alındığı değil. Ürünün içeriği, aç veya tok kullanılması ve kişiye verilen tedavi planı da önem taşıyor.

Demir takviyesinde kahve neden önemli?

Kahvede bulunan polifenoller, demirin bağırsaktan emilimini azaltabiliyor. Bu nedenle demir tedavisi gören kişilerde tableti kahveyle birlikte almak, vücuda geçen demir miktarını düşürebiliyor.

2023 yılında yayımlanan, demir depoları düşük 34 kadınla yürütülen bir araştırmada, 100 miligram demirin farklı koşullarda ne kadar emildiği incelendi. Kahveyle alınan demirin emilimi, sabah suyla alınmasına kıyasla yüzde 54 daha düşük bulundu.

Bu sonuç, kahve içen herkesin demirinin aynı oranda azalacağı anlamına gelmiyor. Araştırma belirli bir demir dozunun emilimini ölçüyor; uzun vadede kansızlık gelişme riskini veya bütün demir ürünlerinin etkisini göstermiyor.

Kahve ile demir arasında ne kadar süre olmalı?

İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti’nin demir sülfat kullanım rehberi, ilacı aldıktan sonra çay veya kahve içmeden önce iki saat ara bırakılmasını öneriyor.

Demir sülfat aç karnına daha iyi emiliyor. Ancak mide rahatsızlığı yapıyorsa yemekle birlikte veya yemekten sonra alınabiliyor. Bu durumda kullanım düzenini hekim ya da eczacıyla netleştirmek gerekiyor.

Örneğin sabah demir sülfat kullanan bir kişi, kahvesini ilacı aldıktan en az iki saat sonrasına bırakabilir. Bu örnek, bütün vitamin ve minerallere uygulanacak ortak bir saat kuralı olarak değerlendirilmemeli.

Kalsiyumda etki aynı büyüklükte değil

Kafein, kalsiyumun net emilimini küçük ölçüde azaltabiliyor. Ancak bu etki, kahveyle alınan kalsiyumun tamamen boşa gittiği anlamına gelmiyor.

Kalsiyum takviyesinde ürünün formu da önemli. Kalsiyum karbonat yemekle birlikte daha iyi emilirken, kalsiyum sitrat aç veya tok alınabiliyor. Ayrıca tek seferde alınan elementer kalsiyum miktarı arttıkça emilen oran düşüyor; 500 miligram veya daha düşük miktarlar daha verimli emiliyor.

Bu nedenle kalsiyum kullanan kişinin yalnızca kahve saatine değil, ürünün içeriğine ve kendisine önerilen doz düzenine de bakması gerekiyor.

D vitamini, B vitaminleri, magnezyum ve çinko için ne biliniyor?

Bu takviyelerle kahve arasındaki ilişkiye yönelik bulgular, demirdeki kadar doğrudan ve tutarlı değil. Kahve tüketimiyle bazı vitamin düzeyleri arasında ilişki görülmesi, kahvenin takviyeyi etkisizleştirdiğini kanıtlamıyor.

Özellikle “kahve içince vitaminler idrarla atılır” şeklindeki genel ifadeler, günlük kullanım için kesin bir sonuca dönüştürülmemeli. Bir maddenin idrarla atılımındaki değişim ile kişide eksiklik oluşması aynı şey değil.

D vitamini açısından daha yerleşik bilgi, bağırsakta yağ bulunmasının emilimi artırabilmesi. Bu nedenle kullanım talimatı uygunsa D vitaminini bir öğünle almak, yalnızca kahveyle arasına süre koymaya odaklanmaktan daha anlamlı olabilir.

Multivitamin kullananlar etikette neye bakmalı?

Multivitaminlerin içerikleri birbirinden farklı. Bazılarında demir bulunurken bazılarında bulunmuyor. Bu nedenle kutunun üzerinde yalnızca “multivitamin” yazmasına bakarak kahveyle etkileşim konusunda karar vermek yeterli değil.

Demir içeren bir ürün kullanılıyorsa kahveyle aynı anda almamak ve uygun zamanlamayı eczacıya danışmak yerinde olur. Diğer ürünlerde ise etikette belirtilen aç-tok kullanım talimatı ve kişiye özel öneriler esas alınmalı.

Kahveyi bırakmak gerekiyor mu?

Demir takviyesi kullanmak, kahveyi tamamen bırakmayı gerektirmiyor. Çoğu durumda önemli olan, tedaviyle kahveyi uygun şekilde zamanlamak.

Bütün takviyelere aynı yasağı uygulamak yerine, kullanılan ürünün içeriğini öğrenmek daha yararlı. Özellikle eksiklik nedeniyle başlanan tedavilerde, düzenli kullanım ve takip sonuçları kahve saatinden bağımsız olarak da önem taşıyor.

TIBBİ UYARI: Demir eksikliği veya başka bir eksiklik nedeniyle tedavi alıyorsanız dozunuzu kendiniz değiştirmeyin. Kullanım saatini, birlikte aldığınız ilaçları ve mide şikâyetlerinizi hekim veya eczacınızla değerlendirin.

Kaynaklar

1. von Siebenthal HK ve arkadaşları. Effect of dietary factors and time of day on iron absorption from oral iron supplements in iron deficient women. American Journal of Hematology. 2023;98:1356–1363.
2. NHS. How and when to take ferrous sulfate.
3. NIH Office of Dietary Supplements. Calcium ve Vitamin D, sağlık profesyonelleri için bilgi notları.

Taze ve dondurulmuş ürünleri karşılaştırırken yalnızca marketteki görünümlerine bakmak yeterli olmuyor. Hasattan sonra geçen süre, taşıma koşulları, dondurma öncesindeki işlemler ve evdeki pişirme yöntemi de sonucu etkiliyor.

TAZE SEBZE BEKLERKEN DE BESİN KAYBEDEBİLİR

Yeni hasat edilmiş, uygun koşullarda saklanmış mevsim sebzeleri iyi bir seçenek. Bununla birlikte “taze” etiketi, ürünün henüz tarladan çıktığı anlamına gelmiyor.

Taşıma ve bekleme sırasında bazı vitaminlerde azalma yaşanabiliyor. Dondurulmak üzere işlenen sebzeler ise genellikle uygun olgunluk döneminde hasat edilerek kısa sürede hazırlanıyor. Bu nedenle günlerce beklemiş taze bir sebzenin, dondurulmuş alternatifinden her açıdan daha besleyici olduğu varsayılamaz.

BAZI VİTAMİNLERDE KAYIP OLABİLİR

Birçok sebzeye dondurma öncesinde kısa süreli haşlama ve ardından hızlı soğutma uygulanıyor. Bu işlem, ürünün kalitesini bozan enzimlerin faaliyetini azaltmaya yardımcı oluyor.

Bununla birlikte C vitamini ve bazı B vitaminleri gibi suda çözünen vitaminlerin bir bölümü ön işlem sırasında kaybedilebiliyor. Kaybın miktarı sebzeye ve uygulanan işleme göre değişiyor.

Dolayısıyla doğru değerlendirme, “Hiç vitamin kaybı olmaz” veya “Bütün vitaminler yok olur” şeklinde değil. Dondurulmuş sebzeler besin değerlerinin önemli bir bölümünü koruyabilir; ancak tek bir kayıp yüzdesi bütün ürünlere uygulanamaz.

SADE SEBZE İLE SOSLU KARIŞIM AYNI DEĞİL

Markette yalnızca paketin ön yüzüne bakmak yerine içindekiler listesini ve besin tablosunu birlikte okumak gerekiyor.

Sade brokoli, bezelye veya sebze karışımıyla; tuz, tereyağı ya da sos eklenmiş ürünlerin besin içeriği farklı olabilir. Soslu ve çeşnili seçenekler daha fazla tuz ve enerji içerebilir.

Karşılaştırmayı aynı miktar üzerinden yapmak önemli. İki ürünün 100 gramındaki tuz ve enerji değerlerine bakmak, farklı porsiyon büyüklüklerinin oluşturduğu karışıklığı azaltabilir.

PİŞİRMEDEN ÖNCE ÇÖZDÜRMEK GEREKİR Mİ?

Birçok dondurulmuş sebze önceden çözdürülmeden pişirilebilir. Bununla birlikte ürünler arasında farklılık bulunduğundan ambalajdaki hazırlama ve pişirme talimatı esas alınmalı.

Sebzeyi gereğinden fazla suda pişirmek, suda çözünen bazı besin öğelerinin pişirme suyuna geçmesine neden olabilir. Uygun miktarda su kullanmak ve gereksiz yere uzun pişirmemek bu açıdan önem taşıyor. Besin değerini korumak amacıyla ürünün gerektirdiği güvenli pişirme süresi kısaltılmamalı.

DONDURULMUŞ OLMASI ÇİĞ YENEBİLECEĞİ ANLAMINA GELMİYOR

Dondurma, gıdayı steril hâle getirmez. Üründeki bazı mikroorganizmalar çözdürme sonrasında yeniden çoğalabilir.

Bu nedenle pişirilerek tüketilmesi gereken dondurulmuş sebzeler doğrudan salataya veya içeceğe eklenmemeli. Çözdürme gerekiyorsa mutfak tezgâhında uzun süre bekletmek yerine ürünün talimatlarına uygun güvenli yöntem kullanılmalı.

GÜNLÜK HAYATTA NASIL DEĞERLENDİRİLMELİ?

Taze ve dondurulmuş sebzeler arasında kesin bir kazanan aramak yerine, düzenli tüketilebilen ve doğru hazırlanan seçeneklere odaklanmak daha yararlı. Mevsiminde taze sebze tüketirken, ihtiyaç duyulan miktarda kullanılabilen sade dondurulmuş ürünlerden de yararlanılabilir.

GIDA GÜVENLİĞİ NOTU

Ambalajdaki saklama ve pişirme talimatlarına uyun. Dondurulmuş ürünü hazır tüketilebilir kabul etmeyin; çözünmüş gıdayı oda sıcaklığında uzun süre bekletmeyin.

KAYNAKLAR

1. American Heart Association. Fresh, Frozen or Canned Fruit and Vegetables: All Can Be Healthy Choices. Son değerlendirme: 9 Ekim 2025.
2. Erol M. Dondurulmuş Gıdalar Besin Değerlerini Kaybeder mi? TÜBİTAK Bilim ve Teknik. 1 Temmuz 2022.
3. National Center for Home Food Preservation, University of Georgia. Thawing and Preparing Foods for Serving.

Üniversite, 3 Kasım 2026 tarihinde yayımladığı başsağlığı mesajında, öğrencisinin vefatından duyulan üzüntüyü dile getirdi.

Mesajda, Çakıcı’ya Allah’tan rahmet; ailesine, hocalarına, arkadaşlarına ve sevenlerine başsağlığı ve sabır dilendi.

JAMA Psychiatry’de 28 Ekim 2026’da yayımlanan çalışma, Küresel Hastalık Yükü 2023 kapsamında 204 ülke ve bölgeyi değerlendirdi. Araştırma, tek bir hasta grubunun izlendiği deney değil; araştırmalar, nüfus anketleri ve ölüm kayıtlarının modellenmesine dayanan bir analiz.

Yüzde 71 artış neyi anlatıyor?

Bu oran, hastalıkla yaşayan toplam kişi sayısındaki değişimi gösteriyor. Nüfusların yaş yapısı eşitlenerek hesaplanan yaygınlık artışı ise yaklaşık yüzde 21. Dolayısıyla toplam vaka artışını, herkesin hastalanma riskinin yüzde 71 yükselmesi şeklinde okumak doğru değil.

2050 tahmini kesin sonuç değil

Model, 2050’de toplamın 21,8 milyona ulaşabileceğini öngörüyor. Ancak veri eksiklikleri, tanı uygulamalarındaki değişimler ve gelecekteki toplumsal gelişmeler tahminleri etkileyebilir.

Üstelik çalışma bütün yeme bozukluklarını kapsamıyor. Tıkınırcasına yeme bozukluğu gibi diğer tanılar bu toplamın dışında.

Anoreksiya ve bulimia arasındaki fark

Anoreksiya nervozada yoğun kilo alma korkusu ve beden algısındaki bozulmayla birlikte besin alımı ciddi biçimde kısıtlanabilir. Bulimia nervozada ise kontrol kaybının eşlik ettiği tekrarlayan aşırı yeme ataklarını, kilo almayı önlemeye yönelik sağlıksız telafi davranışları izler.

Bunlar irade eksikliği veya kişinin seçimi olarak değerlendirilmemesi gereken, fiziksel ve ruhsal sağlığı etkileyen hastalıklardır. Genetik, biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenler birlikte rol oynayabilir.

Normal kilo, yeme bozukluğunu dışlamıyor

ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsüne göre yeme bozuklukları farklı yaşlarda, cinsiyetlerde ve vücut ağırlıklarında görülebilir. Özellikle bulimiası olan bir kişi normal kiloda da olabilir. Dışarıdan sağlıklı görünmek, ciddi bir sorun bulunmadığını göstermez.

Tedaviyle iyileşme mümkündür. İhtiyaca göre psikoterapi, fiziksel sağlık izlemi ve beslenme desteğini bir araya getiren bakım uygulanır. Aile desteği de özellikle ergenlerde tedavi sürecine katkı sağlayabilir.

TIBBİ UYARI

Yeme davranışı veya kilo kaygısı günlük yaşamı etkiliyorsa değerlendirme için hekime başvurun. Yardım almak için belirgin kilo kaybı gelişmesini beklemeyin.

KAYNAKLAR

1. Bai R. ve arkadaşları; GBD Eating Disorders Collaborators. Global Burden of Anorexia Nervosa and Bulimia Nervosa, 1990 to 2023, With Forecasts to 2050: A Global Burden of Disease Study 2023 Analysis. JAMA Psychiatry, 28 Ekim 2026. DOI: 10.1001/jamapsychiatry.2026.3457.
2. Psychiatric News Alert. Eating Disorder Prevalence Has Soared Globally Since 1990. 30 Ekim 2026.
3. National Institute of Mental Health. Eating Disorders: What You Need to Know. 2024 güncellemesi.

Yaşla birlikte bazı değişiklikler beklenebilse de belirtilerin ne zaman başladığı, ne kadar hızlı ilerlediği ve günlük yaşamı nasıl etkilediği önem taşıyor. Tek bir belirti üzerinden biyolojik yaş hesaplamak veya kişinin yaşıtlarından daha hızlı yaşlandığını söylemek mümkün değil.

Yürüyüş hızı neden araştırılıyor?

Yürüme, yalnızca bacak kaslarının çalışmasından ibaret değil. Denge, koordinasyon ve bilişsel işlevler de bu hareketin parçası. Bu nedenle yürüyüş hızı, araştırmalarda genel sağlık ve işlevsel kapasiteyle birlikte değerlendiriliyor.

JAMA Network Open’da 2019 yılında yayımlanan bir çalışmada, Yeni Zelanda’da uzun yıllar izlenen 904 kişinin 45 yaşındaki yürüyüş hızı incelendi. Daha yavaş yürüme; daha düşük fiziksel performans, biyolojik yaşlanmayla ilişkili bazı göstergeler ve bilişsel işlevlerdeki farklılıklarla bağlantılı bulundu.

Bununla birlikte çalışma gözlemseldi. Sonuçlar, yavaş yürümenin yaşlanmaya neden olduğunu veya daha hızlı yürümeye çalışmanın biyolojik yaşı geri çevireceğini göstermiyor. Araştırmadaki ölçümleri evde yapılan tek bir yürüyüş denemesiyle kişisel tanıya dönüştürmek de doğru değil.

Kavanoz açmak ve merdiven çıkmak zorlaştıysa

Elin kavrama gücü zamanla azalabiliyor. Ancak belirgin veya ani güç kaybında eklem ve sinir sorunları gibi başka nedenlerin de değerlendirilmesi gerekiyor.

