Sağlık Bilimleri Üniversitesi Rektörlüğü tarafından yayımlanan öğretim üyesi alım ilanında akademik kadro ihtiyacı bulunan birimler ve adaylarda aranacak özel şartlar açıklandı.

İlan kapsamında 92 farklı sıra numarasıyla akademik kadro duyuruldu. Kadrolar İstanbul ve Ankara başta olmak üzere Türkiye’nin farklı illerindeki SBÜ fakülteleri ve eğitim ve araştırma yapılan SUAM’ları kapsıyor.

Gülhane ve Hamidiye Fakültelerine Akademik Personel Alınacak

İlanın fakülte kadrolarında Gülhane Diş Hekimliği Fakültesi, Gülhane Eczacılık Fakültesi, Gülhane Sağlık Bilimleri Fakültesi ve Gülhane Tıp Fakültesinin yanı sıra Hamidiye bünyesindeki çeşitli fakülteler bulunuyor.

Gülhane Tıp Fakültesinde Kadın Hastalıkları ve Doğum, Kulak Burun Boğaz Hastalıkları, Adli Tıp, Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji, Halk Sağlığı, İç Hastalıkları, Kardiyoloji, Tıbbi Biyoloji ve Tıp Bilişimi gibi alanlarda akademik kadrolar ilan edildi.

Gülhane Eczacılık Fakültesinde ise Farmakognozi, Farmakoloji, Farmasötik Teknoloji, Radyofarmasi ve Analitik Kimya alanlarında kadrolar bulunuyor.

Hamidiye ve Uluslararası Tıp Fakülteleri de İlanda

Hamidiye bünyesinde Sağlık Bilimleri, Tıp, Diş Hekimliği, Eczacılık ve Hemşirelik fakültelerine yönelik kadrolar yer aldı.

Hamidiye Tıp Fakültesinde Halk Sağlığı ve Anatomi, Hamidiye Hemşirelik Fakültesinde Hemşirelik Esasları ve Psikiyatri Hemşireliği alanlarında öğretim üyesi kadroları açıldı.

İlanda ayrıca Hamidiye Sağlık Bilimleri Fakültesi, Hamidiye Uluslararası Tıp Fakültesi ve Hamidiye Yaşam Bilimleri Fakültesine yönelik akademik kadrolar da bulunuyor.

Şehir Hastaneleri ve SUAM’lara Çok Sayıda Doçent Kadrosu

İlanın önemli bölümünü Sağlık Bilimleri Üniversitesine bağlı veya birlikte kullanım kapsamında akademik faaliyet yürütülen sağlık uygulama ve araştırma merkezlerindeki kadrolar oluşturdu.

Kadroların yer aldığı merkezler arasında Adana Şehir SUAM, Ankara Atatürk Sanatoryum SUAM, Ankara Dışkapı Yıldırım Beyazıt SUAM, Ankara Etlik Şehir SUAM, Ankara Gülhane SUAM, Ankara Şehir SUAM, Antalya SUAM, Balıkesir Atatürk Şehir SUAM, Bursa Yüksek İhtisas SUAM, Elazığ Fethi Sekin Şehir SUAM, Erzurum Şehir SUAM, Eskişehir Şehir SUAM, Gaziantep Şehir SUAM, İstanbul Başakşehir Çam ve Sakura Şehir SUAM, İstanbul Haseki SUAM, Konya Şehir SUAM ve Van SUAM gibi merkezler bulunuyor.

Bu kadrolarda özellikle Acil Tıp, İç Hastalıkları, Kardiyoloji, Nöroloji, Genel Cerrahi, Üroloji, Çocuk Cerrahisi, Göğüs Cerrahisi, Ortopedi ve Travmatoloji, Anesteziyoloji ve Reanimasyon, Kadın Hastalıkları ve Doğum, Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon gibi branşlar öne çıkıyor.

Van SUAM’a Enfeksiyon Hastalıkları Kadrosu

İlanın 92. sırasında Van SUAM için de öğretim üyesi kadrosu bulunuyor.

Dahili Tıp Bilimleri Bölümü, Enfeksiyon Hastalıkları alanındaki kadro doçent unvanıyla ilan edildi. Kadro için bir kişilik kontenjan ayrıldı.

Özel şartlarda adayın Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji alanında doçent unvanına sahip olması isteniyor. Ayrıca kronik toksoplazmozun madde bağımlılığı olan bireylerdeki etkisi konusunda çalışma yapmış olma şartı bulunuyor.

Başvurular 15 Gün İçinde Yapılacak

İlan metnine göre profesör ve doçent kadrolarına başvuracak adayların başvurularını, ilanın yayımlandığı tarihten itibaren 15 gün içinde online olarak gerçekleştirmeleri gerekiyor. Doktor öğretim üyesi kadroları için de başvuru süresi ilan tarihinden itibaren 15 gün olarak belirtildi.

Başvuruların Sağlık Bilimleri Üniversitesinin Akademik Bilgi Yönetim Sistemi üzerinden elektronik ortamda gerçekleştirilmesi öngörülüyor. Adayların başvurmak istedikleri kadronun özel şartlarını dikkatle incelemeleri gerekiyor; çünkü birçok kadro için yalnızca akademik unvan değil, belirli araştırma konularında çalışma yapmış olma şartı da aranıyor.

Unutkanlık başladığında ilk akla gelenlerden biri beslenme oluyor. Son yıllarda tarçın, zerdeçal, zencefil, nane, muskat, biberiye, safran, adaçayı ve kekik; hafıza, dikkat ve bilişsel işlevler üzerindeki olası etkileri nedeniyle bilimsel araştırmalara konu oluyor.

Ancak önemli bir ayrım var: Bu bitki ve baharatların hiçbirinin tek başına Alzheimer hastalığını veya diğer demans türlerini önlediği kanıtlanmış değil. Bazıları için insan çalışmalarından umut verici sonuçlar bulunurken, bazıları hakkındaki veriler büyük ölçüde laboratuvar ve hayvan araştırmalarına dayanıyor.

Bu nedenle “hafıza kaybını önleyen baharatlar” yerine “beyin sağlığı ve bilişsel işlevler üzerindeki etkileri araştırılan besinler” ifadesi bilimsel açıdan daha doğru.

Tarçın

Tarçın, özellikle antioksidan özellikleri ve metabolik sağlık üzerindeki olası etkileri nedeniyle araştırılıyor. Laboratuvar çalışmalarında tarçından elde edilen bazı bileşiklerin Alzheimer hastalığında görülen tau proteinlerinin anormal kümelenmesiyle ilişkili süreçleri etkileyebileceği gösterildi.

Bununla birlikte bu bulgular, günlük tarçın tüketiminin insanlarda Alzheimer hastalığını önlediğini göstermiyor. Hafıza üzerindeki doğrudan klinik kanıtlar halen sınırlı.

Tarçının türü de önemli. Cassia olarak bilinen yaygın tarçın türü kumarin içerir ve çok yüksek miktarlarda uzun süre tüketildiğinde karaciğer açısından sorun oluşturabilir.

Zerdeçal ve kurkumin

Zerdeçalın sarı renginden büyük ölçüde sorumlu olan kurkumin, beyin sağlığı araştırmalarında en fazla ilgi gören bitkisel bileşiklerden biri.

Kurkuminin oksidatif stres ve inflamasyonla ilişkili bazı biyolojik yolları etkileyebildiği laboratuvar çalışmalarında gösterildi. Sağlıklı ileri yaştaki yetişkinlerle yapılan bazı küçük kontrollü çalışmalarda belirli kurkumin preparatlarının dikkat ve hafıza testlerinde iyileşmeyle ilişkili olduğu bildirildi.

Alzheimer hastalarıyla yapılan klinik çalışmalar ise aynı ölçüde ikna edici değil. Bazı araştırmalarda bilişsel işlev açısından belirgin yarar gösterilemedi. Kurkuminin ağızdan alındığında vücutta düşük oranda emilmesi de araştırmaların önemli sorunlarından biri.

Zencefil

Zencefil; gingerol ve shogaol gibi çeşitli biyolojik aktif bileşikler içeriyor. Antioksidan ve inflamasyonla ilişkili etkileri nedeniyle nörodejeneratif hastalık araştırmalarında da inceleniyor.

Buna rağmen zencefilin insanlarda yaşa bağlı hafıza kaybını veya demansı önlediğini gösterecek güçlü klinik kanıt henüz bulunmuyor. Sofrada baharat olarak kullanılması ile yoğunlaştırılmış zencefil takviyesi kullanılması aynı şey değil.

Yüksek miktarlarda zencefil bazı kişilerde mide yakınmalarına neden olabilir. Kan sulandırıcı ilaç kullananların yüksek doz takviyeleri hekim değerlendirmesi olmadan kullanmaması gerekir.

Nane

Nane ve özellikle nane kokusunun dikkat, uyanıklık ve hafıza performansı üzerindeki etkileri küçük insan çalışmalarında araştırıldı.

Bazı deneysel çalışmalarda nane aromasına maruz kalan kişilerde belirli bilişsel testlerde farklılıklar bildirildi. Ancak bunlardan “nane tüketmek hafıza kaybını önler” sonucu çıkarılamaz.

Nane beslenmenin doğal bir parçası olabilir ancak özellikle reflüsü bulunan bazı kişilerde yakınmaları artırabilir.

Muskat

Muskatın içerdiği myristicin ve benzeri bileşikler sinir sistemi üzerindeki etkileri nedeniyle laboratuvar araştırmalarına konu oldu.

Fakat hafızayı koruduğuna ilişkin insan verileri oldukça yetersiz. Üstelik muskat, listedeki bitkiler arasında doz konusunda en dikkatli olunması gerekenlerden biri.

Yemeklerde kullanılan küçük miktarlar ile yüksek doz tüketim birbirinden tamamen farklıdır. Fazla muskat tüketimi bilinç değişikliği, çarpıntı, ajitasyon, halüsinasyon ve başka nörolojik belirtilere yol açabilir.

Biberiye

Biberiyenin içerdiği rosmarinik asit ve karnosik asit gibi bileşikler antioksidan özellikleri nedeniyle beyin araştırmalarında inceleniyor.

Biberiye kokusunun bilişsel performans üzerindeki etkilerini araştıran küçük insan çalışmaları da bulunuyor. Bununla birlikte mevcut veriler biberiyenin demansı önleyen veya tedavi eden bir yöntem olarak kabul edilmesi için yeterli değil.

Biberiyeyi yemeklerde kullanmak çoğu insan için olağan beslenmenin bir parçasıdır. Yoğunlaştırılmış ekstre ve yüksek doz preparatlar ise aynı güvenlik profiline sahip kabul edilmemeli.

Safran

Dokuz seçenek arasında insanlarda bilişsel bozukluk konusunda en dikkat çekici klinik araştırmalardan bazıları safran üzerine yapıldı.

Hafif ve orta düzey Alzheimer hastalığı bulunan kişilerle gerçekleştirilen küçük randomize kontrollü çalışmalarda safran ekstresinin plaseboyla karşılaştırıldığında bazı bilişsel ölçümlerde daha iyi sonuç verdiği bildirildi.