Benzer şekilde merdiven çıkarken zorlanmak yalnızca yaşa bağlanmamalı. Hareketsizlik, ağrı, denge sorunları, kullanılan ilaçlar veya kalp rahatsızlıkları bu güçlüğe katkıda bulunabiliyor.

Özellikle daha önce rahat yapılan bir işin giderek zorlaşması, değerlendirme için anlamlı bir değişiklik. Burada amaç kişiye “erken yaşlandın” etiketi koymak değil, işlev kaybının nedenini belirlemek.

Her unutkanlık aynı anlama gelmiyor

Bir ismi hemen hatırlayamamakla, tanıdık bir yerde yolunu kaybetmek arasında önemli bir fark bulunuyor. Yaşla birlikte bilgiyi hatırlama süresi uzayabiliyor; buna karşılık günlük yaşamı aksatan bilişsel değişikliklerin araştırılması gerekiyor.

Aynı soruları tekrar tekrar sormak, alışılmış işleri tamamlayamamak veya zaman ve yer konusunda belirgin karışıklık yaşamak değerlendirme gerektiren örnekler arasında. Demans, yaşlanmanın kaçınılmaz ve normal bir parçası değil.

Unutkanlığın tek açıklaması da demans değil. Uyku sorunları, depresyon, bazı ilaçların yan etkileri, tiroit hastalıkları ve B12 eksikliği gibi durumlar belleği etkileyebiliyor. Bu nedenle nedenin belirlenmesi, izlenecek yolu değiştiriyor.

Ciltteki değişiklikleri de tek başına yaşa bağlamayın

Yaş ilerledikçe cilt incelip kuruyabiliyor; damarların kırılganlaşması morarmayı kolaylaştırabiliyor. Güneşle uzun yıllar temas ise özellikle açıkta kalan bölgelerde kahverengi lekelerin oluşmasına katkıda bulunabiliyor.

Bununla birlikte açıklanamayan morluklar veya görünümü değişen cilt lekeleri “yaşlılık belirtisi” denilerek geçiştirilmemeli. Bazı ilaçlar ve hastalıklar da ciltte benzer değişikliklere yol açabiliyor.

Asıl soru: Günlük hayatınızda ne değişti?

Yaşlanmayı yalnızca dış görünüş üzerinden değerlendirmek eksik kalıyor. Hareket edebilmek, gündelik işleri sürdürebilmek ve bilişsel işlevleri korumak da değerlendirmede önemli.

Bir değişikliği fark ettiğinizde ne zamandır sürdüğünü, giderek artıp artmadığını ve hangi işleri etkilediğini not etmek, hekim görüşmesini daha verimli hâle getirebilir. Kullanılan ilaçların ve eşlik eden yakınmaların birlikte değerlendirilmesi de nedenin anlaşılmasına yardımcı olur.

Düzenli fiziksel aktivite, dengeli beslenme, yeterli uyku ve sosyal ilişkileri sürdürmek sağlıklı yaşlanmayı destekleyen alışkanlıklar arasında. Ancak yeni başlayan bir işlev kaybında yalnızca yaşam tarzı önerileriyle yetinmek yerine, önce sorunun nedenini anlamak gerekiyor.

TIBBİ UYARI: Yeni başlayan, hızla ilerleyen veya günlük yaşamı etkileyen güç, denge ve bellek değişiklikleri için sağlık değerlendirmesi alın. Bu belirtiler tek başına erken yaşlanma tanısı koydurmaz.

Sağlık hizmetlerine erişimdeki genişlemeyi de yansıtan artış, yeni bir soruyu gündeme taşıyor: Hastalandığında tedaviye ulaşabilen insanların, önlenebilir nedenlerle hastalanmasını azaltmak için ne değişmeli?

Yanıt yalnızca hastanelerde aranmıyor. Tütün kontrolü, gıda üretimi, okul beslenmesi, aile hekimliği ve şehir planlaması birlikte ele alındığında koruyucu sağlık somut bir programa dönüşebiliyor.

2025’te başvurular 1,1 milyarı aştı

Sağlık Bakanlığının 30 Eylül 2026’da yayımladığı Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2025 Haber Bülteni’ne göre, başvuruların yüzde 41,3’ü birinci basamak sağlık kuruluşlarına, yüzde 58,7’si ikinci ve üçüncü basamağa yapıldı.

Birinci basamakta 470 milyon 356 bin 652, ikinci ve üçüncü basamakta 667 milyon 703 bin 533 başvuru kaydedildi.

Kişi başına başvuru sayısı 2024’te 12,2 iken 2025’te 13,2 oldu. Yayımlanan yuvarlanmış değerler üzerinden hesaplandığında yıllık artış yaklaşık yüzde 8,2’ye karşılık geliyor.

Bu rakamlar farklı hastaların sayısını değil, başvuruların toplamını gösteriyor. Aynı kişinin yıl içinde yaptığı birden fazla başvuru ayrı ayrı sayılıyor.

Dört kat başvuru, dört kat hastalık değil

Hekime başvuru sıklığı, toplumun kaç kez hastalandığını doğrudan ölçmüyor. Kontroller, kronik hastalık takibi ve farklı uzmanlık değerlendirmeleri de bu göstergenin içinde bulunuyor.

Sağlık hizmetlerine daha önce ulaşamayan kişilerin sisteme girmesi başvuruları artırabilir. Nüfusun yaşlanması ve kronik hastalıkların yaygınlaşması da bakım ihtiyacını etkileyebilir. Ancak bu etkenlerin artıştaki payını belirlemek için yaşa göre düzeltilmiş veriler ve başvuru nedenlerinin analizi gerekiyor.

Kişi başına hesaplanan göstergedeki yükselişi yalnızca nüfus artışıyla açıklamak mümkün değil. Nüfus zaten hesabın paydasında yer alıyor.

Bu nedenle geçmişteki düşük başvuruyu kendiliğinden başarı, bugünkü yüksek başvuruyu bütünüyle gereksiz kullanım saymak doğru değil.

Ülke sıralamasından önce hizmetin kapsamına bakılmalı

OECD ülkelerinin muayene sayıları karşılaştırılırken referans yılları ve hizmet kapsamları dikkate alınmalı. Hemşirelerin birinci basamakta üstlendiği görevler, uzaktan görüşmeler ve kayıt yöntemleri ülkeler arasında farklılaşabiliyor.

İsveç gibi ülkelerde bazı bakım ihtiyaçlarının diğer sağlık çalışanlarınca karşılanması, hekim görüşmesi ihtiyacını azaltabiliyor. ABD’de ise hastanın karşılaştığı maliyet, gerekli başvurunun ertelenmesine yol açabiliyor.

Türkiye’nin 2025 verisini başka ülkelerin farklı yıllardaki rakamlarıyla karşılaştırarak kesin bir güncel sıralama vermek bu nedenle yanıltıcı olabilir.

Asıl değerlendirme, gerekli hizmete erişimle birlikte önlenebilir hastalıkların ve komplikasyonların azalıp azalmadığı üzerinden yapılmalı.

Tütün ve hareketsizlikte müdahale alanı geniş

OECD’nin 2025 Türkiye değerlendirmesindeki, farklı referans yıllarına dayanan göstergelere göre günlük sigara kullanımı Türkiye’de yüzde 28,3; OECD ortalamasında yüzde 14,8. Yeterli fiziksel aktivite yapmayan yetişkinlerin oranı Türkiye’de yüzde 44, OECD ortalamasında yüzde 30.

Bu oranlar, muayene artışının ne kadarının tütün veya hareketsizlikten kaynaklandığını göstermiyor. Ancak önlenebilir hastalık yükünü azaltmak için öncelikli müdahale alanlarını ortaya koyuyor.

Kısa vadede tütün denetimi ve bırakma desteği

Dünya Sağlık Örgütünün önerdiği müdahaleler arasında tütün vergileri, dumansız alanlar, reklam kısıtlamaları ve erişilebilir bırakma desteği bulunuyor.

Türkiye için bu araçların birlikte güçlendirilmesi değerlendirilebilir. Çocuklara satışın önlenmesi ve kapalı alan kurallarının uygulanması, sigarayı bırakmak isteyen kişiye danışmanlık ve uygun tedavi sunulmasıyla tamamlanmalı.

Bağımlılıkla mücadelede yalnızca bireysel iradeye dayanan çağrıların ötesine geçilmesi gerekiyor.

Tuz ve şekeri azaltmak üretim aşamasında başlamalı

Beslenme politikasının odağı yalnızca tüketicinin seçimi olmamalı. Yaygın tüketilen ürünlerin içeriğini iyileştiren düzenlemeler de önemli.

Ekmek, peynir, hazır yemek ve soslarda kategoriye uygun tuz azaltma hedefleri; şekerli içeceklerde şeker miktarını dikkate alan vergilendirme ve anlaşılır ön yüz etiketleri kullanılabilecek araçlar arasında.

Bu politikalar, sağlıklı gıdaya erişimi artıran desteklerle birlikte tasarlanmalı. Özellikle düşük gelirli aileler için baklagil, sebze, meyve ve tam tahılların ekonomik olarak erişilebilir olması gerekiyor.

Okullar ve kamu yemekhaneleri başlangıç noktası olabilir

Kamunun gıda satın alma gücü, koruyucu sağlık için kullanılabilir. Okullarda, hastanelerde ve diğer kamu kurumlarında bağlayıcı beslenme kriterleri; ücretsiz içme suyu ve dengeli öğünler bu yaklaşımın parçaları olabilir.

Kantin ve otomatların da aynı standartlarla uyumlu olması, çocuklara verilen sağlık eğitiminin günlük yaşamda karşılık bulmasını sağlayabilir.

Aile hekimliğinde değerlendirme, takiple tamamlanmalı

Hipertansiyon ve diyabet gibi sorunlarda erken saptama kadar düzenli takip de önem taşıyor. Risk belirlenen kişinin uygun tedaviye ve destek hizmetlerine ulaşması gerekiyor.

Bu yaklaşım herkese geniş test paketleri uygulanması anlamına gelmiyor. Yaşa ve kişisel riske uygun değerlendirme yapılmasını, saptanan sorunun izlenmesini gerektiriyor.

Aile hekimliği ekiplerinin yeterli personel ve zamana sahip olması; hemşirelik, beslenme ve psikolojik destek hizmetleriyle bağlantılarının güçlendirilmesi, bu sürecin temel koşulları arasında.

Üç ülkeden farklı politika dersleri

Finlandiya’nın Kuzey Karelya bölgesinde 1972’de başlayan program, tütün kullanımı, yüksek tansiyon ve kolesterolü hedefledi. Sağlık çalışanları, yerel kuruluşlar ve gıda üreticileri birlikte çalıştı.

1969–2011 arasında 35–64 yaş erkeklerde yaşa göre düzeltilmiş kalp-damar hastalığı ölüm hızı yüzde 80’den fazla azaldı. Düşüşün tamamı tek bir projeye bağlanamasa da risk faktörlerindeki iyileşme önemli katkı sağladı.

Birleşik Krallık’ta şekerli içeceklere yönelik vergi düzenlemesinin duyurulmasını izleyen dönemde üreticiler ürün içeriklerini değiştirdi. Kapsamdaki içeceklerin satışla ağırlıklandırılmış ortalama şeker içeriği 2015–2020 arasında yüzde 46 azaldı. Bu oran, hastalıkların aynı ölçüde azaldığı anlamına gelmiyor.

Şili’de ise uyarı etiketleri, çocuklara yönelik pazarlama sınırlamaları ve okul satış yasakları birlikte uygulandı. 2024’te yayımlanan araştırmada, ikinci uygulama döneminde yüksek içerik sınıfındaki ürünlerden satın alınan şeker miktarı, politika öncesi eğilimlere dayanan senaryoya göre yüzde 36,8 daha düşük bulundu. Araştırma doğrudan hastalık veya muayene azalmasını ölçmedi.

Uzun vadede sağlığı destekleyen yaşam koşulları

Bu kanıtlardan Türkiye için çıkarılabilecek politika önerisi, koruyucu sağlığı bütçesi ve sorumlusu belirlenmiş ortak bir programa dönüştürmek.

Güvenli kaldırımlar, okul yolları, parklar ve toplu taşımaya yaya erişimi; hareketi kolaylaştıran şehirlerin parçaları. Nitelikli okul öğünleri ve sağlıklı gıda destekleri de beslenme önerilerinin uygulanabilirliğini artırabilir.

Sağlık hizmetlerinin değerlendirilmesinde işlem sayısının yanında bakımın sürekliliği, uygun tarama ve hastalık kontrolü dikkate alınmalı. Sonuçlar karşılaştırılırken nüfusun yaşı, hastalık yükü ve sosyal koşulları hesaba katılmalı.

Hedef yalnızca muayeneyi azaltmak olmamalı

Koruyucu hizmetler güçlendiğinde tarama ve takip başvuruları başlangıçta artabilir. Bu nedenle muayene sayısındaki düşüş tek başına başarı ölçütü olamaz.

Tütün kullanımının, kontrolsüz tansiyonun, önlenebilir hastane yatışlarının ve erken ölümlerin azalması; gerekli sağlık hizmetine erişimin korunması birlikte izlenmeli.

Türkiye’nin sağlıkta yeni hedefi, hastalandığında hizmete ulaşabilen insan sayısını korurken önlenebilir nedenlerle hastalanan ve hastalığı ilerleyen insan sayısını azaltmak olmalı.

Kaynaklar

1. T.C. Sağlık Bakanlığı. Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2015, Şekil 8.2; Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2024 Haber Bülteni; Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2025 Haber Bülteni, Tablo 15–16.
2. OECD. Health at a Glance 2025: Türkiye; Consultations with Doctors.
3. Dünya Sağlık Örgütü. Tackling NCDs: Best Buys and Other Recommended Interventions, 2024; tütün kontrolü, tuz azaltma ve sağlıklı kamu gıda alımı yayınları.
4. Puska ve çalışma arkadaşları. The North Karelia Project: Prevention of Cardiovascular Disease in Finland Through Population-Based Lifestyle Interventions.
5. Birleşik Krallık Hazine ve Gelir İdaresi. Soft Drinks Industry Levy Review, 2024.
6. Taillie LS ve arkadaşları. Decreases in purchases of energy, sodium, sugar, and saturated fat 3 years after implementation of the Chilean food labeling and marketing law. PLOS Medicine, 2024.

Bu deneyim, dağ kürlerinin temel çelişkisini ortaya koyar. Hastalar sağlıklarına kavuşmak için alıştıkları hayattan uzaklaşıyor, bazen aylar boyunca bekliyordu. Peki, dağları bir tedavi mekânına dönüştüren neydi? Havanın temizliği mi, rakım mı, yoksa orada sağlanan bakım ve dinlenme koşulları mı?

HASTALIĞIN KARŞISINDA COĞRAFYADAN YARDIM İSTEMEK

19. yüzyılda tüberküloz, dönemin yaygın adıyla verem, Avrupa ve Kuzey Amerika’nın önemli sağlık sorunlarından biriydi. Etkili antibiyotiklerin bulunmadığı bu dönemde hekimler hastanın yaşadığı çevreye, beslenmesine ve gündelik alışkanlıklarına büyük önem veriyordu. Hastalık, kalıtım ve bedensel yatkınlıkla ilişkilendiriliyor; yaşam koşullarının hastalanma ve iyileşme üzerindeki etkileri tartışılıyordu. [2]

Bu düşünce içinde iklim değiştirmek, tedavinin araçlarından biri hâline geldi. Hastayı başka bir yere göndermek, bedenini güçlendireceği düşünülen koşullara taşımak anlamına geliyordu. Dağlık bölgelerdeki açık hava, düzenli beslenme ve hekim gözetimi, hastalığın ilerleyişini durdurabileceği umuduyla bir araya getirildi.