Başka küçük çalışmalarda safran, donepezil veya memantin gibi Alzheimer tedavisinde kullanılan ilaçlarla karşılaştırıldı ve belirli bilişsel ölçümlerde benzer sonuçlar gözlendi.

Ancak bu çalışmaların katılımcı sayılarının sınırlı olması çok önemli. Safranın Alzheimer tedavisinde ilaçların yerine geçebileceğini veya sağlıklı kişilerde demansı önlediğini söylemek için yeterli kanıt bulunmuyor.

Yüksek doz safran takviyeleri ilaçlarla etkileşebilir ve gebelik gibi bazı özel durumlarda güvenli olmayabilir.

Adaçayı

Adaçayı, hafıza ve öğrenmeyle ilişkili bir sinir ileticisi olan asetilkolinin parçalanmasında görev alan enzimler üzerindeki olası etkileri nedeniyle inceleniyor.

Bazı küçük insan çalışmalarında adaçayı içeren preparatların dikkat veya hafıza testlerinde olumlu sonuçlarla ilişkili olabileceği bildirildi. Alzheimer hastalığı konusundaki klinik kanıt ise kesin bir tedavi önerisi oluşturacak düzeyde değil.

Adaçayının bazı türleri thujone adı verilen bir bileşik içerir. Bu nedenle mutfakta kullanılan olağan miktarlar ile yüksek doz bitkisel ürünlerin birbirine karıştırılmaması gerekiyor.

Kekik

Kekik; timol, karvakrol ve çeşitli polifenoller açısından zengin bir bitki. Bu maddelerin antioksidan özellikleri beyin hücreleri üzerindeki olası koruyucu etkileri açısından deneysel araştırmalara konu oluyor.

Ancak kekik ile insan hafızası veya Alzheimer hastalığı arasındaki ilişki konusunda doğrudan klinik kanıt oldukça sınırlı. Bu nedenle kekiği “hafızayı güçlendiren” bir tedavi gibi tanımlamak bilimsel olarak doğru değil.

Hangi baharat için kanıt daha güçlü?

Bu dokuz seçenek karşılaştırıldığında safran, Alzheimer hastaları üzerinde yapılmış kontrollü insan çalışmaları bulunması nedeniyle dikkat çekiyor. Kurkumin ve adaçayı için de insan araştırmaları mevcut.

Tarçın, zencefil, nane, muskat, biberiye ve kekik hakkındaki iddiaların önemli bölümü ise deneysel çalışmalar, küçük araştırmalar veya dolaylı biyolojik mekanizmalara dayanıyor.

Araştırmanın erken aşamasındaki bir biyolojik etkinin gerçek yaşamda hastalığı önleyeceği anlamına gelmediğini unutmamak gerekiyor.

Baharatlar Alzheimer hastalığını önleyebilir mi?

Bugünkü kanıtlarla herhangi bir baharatın tek başına Alzheimer hastalığını önlediğini söylemek mümkün değil.

Demans riski yalnızca beslenmeyle belirlenmiyor. Yaş, genetik yatkınlık, fiziksel aktivite, sigara ve alkol kullanımı, yüksek tansiyon, diyabet, kolesterol, işitme kaybı, sosyal izolasyon ve başka birçok etken bilişsel sağlıkla ilişkili.

Dünya Sağlık Örgütü'nün güncel yaklaşımı da tek bir besin veya takviye yerine yaşam boyunca değiştirilebilir risk faktörlerinin birlikte yönetilmesine odaklanıyor.

Sağlıklı ve dengeli beslenme, düzenli fiziksel aktivite, sigara kullanmama, zararlı düzeyde alkol tüketiminden kaçınma, tansiyon, kan şekeri ve kolesterolün kontrol altında tutulması bilişsel gerileme riskinin azaltılmasına yönelik daha güçlü kanıta sahip yaklaşımlar arasında.

Baharat mı, takviye mi?

Bir yemeğe zerdeçal, tarçın veya biberiye eklemek ile aynı bitkinin yoğunlaştırılmış ekstresini kapsül halinde almak aynı değildir.

Takviyelerde alınan etkin madde miktarı çok daha yüksek olabilir. Bu durum mide-bağırsak yakınmalarından karaciğer üzerindeki etkilere, kanama riskinden ilaç etkileşimlerine kadar farklı sorunları gündeme getirebilir.

Özellikle düzenli ilaç kullananlar, gebeler, kronik hastalığı bulunanlar ve yüksek doz bitkisel takviye kullanmayı düşünenler sağlık profesyoneline danışmadan tedavi amacıyla ürün kullanmamalı.

Unutkanlık ne zaman ciddiye alınmalı?

Ara sıra bir ismi hatırlayamamak veya anahtarı nereye koyduğunu unutmak tek başına demans anlamına gelmez.

Ancak unutkanlık giderek artıyorsa, aynı sorular tekrar tekrar soruluyorsa, kişi bildiği yerlerde yönünü kaybediyorsa, günlük işleri yönetmek zorlaşıyorsa veya davranış ve muhakemede belirgin değişiklikler ortaya çıkıyorsa değerlendirme geciktirilmemeli.

Çünkü hafıza sorunlarının nedeni yalnızca Alzheimer hastalığı değildir. Uyku sorunları, depresyon, bazı ilaçlar, tiroit hastalıkları, vitamin eksiklikleri ve başka tıbbi durumlar da bilişsel yakınmalara katkıda bulunabilir.

Mutfaktaki baharatlığın beyin sağlığı araştırmalarında giderek daha fazla ilgi gördüğü doğru. Ancak bilimsel tablo, tek bir baharatı öne çıkarıp ona koruyucu tedavi anlamı yüklemekten çok daha karmaşık.

Tarçın, zerdeçal, zencefil, nane, muskat, biberiye, safran, adaçayı ve kekik dengeli bir beslenmenin parçası olabilir. Hafızanın korunması söz konusu olduğunda ise asıl kanıt, tek bir kavanozdan değil yaşam tarzının bütününden geliyor.

KAYNAKLAR

Dünya Sağlık Örgütü – Bilişsel gerileme ve demans riskinin azaltılmasına ilişkin güncel rehber

International Journal of Preventive Medicine – Alzheimer hastalığında yaygın baharatların olası koruyucu ve tedavi edici etkilerine ilişkin bilimsel derleme

Journal of Psychopharmacology – Sağlıklı ileri yaştaki yetişkinlerde kurkumin, bilişsel işlev ve duygu durumu araştırması

Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics – Hafif ve orta düzey Alzheimer hastalığında safranla yapılan randomize plasebo kontrollü çalışma

Psychopharmacology – Safran ve donepezilin karşılaştırıldığı randomize kontrollü Alzheimer çalışması

Human Psychopharmacology – Safran ve memantinin karşılaştırıldığı randomize kontrollü çalışma

International Journal of Neuroscience – Nane aromasının bilişsel performans ve duygu durumu üzerindeki etkilerini inceleyen çalışma

Gelibolu Yarımadası’nda topçu ateşi, şarapnel parçaları ve piyade mermileri siperlerin üzerinden eksik olmuyor.

Bir asker vurulduğunda onun için savaşın başka bir safhası başlıyordu.

Artık mesele yalnız düşman ateşinden kurtulmak değildi.

Kanamanın kontrol altına alınması, yaralının ateş hattından çıkarılması, ilk müdahalenin yapılması, bir tabip tarafından değerlendirilmesi ve gerekiyorsa kilometrelerce gerideki bir hastaneye ulaştırılması gerekiyordu.

Bugünkü motorize acil sağlık, travma merkezi ve yoğun bakım sistemleri henüz yoktu. Buna karşılık Osmanlı ordusunda yaralıları cepheden geriye doğru taşıyan basamaklı bir askerî sağlık ve tahliye teşkilatı bulunuyordu.

Çanakkale Cephesi, bu sistemin en yoğun biçimde çalışmak zorunda kaldığı savaş alanlarından biri oldu.

Bir askerin hastaneye ulaşması bazen birkaç yüz metrelik bir yolculuk değildi.

Sedye, sıhhiye ve nakliye arabaları, sargı yerleri, seyyar hastaneler, iskeleler ve vapurlarla devam eden uzun bir hayat hattı söz konusuydu.

İlk sağlık malzemesi askerin kendi üzerindeydi

Yaralanmanın ardından ilk hedef kanamayı azaltmak ve yarayı mümkün olduğu kadar kısa sürede kapatmaktı.

Çanakkale Muharebeleri sırasında askerlerin yanında “harp paketi” adı verilen bireysel ilk müdahale malzemeleri bulunuyordu.

Yaralanan asker durumuna göre kendi harp paketini kullanabiliyor; bunu yapamayacak durumdaysa arkadaşları veya sıhhiye personeli yardım ediyordu.

Bu paketler yaralıyı tamamen tedavi etmek için değil, kanama ve açık yara gibi acil sorunları kontrol altında tutarak onu bir sonraki sağlık basamağına ulaştırabilmek için önemliydi.

Kültür ve Turizm Bakanlığının Çanakkale’deki tarihî sağlık hizmetlerine ilişkin bilgilendirmelerinde de askerlerin harp paketlerinden yararlandıkları, ardından sıhhiye personeli tarafından cephe gerisine taşındıkları belirtiliyor.

Ancak asıl güçlük bundan sonra başlıyordu.

Yaralı askerin ateş hattından çıkarılması gerekiyordu.

Teskereciler ve sıhhiye erleri yaralıları geriye taşıyordu

Cephede yaralıların geriye taşınmasında teskereciler ve sıhhiye erleri önemli görev üstleniyordu.

Dönemin askerî terminolojisinde yaralıların taşındığı sedyeler için “teskere” ifadesi kullanılıyordu. Teskereciler, siperlerde veya açık arazide kalan yaralıları bu sedyelerle geriye taşımaya çalışıyordu.

Bu son derece tehlikeli bir görevdi.

Yaralıya ulaşabilmek için kimi zaman düşman ateşinin etkili olduğu bölgelere yaklaşmak gerekiyor, ağır yaralı bir askeri bozuk arazi üzerinde taşımak ise hem zaman alıyor hem de sağlık personelini hedef hâline getiriyordu.

Çanakkale’deki muharebelerde yaralıların ateş hattından çıkarılması sağlık teşkilatının en zor görevlerinden biriydi.

Siperden çıkarılan askerin ilk durağı çoğu zaman büyük bir hastane değildi.

Yaralı yuvasıydı.

İlk durak: Yaralı yuvası

Yaralı yuvaları cephe hattına yakın, mümkün olduğunca korunaklı bölgelerde oluşturulan ilk toplama ve müdahale noktalarıydı.

Burada yaralının ilk sargısı kontrol ediliyor, gerekli basit müdahaleler yapılıyor ve bir sonraki sağlık basamağına taşınması sağlanıyordu.

Yarası hafif olan bazı askerler tedavilerinin ardından yeniden birliklerine dönebiliyordu.

Daha ciddi durumda olanların yolculuğu ise devam ediyordu.

Bir sonraki basamak genellikle kıta veya tabur sargı yeri oluyordu.

Sağlık zincirinin tıbbi karar açısından kritik aşamalarından biri burada başlıyordu.

Tabur doktoru yaralıyı değerlendiriyordu

Sargı yerlerine getirilen askerler tabipler tarafından değerlendiriliyordu.

Her yaralı aynı şekilde geriye gönderilmiyordu.

Yürüyebilen ve daha hafif yaralanmış askerlerle, sedye veya araçla taşınması gereken ağır yaralıların tahliye yolları burada ayrılabiliyordu.

Hafif yaralılar hafif yaralı toplama yerlerine, taşınması gereken daha ağır durumdakiler ise sıhhiye veya nakliye arabalarının bulunduğu araba durak yerlerine yönlendirilebiliyordu.

Bu uygulama, yaralıların durumlarına göre ayrılması ve mevcut sağlık imkânlarının önceliğe göre kullanılmasını sağlıyordu.

İşlev bakımından günümüzdeki triyaj anlayışıyla benzerlik taşısa da 1915’teki uygulamayı bugünün standartlaştırılmış acil tıp triyaj sistemiyle tamamen aynı kabul etmek doğru olmaz.

Ancak çözülmeye çalışılan temel sorun aynıydı:

Çok sayıda yaralı vardı ve kimin önce, nereye gönderileceğine karar verilmesi gerekiyordu.

Yaralının boynundaki künye sağlık zincirinin parçasıydı

Cephede yalnızca yaralının taşınması yeterli değildi.

Kim olduğu, yarasının niteliği ve kendisine hangi müdahalelerin yapıldığının bir sonraki sağlık birimine aktarılması gerekiyordu.

Bu nedenle yaralıların üzerinde durumlarını gösteren künyeler veya sevk pusulaları kullanılabiliyordu.

Dönemin sağlık uygulamalarını inceleyen akademik çalışmalarda, yaralının boynuna yarasının durumunu ve yapılan tedaviyi gösteren bir künye asıldığı aktarılıyor.

Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı da ilk müdahalesi yapılan yaralıların durumlarını gösteren pusulaların boyunlarına asıldığını belirtiyor.

Bunun son derece çarpıcı bir örneği bugün müzede görülebiliyor.

Çanakkale Muharebeleri sırasında yaralanan Yüzbaşı Eşref Efendi’nin kanlı üniforması, hastaneye getirildiğinde ceketine iliştirilmiş hasta sevk pusulasıyla birlikte Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi’nde sergileniyor.

Bir asırdan fazla zaman sonra kalan o küçük belge büyük bir sistemi görünür kılıyor.

Çünkü yaralı asker yalnız bir sedyeden diğerine aktarılmıyordu.

Onunla birlikte tıbbi bilgi de taşınıyordu.

Ağır yaralının yolu büyük sargı yerine çıkıyordu

Araba durak yerlerine ulaştırılan ağır yaralılar buradan daha geride bulunan büyük sargı yerlerine gönderiliyordu.

Çanakkale Cephesi’nde Kerevizdere, Soğanlıdere, Havuzlardere ve Kocadere gibi bölgelerde büyük sargı yerleri oluşturuldu.

Burada artık yalnız basit bir pansuman yapılmıyordu.

Tümen sıhhiye bölükleri yaralıların durumunu değerlendiriyor, imkânlar ölçüsünde cerrahi girişimlerde bulunuyor ve hangi hastaların daha gerideki sağlık kuruluşlarına gönderileceğine karar veriyordu.

Muharebelerin çok şiddetli olduğu günlerde sağlık sistemi ağır baskı altında kalıyordu.

Bazı dönemlerde tümen sıhhiye bölüklerine bir gün içinde iki bin veya daha fazla yaralının ulaştığı tarihî araştırmalarda aktarılıyor.

Sargı bezi, pamuk, ilaç, taşıma aracı ve sağlık personeli yetersizliği savaşın sağlık hizmetlerinin temel sorunları arasındaydı.

Buna rağmen tahliye zinciri işlemeye devam etmek zorundaydı.

Sonraki durak: Seyyar hastaneler

Büyük sargı yerinde tedavisi tamamlanamayan yaralılar seyyar hastanelere gönderiliyordu.

Seyyar hastaneler cephe gerisinde görev yapan ve savaşın şartlarına göre yer değiştirebilen askerî sağlık kuruluşlarıydı.

Çanakkale’de farklı tümen ve kolordulara bağlı sıhhiye birimleri ile seyyar hastaneler faaliyet gösterdi.

Ağadere ve Akbaş bölgeleri zamanla tahliye sisteminin önemli merkezleri hâline geldi.

Özellikle Ağadere çevresinde seyyar hastaneler, sevk hastaneleri ve çeşitli sıhhiye teşkilleri yoğunlaştı.

Bölge, kuzey ve güney muharebe alanlarından getirilen yaralıların tedavi edildiği ve daha gerideki hastanelere sevk edildiği önemli merkezlerden biriydi.

Cephedeki sağlık imkânlarının yetersiz kaldığı yaralılar için yolculuk burada da bitmiyordu.

Cephe hastanesine 24 saat, geriye sevkte 48 saat esası

Çanakkale’de yaralı tahliyesi yalnız mekâna göre değil, zamana göre de planlanmaya çalışılıyordu.

Dönemin sistemini ele alan kaynaklara göre cephe hattında yaralanan askerlerin, mümkün olduğunca 24 saat içinde cephedeki uygun hastanelere ulaştırılması hedefleniyordu.

İlk tedavileri tamamlanan ve daha gerideki sağlık kuruluşlarına gönderilmesi gereken yaralıların sevk ve sağlık işlemleri ise 48 saat esası dikkate alınarak yürütülmeye çalışılıyordu.

Bu süreler, sistemin yaralı tahliyesini gelişigüzel değil, belirli bir zaman planı içinde yürütmek istediğini gösteriyor.

Ancak savaş sahasının gerçekleri çoğu zaman bu hedeflerin önüne geçiyordu.

Yoğun yaralı akışı, ulaşım araçlarının yetersizliği, yolların durumu, hava şartları, hastanelerdeki doluluk ve devam eden düşman ateşi tahliyeyi geciktirebiliyordu.

Özellikle büyük taarruzların ardından kısa sürede binlerce yaralının sağlık birimlerine ulaşması sistemin kapasitesini zorladı.

Bu nedenle bazı yaralıların daha gerideki hastanelere ulaştırılması planlanandan çok daha uzun sürebiliyordu.

Menzil hastaneleri cephe ile ülke içi arasında köprüydü

İleri tedavi gereken yaralılar seyyar hastanelerden menzil veya harp hastanelerine gönderilebiliyordu.

Çanakkale Muharebeleri uzadıkça cephe gerisindeki hastane kapasitesi de artırıldı.

Lapseki, Çardak, Biga, Şarköy, Tekirdağ ve başka merkezlerde sağlık kuruluşları oluşturuldu veya mevcut hastanelerin yatak kapasitesi genişletildi.

Böylece yaralı tahliyesi yalnız Gelibolu Yarımadası içinde gerçekleşen bir sağlık faaliyeti olmaktan çıktı.

Cephe ile Marmara Bölgesi ve ülke içindeki büyük sağlık merkezleri arasında geniş bir tedavi ağı oluştu.

Ancak Çanakkale’nin coğrafyası sağlık zincirine başka bir ulaşım unsurunu daha ekliyordu:

Deniz yolu.

İskeleler sağlık zincirinin aktarma merkezleriydi

Eceabat ve özellikle Akbaş gibi noktalar yalnız ulaşım iskelesi olarak kullanılmıyordu.

Bu alanlar aynı zamanda yaralıların toplandığı ve daha gerideki merkezlere gönderildiği önemli aktarma noktaları hâline geldi.

Kara yoluyla buraya getirilen yaralılar uygun vapur ve deniz araçlarına bindirilerek Gelibolu, Tekirdağ, İstanbul ve diğer sağlık merkezleri yönüne gönderilebiliyordu.

Yaralı naklinde çeşitli vapur, gemi ve daha küçük deniz araçlarından yararlanıldı.

Böylece siperin birkaç yüz metre gerisinde başlayan sağlık yolculuğu Marmara Denizi üzerinden yüzlerce kilometre devam edebiliyordu.

Bir asker Çanakkale’de yaralandıktan sonra tedavisinin sonraki aşamasını İstanbul’daki veya başka bir merkezdeki hastanede sürdürebiliyordu.

İstanbul’da okullar bile hastaneye dönüştürüldü

Çanakkale’den gelen yaralıların sayısı yükseldikçe İstanbul’daki mevcut askerî hastanelerin kapasitesi zorlandı.

Hilâl-i Ahmer Cemiyeti bu süreçte sağlık hizmetlerinin önemli destek unsurlarından biri oldu.

Arşiv belgelerine dayalı araştırmalara göre İstanbul’da yaralılar için yeni yatak kapasitesi oluşturulurken Galatasaray Mekteb-i Sultanisi ve Darüşşafaka gibi bazı büyük binalar da hastane amacıyla kullanıldı.

Darüşşafaka binasında kurulan Hilâl-i Ahmer Hastanesi de Çanakkale’den getirilen yaralıların tedavisinde kullanılan sağlık kuruluşları arasında yer aldı.

Yaralıların İstanbul’a ulaştıktan sonra farklı sağlık kuruluşlarına dağıtılması için sevk planları oluşturuldu.

Hilâl-i Ahmer yalnız hastane hizmeti vermiyordu.

Tıbbi malzeme temin ediyor, hasta ve yaralı nakline katkıda bulunuyor, hastabakıcılar görevlendiriyor ve savaşın büyüyen sağlık yükünün karşılanmasına destek sağlıyordu.

Böylece askerî sıhhiye teşkilatının yanında geniş bir yardım ve sağlık ağı da faaliyet gösteriyordu.

On binlerce yaralı cephe gerisine taşındı

Sistemin karşı karşıya kaldığı yükü rakamlar daha açık biçimde gösteriyor.

Askerî kaynaklara dayanan araştırmalara göre yalnız 25 Nisan-30 Haziran 1915 döneminde Akbaş ve Ağadere Sevkiyat Hastanelerinden 56 bin 396 yaralı ile 2 bin 355 hasta daha gerideki sağlık kuruluşlarına gönderildi.

Aynı tarihî çalışmalarda Çanakkale Muharebeleri boyunca cepheden 110 bin 220 yaralının vatan ve menzil hastanelerine sevk edildiği aktarılıyor.

Tarihî savaş istatistiklerinde kaynaklar arasında küçük farklılıkların bulunabileceği unutulmamalı.

Ancak sayıların ortaya koyduğu ölçek son derece açık:

Osmanlı sağlık teşkilatı yüzlerce değil, on binlerce yaralının kısa sürede cepheden geriye taşınması ve tedavi edilmesi sorunuyla karşı karşıyaydı.

Her zaman özel hasta nakliye aracı bulunamıyordu

Sistemin belirlenmiş sağlık basamakları vardı ancak sahadaki imkânlar sınırlıydı.

Savaşın yoğun dönemlerinde yeterli sayıda hasta nakliye aracı bulunmadığı için yaralıların taşınmasında yalnız sıhhiye için ayrılmış araçlardan yararlanılamıyordu.