Alman hekim Hermann Brehmer, 1850’lerde Prusya’nın Silezya bölgesindeki Görbersdorf’ta bu yaklaşımın kurumsallaşmasında önemli rol oynadı. Bugün Polonya sınırları içinde Sokołowsko adıyla bilinen yerleşimde, açık hava, beslenme ve gözetimli hareket üzerine kurulu bir bakım düzeni geliştirdi. [2,3]

Brehmer’in yaklaşımı başlangıçta tıp çevrelerinde genel kabul görmedi. Buna rağmen sanatoryum hareketi zamanla yayıldı. Uygulamalar da değişti: Başlangıçta hareket ve yürüyüşe verilen önem, bazı programlarda yerini daha uzun istirahat dönemlerine bıraktı. Hastanın nerede yaşayacağı kadar, gününü nasıl geçireceği de tedavinin konusu olmuştu. [2]

BALKONDA UZANMAK NEDEN TEDAVİ SAYILIYORDU?

Brehmer’in hastası ve daha sonra çalışma arkadaşı olan Peter Dettweiler, 1876’da Falkenstein’da açtığı sanatoryumda istirahati özellikle öne çıkardı. Hastalar, üzeri kapalı fakat açık havaya bakan dinlenme alanlarında şezlonglara uzanıyordu. [3]

Bu düzen, bugünkü anlamıyla serbest bir dağ tatili değildi. Bazı programlarda hareket ancak ateş düştüğünde ve hekim uygun gördüğünde başlatılıyor, vücut sıcaklığı yakından izleniyordu. Ne zaman dinlenileceği, ne kadar yürüneceği ve nasıl beslenileceği tıbbi gözetimin parçalarıydı. [3]

Davos’ta Alexander Spengler’in 1868’de açtığı kür merkezi, kasabanın bir sağlık merkezi olarak gelişmesinde önemli bir adımdı. Daha sonra inşa edilen sanatoryumların güneye bakan balkonları, açık havayı ve gün ışığını hasta bakımına katıyordu. Bazı kurumlarda günlük program altı ila dokuz saat uzanarak dinlenmeyi ve altı öğün beslenmeyi içeriyordu. Bununla birlikte bütün sanatoryumlarda aynı program uygulanmıyordu. [4]

Robert Koch’un 1882’de verem etkenini ortaya koyması, hastalığın açıklanmasında önemli bir değişiklik yarattı. Ancak bakterinin tanımlanması, onu ortadan kaldıracak etkili bir ilacın hemen bulunduğu anlamına gelmiyordu. Sanatoryumlar çalışmayı sürdürürken hijyen ve bulaşmanın önlenmesi daha fazla önem kazandı. [4]

STEVENSON: DAĞLARDA SAĞLIK ARAYAN BİR YAZAR

Robert Louis Stevenson, 1880–1881 ve 1881–1882 kışlarını Davos’ta geçirdi. Sağlık amacıyla yaptığı bu konaklamalar sırasında yazmayı sürdürdü; ikinci kışında Define Adası üzerindeki çalışmasını tamamladı. [1]

Ancak edebî üretkenliği, uygulanan kürün tıbbi başarısının kanıtı olarak değerlendirilemez. Stevenson’ın Davos üzerine yazıları, hastanın sağlık merkezindeki hayatı nasıl deneyimlediğini de gösterir. Dağ kasabası, dışarıdan bakıldığında dinlenme ve temiz hava vaat ederken, orada uzun süre kalmak zorunda olan bir insan için kısıtlanmışlık duygusu yaratabiliyordu.

Stevenson’ın hikâyesinde önemli bir ayrım daha vardır. Sağlık amacıyla Davos’ta bir otelde veya dağ evinde konaklamak, bir sanatoryuma yatırılmakla aynı şey değildi. Dağlara gönderilen hastaların tamamı aynı kurumlarda, aynı disiplin altında tedavi görmüyordu. [1]

KAFKA’NIN TATRA DAĞLARI’NDAKİ SEKİZ AYI

Franz Kafka, Aralık 1920’den Ağustos 1921’e kadar, dönemin Çekoslovakyası’nda bulunan Yüksek Tatra bölgesindeki Matliary’de kaldı. Bugün Slovakya sınırları içindeki bu merkezde ilerleyen tüberkülozu için bakım görüyordu. [5]

Kafka Müzesi’nin aktardığına göre programında balkonda veya orman içindeki dinlenme bölümünde uzanmak ve yüksek kalorili beslenmek vardı. Burada tanıştığı tıp öğrencisi Robert Klopstock, yaşamının son döneminde de yakınında bulunacak kişilerden biri oldu. [5]

Kafka’nın sekiz aylık konaklaması, dağ istirahatinin hastanın hayatında ne kadar geniş bir yer kaplayabildiğini gösterir. Tedavi, çalışma yaşamından uzaklaşmayı ve gündelik hayatın yeniden düzenlenmesini gerektiriyordu.

Bununla birlikte bu konaklama, kalıcı iyileşmeyle sonuçlanmadı. Hastalığı daha sonraki yıllarda ilerledi; Kafka 1924’te hayatını kaybetti. Dolayısıyla Tatra günlerini, dağ havasıyla sağlığına kavuşmuş bir yazarın hikâyesi olarak anlatmak doğru değildir. [6]

MANSFIELD’IN ALPLERDEKİ SAĞLIK ARAYIŞI

Katherine Mansfield, Mayıs 1921’de İsviçre’ye taşındı. Montana-sur-Sierre’deki Chalet des Sapins’de kaldığı dönemde At the Bay, The Garden Party ve The Doll’s House gibi tanınmış hikâyelerini yazdı. [7]

Ancak Mansfield’ın konaklamasını da doğru tanımlamak gerekir. Yeni Zelanda’nın ulusal biyografi kaynağı, onun daha önce sanatoryuma girmeyi reddettiğini ve İsviçre’de bir dağ evinde kaldığını belirtir. Bu nedenle onu doğrudan sanatoryuma yatırılmış bir hasta gibi sunmak yanıltıcı olur. [7]

Mansfield’ın İsviçre’de bulunması hastalığını durdurmadı. Başka tedavi arayışlarına yöneldi ve Ocak 1923’te Fransa’da hayatını kaybetti. Alplerdeki konaklaması sırasında önemli eserler vermesi, edebiyat tarihi açısından anlamlıdır. Bununla birlikte yazmayı sürdürebilmesiyle tüberkülozunun tedavi edilmiş olması birbirinden farklı meselelerdir. [7]

BÜYÜLÜ DAĞ’IN ARKASINDAKİ GERÇEK KONAKLAMA

Sanatoryum hayatının edebiyattaki en bilinen karşılıklarından biri, Thomas Mann’ın 1924’te yayımlanan Büyülü Dağ romanıdır.

Bu eserin arkasındaki deneyimde hasta olarak Davos’a giden kişi, yazarın eşi Katia Mann’dı. Thomas Mann, 1912’de onu ziyarete gelerek sanatoryum çevresini gözlemledi. Wuppertal Üniversitesi’nin tarihçi Arne Karsten ile yaptığı söyleşiye göre Katia için o dönemde düşünülen tüberküloz tanısı daha sonra doğrulanmadı. Bu nedenle onun konaklamasını kesinleşmiş bir verem vakası olarak aktarmamak gerekir. [8]

Mann’ın gözlemleri, gündelik hayattan ayrılmış sanatoryum dünyasının edebiyata taşınmasına katkı sağladı. Ancak roman, gerçek hastaların tanılarını ve tedavi sonuçlarını gösteren bir klinik kayıt değildir. Dönemin hastalık ve bekleyiş kültürünü anlamaya yardımcı olan edebî bir eserdir.

DAĞ HAVASININ ETKİSİNİ NASIL DEĞERLENDİRMELİ?

Dağ kürlerinin tarihini incelerken genel durumun düzelmesiyle enfeksiyonun tedavi edilmesini birbirinden ayırmak gerekir.

Bir hasta aynı anda daha düzenli beslenmeye başlıyor, dinleniyor ve hekim gözetimine giriyorsa, gözlenen değişimin ne kadarını rakıma bağlayabiliriz? Sanatoryumların temel kanıt sorunu buydu. Bakımın bütün unsurları birlikte değişirken, dağ ikliminin bağımsız etkisini göstermek güçtü.

İsviçre Tarih Sözlüğü, iklim kürlerinin yaygın biçimde uygulanmasına rağmen açık bir tedavi yararının ortaya konamadığını belirtir. Bu, sanatoryumlarda hiçbir hastanın toparlanmadığı anlamına gelmez. Hastaların iyileşme deneyimlerinden hareketle dağ havasına özgü bir tedavi etkisi bulunduğu sonucuna varılamayacağını gösterir. [4]

Dağ havasının “oksijeni daha bol” olduğu açıklaması da doğru değildir. Rakım yükseldikçe atmosfer basıncı ve solunan oksijenin kısmi basıncı düşer. Özellikle akciğer işlevleri bozulmuş kişilerde yüksekliğe çıkmak ek güçlük yaratabilir. Havanın temizliği ile oksijenin kullanılabilirliği ayrı konulardır. [9]

Sanatoryum hayatının bir de ekonomik boyutu vardı. Lüks kurumlar özellikle varlıklı hastalara hizmet verirken, daha sonra halk sanatoryumları da kuruldu. Aylar süren konaklamalar, hastaların toplumsal hayatlarında uzun süreli sonuçlar doğurabiliyordu. [4]

TEDAVİNİN ÖLÇÜSÜ DEĞİŞİRKEN

1948’de yayımlanan Medical Research Council streptomisin araştırması, verem tedavisinin değerlendirilmesinde önemli bir aşamaydı. Streptomisin verilen hastalar, aynı hastanelerde yatak istirahati uygulanan kontrol grubuyla karşılaştırıldı. Böylece ilacın katkısı, genel bakım koşullarından ayrı olarak sınanabildi. [10]

Etkili ilaç tedavilerinin gelişmesiyle verem bakımının ağırlık merkezi değişti. Günümüzde tüberküloz tedavisi uygun antibiyotiklere dayanır; dağda dinlenmek bu tedavinin yerini tutmaz. [11]

Dağ havasının ilaç gibi görülmesi, etkili tedavi seçeneklerinin sınırlı olduğu bir dönemin sağlık arayışıydı. Stevenson’ın Davos günleri, Kafka’nın Tatra’daki ayları ve Mansfield’ın Alplerdeki konaklaması, bu arayışın insan hayatındaki karşılığını gösterir.

Bu tarihin bıraktığı temel soru ise hâlâ geçerlidir: Bir hasta toparlandığında, bunu hangi etkene bağlayabiliriz? Sanatoryumların hikâyesi, bakım koşullarının önemini hatırlatırken bir tedavinin etkisinin ayrıca kanıtlanması gerektiğini de gösterir.

1. Robert Louis Stevenson Website. Robert Louis Stevenson in Switzerland. Davos konaklamaları ve yazarın çalışmalarına ilişkin biyografik derleme.

2. Warren P. The evolution of the sanatorium: the first half-century, 1854–1904. Canadian Bulletin of Medical History. 2006;23(2):457–476.

3. McCarthy OR. The key to the sanatoria. Journal of the Royal Society of Medicine. 2001;94(8):413–417.

4. Ritzmann I. Sanatorien. Historisches Lexikon der Schweiz. 2009; güncellenmiş sürüm: 4 Mayıs 2017.

5. Franz Kafka Museum. Paths to recovery. Özellikle “Matliary – 1921” bölümü.

6. S. Fischer / FranzKafka.de. Chronik. Özellikle 1920–1924 kayıtları.

7. Boddy G. Mansfield, Katherine. Dictionary of New Zealand Biography. 1996. Te Ara – The Encyclopedia of New Zealand.

8. Bergische Universität Wuppertal. Die längste Kur der Geschichte: Thomas Manns Roman „Der Zauberberg“ erschien vor 100 Jahren. Tarihçi Arne Karsten ile söyleşi. 2024.

9. Hackett PH, Shlim DR. High-Altitude Travel and Altitude Illness. CDC Yellow Book: Health Information for International Travel. 2026 baskısı.

10. Medical Research Council. Streptomycin Treatment of Pulmonary Tuberculosis: A Medical Research Council Investigation. British Medical Journal. 1948;2(4582):769–782. Ayrıca: James Lind Library, Medical Research Council (1948) tarihsel değerlendirmesi.

11. World Health Organization. Tuberculosis. Bilgilendirme metni. 24 Mart 2026.

Antiquity dergisinde 26 Mayıs 2026 tarihinde yayımlanan araştırmada, Moğolistan'daki Xiongnu dönemine ait Tamir mezarlığında 44 mezar ve bu mezarlardaki 47 kişi değerlendirildi. Araştırmacılar, mezar düzenini açıklamada toplumsal statünün biyolojik akrabalıktan daha belirleyici olabileceği sonucuna ulaştı.

Aynı mezarda iki çocuk, farklı toplumsal izler

Polonya'nın Czulice bölgesinde bulunan ve MS 395–418 yıllarına tarihlenen bir mezar, Hun kültürüyle ilişkili çocukların yaşamına dair dikkat çekici bulgular sundu.

2024 yılında yayımlanan araştırmada, aynı mezarda bulunan 7–9 ve 8–9 yaşlarındaki iki erkek çocuk incelendi. Kafatası çocuklukta bilinçli olarak şekillendirilmiş olan çocuk, altın ve gümüş eşyalarla gömülmüştü. Diğer çocuğun yanında ise benzer değerli eşyalar bulunmuyordu.

Genetik analizler çocukların farklı kökenlere sahip olduğunu gösterirken, mezar düzeni aralarında toplumsal konum farkı bulunabileceğini düşündürdü. Ancak çocukların birbirleriyle ilişkisi ve ölüm nedenleri kesin olarak belirlenemedi.

Çocuklukta yaşanan sağlık sorunları dişlerde iz bırakabilir

Diş minesi, gelişim döneminde yaşanan bazı olumsuz koşulların izlerini koruyabiliyor. Mine oluşumundaki bozukluklar, yetersiz beslenme veya enfeksiyonlarla ilişkili olabildiği gibi başka nedenlerle de ortaya çıkabiliyor.

2017 yılında yayımlanan bir araştırmada, Moğolistan'daki Xiongnu dönemine ait 104 kafatası ve 1.394 diş incelendi. Diş çürüklerinin önceki dönemlere göre daha yaygın olması, beslenmede karbonhidrat tüketiminin artmış olabileceği şeklinde yorumlandı.

Ancak çürükler veya mine bozuklukları, belirli bir çocuğun kıtlık yaşadığını ya da yoksul olduğunu tek başına kanıtlamıyor. Hastalıklarla toplumsal statü arasında doğrudan bağlantı kurabilmek için daha kapsamlı karşılaştırmalar gerekiyor.

Dişler çocukluğun geçtiği coğrafyaya işaret ediyor

Diş minesindeki stronsiyum gibi kimyasal izler, insanların çocukluk dönemlerinde yaşadıkları çevre hakkında bilgi sağlayabiliyor.

Polonya'daki iki çocuk üzerinde yapılan analizler, Avrupa kökenli çocuğun başka bir bölgede büyümüş olabileceğini gösterdi. Asya kökenli çocuğun bulguları ise yerel değerlerle uyumluydu; bununla birlikte başka bölgelerle örtüşme ihtimali de bulunuyordu.

2024 yılında Moğolistan'daki Xiongnu seçkinlerinin dişleri üzerinde yürütülen başka bir çalışma, hem bölgesel hem daha uzak mesafeli hareketliliğe ilişkin kanıtlar sundu.

Hun toplumlarına farklı bölgelerden insanlar katılmış olabilir

Moğolistan'ın Noin-Ula mezarlığındaki bir kadına ait yedi dişin incelendiği 2009 tarihli araştırmada, diş özelliklerinin Hazar-Aral ve Kuzey Hindistan çevresindeki bazı topluluklarla benzerlik taşıdığı belirlendi.

Mezarda bulunan Part kültürüyle ilişkili kumaşlar da değerlendirilerek kadının farklı bir coğrafi kökene sahip olabileceği öne sürüldü. Bununla birlikte diş biçimi, tek başına kişinin doğum yerini veya göç geçmişini kesin olarak ortaya koymuyor.

2025 yılında yayımlanan antik DNA araştırması da Avrupa Hunları ile daha eski Xiongnu seçkinlerinin bazı soyları arasında bağlantılar belirledi. Ancak bu bulgu, farklı yüzyıllarda ve coğrafyalarda yaşayan bütün toplulukların aynı nüfustan oluştuğu anlamına gelmiyor.

Birlikte değerlendirildiğinde bu araştırmalar, eski bozkır toplumlarının yalnızca savaş ve siyaset tarihini değil, çocukluk deneyimlerini, beslenme değişimlerini ve farklı kökenlerden insanların bir arada yaşamasını da inceleme imkânı sunuyor.

KAYNAKLAR

• Antiquity. “Genetic Relatedness, Social Status and Cemetery Organisation: The Xiongnu Tamir Necropolis, Mongolia.” 26 Mayıs 2026.
• Journal of Archaeological Science: Reports. “Unveiling Hunnic Legacy: Decoding Elite Presence in Poland Through a Unique Child’s Burial with Modified Cranium.” Haziran 2024.
• Asian Journal of Paleopathology. “Dental Caries Prevalence in Xiongnu Population from Mongolia: Age, Sex, and Regional Variation.” 2017.
• Journal of Archaeological Science. “Recording and Interpreting Enamel Hypoplasia in Samples from Archaeological and Palaeoanthropological Contexts.” Şubat 2020.
• PLOS ONE. “Local Circulation of Elites Punctuated by Transregional Mobility Enabled Steppe Political Consolidation in the Xiongnu Nomadic State.” 1 Nisan 2024.
• Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia. “Dental Remains from Mound 20 at Noin-Ula, Mongolia.” Eylül 2009.
• Proceedings of the National Academy of Sciences. “Ancient Genomes Reveal Trans-Eurasian Connections Between the European Huns and the Xiongnu Empire.” 24 Şubat 2025.

Genom dizisinin büyük ölçüde belirlenmesi, insan biyolojisi hakkında olağanüstü miktarda bilgi sağlamıştı. Ancak bu bilgilerin kanser, diyabet, kalıtsal hastalıklar ve ruhsal bozuklukların anlaşılmasında kullanılması için yalnızca genetikçilerin çalışmaları yeterli değildi.

Moleküler biyoloji, tıp, kimya, matematik, mühendislik ve bilgisayar bilimlerinin birlikte çalışabileceği araştırma modellerine ihtiyaç duyuluyordu.

ABD'nin Massachusetts eyaletindeki Cambridge kentinde kurulan Broad Institute, bu ihtiyaca cevap verme düşüncesinden doğdu.

İnsan Genom Projesi'nden yeni bir araştırma kurumuna

Broad Institute'un tarihsel kökleri, 1990 yılında başlayan uluslararası İnsan Genom Projesi'ne uzanıyor.

Projenin amacı, insanın kalıtsal bilgisini taşıyan DNA dizisinin belirlenmesi ve elde edilen bilgilerin bilim insanlarının kullanımına sunulmasıydı.

Bu büyük uluslararası girişimde Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Japonya, Fransa, Almanya ve Çin'deki araştırma merkezleri görev aldı.

MIT ile bağlantılı Whitehead Genom Araştırma Merkezi, dizileme çalışmalarına önemli katkılarda bulundu. Merkezin araştırmacılarından Eric Lander, İnsan Genom Projesi'nin önde gelen bilim insanları arasındaydı.

2001 yılında insan genomunun ilk kapsamlı taslak analizleri yayımlandı. Uluslararası konsorsiyum, 14 Nisan 2003 tarihinde projenin temel hedeflerine ulaşıldığını açıkladı.

Bununla birlikte 2003'te elde edilen genom dizisi, insan DNA'sının bütün bölgelerini eksiksiz kapsamıyordu. Tekrarlayan ve teknik açıdan güç bölgelerdeki boşlukların giderilmesi sonraki yıllara uzandı.

Genom Projesi'nin tamamlanmasıyla bilimsel çalışmalar sona ermedi; araştırmaların niteliği değişmeye başladı.

Artık temel sorulardan biri, belirli genlerin ve genetik değişikliklerin hastalıkların ortaya çıkışındaki rolünün anlaşılmasıydı.

Broad Institute'un kurulmasına zemin hazırlayan bilimsel düşünce de buydu.

MIT, Harvard ve Broad ailesini buluşturan girişim

Haziran 2003'te Harvard Üniversitesi, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT), Whitehead Biyomedikal Araştırma Enstitüsü ve Harvard'a bağlı hastanelerin katıldığı yeni bir araştırma iş birliği duyuruldu.

Bu ortaklığın kuruluş finansmanını Amerikalı hayırseverler Eli ve Edythe Broad üstlendi.

Broad çifti, başlangıç için on yıllık dönemi kapsayan 100 milyon dolarlık destek taahhüdünde bulundu.

Amaç yalnızca yeni laboratuvarlar kurmak değildi. Geleneksel üniversite bölümlerinin sınırlarını aşan, farklı kurumların araştırmacılarının ortak projeler geliştirebildiği yeni bir bilimsel örgütlenme modeli denenmek isteniyordu.

Enstitünün kuruluş sürecinde Eric Lander bilimsel liderliği üstlendi. Genom araştırmalarındaki deneyimi, kurumun ilk dönem çalışmalarının şekillenmesinde belirleyici oldu.

Broad Institute'un kurumsal tarihi iki aşamadan oluşuyor: Kuruluş girişimi 2003 yılında başlatıldı, enstitü 2004 yılında faaliyete geçti.

İlk yıllardaki çalışma düzeni, farklı araştırma kuruluşlarında görev yapan bilim insanlarının aynı bilimsel sorun üzerinde ortak veri, teknoloji ve laboratuvar altyapısı kullanabilmesine dayanıyordu.

Bilimsel bir denemeden kalıcı enstitüye

Broad Institute'un ilk finansman modeli, klasik bir üniversite araştırma merkezinin kuruluşundan farklı özellikler taşıyordu.

Broad ailesinin başlangıçtaki bağışı, on yıllık bir araştırma ve örgütlenme modelinin geliştirilmesine yönelikti.

Bilim insanlarının farklı kurumlar arasında kuracağı iş birliğinin ne ölçüde başarılı olacağı bu süreçte görülecekti.

2005 yılında Broad ailesinin destek taahhüdü toplam 200 milyon dolara çıkarıldı.

4 Eylül 2008'de ise kurumun geleceği açısından önemli bir karar açıklandı. Eli ve Edythe Broad, enstitünün kalıcı bir araştırma kuruluşuna dönüşmesini desteklemek üzere 400 milyon dolarlık ilave bağış taahhüdünde bulundu.

1 Temmuz 2009 tarihinde Broad Institute, bağımsız ve kâr amacı gütmeyen bir bilimsel araştırma kuruluşu statüsü kazandı.

Bu dönüşüm, enstitünün kurucu üniversitelerle ilişkisini sona erdirmedi. MIT, Harvard ve bağlı araştırma çevreleriyle yürütülen iş birliği devam etti.

2013 yılında sağlanan 100 milyon dolarlık yeni destek ise kurumun araştırma alanlarını genişletme hedefini güçlendirdi.

Broad ailesinin enstitüye sağladığı toplam desteğin sonraki yıllarda 1 milyar doları aşması, özel bağışların modern biyomedikal araştırma altyapısının gelişimindeki rolünü gösteren dikkat çekici örneklerden biri oldu.

Ancak bu model, bilimsel ilerlemenin yalnızca maddi kaynaklara bağlı olduğu anlamına gelmiyor. Enstitünün gelişmesinde kamu araştırma fonları, üniversiteler, bağlı hastaneler, araştırmacılar ve uluslararası bilimsel ortaklıklar da önemli yer tuttu.

Genom verilerinden hastalık araştırmalarına

Broad Institute'un bilimsel gelişiminde büyük ölçekli genetik verilerin elde edilmesi, işlenmesi ve paylaşılması merkezi bir rol oynadı.

İnsan Genom Projesi DNA dizisinin okunmasını mümkün kılmıştı. Ancak tek bir referans genom, insan topluluklarında bulunan bütün genetik çeşitliliği açıklamıyordu.

İnsanlar arasında hangi genetik değişikliklerin yaygın, hangilerinin nadir olduğunu belirlemek, kalıtsal hastalıkların araştırılması açısından önem kazandı.

Broad araştırmacılarının katkıda bulunduğu Genome Aggregation Database (gnomAD), bu ihtiyaca yönelik geliştirilen geniş kapsamlı kaynaklardan biri oldu.

2020 yılında Nature dergisinde yayımlanan bir araştırmada, 125 bin 748 kişinin protein kodlayan gen bölgelerine ve 15 bin 708 kişinin bütün genomuna ait veriler birlikte değerlendirildi.

Toplam 141 bin 456 kişilik veri kümesi, genetik değişikliklerin insan topluluklarındaki dağılımı hakkında önemli bilgiler sağladı.

Bu yaklaşım, özellikle nadir hastalıklarla ilişkili olabilecek genetik değişikliklerin yorumlanmasında araştırmacılara yardımcı oldu.

Bununla birlikte bir genetik değişikliğin nadir görülmesi, onun hastalığa neden olduğunun kesin kanıtı sayılmıyor. Ayrıca veri kaynaklarında farklı toplulukların temsil düzeyleri, sonuçların yorumlanmasında dikkate alınmak zorunda.

Enstitünün bir diğer katkısı, DNA dizileme verilerini incelemek amacıyla geliştirilen Genome Analysis Toolkit (GATK) oldu.

2010 yılında Genome Research dergisinde tanıtılan bu yazılım altyapısı, genetik verilerin işlenmesini ve DNA'daki değişikliklerin belirlenmesini kolaylaştırdı.

Broad Institute'un bu alandaki önemi yalnızca veri üretmesinde değil, büyük araştırmalarda kullanılabilecek hesaplama araçlarının geliştirilmesine ve paylaşılmasına katkıda bulunmasında yatıyor.

Kanser araştırmalarında hücrelerin bağımlılık haritası

Kanser araştırmaları, enstitünün kuruluşundan itibaren öncelikli çalışma alanlarından biriydi.

Kanser hücrelerinin genetik yapısındaki değişikliklerin belirlenmesi, araştırmacılar için önemli bir başlangıç noktası oluşturdu. Fakat bir tümörde bulunan her genetik değişiklik, kanserin büyümesinde aynı ölçüde etkili değildi.

Bilim insanları zamanla farklı bir soruya odaklandı: Kanser hücreleri hayatta kalmak için hangi genlere ihtiyaç duyuyor?

Bu sorunun araştırılması, Cancer Dependency Map (DepMap) adı verilen Kanser Bağımlılık Haritası girişiminin gelişmesine katkı sağladı.

2017 yılında Cell dergisinde yayımlanan ve Aviad Tsherniak ile çalışma arkadaşlarının hazırladığı araştırmada, farklı insan kanser hücre dizilerinde gerçekleştirilen 501 geniş ölçekli gen işlevi taramasının sonuçları değerlendirildi.

Araştırmacılar, belirli kanser hücrelerinin yaşamını sürdürebilmek için bağımlı olduğu genleri sistematik biçimde belirlemeye çalıştı.

Bu yaklaşımın önemi, yalnızca kanserde hangi genlerin değiştiğini değil, hangi genlerin tümör hücrelerinin yaşamı açısından gerekli olduğunu da araştırmasıydı.

DepMap daha sonraki yıllarda yeni genetik tarama yöntemleri ve moleküler verilerle genişletildi.

Elde edilen bilgiler, olası ilaç hedeflerinin belirlenmesine yardımcı olabiliyor. Ancak laboratuvar ortamında bir genin kanser hücresi için gerekli olduğunun gösterilmesi, o geni hedefleyen tedavinin hastalarda başarılı olacağı anlamına gelmiyor.

Gen düzenleme araştırmalarındaki rolü

2010'lu yıllar, genom biliminde yalnızca DNA'nın okunmasıyla yetinilmeyen bir döneme işaret etti.

Araştırmacılar artık hücrelerdeki belirli DNA dizilerini değiştirebilecek yöntemlerin geliştirilmesi üzerinde daha yoğun çalışıyordu.

CRISPR-Cas9 teknolojisinin gelişimi bu sürecin önemli örneklerinden biri oldu.

CRISPR'ın bilimsel tarihi, bakterilerin savunma sistemlerini inceleyen farklı ülkelerdeki çok sayıda araştırmacının çalışmalarına dayanıyor.

2012 yılında Emmanuelle Charpentier ve Jennifer Doudna'nın çalışmaları, CRISPR-Cas9 sisteminin programlanabilir bir DNA kesme aracı olarak kullanılabileceğini gösterdi. İki bilim insanı, bu alandaki katkıları nedeniyle 2020 Nobel Kimya Ödülü'nü aldı.

Broad Institute bünyesinde çalışan Feng Zhang ve araştırma arkadaşları ise 2013 yılında yayımladıkları çalışmada CRISPR-Cas9 sisteminin insan ve fare hücrelerinde genom düzenleme amacıyla kullanılabileceğini gösterdi.

Böylece teknolojinin memeli hücrelerindeki uygulamalarının geliştirilmesine önemli katkı sağlandı.

CRISPR'ın ortaya çıkışını yalnızca Broad Institute'a veya tek bir bilim insanına bağlamak tarihsel açıdan doğru değil. Enstitünün katkısı, farklı bilimsel gelişmelerin üzerine inşa edilen araştırmalar zincirinin önemli halkalarından biri olarak değerlendirilmeli.

2019 yılında ise Broad ve Harvard araştırmacılarının yer aldığı, David Liu'nun yönettiği bir ekip, Nature dergisinde prime editing olarak bilinen hassas gen düzenleme yöntemini tanıttı.

Bu yöntemde DNA'nın iki zincirinde birden kesik oluşturulmadan belirli genetik değişikliklerin yapılması amaçlanıyordu.

Araştırmacılar insan hücrelerinde çeşitli DNA değişikliklerini gerçekleştirdi. Ancak bu sonuçlar, yöntemin o tarihte insanlarda hastalıkları tedavi ettiğini göstermiyordu.

Gen düzenleme araştırmalarının tarihsel önemi, genetik bilgiyi yalnızca incelemekten belirli değişikliklerin biyolojik etkilerini deneysel olarak araştırmaya doğru ilerlemesinde görülüyor.

Tek hücreyi inceleyen teknolojiler

Broad Institute'un katkıda bulunduğu başka bir araştırma yönü, dokuların tek tek hücreler düzeyinde incelenmesiydi.

Geleneksel moleküler analizlerde, çok sayıda hücrenin birlikte değerlendirilmesi farklı hücre türleri arasındaki önemli ayrımları gizleyebiliyordu.

2015 yılında Cell dergisinde yayımlanan bir araştırmada, Evan Macosko, Steven McCarroll ve çalışma arkadaşları Drop-seq adı verilen yöntemi tanıttı.