Cepheye erzak veya cephane götürüp geri dönen nakliye kolları da zaman zaman yaralı tahliyesinde kullanıldı.

Yerel halkın ulaşım araçlarıyla yaralı taşınmasına destek verdiğini gösteren kayıtlar da bulunuyor.

Bazı güzergâhlarda nakliye ve sıhhiye istasyonları arasında kademeli bir taşıma sistemi uygulanıyordu.

Kaynaklarda bazı sıhhiye istasyonlarının yaklaşık 20 kilometrelik aralıklarla oluşturulduğu ve yaralıların bir noktadan diğerine kademeli olarak taşındığı belirtiliyor.

Bir araç yaralıyı belirli bir noktaya ulaştırıyor, sonraki aşamada başka bir nakliye unsuru yolculuğu devam ettiriyordu.

Bugünün motorize ambulans ve acil sağlık sistemiyle karşılaştırıldığında süreç çok daha yavaş ve zordu.

Ancak temel amaç değişmemişti:

Yaralıyı mümkün olan en kısa sürede uygun tıbbi bakıma ulaştırmak.

Her yaralı bütün basamaklardan geçmiyordu

Çanakkale’deki askerî sağlık sistemini anlatırken önemli bir ayrımı gözden kaçırmamak gerekiyor.

Cephede yaralanan her asker sırasıyla bütün sağlık noktalarından geçmiyordu.

Yaranın ağırlığı, askerin yürüyebilmesi, muharebenin şiddeti, o anda mevcut taşıma araçları, sağlık kuruluşlarının kapasitesi, yol ve hava şartları tahliye güzergâhını değiştirebiliyordu.

Hafif bir yaralı sargı yerindeki müdahalenin ardından birliğine dönebilirken, ağır yaralanan başka bir asker yaralı yuvasından büyük sargı yerine, oradan seyyar hastaneye, menzil hastanesine ve gerektiğinde İstanbul’a veya başka bir büyük merkeze kadar sevk edilebiliyordu.

Dolayısıyla Çanakkale’deki sistem tek bir sabit yol değil, birbirine bağlanan sağlık ve tahliye basamaklarından oluşan bir ağdı.

Çanakkale’nin görünmeyen cephesi

Çanakkale denildiğinde hafızamızda çoğunlukla siperler, toplar, süngüler ve hücumlar canlanıyor.

Oysa cephe çizgisinin hemen gerisinde başka bir mücadele daha vardı.

Doktorlar…

Sıhhiye erleri…

Teskereciler…

Hastabakıcılar…

Eczacılar…

Yaralı taşıyan nakliye personeli…

Denizciler…

Onların mücadelesi bir mevziyi ele geçirmek için değil, yaralanmış bir insanı hayatta tutabilmek için veriliyordu.

Bir askerin üzerindeki harp paketiyle başlayan sağlık yolculuğu bazen yaralı yuvasında, bazen büyük sargı yerinde, bazen Ağadere’deki bir sağlık kuruluşunda, bazen bir vapurun güvertesinde ve bazen de İstanbul’daki bir hastane koğuşunda devam etti.

Bugün Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi’nde Yüzbaşı Eşref Efendi’nin kanlı üniformasına iliştirilmiş hasta sevk pusulasının hâlâ görülebilmesi bu sistemin en somut tanıklarından biri.

Küçük bir kâğıt parçası gibi görünüyor.

Ancak aslında yüz yılı aşkın süre önce kurulmuş büyük bir sağlık zincirinin izini taşıyor.

Harp paketinden sedyeye, sedyeden sargı yerine, sargı yerinden hastaneye ve gerektiğinde vapurla ülke içindeki büyük sağlık merkezlerine uzanan bir hayat hattının.

KAYNAKLAR

• Nurhan Aydın. “Çanakkale Savaşları’nda Sıhhiye ve Tahliye Hizmetleri.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt XXVI, Sayı 77, 2010.

• Lokman Erdemir. “Çanakkale Muharebeleri Sırasında Cephe’den İstanbul’a Yaralıların Nakli.” Bilim ve Teknik, Sayı 568, Mart 2015.

• Cahide Sınmaz Sönmez. “Çanakkale Cephesi’nde Sağlık Kuruluşları ve Kızılay Arşiv Belgelerine Göre Hilâl-i Ahmer Cemiyeti’nin Faaliyetleri.” Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı.

• Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı. Ağadere Hastane Şehitliği ve Kocadere sağlık teşkilatına ilişkin tarihî bilgi kayıtları.

• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Çanakkale 1915 Hilâl-i Ahmer Hastanesi Canlandırma Alanı tarihî bilgilendirme kayıtları.

• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi koleksiyon bilgileri – Yüzbaşı Eşref Efendi’nin üniforması ve hasta sevk pusulası.

• Türk Kızılay. Çanakkale Savaşı’nda Hilâl-i Ahmer faaliyetlerine ilişkin tarihî kayıt ve yayınlar.

• Darüşşafaka Cemiyeti. Darüşşafaka’nın Hilâl-i Ahmer Hastanesi olarak kullanıldığı döneme ilişkin tarihî kayıtlar.

Bulantı, kişinin kusacakmış gibi hissetmesi; kusma ise mide içeriğinin ağız yoluyla dışarı çıkmasıdır. İkisi her zaman birlikte görülmez ve tek başına bir hastalık değil, çok farklı sağlık sorunlarının belirtisi olabilir.

En sık nedenler arasında mide-bağırsak enfeksiyonları, gıda zehirlenmesi, gebelik, migren, hareket hastalığı ve bazı ilaçların yan etkileri bulunur. Ancak şiddetli veya uzun süren kusma özellikle sıvı kaybına yol açabileceği için dikkatle izlenmelidir.

Bulantı ve kusma neden olur?

Bulantı denildiğinde ilk akla gelen yer mide olsa da bu his yalnızca sindirim sisteminden kaynaklanmaz. Beyin, iç kulaktaki denge sistemi, hormonlar, kullanılan ilaçlar ve çeşitli hastalıklar da bulantı-kusma mekanizmasını etkileyebilir.

Viral mide-bağırsak enfeksiyonları sık karşılaşılan nedenlerden biridir. İshal, karın krampları ve zaman zaman ateş de tabloya eşlik edebilir.

Bozulmuş veya mikroorganizmalarla kirlenmiş yiyecek ve içeceklerin tüketilmesinden sonra gelişen gıda zehirlenmeleri de ani başlayan bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishale neden olabilir.

Sadece mide hastalıklarından kaynaklanmıyor

Migren atakları bazı kişilerde şiddetli bulantı ve kusmayla seyredebilir. Araç, uçak veya deniz yolculuğunda ortaya çıkan hareket hastalığında ise gözlerden gelen bilgiler ile iç kulağın denge sistemi arasındaki uyumsuzluk bulantıyı tetikleyebilir.

Gebeliğin özellikle ilk aylarında görülen bulantı ve kusma da oldukça yaygındır. Bununla birlikte sıvı ve besin alımını ciddi biçimde engelleyen yoğun gebelik kusmaları doktor değerlendirmesi gerektirir.

Reflü, mide boşalmasının yavaşlaması, bazı ülserler ve bağırsak tıkanıklığı gibi sindirim sistemi sorunlarında da bulantı veya kusma görülebilir.

Kullandığınız ilaçlar da bulantıya neden olabilir

Bazı ilaçlar ve tıbbi tedaviler bulantı-kusmaya yol açabilir. Özellikle yeni bir ilaca başladıktan sonra ortaya çıkan veya belirgin biçimde artan şikâyetlerde kullanılan ilaçların hekim tarafından değerlendirilmesi gerekebilir.

İlacın bulantıya neden olduğundan şüphelenilmesi, tedavinin kişinin kendi kararıyla bırakılması gerektiği anlamına gelmez. Reçeteli bir ilacın kesilmesi veya dozunun değiştirilmesi konusunda sağlık profesyoneline danışılmalıdır.

Kusmada en önemli risklerden biri sıvı kaybı

Tekrarlayan kusmada vücut yalnızca su değil, normal işleyiş için gerekli bazı mineralleri de kaybedebilir. Bu nedenle kusmanın önemli komplikasyonlarından biri dehidrasyon, yani vücudun ihtiyaç duyduğundan daha fazla sıvı kaybetmesidir.

Ağız kuruluğu, yoğun susama, normalden daha az idrara çıkma, koyu renkli idrar, halsizlik ve ayağa kalkınca baş dönmesi sıvı kaybını düşündürebilecek belirtiler arasındadır.

Özellikle bebeklar, küçük çocuklar, ileri yaştaki kişiler ve bazı kronik hastalıkları bulunanlarda sıvı kaybı daha hızlı ciddi hale gelebilir.

Bulantı ve kusma sırasında ne yapılabilir?

Sıvı alınabiliyorsa bir anda büyük miktarda içmek yerine küçük miktarların sık aralıklarla tüketilmesi daha kolay tolere edilebilir. Kusma nedeniyle belirgin sıvı kaybı gelişmişse uygun sıvı ve elektrolit desteğinin nasıl sağlanacağı konusunda sağlık profesyonelinden yardım alınmalıdır.

Bulantı azaldığında kişinin tolere edebildiği sade ve kolay sindirilen yiyeceklere küçük porsiyonlarla dönmesi tercih edilebilir. Yağlı, çok baharatlı veya yoğun kokulu yiyecekler bazı kişilerde bulantıyı artırabilir.

Güçlü yemek kokuları, parfüm, sigara dumanı ve bazı çevresel kokular da bulantıyı tetikleyebilir. Kişinin kendi tetikleyicilerini fark etmesi şikâyetlerin yönetilmesine yardımcı olabilir.

Kusma ne zaman tehlikeli olabilir?

Kusmanın görünümü ve beraberindeki belirtiler önemlidir. Kusmukta kan bulunması veya kahve telvesini andıran koyu bir görünüm olması acil değerlendirme gerektirebilir.

Şiddetli karın ağrısı, göğüs ağrısı, nefes darlığı, bilinç bulanıklığı, şiddetli veya alışılmadık baş ağrısı, yüksek ateşle birlikte ense sertliği gibi belirtilerin kusmaya eşlik etmesi de beklenmemesi gereken durumlar arasındadır.

Yeşil renkli kusma, ciddi sıvı kaybı belirtileri veya sıvıların dahi tutulamaması da tıbbi değerlendirme gerektirebilir.

Zehirlenme veya aşırı doz ilaç alınmasından şüpheleniliyorsa evde kusmayı tetiklemeye çalışmak yerine acil sağlık desteğine başvurulmalıdır.

Uzun süren bulantı başka bir sorunun işareti olabilir

Bir kez kusmak ile günlerce devam eden veya belirli aralıklarla sürekli tekrarlayan bulantı-kusma aynı şekilde değerlendirilmez. Şikâyetin ne zaman başladığı, yemeklerle ilişkisi, eşlik eden ağrı, ateş, ishal, baş ağrısı, kullanılan ilaçlar ve gebelik olasılığı nedenin belirlenmesinde önem taşır.

Uzun süren veya tekrarlayan bulantı-kusmaya açıklanamayan kilo kaybı eşlik ediyorsa doktor değerlendirmesi gerekir.