Yöntem, hücrelerin gen etkinliğinin küçük sıvı damlacıkları içinde ayrı ayrı incelenmesini mümkün kılıyordu.

Araştırmacılar, farelerin retina dokusundan elde ettikleri 44 bin 808 hücreyi inceleyerek gen etkinliği bakımından farklılık gösteren 39 hücre topluluğu belirledi.

Çalışma, farklı hücre türlerinin büyük ölçekte araştırılabilmesine yönelik önemli yöntemsel katkılardan birini oluşturdu.

Tek hücre analizlerinin gelişmesi, kanser dokularının, sinir sisteminin ve bağışıklık hücrelerinin daha ayrıntılı incelenmesini kolaylaştıran bilimsel süreçlerden biri oldu.

Psikiyatrik hastalıklarda genetiğin araştırılması

Broad Institute'un tarihindeki önemli gelişmelerden biri de psikiyatrik hastalıkların biyolojik nedenlerini araştırmak üzere ayrı bir merkezin kurulmasıydı.

2007 yılında Stanley Medical Research Institute tarafından sağlanan 100 milyon dolarlık destek taahhüdüyle Stanley Center for Psychiatric Research oluşturuldu.

Merkez, özellikle şizofreni ve bipolar bozuklukların genetik ve moleküler temellerine odaklandı.

2014 yılında Ted Stanley tarafından açıklanan 650 milyon dolarlık yeni destek taahhüdü, bu araştırma alanındaki çalışmaların genişlemesine yönelik önemli bir finansman adımı oldu.

Psikiyatrik hastalıklar, genellikle tek bir gen değişikliğiyle açıklanamayan, çok sayıda biyolojik ve çevresel etkenin ilişkili olduğu durumlardır.

Bu nedenle enstitünün araştırmaları, genetik ilişkilerin belirlenmesinden beyin hücrelerinin ve biyolojik mekanizmaların incelenmesine uzanan farklı yöntemleri bir araya getiriyor.

Bununla birlikte belirli genetik ilişkilerin saptanması, psikiyatrik hastalıklar için doğrudan tanı testi veya etkili bir tedavi geliştirildiği anlamına gelmiyor.

COVID-19 salgınında araştırma altyapısının kullanılması

Broad Institute'un laboratuvar altyapısının halk sağlığı hizmetlerinde geniş ölçekte kullanıldığı dönemlerden biri COVID-19 salgını oldu.

Mart 2020'de enstitü, klinik laboratuvar kalite standartları kapsamında çalışan altyapısının bir bölümünü SARS-CoV-2 tanı testlerine uyarladı.

Araştırma, otomasyon ve laboratuvar teknolojilerinde biriken deneyim, çok sayıda örneğin kısa sürede incelenebilmesine katkı sağladı.

Enstitünün resmî verilerine göre Mart 2020 ile Haziran 2023 arasında 37 milyondan fazla COVID-19 tanı testi işlendi.

Test programı 30 Haziran 2023 tarihinde sona erdi.

Bu faaliyet, genom araştırmaları için geliştirilmiş büyük ölçekli laboratuvar organizasyonunun, uygun teknik ve yasal koşullar sağlandığında salgın yönetimindeki tanı hizmetlerine de uyarlanabileceğini gösterdi.

Eric Lander'dan Todd Golub'a yönetim değişimi

Broad Institute'un ilk direktörü Eric Lander, kuruluşundan itibaren enstitünün bilimsel ve kurumsal gelişiminde önemli görevler üstlendi.

15 Ocak 2021 tarihinde yapılan açıklamayla Lander'ın ABD yönetiminde bilim danışmanlığı görevini üstlenmek üzere direktörlük görevinden ayrılacağı duyuruldu.

Yerine kanser genetiği alanındaki araştırmalarıyla tanınan hekim ve bilim insanı Todd Golub getirildi.

Golub, Broad Institute'un kurucu araştırmacıları arasında yer almış, kanser araştırma programının geliştirilmesinde görev üstlenmişti.

Enstitünün sonraki döneminde genom bilimlerinin yapay zekâ, veri analizi, ilaç araştırmaları ve klinik araştırma altyapısıyla birlikte geliştirilmesi ağırlık kazandı.

Broad Institute, 2024 yılında kuruluşunun yirminci yılını kutladı.

Broad Institute'un tıp tarihindeki yeri

Broad Institute, klasik anlamda bir tıp fakültesi veya hastane olarak kurulmadı.

Tarihsel önemi, moleküler biyolojiden bilgisayar bilimlerine kadar farklı uzmanlık alanlarını bir araya getirerek büyük ölçekli biyomedikal araştırmaların yürütülmesine yönelik kurumsal bir model geliştirmesinde yatıyor.

Enstitünün çalışmaları, modern tıp araştırmalarının yalnızca tek bir hekimin, laboratuvarın veya üniversitenin faaliyetlerinden ibaret olmadığını gösteriyor.

İnsan Genom Projesi uluslararası iş birliğiyle büyük miktarda genetik bilgi üretmişti. Broad Institute ise bu bilgilerin hastalık araştırmalarında kullanılmasına yönelik bilimsel araçların ve araştırma ağlarının geliştirilmesinde görev üstlendi.

Kurumun katkıları değerlendirilirken bir başka ayrım da önem taşıyor: Hastalıkla ilişkili bir genin bulunması, o gene yönelik deneysel bir yöntemin geliştirilmesi ve hastalarda etkili bir tedavinin ortaya konulması aynı şey değil.

Broad Institute'un tarihsel gelişimi, bu aşamalar arasındaki mesafenin kapatılması için yeni teknolojiler kadar güvenilir veri, araştırma finansmanı, kurumsal iş birliği ve klinik doğrulamaya ihtiyaç duyulduğunu ortaya koyuyor.

2003 yılında bir bilimsel iş birliği olarak başlayan girişimin 2009'da bağımsız bir araştırma kurumuna dönüşmesi, genom çağının bilimsel olduğu kadar kurumsal bir dönüşüm de yarattığını gösteriyor.

Hunt’ın yıllar sonra değil, Charcot’nun ölümünü izleyen aylarda yayımlanan mektubu, dönemin tıp eğitiminin dikkat çekici bir tanıklığıdır.

Aynı bilimsel çevreyle Osmanlı hekimleri de ilişki kurmuştu.

Hilmi Kadri Bey ve Pepo Akşiyote, Paris’te edindikleri bilgileri İstanbul’daki tıp kurumlarına taşıyan hekimler arasında yer aldı. İkisinin meslek hayatı, Osmanlı’da nörolojinin henüz bağımsız bir uzmanlık alanı olarak kurumsallaşmadığı yıllara uzanıyordu.

Ancak bu tarih yalnızca Avrupa’dan öğrenilen bilgilerin İstanbul’a aktarılmasıyla sınırlı değildi. Osmanlı hekimlerinden biri, daha sonra Paris’te uluslararası nöroloji literatürüne girecek bir vaka çalışmasıyla da adından söz ettirecekti.

Charcot’nun Salı Derslerinde Neler Yaşanıyordu?

Jean-Martin Charcot, 1825 yılında Paris’te doğdu. Hekimlik yaşamının önemli bölümünü Salpêtrière Hastanesinde geçirdi. Burada sinir sistemi hastalıklarının belirtilerini sistematik biçimde incelemeye başladı.

Hastaların yürüyüşü, kas hareketleri, konuşmaları, refleksleri ve hastalığın ilerleyişi, onun klinik çalışmalarında önemli yer tutuyordu.

Charcot’nun yaklaşımının temelinde, klinik belirtilerle sinir sistemindeki anatomik değişiklikleri ilişkilendirmek bulunuyordu.

1882 yılında Paris Tıp Fakültesinde sinir sistemi hastalıklarına ayrılmış bir klinik kürsüsü oluşturuldu ve Charcot bu göreve getirildi.

Onun uluslararası ün kazanmasında Salpêtrière’de verdiği derslerin büyük etkisi vardı.

Özellikle salı günleri gerçekleştirilen klinik derslerde, hastalar hekimlerin önünde değerlendiriliyor ve belirtiler üzerinden tanıya ulaşılmaya çalışılıyordu.

Bu derslerin nasıl geçtiğini gösteren önemli bir tanıklık, Amerikalı hekim Stella Hunt’a aittir.

Hunt, 1892 sonbaharında Charcot’nun derslerini izlemiş ve deneyimlerini daha sonra bir mektupta anlatmıştı. Mektubu 15 Nisan 1894 tarihinde Medical Century dergisinde yayımlandı.

Anlattığına göre Charcot’nun dersleri kalabalıktı. İyi bir yer bulabilmek için erken gelmek gerekiyordu. Salonda farklı ülkelerden doktorlar bulunuyordu.

Charcot yüksek sesle konuşan, öğrencilerini etkileyici hitabet gösterileriyle yönlendiren bir öğretmenden ziyade sakin konuşmasıyla dikkat çekiyordu. Önce hastalığı açıklıyor, ardından ilgili hastayı getirtiyor ve tanıya götüren belirtileri gösteriyordu.

Salı sabahları saat 10.00 ile 12.00 arasında süren bu dersler, klinik gözlemin doğrudan öğretildiği bir ortamdı.

Hunt’ın aktardığı başka bir ayrıntı da hastanenin tedavi araçlarıyla ilgiliydi. Salpêtrière’de elektrikli cihazlar, askılar ve çeşitli mekanik düzenekler kullanılıyordu. Bunlardan biri, Parkinson hastalığı belirtilerini hafifletmek amacıyla denenmekte olan titreşimli bir koltuktu.

Bugün bu uygulamaların tamamının etkili veya güvenli olduğu söylenemez. Ancak Hunt’ın tanıklığı, 19. yüzyılın sonlarında nörolojik hastalıkların değerlendirilmesinde ne tür yöntemlerin denendiğini göstermektedir.

Charcot’nun derslerini konu alan 1887 tarihli André Brouillet tablosu da bu ortamın tanınmış görsel belgelerinden biridir. Tabloda Charcot, bir hastayı meslektaşlarının önünde değerlendirirken resmedilmiştir.

Resimde yer alan isimlerden biri de ileride nöroloji tarihinin önemli hekimleri arasına girecek Joseph Babinski’dir.

Babinski’nin adı, yıllar sonra İstanbul’dan gelen bir nörolojik vaka çalışmasıyla yeniden karşımıza çıkacaktır.

Hilmi Kadri Bey’in Paris’teki Eğitim Yılları

Osmanlı İmparatorluğu’nda modern tıp eğitimi, 19. yüzyılda Avrupa’daki bilimsel gelişmelerle yakın ilişki içindeydi.

Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahanede Fransızca eğitim verilmesi, Osmanlı hekimlerinin Fransız tıp literatürünü takip etmesini kolaylaştırmıştı.

Ancak uzmanlaşmak isteyen hekimler açısından Avrupa’ya giderek klinik çalışmalara katılmak farklı bir önem taşıyordu.

Bu hekimlerden biri Hilmi Kadri Bey’di.

1866 yılında İstanbul’da doğan Hilmi Kadri Bey, ilk öğrenimini Vefa’da, orta öğrenimini Fatih’te ve lise eğitimini Kuleli Askerî Okulunda tamamladı.

1882 yılında Askerî Tıbbiye’ye girdi. Beş yıllık eğitimin ardından 1887 yılında yüzbaşı rütbesiyle mezun oldu.

Haydarpaşa Hastanesindeki hizmetinden sonra 1890 yılında nöroloji öğrenmek amacıyla Paris’e gitti.

Dursun Kırbaş’ın hazırladığı Türkiye Nöroloji Tarihçesi adlı eserde, Hilmi Kadri Bey’in Charcot ve dönemin başka nöroloji hekimlerinin yanında eğitim gördüğü belirtilmektedir.

2017 yılında yayımlanan ve Türkiye’de nöropsikiyatrinin kurumsal gelişimini inceleyen akademik araştırma da Hilmi Kadri’nin Paris’te Charcot ile çalıştığını doğrulayan ikincil kaynaklar arasındadır.

Ancak Hilmi Kadri’nin Paris’te bulunduğu döneme ilişkin ayrıntılı kişisel günlükler veya Charcot ile yaptığı görüşmeleri aktaran bir hatırat bu araştırmada belirlenememiştir.

Ayrıca kaynaklarda Hilmi Kadri Bey’in 1902 yılında İstanbul’a döndüğü belirtilmekle birlikte, bu durum onun Paris’te geçirdiği bütün yılları Charcot’nun yanında çalışarak tamamladığı anlamına gelmez. Charcot, 16 Ağustos 1893 tarihinde hayatını kaybetmiştir.

Hilmi Kadri Bey’in Paris’e nasıl gönderildiği konusunda da farklı bilgiler bulunmaktadır. Bazı yayınlarda devlet desteğinden, bazılarında şahsi imkânlarından söz edilir. Mevcut kanıtlar bu ayrıntıyı kesinleştirmeye yeterli değildir.

Kesin olarak izlenebilen mesleki gelişme ise İstanbul’a dönüşünden sonraki görevleridir.

Hilmi Kadri Bey, Haydarpaşa Asker Hastanesinde sinir ve akıl hastalıkları alanında çalışmaya başladı. 1913 yılında albay rütbesiyle Haydarpaşa Hastanesinde görevlendirildi.

Birkaç yıl sonra yaşanan bir ölüm, onun akademik hayatında yeni bir dönemin başlangıcı olacaktı.

Pepo Akşiyote: Paris’te İz Bırakan Osmanlı Hekimi

Osmanlı nörolojisinin erken dönemindeki bir diğer isim Pepo Akşiyote’ydi.

1870 yılında doğduğu belirtilen hekim, uluslararası yayınlarda Peppo Acchioté, Osmanlı ve Türkçe kaynaklarda ise Pepo Akşiyote veya Akşiyoti gibi farklı adlarla anılmaktadır.

Kırbaş’ın aktardığı biyografik bilgilere göre Akşiyote, Paris’te Charcot ve Vigouroux’nun yanında nöropsikiyatri öğrenimi gördü.

Vigouroux, dönemin elektrikle tedavi uygulamalarıyla ilişkilendirilen Fransız hekimlerindendi.

Akşiyote’nin Paris eğitimiyle ilgili bir başka ilginç kayıt, yaklaşık bir yüzyıl sonra akademik bir araştırmada yeniden gündeme getirildi.

Sven Jarius ve Brigitte Wildemann tarafından 2013 yılında yayımlanan çalışmada, Akşiyote’nin 1903 tarihli bir Fransız yayınında Bicêtre Hastanesinin çocuklara yönelik nöropsikiyatrik hizmetlerinde ziyaretçi hekim olarak kaydedildiği belirtildi.

Bu ayrıntı, Akşiyote’nin Avrupa’daki mesleki ilişkilerinin Charcot’nun ölümünden sonra da devam ettiğini göstermektedir.

Aynı dönemde İstanbul’daki tıp eğitiminde de görev alıyordu. 1903 yılında Kadırga’daki Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye’de nöroloji dersleri verdiği tarih kaynaklarında yer almaktadır.

Bu kayıtlar, 1903 yılı içinde Paris ve İstanbul’daki faaliyetlerinin hangi aylara denk geldiğini kesinleştirmemektedir.

Akşiyote’nin meslek hayatındaki en ilginç gelişmelerden biri ise 1905 yılına aittir.

1905 Tarihli Belgede Bir Nöroloji Dersi

Osmanlı arşiv belgelerine dayanan bir araştırma, Pepo Akşiyote’nin İstanbul’daki öğretim görevine ilişkin dikkat çekici bilgiler ortaya koymaktadır.

Fatih Damlıbağ’ın 2021 yılında Osmanlı Bilimi Araştırmaları dergisinde yayımladığı çalışmada, 19 Kasım 1905 tarihli bir Osmanlı arşiv belgesine yer verilmiştir.

Belge, Avrupa’da eğitim görmüş bir hekimin Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye-i Şahanede öğrencilere elektrikle tedavi uygulamalarını öğretmek üzere görevlendirilmesiyle ilgilidir.

Damlıbağ, belgede adı farklı biçimde yazılmış olan bu hekimi Pepo Akşiyote olarak tanımlamaktadır.

Görevlendirmenin ilginç yanı, Akşiyote’nin bu dersi fahri olarak verecek olmasıdır.

Başka bir ifadeyle, elektrikle tedavi öğretimi için görevlendirilen hekim bu işi ücret almadan yürütecekti.

Araştırmacı Damlıbağ, ücretsiz görevlendirmeyi söz konusu öğretim alanına yeterince önem verilmemiş olabileceğinin göstergelerinden biri olarak değerlendirmektedir.

Bu durum, dönemin bilimsel yeniliklerinin Osmanlı eğitim kurumlarına hangi idari ve maddi koşullarda aktarıldığını anlamak bakımından önemlidir.

Elektrikle tedavi uygulamalarının kullanılmış olması, bu yöntemlerin modern tıbbın kabul ettiği etkinlik ve güvenlik düzeylerine sahip olduğunu göstermez.

Ancak söz konusu görevlendirme, sinir hastalıklarının tedavisinde Avrupa’da kullanılan tekniklerin Osmanlı tıp öğrencilerine de öğretilmeye çalışıldığını belgelemektedir.

Paris’te Babinski’nin Sunduğu Osmanlı Vakası

Pepo Akşiyote’nin uluslararası nöroloji tarihindeki yeri yalnızca İstanbul’da verdiği derslerden ibaret değildir.

4 Temmuz 1907 tarihinde Paris Nöroloji Derneğinin bir toplantısında, İstanbul’dan bir Osmanlı hekiminin hazırladığı bilimsel çalışma gündeme geldi.

Bu çalışma Pepo Akşiyote’ye aitti.

Makale, dönemin tanınmış nörologlarından Joseph Babinski aracılığıyla toplantıya sunuldu.

Akşiyote, çalışmasında 25 yaşındaki bir kadın hastanın nörolojik belirtilerini ele alıyordu.

Hastada her iki gözün görme sinirlerini etkileyen iltihaplanma, bacaklarda güçsüzlük, duyu bozuklukları ve idrar-dışkı kontrolüyle ilişkili belirtiler bulunuyordu.

Bu belirtilerin bir arada görülmesi, dönemin hekimleri açısından önemli bir tanı sorunuydu.

Akşiyote çalışmasında, görme siniri iltihabı ile omurilik iltihabının birlikte görüldüğü klinik tablonun Fransız hekim Eugène Devic’in adıyla anılmasını önerdi.

Bugün nöromiyelitis optika olarak bilinen hastalığın tarihsel adlandırılmasında kullanılan Devic hastalığı ifadesinin erken ve önemli örneklerinden biri böylece ortaya çıkmış oldu.

Jarius ve Wildemann’ın 2013 tarihli tarihsel araştırması, bu adlandırma önerisini ilk kez Akşiyote’nin yaptığını belirten kaynaklar arasındadır.

Akşiyote’nin yazısı daha sonra Revue Neurologique dergisinde de yayımlandı.

Burada önemli bir bilimsel ayrım yapılmalıdır: Akşiyote nöromiyelitis optikayı ilk tanımlayan hekim değildi. Hastalığın belirtilerine ilişkin daha eski klinik kayıtlar bulunuyordu. Eugène Devic ve Fernand Gault, 1894 yılında bu klinik tablonun tanımlanmasına önemli katkılar sağlamıştı.

Akşiyote’nin katkısı ise hastalığın isimlendirilmesi ve kendi vaka gözlemi üzerinden bilimsel tartışmaya katılmasıydı.

Ayrıca 1907 yılında bildirilen hastaya, günümüzde kullanılan antikor testleriyle doğrulanmış bir tanı konulmuş değildi. Bu nedenle tarihsel vaka, modern nöromiyelitis optika tanı ölçütleriyle kesinleşmiş bir olgu gibi gösterilemez.

Yine de bu çalışma dikkat çekicidir.

1887 yılında Brouillet’nin Charcot derslerini konu alan tablosunda görülen Babinski, yirmi yıl sonra İstanbul’dan bir hekimin araştırmasını Paris’teki meslektaşlarına ulaştıran isimlerden biri olmuştu.

Bu ilişki, Osmanlı hekimlerinin yalnızca Avrupa’dan bilgi alan kişiler olmadığını, uluslararası bilimsel yayınlara da katkı sağlayabildiğini gösteren somut bir örnektir.

Savaş Yıllarında Bir Hekimin Ölümü, Diğerinin Görevi

Pepo Akşiyote, 1910 yılında Haydarpaşa’daki tıp fakültesinde Raşit Tahsin’in bulunduğu akademik yapı içerisinde nöroloji öğretimini sürdürmekle görevlendirildi.

Ancak Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı sağlık kurumlarının insan gücünü ve çalışma koşullarını ciddi biçimde etkiledi.

Akşiyote savaş sırasında askerlik hizmetine alındı.

Tıp tarihi kaynaklarına göre görev sırasında tifüse yakalandı ve 1916 yılında hayatını kaybetti.

Bu ölüm, yalnızca deneyimli bir hekimin kaybı değildi. İstanbul’daki nöroloji eğitiminin devamlılığını da etkiliyordu.

Cerrahpaşa Nöroloji Kliniğinin tarihçesinde aktarılan 1943 tarihli değerlendirmeye göre Akşiyote’nin ölümünden sonra nöroloji derslerini yürütmek üzere Haydarpaşa Asker Hastanesi Başhekimi ve sinir hastalıkları uzmanı Hilmi Kadri Bey görevlendirildi.

Böylece Paris’te Charcot’nun eğitim çevresiyle ilişkilendirilen iki Osmanlı hekiminin meslek hayatı, İstanbul’da aynı öğretim görevinin birbirini izleyen dönemlerinde birleşti.

Hilmi Kadri Bey, nöroloji derslerini ölümüne kadar sürdürdü.

18 Temmuz 1920 tarihinde, 54 yaşında hayatını kaybetti.

Onun ardından dersler bir süre Rüştü Recep Duyar tarafından yürütüldü.

Bu görev değişimleri, Osmanlı’nın son yıllarında nöroloji eğitiminin henüz az sayıda hekimin mesleki birikimine dayandığını göstermektedir.

Bir Başka Osmanlı Hekiminin İlginç Hikâyesi

İstanbul’da nörolojinin gelişimi yalnızca Paris’te eğitim gören hekimlerin çalışmalarıyla açıklanamaz.

Bunun dikkat çekici örneklerinden biri Lofçalı Derviş Bey’in meslek hayatıdır.

Fahrettin Kerim Gökay’ın 1943 tarihli tarihsel değerlendirmesinde aktarıldığına göre Derviş Bey, Haseki Hastanesinde görev yaptığı sırada dönemin İstanbul Şehremini Rıdvan Paşa’yı hastaneye yeterince ilgi göstermediği gerekçesiyle eleştirmişti.

Bu eleştirinin ardından maaşı azaltılarak Toptaşı Bimarhanesine nakledildiği belirtilmektedir.

Kurum tarihinin sonraki kuşaklara aktardığı bu anlatıya göre Derviş Bey, Toptaşı’ndaki görevini bilimsel çalışmalarını ilerletmek için değerlendirdi.

Daha sonra yapılan bir sınavı kazanarak sinir hastalıkları öğretiminde görev aldı.

Olayın ayrıntıları, 1943 tarihli geriye dönük anlatı üzerinden bilinmektedir. Nakil kararına ilişkin özgün personel belgeleri bu araştırmada incelenmemiştir.

Bununla birlikte hikâye, Osmanlı tıp kurumlarındaki idari ilişkilerle hekimlerin bilimsel faaliyetlerinin nasıl iç içe geçebildiğini göstermesi açısından önemlidir.

Paris ve Almanya’dan İstanbul’a Uzanan Bilimsel Ağ

Osmanlı nörolojisinin kurumsallaşmasında Alman tıp geleneğinin de önemli etkisi vardı.

Bu etkinin başlıca temsilcilerinden biri Raşit Tahsin Bey’di.

1870 yılında İstanbul’un Beykoz ilçesinde doğan Raşit Tahsin, 1892 yılında Askerî Tıbbiye’den mezun oldu.

Daha sonra Almanya’ya gönderildi ve Emil Kraepelin başta olmak üzere dönemin tanınmış hekimlerinin çalışmalarını takip etti.

İstanbul’a dönüşünün ardından sinir ve akıl hastalıkları eğitiminin gelişmesine katkıda bulundu.

1898 yılında açılan Gülhane Askerî Tatbikat Mektebi ve Seririyatı, bu alanda klinik öğretimin gelişmesine imkân sağlayan kurumlardan biri oldu.

O dönemde nöroloji ve psikiyatri arasındaki sınırlar bugünkünden farklıydı. Sinir sisteminin hastalıklarıyla ruhsal belirtilerin bir bölümü aynı akademik ve klinik çevrelerde ele alınıyordu.

Bu nedenle Osmanlı hekimlerinin çalışmaları sıklıkla emraz-ı asabiye ve akliye, yani sinir ve akıl hastalıkları başlığı altında yürütülüyordu.

1914 yılında İstanbul’da Tababet-i Akliye ve Asabiye Cemiyetinin temelleri atıldı. Savaş koşulları nedeniyle faaliyetleri kesintiye uğrayan cemiyetin resmî kuruluşu 1918 yılında tamamlandı.

Bu kurumun oluşumunda yalnızca Paris’te yetişen hekimler değil, Almanya’da eğitim alanlar ve İstanbul’daki hastanelerde uzun yıllar çalışan doktorlar da rol oynadı.

1924 yılında nörolojinin ayrı bir akademik kürsüye kavuşması ve Mustafa Hayrullah Diker’in bu görev için seçilmesi, daha önce başlayan kurumsallaşmanın yeni bir aşamasıydı.

Charcot’nun Osmanlı Tıbbındaki Mirası

Jean-Martin Charcot’nun Osmanlı nörolojisine etkisi doğrudan kurduğu bir İstanbul kliniği üzerinden değil, eğitim çevresiyle bağlantılı hekimlerin çalışmaları üzerinden izlenebilmektedir.

Hilmi Kadri Bey’in Paris’teki eğitimi, Pepo Akşiyote’nin İstanbul’daki öğretim görevleri ve 1907 tarihli uluslararası vaka yayını bu ilişkinin belgelenebilen örnekleridir.

Öte yandan bu hekimlerin Charcot ile kişisel ilişkilerinin bütün ayrıntıları bilinmemektedir. Aralarında geçen konuşmaları, yaşadıkları özel olayları veya hocaları hakkındaki düşüncelerini ortaya koyan doğrulanmış hatırat belgeleri henüz belirlenmemiştir.

Bu nedenle Salpêtrière’deki derslerin atmosferini anlamak için Stella Hunt gibi çağdaş tanıkların yazdıklarına, Osmanlı hekimlerinin katkılarını değerlendirmek içinse biyografik araştırmalara, bilimsel yayınlara ve kurumsal kayıtlara başvurmak gerekmektedir.

Ortaya çıkan tarihsel tablo, tek yönlü bir bilgi aktarımından daha zengindir.

Paris’te bir hekimin dersini takip eden Osmanlı doktorları, İstanbul’a döndüklerinde yalnızca öğrendiklerini anlatmadılar. Klinik dersler verdiler, yeni tedavi tekniklerini öğrettiler, bilimsel araştırmalara katıldılar ve sonraki hekim kuşaklarının yetişmesine katkı sağladılar.

Pepo Akşiyote’nin 1907 yılında Babinski aracılığıyla Paris’e ulaşan çalışması ise bu hikâyenin en dikkat çekici belgelerinden biridir.

Osmanlı nörolojisinin tarihi, yalnızca Avrupa’dan İstanbul’a gelen bilginin değil, İstanbul’dan Avrupa’daki bilimsel tartışmalara ulaşan hekimlerin de tarihidir.

KAYNAKLAR

1. Kırbaş, Dursun (Haz.). Türkiye Nöroloji Tarihçesi. İstanbul, 2003. “Hocalarımız” ve “Türkiye’de Nörolojinin Gelişmesi” bölümleri. Pepo Akşiyote ve Hilmi Kadri Bey biyografileri, Faruk Bayülkem’in 2002 tarihli tarih çalışmasından özetlenmiştir.

2. Jarius, Sven; Wildemann, Brigitte. “The History of Neuromyelitis Optica.” Journal of Neuroinflammation, 2013; 10:8. DOI: 10.1186/1742-2094-10-8.

3. Acchioté, P. “Sur un cas de neuromyélite subaiguë ou maladie de Devic.” Bulletins officiels de la Société de neurologie de Paris, 1907; 8–9: 273–275. Bibliyografik kayıt Jarius ve Wildemann’ın tarihsel araştırması üzerinden doğrulanmıştır.

4. Brigo, Francesco. “A Woman Physician at the Salpêtrière: A Firsthand Account by the American Homeopath Stella Hunt (1860–1925).” European Neurology, 2025; 88(5–6): 196–200. DOI: 10.1159/000548474.

5. Hunt, Stella. “Charcot and His Clinics. Interesting Letter from Paris.” Medical Century, 1894; 2(8): 184–185. Mektubun içeriği Brigo’nun 2025 tarihli araştırması üzerinden değerlendirilmiştir.

6. Damlıbağ, Fatih. “Yurtdışında Elektrik Eğitimi Alan Osmanlılar.” Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 2021; 22(1): 67–99. DOI: 10.26650/oba.702325. Pepo Akşiyote’ye ilişkin 19 Kasım 1905 tarihli belgenin arşiv referansı: BOA, Y.A.RES, 133/64.

7. Artvinli, Fatih; Erkoç, Şahap; Kardeş, Fulya. “Two Branches of the Same Tree: A Brief History of Turkish Neuropsychiatric Society (1914–2016).” Nöropsikiyatri Arşivi, 2017; 54(4): 364–371. DOI: 10.5152/npa.2017.17046.

8. Baslo, Perihan. Cerrahpaşa Nöroloji Kliniği Tarihçesi. Cerrahpaşa Nöroloji Anabilim Dalı kurumsal tarih metni. Fahrettin Kerim Gökay’ın 1943 tarihli “Bizde ve Diğer Memleketlerde Nörolojinin İnkişafı” başlıklı değerlendirmesinden aktarımlar.

9. Wellcome Collection. Jean-Martin Charcot Demonstrating Hysteria in a Hypnotised Patient at the Salpêtrière. André Brouillet’nin 1887 tarihli tablosundan Abel Lurat tarafından hazırlanmış gravür; Wellcome Collection, 545647i.

İsa'nın hayatı hakkında bildiklerimiz, büyük ölçüde Çin'deki Yuan Hanedanı kayıtlarına ve bunları inceleyen modern tarihçilerin çalışmalarına dayanıyor. Bu belgeler, onun hekimlikten diplomasiye, tercümanlıktan devlet yönetimine uzanan alışılmadık kariyerini ortaya koyuyor.

Ancak İsa'nın hikâyesinde daha önemli bir tarihsel mesele bulunuyor: Bir Hristiyan hekim, Müslüman tıp geleneğine ait bilgilerin kullanıldığı bir devlet kurumunun başına nasıl geçebilmişti?

Bu sorunun cevabı, Moğol İmparatorluğu'nun bilim insanlarına, tercümanlara ve farklı kültürlerden gelen uzmanlara duyduğu ihtiyaçta saklıdır.