Hekim gerekli gördüğünde kan ve idrar testleri, gebelik testi veya görüntüleme yöntemleri gibi incelemeler isteyebilir. Tedavi ise bulantıyı yalnızca baskılamaya değil, mümkün olduğunda altta yatan nedeni belirlemeye göre planlanır.

Çocuklarda ve ileri yaşta daha dikkatli olunmalı

Kusma özellikle küçük çocuklarda sıvı kaybının daha hızlı gelişmesine neden olabilir. Çocuğun sıvı alamaması, idrar miktarının belirgin azalması, aşırı halsizlik veya olağandışı davranış değişiklikleri tıbbi değerlendirme gerektirir.

İleri yaştaki kişilerde de susama hissinin azalması ve eşlik eden hastalıklar nedeniyle sıvı kaybının sonuçları daha ciddi olabilir.

Bulantının süresinden çok eşlik eden belirtiler de önemli

Bulantı ve kusmanın büyük bölümü ciddi bir hastalık anlamına gelmez. Ancak şikâyetin şiddeti, süresi ve beraberinde ortaya çıkan belirtiler hangi durumda tıbbi yardım alınması gerektiğini belirler.

Özellikle kanlı kusma, ciddi sıvı kaybı, şiddetli karın veya göğüs ağrısı, bilinç değişikliği ve olağandışı şiddette baş ağrısı gibi bulgular varsa nedenin kendiliğinden geçmesini beklemek doğru olmayabilir.

Bu içerik genel sağlık bilgilendirmesi amacı taşır; kişisel tanı veya tedavinin yerine geçmez.

KAYNAKLAR

WebMD — Nausea and Vomiting

MedlinePlus Medical Encyclopedia — Nausea and Vomiting, Adults

MedlinePlus — Nausea and Vomiting

Mayo Clinic — Nausea and Vomiting, Causes and Medical Evaluation

Mayo Clinic — Nausea or Vomiting in Adults

İnce uçlu pensler, kesici aletler, sondalar, kancalar ve farklı amaçlara göre biçimlendirilmiş metal araçlar...

Bugün Casa del Chirurgo, yani “Cerrahın Evi” olarak bilinen yapı, adını burada bulunan 40’tan fazla cerrahi aletten aldı. Pompeii Arkeoloji Parkı’nın resmî rehberi de yapıda sondalar ve neşterler dahil 40’tan fazla cerrahi araç bulunduğunu belirtiyor.

Bununla birlikte yapının sahibinin kesin olarak bir cerrah olduğu söylenemez. “Cerrahın Evi” adı esas olarak burada ortaya çıkarılan tıbbi aletlere dayanıyor.

Pompeii yalnız değil.

British Museum koleksiyonlarından Anadolu’daki Allianoi buluntularına kadar Roma dünyasının farklı bölgelerinde ele geçen araçlar, dönemin hekimlerinin belirli tıbbi ve cerrahi işlemler için özelleşmiş aletler kullandığını gösteriyor.

Peki yaklaşık iki bin yıllık bu araçlar günümüz ameliyathanelerindeki aletlere gerçekten benziyor mu?

Cevap büyük ölçüde evet, ancak önemli bir bilimsel kayıtla:

Bu benzerlik çoğu durumda doğrudan bir teknolojik soy bağını değil, aynı anatomik problemlere geliştirilen benzer mekanik çözümleri yansıtır.

Roma cerrahi aletleri neden bu kadar tanıdık görünüyor?

Tıp tarihçisi Ralph Jackson’ın Roma dünyasındaki tıbbi aletler üzerine yaptığı çalışmalar, bu araçların MS 1. yüzyılın başlarında belirgin ve görece standart biçimler kazandığını gösteriyor.

Bazı temel formlar daha sonraki yüzyıllarda da kullanılmaya devam etti.

Roma tıbbi aletleri yalnızca kaba metal parçalar değildi. Bazılarında belirli anatomik bölgelere ulaşmaya, dokuyu kavramaya, kesmeye veya cerrahın görüşünü kolaylaştırmaya yönelik dikkatli bir tasarım anlayışı görülüyor.

Bu durum Roma cerrahisini modern cerrahiyle eşitlemiyor.

Asıl dikkat çekici nokta başka:

İnsan anatomisi değişmedi.

Bir cerrah iki bin yıl önce de bugün olduğu gibi dokuyu kesmek, bir yabancı cismi kavramak, dar bir alana ulaşmak, bir boşluğu görmek veya dokuyu cerrahi alandan uzaklaştırmak zorundaydı.

Bu nedenle bazı mekanik çözümlerin çağlar boyunca birbirine benzemesi şaşırtıcı değil.

neşter: kesme probleminin iki bin yıllık çözümü

Cerrahinin en temel araçlarından biri bugün bistüri veya neşter olarak adlandırdığımız kesici alettir.

Roma dünyasında da çeşitli cerrahi girişimlerde kullanılmak üzere neşterler bulunuyordu.

Arkeolojik örneklerin yanı sıra antik tıp metinleri de bu araçların nasıl kullanılabildiğine ilişkin bilgiler veriyor.

MS 1. yüzyılın önemli tıp yazarlarından Aulus Cornelius Celsus, De Medicina adlı eserinde vücuda saplanmış bir ok veya başka bir yabancı cismin çıkarılması sırasında yaranın gerektiğinde neşterle genişletilmesini tarif eder.

Amaç, yabancı cismin kontrolsüz biçimde çekilirken çevredeki dokulara daha fazla zarar vermesini önlemektir.

Ardından yabancı cismin forseps benzeri bir araçla kavranarak çıkarılması önerilir.

Bu yöntem modern cerrahiyle bire bir aynı değildir.

Ancak arkasındaki temel düşünce tanıdıktır:

Cerrahi erişimi kontrollü biçimde oluşturmak ve gereksiz doku travmasını azaltmak.

Bugünkü bistürilerin malzemesi, üretim tekniği, keskinliği ve sterilizasyon koşulları Roma araçlarından tamamen farklıdır.

Fakat kontrollü kesi için sap ile kesici ucun birlikte kullanılması aynı temel mekanik probleme verilen benzer bir çözümdür.

forseps: kavrama prensibi değişmedi

Roma tıbbi aletleri arasında modern hekimlerin en kolay tanıyabileceği araçlardan biri forsepslerdir.

Temel prensip son derece basittir:

İki kol arasında kontrollü kuvvet oluşturarak bir doku veya nesneyi kavramak.

Celsus’un yabancı cisimlerin çıkarılmasıyla ilgili tariflerinde forseps kullanması, bu araçların yalnızca arkeolojik buluntulardan bilinmediğini; yazılı tıp kaynaklarında da karşılığının bulunduğunu gösteriyor.

Pompeii’den bilinen bazı kıvrımlı forseps örnekleri de bu cerrahi tariflerle karşılaştırılmıştır.

Günümüzde farklı dokular, damarlar ve cerrahi işlemler için yüzlerce farklı forseps ve pens tipi bulunuyor.

Roma araçlarını bunların doğrudan ve kesintisiz “atası” olarak tanımlamak bilimsel açıdan doğru değildir.

Ancak iki kol arasında kontrollü kavrama kuvveti oluşturma prensibi, iki dönem arasında açık bir işlevsel paralellik oluşturur.

sondalar ve spatulalar: her metal alet tıbbi olmayabilir

Roma dönemine ait koleksiyonlarda uzun saplı sondalar, kaşık biçimli uçları olan araçlar ve spatula-problar sık görülür.

Bunların bazıları yaraların değerlendirilmesi, ilaç veya merhem hazırlanması, ilaçların uygulanması ya da küçük anatomik alanlarda işlem yapılması amacıyla kullanılmış olabilir.

Ancak burada önemli bir arkeolojik sorun vardır:

Bir nesnenin tıbbi alete benzemesi, onun kesinlikle tıbbi amaçla kullanıldığını göstermez.

2026 yılında The Antiquaries Journalda yayımlanan Colchester araştırmasında ligula, kaşık-prob, spatula-prob ve parçalarından oluşan 197 uzun saplı Roma nesnesi değerlendirildi.

Çalışma, benzer araçların tıbbi uygulamalar dışında kozmetik ve merhemlerin hazırlanması, mürekkep üretimi ve farklı zanaat faaliyetlerinde de kullanılabilmiş olabileceğini ortaya koydu.

Bu nedenle Roma tıp tarihindeki bir nesneyi değerlendirirken yalnızca biçimine bakmak yeterli değildir.

Bulunduğu arkeolojik bağlam, yanında bulunan diğer araçlar, yerleşimin niteliği ve antik metinlerdeki tarifler birlikte değerlendirilmelidir.

Bu ihtiyat, Roma tıbbi aletleri hakkındaki akademik çalışmaların temel metodolojik ilkelerinden biridir.

kateter: en çarpıcı benzerliklerden biri

Modern gözle bakıldığında Roma dünyasının en dikkat çekici tıbbi araçlarından biri kateterlerdir.

British Museum koleksiyonunda MS 1. yüzyıla tarihlenen bronz erkek ve kadın üriner kateterleri bulunuyor.

Koleksiyondaki kadın kateterlerinden biri 14,4 santimetre, erkek kateterlerinden biri ise 30,2 santimetre uzunluğunda.

Araçların boyut ve biçimlerinin kadın ve erkek anatomisine göre farklılaşması özellikle dikkat çekici.

Modern üriner kateterler esnek polimerlerden üretiliyor, steril koşullarda kullanılıyor ve hem malzeme teknolojisi hem de enfeksiyon kontrolü bakımından Roma örneklerinden tamamen farklı.

Fakat temel amaç tanıdıktır:

Üriner sisteme kontrollü biçimde ulaşmak ve mesanenin boşaltılmasını sağlamak.

Bu nedenle Roma kateterleri, antik tıp ile modern tıbbi cihaz tasarımı arasındaki en belirgin işlevsel paralelliklerden birini oluşturuyor.

Bu durum modern kateterin Roma kateterinden kesintisiz bir teknolojik çizgiyle geliştiği anlamına gelmez.

Benzerliğin temelinde aynı insan anatomisi ve aynı mekanik problem bulunur.

spekulum: içeriyi görmek için alan açmak

Bir hekimin vücudun doğal açıklıklarından birini değerlendirebilmesi için yalnızca içeri ulaşması yetmez.

Görüş alanı da oluşturması gerekir.

Roma dünyasında bu amaçla kullanılan spekulum örnekleri bulunuyor.

British Museum koleksiyonundaki MS 1. yüzyıla tarihlenen bronz rektal spekulum yaklaşık 15,5 santimetre uzunluğundadır.

Pompeii’den vajinal spekulum örnekleri de biliniyor.

Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde korunan Pompeii kökenli bir vajinal spekulum örneğinin modern müze koleksiyonlarında hazırlanmış kopyaları da bulunuyor.

Bu araçların temel mekanik düşüncesi, kapalı veya dar durumda vücut açıklığına yerleştirilen parçaların daha sonra açılarak hekime görüş alanı sağlamasıdır.

Ancak burada da doğrusal bir teknoloji tarihi kurmak doğru değildir.

“Modern spekulum Roma döneminde icat edildi ve değişmeden günümüze ulaştı” denemez.

Daha doğru ifade şudur:

Roma dönemindeki rektal ve vajinal spekulumlarla modern spekulumlar, doğal vücut açıklığını kontrollü biçimde genişleterek muayene veya girişim alanı oluşturma bakımından benzer mekanik problemlere cevap verir.

kancalar ve retraksiyon araçları: cerrahın görmesi gerekiyordu

Cerrahi yalnızca kesmek veya çıkarmak değildir.

Cerrahın üzerinde çalıştığı dokuyu görebilmesi gerekir.

Roma tıbbi koleksiyonlarında farklı biçimlerde metal kancalar bulunuyor.

Bunların bir bölümünün dokuyu tutmak, çekmek veya cerrahi alandan uzaklaştırmak için kullanılmış olabileceği değerlendiriliyor.

Modern retraktörler çok daha gelişmiş tasarımlara sahip.

Ancak temel problem aynı:

Cerrahi sahayı açık tutarken çevredeki dokulara verilen zararı mümkün olduğunca sınırlamak.

Farklı boyutlarda ve biçimlerde araçların bulunması, Roma cerrahlarının bütün girişimlerde tek tip araç kullanmadığını da gösteriyor.

koter: elektrik yoktu ama ısıyla dokuya müdahale vardı

Roma cerrahisinde kullanılan önemli araç gruplarından biri koterlerdi.

Isıtılmış metal araçların kanamayı kontrol etmek veya belirli dokular üzerinde tedavi edici etki oluşturmak amacıyla kullanıldığı antik tıp metinlerinden biliniyor.

2025 yılında yayımlanan tarihsel bir kulak burun boğaz araştırmasında Celsus’un bazı burun hastalıklarına yönelik cerrahi tarifleri Pompeii’de bulunan aday cerrahi araçlarla karşılaştırıldı.

Araştırmacılar bazı araçların saplarının cerrahın görüş hattından uzak kalacak şekilde biçimlendirilmiş olabileceğine dikkat çekti.

Bu ergonomik özellik, modern KBB cerrahisindeki bayonet forsepsler ve Frazier tipi aspirasyon araçlarının görüş alanını açık tutmaya yönelik tasarım mantığıyla karşılaştırıldı.

Bu örnek özellikle önemlidir.

Çünkü ortak problem yalnızca dokuya ulaşmak değildir:

Cerrahın kullandığı aletin hedef bölgeyi görmesini engellememesi de gerekir.

Yine de Roma koterini modern elektrokoterle eşitlemek doğru olmaz.

Modern elektrokoter sistemleri elektrik enerjisi, kontrollü enerji iletimi ve çağdaş cerrahi güvenlik standartlarına dayanır.

Roma döneminde kullanılan ısıtılmış metal araçlarla ortak olan nokta, yalnızca ısı aracılığıyla doku üzerinde kontrollü etki oluşturma amacıdır.

göz cerrahisi: katarakta iki bin yıl önce de müdahale ediliyordu

Roma dönemi cerrahisinin en dikkat çekici alanlarından biri göz hastalıklarıdır.

Celsus, günümüz tıp tarihi literatüründe couching olarak adlandırılan katarakt girişimini tarif etmiştir.

Bu yöntem modern katarakt ameliyatıyla aynı değildir.

Opaklaşmış göz merceği, göz içine sokulan ince bir araç yardımıyla görme ekseninden uzaklaştırılmaya çalışılıyordu.

Pompeii ve Roma dünyasının başka bölgelerinde bu tür işlemlerde kullanılmış olabilecek bronz iğneler bulunmuştur.

Pompeii örnekleri, MS 79’daki Vezüv patlaması sayesinde özellikle iyi tarihlenebilmektedir.

Benzer araçların Avrupa, Akdeniz dünyası ve Anadolu’nun farklı bölgelerinde de bulunduğu bildirilmektedir.

Bazı arkeolojik alanlarda ortaya çıkarılan içi boş iğneler, antik dönemde aspirasyon benzeri yöntemlerin uygulanmış olabileceği ihtimalini gündeme getirmiştir.

Ancak burada kanıt sınırını korumak gerekir.

Bu içi boş araçların gerçekten katarakt aspirasyonu amacıyla kullanıldığı kesin olarak gösterilmiş değildir.

Dolayısıyla “Romalılar modern katarakt ameliyatı yapıyordu” demek doğru değildir.

Daha akademik ifade şöyledir:

Roma ve Greko-Romen tıp geleneğindeki bazı cerrahlar, ince araçlarla göz içine girerek katarakta mekanik olarak müdahale edebiliyordu.

Anadolu’daki Allianoi: yüzlerce tıbbi alet

Roma tıbbi aletlerinin hikâyesi yalnızca Pompeii ve İtalya ile sınırlı değildir.

Bugünkü İzmir’in Bergama ilçesi yakınlarında bulunan Allianoi, Anadolu açısından son derece önemli bir arkeolojik merkezdir.

Allianoi’de yapılan kazılarda yüzlerce tıbbi ve cerrahi alet ortaya çıkarıldı.

Kaynaklarda toplam sayı konusunda farklı rakamlar bulunuyor. Vivian Nutton’ın 2014 tarihli akademik değerlendirmesinde Allianoi’de yaklaşık 348 cerrahi aletten söz edilirken, Ergün Karaca’nın 2017 yılında Daniş Baykan’ın çalışmasını değerlendirdiği yazıda 428 metal cerrahi alet bildiriliyor.

Bu nedenle Allianoi buluntularını tek bir kesin toplam üzerinden değil, Roma dönemi tıp teknolojisine ilişkin yüzlerce araçtan oluşan geniş bir arkeolojik topluluk olarak değerlendirmek daha güvenlidir.

Buluntular arasında neşterler, bıçaklar, sondalar, iğneler ve forsepsler gibi görece yaygın araçların yanı sıra matkaplar ve kafatası cerrahisiyle ilişkilendirilen meningophylax gibi daha özel araçlar da bulunuyor.

Allianoi’nin önemi yalnızca alet sayısından kaynaklanmıyor.

Farklı biçim ve boyutlarda çok sayıda aracın bulunması, bazı Roma dönemi hekimlerinin farklı girişimler için farklı araçlar kullandığını düşündürüyor.

Ancak burada da aynı akademik ihtiyat gereklidir:

Çok sayıda tıbbi aletin bulunması, Allianoi’nin modern anlamdaki bir “hastane” olduğunu tek başına kanıtlamaz.

Antik sağlık yapılarının bugünkü hastane kavramıyla bire bir eşleştirilmesi anakronizme yol açabilir.

Roma aletleri ve günümüzdeki işlevsel karşılıkları

Bu tablo doğrudan bir teknolojik soy ağacı olarak okunmamalıdır.

“Roma forsepsi modern forsepsin atasıdır” veya “modern kateter Roma kateterinden kesintisiz olarak gelişmiştir” biçimindeki sonuçlar mevcut arkeolojik kanıtın ötesine geçer.

Karşılaştırmanın gösterdiği şey daha farklıdır:

Benzer anatomik ve mekanik problemlerin farklı çağlarda benzer tasarım çözümleri ortaya çıkarabilmesi.

Roma ameliyathanesi modern ameliyathaneye benziyor muydu?

Hayır.

Cerrahi aletlerdeki şaşırtıcı biçim ve işlev benzerliği, Roma tıbbının modern tıpla aynı bilimsel veya teknolojik düzeyde bulunduğu anlamına gelmez.

Roma döneminde modern genel ve lokal anestezi teknikleri, modern antisepsi ve asepsi ilkeleri, antibiyotikler, güvenli kan transfüzyonu, yoğun bakım, modern görüntüleme sistemleri ve günümüz laboratuvar olanakları bulunmuyordu.

Antik dünyada ağrıyı azaltmaya, yaraları temizlemeye ve enfeksiyon riskini sınırlamaya yönelik çeşitli uygulamalar bulunmakla birlikte bunlar günümüzün anestezi, antisepsi ve asepsi sistemleriyle eşdeğer değildi.

Dolayısıyla bir Roma forsepsinin bugünkü forsepsi hatırlatması, o forsepsin kullanıldığı ameliyatın güvenlik ve başarı düzeyinin de modern cerrahiye benzediği anlamına gelmez.

Aletin şekli benzer olabilir; tıbbi ekosistem tamamen farklıdır.

Roma dünyasında tıbbi uzmanlaşma var mıydı?

Roma döneminden kalan bazı alet setleri hekimlerin çalışma alanları konusunda da ipuçları veriyor.

Ralph Jackson’ın farklı Roma tıbbi alet setlerini değerlendirdiği çalışmalar, bazı setlerin geniş bir tıbbi uygulama alanına sahip hekimler tarafından kullanılmış olabileceğini; bazılarının ise göz hastalıkları, diş tedavileri veya mesane taşı cerrahisi gibi daha sınırlı alanlara yönelik araçlar içerdiğini düşündürüyor.

Bu durum modern anlamda uzmanlık dallarının ve uzmanlık eğitim sisteminin var olduğu anlamına gelmez.

Ancak bütün Roma hekimlerinin aynı araçlarla aynı işlemleri gerçekleştirdiği şeklindeki basit bir tabloyu da desteklemez.

Belirli hekimlerin belirli girişimlerde daha fazla deneyim ve beceri kazanmış olmaları mümkündür.

bir Roma aletine bakarken aslında ne görüyoruz?

Pompeii’deki bir forseps, British Museum’daki bronz kateter veya Allianoi’deki bir sonda ilk bakışta yalnızca eski bir metal nesnedir.

Fakat bu nesneler çok daha geniş bir hikâye anlatıyor.

Yaklaşık iki bin yıl önce bir hekim yine aynı insan bedeninin karşısındaydı.

Bir yaraya ulaşması gerekiyordu.

Bir yabancı cismi çıkarması gerekiyordu.

Bir kanalı geçmesi gerekiyordu.

Dar bir bölgeyi görmesi gerekiyordu.

Dokuyu kesmesi, tutması veya kenara çekmesi gerekiyordu.

Aletlerin biçimini belirleyen temel sorunların bir bölümü bugün de aynı.

Malzemeler değişti.

Bronz ve demirin yerini paslanmaz çelik, titanyum, polimerler ve yüksek teknoloji alaşımları aldı.

Isıtılmış metalin yerini kontrollü enerji sistemleri aldı.

Çıplak gözle gerçekleştirilen işlemlere mikroskoplar, endoskoplar, görüntüleme sistemleri ve robotik cerrahi eklendi.

Ancak cerrahi alet tasarımının bazı temel soruları değişmedi:

Nasıl kesilir?

Nasıl tutulur?

Nasıl görülür?

Nasıl ulaşılır?

Ve bütün bunlar yapılırken çevredeki dokuya nasıl daha az zarar verilir?

Roma dönemindeki tıbbi aletlerin günümüz araçlarıyla benzerliğinin asıl önemi burada yatıyor.

Bu buluntular modern tıbbın iki bin yıl önce hazır halde bulunduğunu göstermiyor.

Daha ilginç bir şeyi gösteriyor:

İnsan anatomisi değişmediğinde, iyi bir mekanik çözüm iki bin yıl sonra bile şaşırtıcı derecede tanıdık görünebilir.

akademik değerlendirme notu

Roma döneminden günümüze ulaşan metal nesnelerin kullanım amaçlarını kesin olarak belirlemek her zaman mümkün değildir.

Özellikle problar, spatulalar, ligula ve kaşık biçimli araçlar tıp dışında kozmetik, ilaç veya merhem hazırlama, yazı malzemesi üretimi ve çeşitli gündelik işlerde de kullanılmış olabilir.

2026 tarihli Colchester araştırması bu metodolojik sorunu güçlü biçimde ortaya koymaktadır.

Bu nedenle Roma ve modern tıbbi aletler arasındaki karşılaştırmalar;

“aynı alet iki bin yıldır değişmeden kullanılıyor”

veya

“modern cerrahi araçlar doğrudan Roma araçlarından gelişti”

şeklinde yorumlanmamalıdır.

Bilimsel açıdan daha doğru yaklaşım, aralarındaki benzerlikleri işlevsel, mekanik ve bazı örneklerde ergonomik paralellikler olarak değerlendirmektir.

temel akademik ve kurumsal kaynaklar

1. Pompeii Archaeological Park. A Guide to the Pompeii Excavations. House of the Surgeon bölümü.

2. Jackson R. Medical Instruments in the Roman World. Medicina nei Secoli. 1997.

3. Jackson R. A Set of Roman Medical Instruments from Italy. Britannia.

4. British Museum. Roman bronze male catheter. Museum no. 1968,0626.25.

5. British Museum. Roman bronze female catheter. Museum no. 1968,0626.26.

6. British Museum. Roman bronze rectal speculum. Museum no. 1968,0626.27.

7. Crummy N ve ark. Roman Multi-Functional Long-Handled Instruments: A Colchester Perspective. The Antiquaries Journal. 2026.

8. Nutton V. Daniş Baykan’ın Allianoi Tıp Aletleri çalışmasına ilişkin değerlendirme. Medical History. 2014.

9. Baykan D. Allianoi Tıp Aletleri. Studia ad Orientem Antiquum 2. 2012.

10. Karaca E. Daniş Baykan’ın Allianoi Tıp Aletleri eseri üzerine değerlendirme. Balkan Medical Journal. 2017.

11. The History of Cataract Surgery: From Couching to Phacoemulsification. Katarakt cerrahisinin tarihsel gelişimine ilişkin derleme.

12. Hammond ve ark. An Account of Roman Surgical Treatments for Ozena: Historical Review. The Laryngoscope. 2025.

13. Science Museum Group. Pompeii kökenli Roma vajinal spekulumunun tarihsel koleksiyon kaydı.

14. Jackson R. Roma dönemindeki tıbbi alet setleri ve olası hekim uzmanlaşmaları üzerine çalışmalar.

Son yılların en çok konuşulan ilaçlarından semaglutide’ın hikâyesi yeni bir yöne doğru ilerliyor.

GLP-1 reseptör agonisti olan semaglutide başlangıçta tip 2 diyabette kan şekeri kontrolü için geliştirildi. Daha sonra güçlü kilo kaybı etkisi nedeniyle obezite tedavisinde de kullanılmaya başlandı.

Şimdi ise bilim insanlarının önünde çok daha büyük bir soru var:

Semaglutide yalnızca metabolizmayı düzeltmekle kalmayıp biyolojik yaşlanmanın hızını da etkileyebilir mi?

2026 yılında yayımlanan iki önemli araştırma bu ihtimali güçlendiren sonuçlar ortaya koydu.

İnsanlarda biyolojik yaşlanmaya ilişkin dikkat çekici sonuç

Nature Communications’ta 19 Mayıs 2026’da yayımlanan araştırmada, HIV ile yaşayan ve lipohipertrofisi bulunan yetişkinlerden elde edilen veriler incelendi.

Araştırma, 32 hafta süren randomize, çift kör ve plasebo kontrollü Faz 2b klinik çalışmanın sonradan yapılan epigenetik analizine dayanıyor. Analizde 45’i semaglutide, 39’u plasebo alan toplam 84 kişinin kan örnekleri değerlendirildi.

Araştırmacılar katılımcıların DNA metilasyonunu inceleyerek biyolojik yaşlanmayı tahmin etmek amacıyla geliştirilen 17 farklı epigenetik saati analiz etti.

Sonuçlar oldukça dikkat çekiciydi.

Semaglutide grubunda PhenoAge, PCGrimAge, GrimAge V2, OMICmAge ve RetroAge dahil olmak üzere birden fazla epigenetik yaşlanma ölçümünde plaseboya kıyasla daha düşük yaşlanma değerleri görüldü.

En ilgi çekici sonuçlardan biri ise DunedinPACE adı verilen ölçümde ortaya çıktı.

Bu biyobelirteç, kişinin kronolojik yaşından ziyade biyolojik olarak ne hızda yaşlandığını tahmin etmeye çalışıyor. Semaglutide kullananlarda DunedinPACE değerine göre yaşlanma hızının plaseboya kıyasla yaklaşık yüzde 9 daha düşük olduğu bildirildi.

Beyin, kalp ve inflamasyon göstergelerinde de değişim

Araştırmanın bulguları genel epigenetik saatlerle sınırlı kalmadı.

Organ ve sistemlere ilişkin DNA metilasyonu temelli ölçümlerde de semaglutide lehine değişimler görüldü. Araştırmacılar en belirgin farklılıkların inflamasyon, beyin ve kalple ilişkili yaşlanma göstergelerinde ortaya çıktığını bildirdi.

Bu bulgular GLP-1 ilaçlarının etkisinin yalnızca iştahın azalması, kilo kaybı ve kan şekeri kontrolünden ibaret olmayabileceğine ilişkin ilgiyi artırdı.

Ancak bilim dünyasını asıl heyecanlandıran gelişmelerden biri birkaç gün önce geldi.

Nature’dan yeni araştırma: Semaglutide yaşlı farelerin ömrünü uzattı

2 Eylül 2026’da Nature’da yayımlanan yeni bir araştırmada bilim insanları semaglutide’ı 20 aylık yaşlı dişi farelerde test etti.

Semaglutide verilen farelerin medyan yaşam süresi 742 günden 834 güne çıktı. Başka bir ifadeyle araştırmada yaklaşık 92 günlük, yani kabaca yüzde 12’lik bir medyan yaşam süresi artışı görüldü.

Araştırmacılar yalnızca yaşam süresine bakmadı.

Semaglutide yaşlanmayla bağlantılı inflamasyon, hücresel yaşlanma, mitokondriyal işlev bozukluğu, genomik kararsızlık ve protein dengesinin kaybı gibi yaşlanmanın çeşitli biyolojik özelliklerini de olumlu yönde etkiledi.

Gen aktivitesi analizlerinde ise yaşla artan inflamasyon ve lipid metabolizmasıyla ilişkili süreçlerin baskılandığı; adaptif bağışıklık yanıtı, DNA onarımı, glukoz-insülin yanıtı ve protein homeostazıyla ilişkili bazı süreçlerin desteklendiği görüldü.

Daha da ilginci, semaglutide’ın oluşturduğu değişikliklerin bir bölümü, uzun yaşam araştırmalarının en iyi bilinen müdahalelerinden kalori kısıtlamasının oluşturduğu etkilerle benzerlik gösterdi. Araştırmacılar bu nedenle GLP-1 reseptörü aktivasyonunun bir çeşit “kalori kısıtlaması taklitçisi” olabileceğini değerlendiriyor.

Prof. Dr. Kaan Yılancıoğlu: “Bir taşla birkaç kuş vurmak”

Araştırmaları değerlendiren, longevity yani sağlıklı yaşlanma alanındaki çalışmalarıyla bilinen Prof. Dr. Kaan Yılancıoğlu, ortaya çıkan tablonun GLP-1 ilaçlarının metabolizmanın çok ötesinde etkiler oluşturabileceğine işaret ettiğini söyledi.

Yılancıoğlu şu değerlendirmeyi yaptı:

“Bu mesele aslında tıp dünyasında ‘bir taşla birkaç kuş vurmak’ ifadesinin tam karşılığı. Aslen tip 2 diyabet hastalarının kan şekerini düzenlemek ve obeziteyle mücadele etmek amacıyla geliştirilen GLP-1 analogları, semaglutid gibi ilaçlar, beklenenden çok daha derin bir biyolojik etki mekanizmasına sahip olduğunu kanıtlıyor.”

Yılancıoğlu’na göre meselenin önemli taraflarından biri de GLP-1 ilaçlarının hücresel düzeydeki etkileri.

“Sadece iştahı kesmekten ibaret değil”

Yaşlanma araştırmalarında son yıllarda öne çıkan kavramlardan biri “inflammaging”.

Bu kavram, yaş ilerledikçe vücutta ortaya çıkan kronik ve düşük düzeyli inflamasyonu tanımlamak için kullanılıyor. Kronik inflamasyonun yaşa bağlı pek çok hastalık ve doku bozulmasıyla ilişkili olduğu biliniyor.

Yılancıoğlu, semaglutide gibi GLP-1 ilaçlarının bu mekanizmalar üzerindeki potansiyel etkilerine dikkat çekerek şunları söyledi:

“İşin moleküler tarafına baktığımızda, bu ilaçların hücresel düzeyde yarattığı değişim sadece iştahı kesmekten ibaret değil. Vücutta yaşlanmanın ve doku harabiyetinin en büyük sürücülerinden biri olan ‘inflammaging’i, yani kronik düşük düzeyli enflamasyonu bıçak gibi kesiyor.”

“Bir anlamda hücrenin paslanmasını engelliyor”

Yılancıoğlu, epigenetik yaşlanma sonuçlarının arkasındaki olası mekanizmalara ilişkin değerlendirmesinde ise hücresel temizlik ve yenilenme süreçlerine dikkat çekti:

“Aynı zamanda hücre içi temizlik ve yenilenme süreci olan otofajiyi tetikleyerek, DNA’mızın üzerindeki epigenetik işaretlerin —yani bir nevi biyolojik yaşımızı belirleyen metilasyon kalıplarının— bozulmasını yavaşlatıyor. Bir anlamda hücrenin paslanmasını engelliyor ve genetik saatin tik-taklarını yavaşlatıyor.”

Nature Communications araştırmasındaki DNA metilasyonu sonuçları, semaglutide’ın epigenetik yaşlanma biyobelirteçlerini etkileyebildiğine dair insanlardan elde edilmiş önemli bir sinyal sunuyor. Ancak çalışmanın yazarları da bu bulguların daha büyük ve bu amaçla özel olarak tasarlanmış klinik araştırmalarda doğrulanması gerektiğini vurguluyor.

Gelecekte Alzheimer ve damar hastalıklarına karşı kullanılabilir mi?

Yılancıoğlu’na göre bu mekanizmalar yeni çalışmalarla doğrulandığı takdirde GLP-1 ilaçlarının gelecekteki rolü yalnızca diyabet ve obeziteyle sınırlı kalmayabilir.