İsa Tercüman Kimdi? Hangi Coğrafyadan Geliyordu?

İsa Tercüman'ın yaşam tarihleri genellikle 1227–1308 olarak verilmektedir. Çin kaynaklarında adı Aixue (愛薛), başka tarihsel kayıtlarda ise İsa Kelemeçi biçiminde geçmektedir.

Moğolcada tercüman anlamına gelen kelemeçi unvanı, onun mesleki kimliğini açıklayan önemli bir ayrıntıdır.

İsa'nın doğum yeri konusunda ise kesin bir görüş birliği bulunmamaktadır.

1370 yılında Ming Hanedanı döneminde derlenen ve daha eski Yuan kayıtlarından yararlanan Yuan Shi adlı resmî tarih eserinde, onun Fulin adı verilen bölgeden geldiği belirtilmektedir.

Fulin, Çin tarih yazımında Rum ve Bizans dünyasıyla bağlantılı olarak kullanılan coğrafi bir addır. Ancak farklı dönemlerde değişen anlamlar taşıdığı için doğrudan bugünkü bir ülkeyle özdeşleştirilemez.

Bazı tarihçiler İsa'nın kökenini Suriye çevresiyle ilişkilendirirken, bazı değerlendirmelerde Kafkasya bölgesi üzerinde durulmaktadır. Bu nedenle kesin doğum yerini belirlemek mümkün değildir.

Dinî kimliği konusunda ise araştırmalar daha açık bilgiler sunmaktadır.

İsa, tarihsel literatürde çoğunlukla Nesturi olarak adlandırılan Doğu Kilisesi geleneğine mensup bir Hristiyan olarak tanımlanmaktadır.

Bu kilise geleneği, yüzyıllar boyunca Mezopotamya, İran, Orta Asya ve Çin arasında geniş bir coğrafyada varlığını sürdürmüştü. Mensupları arasında din adamlarının yanı sıra hekimler, tercümanlar ve çeşitli bilim alanlarında çalışan kişiler bulunuyordu.

İsa'nın bu çevreden gelmesi, onun farklı diller ve bilgi gelenekleriyle ilişkisini anlamak açısından önemlidir.

Moğol Sarayına Nasıl Girdi?

İsa'nın Moğol yönetimiyle ilişkisi 1240'lı yıllara kadar uzanmaktadır.

Yuan Shi kayıtlarına göre önce Güyük Han'ın hizmetinde bulunmuş, ardından Kubilay'ın henüz imparator olmadığı dönemde onun çevresine katılmıştı.

Moğol hükümdarlarının farklı coğrafyalardan gelen uzmanlara ihtiyaç duyduğu bir dönemde, İsa'nın dil bilgisi ve tıp alanındaki yetkinliği önemli bir avantaj sağlıyordu.

İmparatorluk, Çin'den İran'a, Orta Asya'dan Doğu Avrupa'ya uzanan geniş bölgelerde farklı siyasi ve kültürel geleneklerle karşı karşıyaydı. Bu çeşitlilik, saray yönetiminde tercümanların ve uzman görevlilerin önemini artırmıştı.

Kubilay Han'ın annesi Sorkaktani Beki'nin Doğu Kilisesi'ne mensup Kerayit çevresinden gelmesi de Moğol hanedanıyla Hristiyan topluluklar arasındaki ilişkilerin uzun bir geçmişe sahip olduğunu göstermektedir.

İsa bu ortamda hükümdar ailesinin güvenini kazandı.

Tıp tarihçisi Ronit Yoeli-Tlalim, İsa'yı Kubilay Han'ın kişisel hekimi olarak tanımlamaktadır. Yuan Shi ise onun tıp, ilaç bilgisi ve astronomi alanlarındaki yetkinliğini kaydederken devlet yönetimindeki görevlerine ağırlık vermektedir.

Bu iki kaynak birlikte değerlendirildiğinde, İsa'nın sarayda tıbbi bilgiye sahip bir görevli olduğu ve Kubilay'ın yakın hizmet çevresinde bulunduğu anlaşılmaktadır.

Bununla birlikte hükümdarı hangi hastalıklar nedeniyle tedavi ettiği, kullandığı ilaçlar veya gerçekleştirdiği tıbbi müdahaleler hakkında ayrıntılı ve güvenilir kayıtlar bulunmamaktadır.

Dolayısıyla İsa'nın hekimlik kariyerini belirli bir tedavinin başarısıyla açıklamak mümkün değildir.

Onun tarihsel önemi, hekimlik bilgisinin devlet yönetiminde ve tıp kurumlarının örgütlenmesinde kazandığı rolle daha iyi anlaşılmaktadır.

Bir Hristiyan Hekim İslam Tıp Kurumunun Başına Nasıl Geçti?

İsa'nın kariyerindeki önemli gelişmelerden biri 1263 yılında gerçekleşti.

Bu tarihte Kubilay Han'ın yönetiminde Batı bölgelerinden gelen astronomi ve tıp bilgileriyle ilgilenen bir idari yapılanma oluşturuldu.

Çin kaynaklarında Xiyu Xingli Si ve Xiyu Yiyao Si adlarıyla ilişkilendirilen bu yapı, Batı bölgelerinin astronomi ve tıp geleneklerine yönelik devlet faaliyetlerini yürütüyordu.

İsa, bu yapılanmanın yönetiminde görev aldı.

Daha sonraki yıllarda tıbbi faaliyetlerin yürütüldüğü kurum Guanghui Si adıyla anılmaya başladı.

Bazı araştırmalarda 1273 yılı bu kurumsal dönüşüm için temel tarih olarak verilmektedir. Bununla birlikte Yuan Shi içindeki idarî kayıtlar daha erken yıllara uzanan görevlendirmeler de göstermektedir.

Bu nedenle Guanghui Dairesinin gelişimini tek bir kuruluş veya isim değişikliği tarihiyle açıklamak yerine, 1263'te başlayan ve sonraki yıllarda yeniden düzenlenen bir kurumsallaşma süreci olarak değerlendirmek daha doğrudur.

İsa'nın bu kurumla bağlantısı ise açık biçimde belgelenmiştir.

Yuan Shi eserinin 134. bölümündeki biyografisinde, Batı bölgelerinin astronomi ve tıp işleriyle görevlendirildiği, kurumun Guanghui adıyla anılmasından sonra da yönetimde kaldığı belirtilmektedir.

Ortaya çıkan tablo dikkat çekicidir.

Hristiyan bir saray görevlisi, İslam tıp geleneğine dayanan ilaç ve tedavi bilgilerinin kullanıldığı bir devlet kurumunun yönetiminde bulunuyordu.

Bu durum, dönemin bilim dünyasında düşünülebileceği kadar alışılmadık değildi.

Çünkü Orta Çağ İslam tıbbı yalnızca Müslüman hekimlerin geliştirdiği bilgilerden oluşmuyordu. Antik Yunan tıbbı, Süryanice bilim geleneği, İran ve Orta Asya'daki hekimlik birikimi, Arapça ve Farsça eserler aracılığıyla ortak bir tıbbi bilgi dünyası meydana getirmişti.

Bu geleneğin oluşumunda Hristiyan hekimlerin ve tercümanların da önemli katkıları bulunuyordu.

Dolayısıyla bir kurumun İslam tıbbıyla bağlantılı olması, yöneticilerinin veya bütün çalışanlarının Müslüman olduğu anlamına gelmiyordu.

İsa Tercüman'ın kariyeri, bu çok kültürlü bilim ortamının belgelenebilen örneklerinden biriydi.

Guanghui Dairesinde Hastalara Nasıl Hizmet Veriliyordu?

Guanghui Dairesi yalnızca saray hekimlerinin bulunduğu bir yapı değildi.

Yuan Shi eserinin 88. bölümünde kurumun görevleri arasında hükümdarın kullanımı için İslam tıp geleneğiyle bağlantılı ilaçların hazırlanması ve çeşitli ilaç karışımlarının düzenlenmesi sayılmaktadır.

Aynı kayıtlara göre kurum, hükümdarın muhafızlarına ve başkentte yaşayan yoksul, kimsesiz kişilere yönelik sağlık hizmetleri de yürütüyordu.

Bu kayıt önemli bir ayrıntıyı ortaya koymaktadır.

Moğol yönetiminde Batı Asya kökenli tıbbi bilgiler yalnızca hükümdarın kişisel sağlık ihtiyaçları için kullanılmıyor, belirli toplumsal gruplara yönelik hizmetlerde de değerlendiriliyordu.

Ancak Guanghui'yi modern anlamda bütün halka açık bir hastane olarak tanımlamak doğru değildir.

Kurumun belgelenebilen işlevleri arasında ilaç hazırlanması, belirli kişilere tedavi sağlanması ve tıbbi hizmetlerin idari bakımdan örgütlenmesi bulunuyordu.

Ayrıca dönemin ilaçları ve tedavi yöntemleri, günümüzde kullanılan bilimsel etkililik ve güvenlilik ölçütleriyle değerlendirilmiş değildi.

Bir reçetenin tarihsel olarak kullanılmış olması, o tedavinin modern tıp açısından etkili olduğunu göstermemektedir.

İsa'nın kurum içindeki rolü de bu ayrım gözetilerek ele alınmalıdır.

Onun herhangi bir hastalığı ilk kez tedavi ettiğini, yeni bir ameliyat yöntemi geliştirdiğini veya belirli bir ilacı keşfettiğini gösteren yeterli kanıt bulunmamaktadır.

Buna karşılık Batı bölgelerinden gelen tıbbi bilgi ve uygulamaların devlet yönetimi içinde örgütlenmesinde önemli görevler üstlendiği belgelenmiştir.

Çin ile İslam Dünyası Arasında Tıbbi Bilgi Alışverişi

Moğol İmparatorluğu'nun geniş coğrafyası, hekimlerin, tercümanların, kitapların ve ilaçların farklı bölgeler arasında dolaşmasına imkân sağladı.

Bu hareketlilik yalnızca barışçıl ticaret ve diplomasiyle gerçekleşmedi. Moğol fetihlerinin yol açtığı savaşlar, yıkımlar ve zorunlu yer değiştirmeler de uzmanların ve bilgilerin farklı bölgelere taşınmasında etkili oldu.

Bu nedenle tıbbi bilgi alışverişini, dönemin siyasi ve toplumsal koşullarından bağımsız bir gelişme olarak değerlendirmek mümkün değildir.

Çin'de kendine özgü tıp gelenekleri varlığını sürdürürken, Batı ve Orta Asya'dan gelen hekimler de kendi ilaç ve tedavi bilgilerini kullanıyordu.

Bu etkileşimin yazılı örneklerinden biri Huihui Yaofang adıyla bilinen tıp derlemesidir.

Türkçeye yaklaşık olarak “Müslüman Tıp Reçeteleri” şeklinde çevrilebilen eser, Arapça ve özellikle Farsça tıp literatüründen gelen bilgilerin Çincede nasıl aktarıldığını göstermektedir.

Günümüze eserin yalnızca bir bölümü ulaşmıştır.

Paul D. Buell ve Eugene N. Anderson'ın araştırmaları, derlemedeki reçetelerin ve tıbbi terimlerin Batı Asya'nın bilimsel gelenekleriyle ilişkisini incelemektedir.

Bununla birlikte eserin hazırlanış tarihi ve günümüze ulaşan biçiminin oluşumu konusunda araştırmacılar arasında farklı görüşler bulunmaktadır.

2024 yılında Zhang Ruoshi, Wang Jin ve Wang Xingyi tarafından yayımlanan metin incelemesi, eserin mevcut derleme düzeninin erken Ming döneminde, daha önce kabul edilenden geç bir tarihte oluşturulmuş olabileceğini ileri sürmektedir.

Bu durum, eserin bütün içeriğinin o tarihte ortaya çıktığı anlamına gelmez. Daha eski tıbbi bilgilerin sonraki dönemlerde yeniden düzenlenmiş olması mümkündür.

Burada İsa Tercüman açısından önemli bir sınır bulunmaktadır.

İsa'nın Huihui Yaofang eserini bizzat yazdığı, çevirdiği veya derlediği kesin olarak belgelenmiş değildir.

Tarihçi Paul D. Buell, İsa'nın Arapça ve Farsça tıbbi bilgilerin Çin'e aktarılmasında aracılık etmiş olabileceğini değerlendirmektedir. Ancak bu, doğrudan belgeyle kanıtlanmış bir yazarlık veya çevirmenlik faaliyeti değildir.

Dolayısıyla İsa'nın kariyeriyle söz konusu eseri, aynı geniş bilimsel etkileşim ortamı içinde değerlendirmek mümkündür; fakat aralarında kanıtlanmamış doğrudan bir ilişki kurulamaz.

Pekin'den İran'a Uzanan Diplomatik Görev

İsa Tercüman'ın faaliyetleri Çin'deki tıp kurumlarıyla sınırlı kalmadı.

1280'li yıllarda Moğol yönetiminin diplomatik görevlisi olarak İran'daki İlhanlı çevresine gönderildi.

Bu yolculuk, onun yalnızca hekimlik ve tercümanlık alanlarında değil, devletler arasındaki ilişkilerde de görev üstlendiğini göstermektedir.

O dönemde İran'daki İlhanlı yönetimi ile Çin'deki Yuan sarayı arasında siyasi ve kültürel ilişkiler devam ediyordu.

İsa, farklı dilleri bilmesi ve Moğol yönetiminde kazandığı konum sayesinde bu ilişkilerde görev alabilecek kişilerden biriydi.

İran'daki İlhanlı sarayında hekimlik geçmişine sahip önemli bir devlet adamı da bulunuyordu: Reşîdüddin Fazlullah.

Reşîdüddin, tarih yazıcılığı ve devlet yönetimi yanında bilimsel bilgilerin toplanması ve aktarılmasıyla da ilgilenmişti.

Paul D. Buell, İsa'nın İran yolculuğu sırasında Reşîdüddin ile görüşmüş ve tıbbi bilgi alışverişinde bulunmuş olabileceğini değerlendirmektedir.

Ancak iki kişinin belirli bir tıp kitabını birlikte incelediğini, tercüme ettiğini veya Çin'e gönderdiğini kesin biçimde ortaya koyan yeterli kanıt bulunmamaktadır.

Dolayısıyla böyle bir görüşme tarihsel bir olasılık olarak değerlendirilebilir; belgelenmiş olay şeklinde anlatılamaz.

Bununla birlikte İsa'nın İran'a diplomatik görevle gitmiş olması, onun Moğol dünyasının farklı siyasi merkezleri arasında hareket eden önemli görevlilerden biri olduğunu göstermektedir.

Hekimlikten Devletin Üst Kademelerine

İsa'nın kariyeri ilerleyen yıllarda farklı yönetim alanlarına da uzandı.

1280'li yılların ikinci yarısında imparatorluk kütüphanesinin yönetimiyle ilişkili önemli görevler üstlendi.

Bu görev, onun yazılı belgeler, tercüme faaliyetleri ve bilgi yönetimiyle bağlantısının devam ettiğini göstermektedir.

1289 yılında oluşturulan ve Hristiyan din adamlarıyla ilgili işleri yürüten Chongfu Dairesinin yönetiminde de yer aldı.

Bu kurum, Çin'deki Doğu Kilisesi topluluklarının dinî faaliyetleriyle ilgili idarî sorumluluklar taşıyordu.

İsa'nın ailesinin de devlet yönetimiyle ilişkileri devam etti. Özellikle bazı oğullarının tıp kurumları, dinî idare ve saray bürokrasisiyle bağlantılı görevler üstlendiği kaydedilmiştir.

Eşi Sarah'ın da saray çevresindeki tıbbi kurumlarla ilişkili görevlerde bulunduğu çeşitli tarih araştırmalarında aktarılmaktadır.