“Tıbbi açıdan baktığımızda ise bu durum, semaglutidin metabolizma sınırlarını aşıp doğrudan sistemik bir hücresel koruyucuya dönüştüğünü gösteriyor. Mitokondriyal stresi azaltan ve epigenetik hafızayı koruyan bu mekanizma doğrulandıkça, bu moleküller gelecekte sadece zayıflama veya şeker ilacı olarak değil; Alzheimer, damar sertliği ve yaşlılığa bağlı yıpranmaları önleyen koruyucu tıp (longevity) protokollerinin de ana aktörlerinden biri olacaktır.”

Peki Ozempic gerçekten yaşlanmayı yavaşlatıyor mu?

Burada önemli bir bilimsel sınır bulunuyor.

Bugünkü veriler “Ozempic insan ömrünü uzatıyor” veya “insanları gençleştiriyor” demek için yeterli değil.

İnsanlarda yapılan çalışmada ölçülen şey gerçek yaşam süresi değil, DNA metilasyonundan hesaplanan epigenetik yaşlanma göstergeleri.

Üstelik epigenetik analiz çalışmanın başlangıçta belirlenen ana sonlanım noktası değildi; post-hoc ve keşifsel olarak gerçekleştirildi. Örneklem yalnızca 84 kişiden oluşuyordu, takip 32 haftaydı ve katılımcılar genel nüfusu değil HIV ile yaşayan ve lipohipertrofisi bulunan özel bir grubu temsil ediyordu. Araştırmacılar da bu sınırlamalara açıkça dikkat çekiyor.

Farelerde elde edilen sonuç ise çok daha ileri bir bulgu: burada gerçekten yaşam süresinde artış görüldü. Fakat deney yalnızca yaşlı dişi farelerde gerçekleştirildi ve aynı etkinin insanlarda ortaya çıkıp çıkmayacağı bilinmiyor. Nature çalışmasının araştırmacıları da bunun anlaşılması için yaşlanma sonuçlarını doğrudan değerlendiren uzun süreli insan çalışmalarına ihtiyaç olduğunu belirtiyor.

GLP-1’ler longevity dünyasının yeni oyuncusu olabilir

Yine de 2026’da ortaya çıkan iki veri yan yana konulduğunda dikkat çekici bir bilimsel tablo oluşuyor.

Bir tarafta insanlarda bazı epigenetik yaşlanma göstergelerinin yavaşlaması, diğer tarafta yaşlı farelerde yaşlanmanın çeşitli biyolojik özelliklerinin azalması ve yaşam süresinin uzaması var.

Bu sonuçlar semaglutide’ı kanıtlanmış bir “anti-aging ilacı” haline getirmiyor. İlacın yalnızca uzun yaşam amacıyla kullanılmasını destekleyen klinik kanıt da henüz bulunmuyor.

Fakat GLP-1 ilaçlarının metabolizma, inflamasyon ve yaşlanmanın temel biyolojik mekanizmaları arasındaki bağlantıyı etkileyebileceğine dair kanıtlar güçleniyor.

Bu nedenle önümüzdeki yıllarda semaglutide ve diğer GLP-1 ilaçları hakkındaki en büyük soru artık yalnızca “Ne kadar kilo verdiriyor?” olmayabilir.

Bilim dünyasının yanıt aradığı yeni soru çok daha büyük:

Metabolizmayı değiştiren bir ilaç, insanın biyolojik yaşlanma hızını da değiştirebilir mi?

İnsanlarda yapılacak uzun süreli klinik çalışmalar bu soruya “evet” yanıtı verirse, GLP-1 ilaçlarının hikâyesinde diyabet ve obeziteden sonra yepyeni bir dönem başlayabilir.

Kaynaklar:
Nature Communications — Semaglutide slows epigenetic aging in a randomized trial of HIV-associated lipohypertrophy (2026)
Nature — Late-life semaglutide treatment slows ageing and extends lifespan in female mice (2026)

Holmesburg Hapishanesi’nin ağır kapıları açıldığında içeri giren kişi bir gardiyan değildi.

Bir dermatologdu.

Adı Albert M. Kligman idi.

Pennsylvania Üniversitesi’nde çalışan genç hekim başlangıçta hapishaneye mahkûmlar arasında yaygın görülen mantar hastalıklarını incelemek için gelmişti.

Belki o gün hiç kimse, bu ziyaretin sonraki 23 yıl boyunca devam edecek tartışmalı bir insan araştırmaları döneminin başlangıcı olacağını bilmiyordu.

Duvarların ardında yüzlerce erkek vardı.

Aynı yerde yaşıyorlardı.

Aynı yemekleri yiyor, aynı koğuşlarda kalıyor, aynı düzen içinde günlerini geçiriyorlardı.

Ve dış dünyaya kıyasla araştırmacılar için son derece kolay izlenebiliyorlardı.

Holmesburg kısa süre içinde yalnızca bir hapishane olmaktan çıktı.

Mahkûmların kolları, sırtları ve bedenleri araştırma protokollerinin uygulandığı alanlara dönüşmeye başladı.

Önce mantar hastalıkları vardı.

Sonra ilaçlar geldi.

Ardından kozmetik ürünler, deterjanlar, kimyasal maddeler ve enfeksiyon etkenleri...

Yıllar geçtikçe Holmesburg’un tıp tarihindeki anlamı değişiyordu.

Artık yalnızca mahkûmların tutulduğu bir yer değildi.

İnsan bedeninin araştırma malzemesine dönüştüğü büyük bir deney alanıydı.

Her şey ayak mantarıyla başlamıştı

Kligman’ın ilk çalışmalarının önemli bölümünü tinea pedis, yani ayak mantarı oluşturuyordu.

Hapishane, araştırmacılar açısından neredeyse ideal bir ortam gibi görünüyordu.

Katılımcılar aynı yerdeydi.

Araştırmacılar onları haftalarca veya aylarca izleyebiliyordu.

Deney koşulları dış dünyaya göre daha kolay kontrol edilebiliyordu.

Kligman ve çalışma arkadaşlarının 1957’de yayımladığı bilimsel çalışmalarda da hapishane ortamının sağladığı bu sıkı kontrol açık biçimde vurgulanıyordu.

Fakat bilim insanlarının “kontrollü ortam” olarak gördüğü şeyin diğer tarafında özgürlüğünden mahrum bırakılmış insanlar bulunuyordu.

Ve sonraki yıllarda Holmesburg’un en büyük etik tartışması tam olarak bu noktada doğacaktı:

Bilim için uygun görünen bir araştırma ortamı, insan için ne kadar özgür olabilirdi?

Deneyler büyüdü, sponsorlar çoğaldı

Holmesburg’daki çalışmalar birkaç dermatoloji araştırmasıyla sınırlı kalmadı.

1950’ler ilerledikçe araştırmalar genişledi.

1960’lara gelindiğinde hapishaneye yalnızca üniversite araştırmacıları ilgi göstermiyordu.

İlaç şirketleri vardı.

Kozmetik ve kimya şirketleri vardı.

Tütün endüstrisi vardı.

ABD Ordusu vardı.

National Academies’in tarihsel incelemesine göre 1962–1966 döneminde 33 ilaç şirketi Holmesburg’da 153 deneysel ilacı test etti.

Bu sayı, hapishanede yürütülen araştırma sisteminin ulaştığı büyüklüğü tek başına anlatmaya yetiyordu.

Mahkûmların derisine yeni maddeler uygulanıyor, ortaya çıkan reaksiyonlar izleniyor, bazı çalışmalar için haftalarca takip yapılıyordu.

Araştırmaların sayısı ve sponsorların çeşitliliği arttıkça mahkûmların bedenleri bilim ile endüstri arasındaki ilişkinin görünmeyen yüzlerinden birine dönüşüyordu.

Denek olmanın bir bedeli vardı

Holmesburg deneylerine katılan mahkûmlar para alıyordu.

Bu, dönemin araştırmacılarının en güçlü savunmalarından biriydi:

Kimse zorla deneye sokulmuyordu.

İnsanlar para karşılığında gönüllü oluyordu.

Fakat hapishane duvarlarının içinde “gönüllülük” dışarıdakinden farklı bir anlam taşıyordu.

Bir mahkûmun kazanabileceği para sınırlıydı.

Dışarıdaki bir insan için küçük görülebilecek bir ödeme, içeride yaşayan biri için önemli bir ekonomik fırsata dönüşebiliyordu.

İşte modern araştırma etiğinin Holmesburg’a yönelttiği temel sorulardan biri burada ortaya çıktı:

Seçenekleri son derece kısıtlı bir insana para teklif edildiğinde verdiği “evet” ne kadar özgür bir evettir?

Bugün mahkûmların araştırmalara katılımına ilişkin özel etik korumaların bulunmasının nedenlerinden biri tam olarak budur.

Özgürlüğü kısıtlanmış bir insanın kararının baskıdan ve aşırı teşvikten ne ölçüde uzak olduğu ayrıca değerlendirilir.

Holmesburg döneminde ise bu düşünce bugünkü kadar güçlü bir düzenleyici çerçeveye sahip değildi.

“Dönümlerce deri”

Holmesburg hikâyesinin hafızalarda kalan en sarsıcı ifadelerinden biri Albert Kligman’a atfedilen bir gözlemdi.

Hapishaneye girdiğinde karşısında adeta “acres of skin” — dönümlerce deri gördüğünü söylediği aktarılır.

Yıllar sonra tarihçi Allen M. Hornblum, Holmesburg deneylerini anlattığı kitabına da bu ifadeyi verecekti:

Acres of Skin.

İfade yalnızca çarpıcı olduğu için hatırlanmadı.

Bir zihniyeti özetlediği için tarihe geçti.

Bir tarafta insanlar vardı.

İsimleri, aileleri, hayat hikâyeleri olan mahkûmlar.

Diğer tarafta ise araştırmacının gözünde ölçülebilir, uygulanabilir, izlenebilir bir deri yüzeyi.

Holmesburg’un etik problemi de giderek burada kristalleşti:

İnsan ne zaman araştırmanın öznesi olmaktan çıkar ve araştırmanın hammaddesine dönüşür?

Deriye sürülen maddeler giderek değişti

Holmesburg’da test edilen maddelerin tamamı aynı risk düzeyinde değildi.

Bazıları sıradan dermatolojik ürünlerdi.

Bazıları ilaç adaylarıydı.

Bazıları ise yıllar sonra deneylerin en tartışmalı bölümlerini oluşturacaktı.

Bunlardan biri dioksin idi.

1960’ların ortasında Dow Chemical tarafından desteklenen çalışmalarda bazı mahkûmların derilerine dioksin içeren bileşikler uygulandı.

Araştırmacılar deri üzerindeki etkileri gözlemlemek istiyordu.

Fakat dioksin grubundaki maddelerin toksisitesi ve mahkûmların riskler konusunda ne ölçüde bilgilendirildiği yıllar sonra ciddi etik tartışmalara yol açtı.

Holmesburg’un adı bundan sonra yalnızca dermatoloji tarihiyle değil, endüstriyel kimyasalların insan üzerinde denenmesiyle de anılacaktı.