Ancak bu bilgileri, ailenin bütün tıp hizmetlerini yönettiği veya Yuan dönemi sağlık kurumlarının tek bir aile tarafından kontrol edildiği şeklinde yorumlamak doğru değildir.

İsa'nın yaşamı, Moğol yönetiminde tıp, astronomi, tercümanlık ve bürokrasinin bazı görevlilerin kariyerlerinde bir araya gelebildiğini göstermektedir.

İsa Tercüman'ın Ölümü ve Tıp Tarihindeki Mirası

İsa Tercüman 1308 yılında hayatını kaybetti.

Kubilay Han'ın 1294'teki ölümünden sonra da devlet yönetiminde görev almayı sürdürmüş olması, onun kariyerinin yalnızca bir hükümdarın kişisel himayesiyle sınırlı kalmadığını göstermektedir.

Ölümünden sonra kendisine Fulin Wang, yani Rum Prensi anlamına gelen bir onursal unvan verildiği Çin kaynaklarında kaydedilmektedir.

İsa'nın yaşamına ilişkin bütün ayrıntıları bilmiyoruz.

Hekimlik eğitiminin nerede ve kimlerden aldığı, kişisel tıbbi eserlerinin bulunup bulunmadığı, hangi hastaları tedavi ettiği veya hangi kitapları çevirdiği kesin olarak ortaya konulmuş değildir.

Buna karşılık belgeler, onun 13. yüzyıl Moğol dünyasında dikkat çekici bir görevler bütünü üstlendiğini göstermektedir.

Doğu Kilisesi'ne mensup bir Hristiyan, Kubilay Han'ın hizmetinde hekimlik bilgisiyle tanınmış, İslam tıp geleneğiyle bağlantılı kurumların yönetiminde bulunmuş, diplomatik görevler üstlenmiş ve imparatorluğun üst düzey bürokrasisinde yer almıştı.

Bu kariyer, tıp tarihinin yalnızca hekimlerin yazdığı kitaplardan veya yeni tedavi yöntemlerinden ibaret olmadığını hatırlatmaktadır.

Tıbbi bilginin farklı coğrafyalara ulaşmasında tercümanlar, yöneticiler, ilaç hazırlayan görevliler, kitapları koruyan kurumlar ve farklı kültürler arasında hareket eden insanlar da rol oynamıştı.

İsa Tercüman'ın hikâyesini önemli kılan da budur.

O, kendi adına bağlanabilecek kesin bir tıbbi keşiften çok, farklı bilgi geleneklerinin aynı devlet yapısı içinde buluşabildiği bir dönemin belgelenmiş temsilcilerinden biridir.

Kaynaklar

1. Yuan Shi (元史). Song Lian ve diğerleri tarafından derlenen Yuan Hanedanı resmî tarihi, 1370. Cilt 134, Aixue (İsa Tercüman) biyografisi; cilt 88, Guanghui Dairesine ilişkin idarî kayıtlar.

2. Yoeli-Tlalim, Ronit. “Re-visiting ‘Galen in Tibet’.” Medical History, 56(3), 2012, 355–365.

3. Buell, Paul D. “How did Persian and Other Western Medical Knowledge Move East, and Chinese West? A Look at the Role of Rashid al-Din and Others.” Asian Medicine, 3(2), 2007, 279–295.

4. Kim, Hodong. “A Portrait of a Christian Official in China under the Mongol Rule: Life and Career of ‘Isa Kelemechi (1227–1308).” Central Asian Studies, 11, 2006, 75–114.

5. Kim, Hodong. “‘Īsa Kelemechi: A Translator Turned Envoy between Asia and Europe.” Along the Silk Roads in Mongol Eurasia: Generals, Merchants, and Intellectuals. University of California Press, 2020, 255–269.

6. Yang, Qiao. “From the West to the East, from the Sky to the Earth: A Biography of Jamāl al-Dīn.” Asiatische Studien / Études Asiatiques, 71(4), 2017, 1231–1245.

7. Buell, Paul D. ve Anderson, Eugene N. Arabic Medicine in China: Tradition, Innovation, and Change. Brill, 2021.

8. Zhang Ruoshi, Wang Jin ve Wang Xingyi. “A Textual Study of Huihui Yaofang Collected in the National Library of China.” Library Journal, 43(404), 2024, 124–130.

9. Leeb, Leopold. “Monotheism in Beijing under the Mongols.” MRI Journal, 14–15. sayı, 2026.

Dokuz Eylül Üniversitesi, Uygulama ve Araştırma Hastanesinde görevlendirilmek üzere 68 sözleşmeli hemşire alacak. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 4/B maddesi kapsamında yapılacak alımda, 2026 KPSS P3 puan sıralaması esas alınacak. Adaylara ayrıca yazılı veya sözlü sınav yapılmayacak.

Başvurular 3 Kasım 2026 saat 09.00 ile 19 Kasım 2026 saat 13.00 arasında elektronik ortamda kabul edilecek. Hemşirelik lisans mezuniyeti aranan ilanda, yaş ve örgün öğrencilik durumuna ilişkin koşullar da bulunuyor.

Dokuz Eylül Üniversitesi hemşire alımı başvurusu nasıl yapılır?

Adaylar, e-Devlet üzerinden “Dokuz Eylül Üniversitesi-Kariyer Kapısı Kamu İşe Alım” hizmetini kullanarak veya Kariyer Kapısı İşe Alım platformundan başvurabilecek.

Şahsen, posta, e-posta ya da faks yoluyla gönderilen başvurular işleme alınmayacak. Başvuru süresi dışında yapılan işlemler de değerlendirmeye alınmayacak.

Başvuru işlemini bitiren adayların “Başvurularım” ekranını kontrol etmesi gerekiyor. Bu ekranda “Başvuru Alındı” ibaresi bulunmayan başvurular değerlendirmeye alınmayacak. Dolayısıyla yalnızca belgeleri yüklemek yeterli olmayacak; başvurunun tamamlandığının sistemden kontrol edilmesi gerekecek.

Hemşire alımına kimler başvurabilir?

İlanda hemşire pozisyonu için şu şartlar aranıyor:

• Hemşirelik lisans mezunu olmak.
• 2026 KPSS P3 puanına sahip olmak.
• Son başvuru tarihi itibarıyla 35 yaşını doldurmamış olmak.
• Son başvuru tarihi itibarıyla yükseköğretim kurumlarının ön lisans veya lisans programlarında örgün öğrenci olmamak.
• Gece çalışması dahil vardiyalı ve nöbet usulü çalışmaya engel durumu bulunmamak.

Adayların ayrıca 657 sayılı Kanun’un 48. maddesindeki genel şartları taşıması ve herhangi bir sosyal güvenlik kurumundan emeklilik veya yaşlılık aylığı almaması gerekiyor. Önceki 4/B sözleşmesinin sona ermesine bağlı yeniden istihdam kısıtlaması kapsamındaki adayların da ilgili koşulu sağlaması isteniyor.

KPSS taban puanı kaç, mülakat yapılacak mı?

İlan metninde belirli bir asgari KPSS puanı belirtilmiyor. Başvuru için 2026 KPSS P3 puanının bulunması gerekiyor. Yerleştirme, gerekli şartları taşıyan adaylar arasında en yüksek puandan başlanarak yapılacak.

Bu nedenle başvuru şartı ile yerleştirme sonucunda oluşacak taban puan birbirinden farklı. Son yerleşen adayın puanı, başvuranların puanlarına ve sıralamasına göre belli olacak.

Alımda yazılı sınav veya mülakat uygulanmayacak. Bununla birlikte yüksek KPSS puanı, ilandaki diğer şartları taşımayan adaylar için atanma hakkı sağlamayacak.

Başvuruda hangi belgeler isteniyor?

Diploma veya mezuniyet bilgileri ile KPSS sonuç bilgileri sistem üzerinden otomatik aktarılacak. Mezuniyet bilgilerinin gelmemesi, eksik veya hatalı olması durumunda noter onaylı mezuniyet belgesinin PDF formatında yüklenmesi gerekecek.

İlanda aranan öğrenim durumuna denkliği bulunan adayların, noter onaylı denklik belgesini ilgili alana yüklemesi isteniyor. Erkek adayların askerlik durumuna ilişkin bilgiler de e-Devlet üzerinden sisteme aktarılacak.

Başvuru için son altı ay içinde, yüz tamamen görünür şekilde önden çekilmiş vesikalık fotoğraf gerekiyor. Fotoğrafın sistemden otomatik aktarılmaması halinde aday tarafından yüklenmesi isteniyor. Adayların kendi durumlarına göre talep edilen diğer belgeleri de başvuru ekranına eklemesi gerekiyor.

KPSS puanları eşit olursa ne olacak?

Puan eşitliğinde önce mezuniyet tarihi daha eski olan adaya öncelik verilecek. Eşitlik devam ederse yaşı büyük olan aday öncelikli olacak. Bu iki ölçütte de eşitlik bulunması halinde aday kura yoluyla belirlenecek.

İlanda, pozisyon sayısının üç katına kadar yedek aday belirlenmesi öngörülüyor. Asıl adaylardan süresinde başvurmayanların veya gerekli şartları taşımadığı tespit edilenlerin yerine yedek adaylar sırayla çağrılacak.

Dokuz Eylül Üniversitesi hemşire alımı sonuçları nereden öğrenilir?

Adaylar sonuçlarını Kariyer Kapısı üzerinden görüntüleyebilecek. Asıl ve yedek aday listeleri ayrıca Dokuz Eylül Üniversitesinin resmî internet sitesinde duyurulacak.

Göreve başlamak için gerekli belgeler, teslim yeri ve teslim takvimi de üniversite tarafından açıklanacak. Paylaşılan ilan metninde sonuçların açıklanacağı kesin bir tarih bulunmuyor. İlgililere ayrıca tebligat yapılmayacağından duyuruların takip edilmesi gerekiyor.

Atanmaya hak kazanan adaylar hakkında arşiv araştırması yapılacak. Atamalar, araştırmanın olumlu sonuçlanması ve diğer koşulların sağlanması halinde gerçekleştirilecek.

Son başvuru saatine dikkat

Başvuru süresi 19 Kasım 2026’da saat 13.00’te sona erecek. Adayların işlemlerini mesai bitimine kadar sürdürebileceklerini varsaymaması ve başvurularını son güne bırakmaması gerekiyor.

Damla, kapsül veya farklı vitaminleri bir araya getiren ürünler kullanılırken yalnızca ürünün adına değil, içerdiği miktara ve kullanım sıklığına bakılması gerekiyor.

Günlük ihtiyaç ile üst sınır aynı şey mi?

Günlük ihtiyaç, sağlıklı kişilerin gereksinimini karşılamaya yönelik referans miktarı anlatıyor. Üst alım sınırı ise düzenli kullanımda aşılmaması gereken güvenlik sınırını ifade ediyor; ulaşılması gereken bir hedef değil.

ABD Ulusal Sağlık Enstitülerinin bilgi notunda, yetişkinler için günlük üst alım sınırı 100 mikrogram, yani 4.000 IU olarak veriliyor. Bu miktar besinler, içecekler ve takviyelerden alınan toplamı kapsıyor.

Bu, herkesin her gün 4.000 IU kullanması gerektiği anlamına gelmiyor. Bazı sağlık sorunlarında daha düşük miktarlarda bile kişisel değerlendirme gerekebiliyor. Eksiklik tedavisinde hekim, belirli süre için üst sınırın üzerinde doz önerebiliyor.

Sağlıklı herkes yüksek doz kullanmalı mı?

Endocrine Society’nin 2024 rehberi, D vitamini tedavisi için özel bir gerekçesi bulunmayan, genel olarak sağlıklı 75 yaş altı yetişkinlerde günlük referans ihtiyacın üzerinde rutin takviyeyi önermiyor.

Rehberde 19–70 yaş için günlük 600 IU, 70 yaş üzeri için 800 IU referans alım miktarları hatırlatılıyor. Bunlar yalnızca takviyeden alınması gereken dozlar değil; beslenmeyle alınan miktarı da içeren referanslar.

Bu öneriler, tanısı konmuş eksikliğin tedavisini durdurma anlamına gelmiyor. Çocuklar, gebeler ve ileri yaştaki kişiler gibi gruplar ayrıca değerlendiriliyor. Aynı rehber, 75 yaş ve üzerindekilerde olası yararlar nedeniyle takviyeyi destekliyor.

D vitamini fazlalığında vücutta ne oluyor?

Aşırı D vitamini, kalsiyum emilimini artırarak kandaki kalsiyumun gereğinden fazla yükselmesine yol açabiliyor. Hiperkalsemi adı verilen bu durum böbreklere ve kalbe zarar verebiliyor.

Bulantı, kusma, kas güçsüzlüğü, belirgin susama ve sık idrara çıkma görülebilecek belirtiler arasında. Bu yakınmalar başka nedenlerle de ortaya çıkabileceğinden, yalnızca belirtilere bakılarak D vitamini fazlalığı tanısı konulamaz.

D vitamini toksisitesi çoğunlukla aşırı takviye alımıyla ilişkilendiriliyor. Güneşten D vitamini üretimi aynı şekilde toksisiteye yol açmıyor; ancak bu durum uzun süre korunmasız güneşlenmenin güvenli olduğu anlamına gelmiyor.

Birden fazla üründe aynı vitamin bulunabilir

Ayrı bir D vitamini ürününe ek olarak multivitamin veya kalsiyumla birlikte D vitamini içeren bir ürün kullanılıyor olabilir. Toplam miktarı değerlendirirken bütün ürünlerin etiketleri birlikte incelenmeli.

Örneğin bir ürünün tek damlasında yazan miktarla başka bir ürünün günlük porsiyonunda belirtilen miktar aynı ölçü olmayabilir. Karşılaştırma yaparken “bir damla”, “bir kapsül” ve “bir porsiyon” ifadeleri dikkatle okunmalı.

Haftalık kullanım için verilen bir ürünün yanlışlıkla günlük alınmaması için kullanım sıklığı da netleştirilmeli. Belirsizlik varsa tahmin etmek yerine eczacıya veya hekime danışılmalı.

Herkesin D vitamini testi yaptırması gerekiyor mu?

Endocrine Society, test gerektiren özel bir durumu bulunmayan genel olarak sağlıklı yetişkinlerde rutin D vitamini taramasını önermiyor.

Buna karşılık hekim, kişinin hastalıkları ve klinik bulguları doğrultusunda test isteyebilir. Rutin taramanın önerilmemesi, tıbbi gerekçeyle yapılacak testin gereksiz olduğu anlamına gelmez.

D vitamini kullanırken hangi bilgiler net olmalı?

Ürünün bir dozunda kaç IU veya mikrogram bulunduğu, ne sıklıkla alınacağı ve ne kadar süre kullanılacağı bilinmeli. Başka ürünlerden gelen D vitamini de hesaba katılmalı.

Tedavi amacıyla başlanan ürünlerde ise kontrol planı açık olmalı. Dozu kendiliğinden yükseltmek, kullanım süresini uzatmak veya reçeteli tedaviyi bırakmak yerine plan hekimle birlikte değerlendirilmelidir.

TIBBİ UYARI: Yüksek doz D vitamini kullanırken belirgin susama, sık idrara çıkma, sürekli kusma veya güçsüzlük gelişirse tıbbi değerlendirme alın. Bilinç değişikliği gibi ciddi belirtilerde acil yardım isteyin. Çocuklarda yetişkin dozlarını kullanmayın.

Kaynaklar
1. NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin D — Fact Sheet for Consumers.
2. Endocrine Society. Vitamin D for the Prevention of Disease: Clinical Practice Guideline, 2024.
3. NHS. Vitamins and minerals — Vitamin D.

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: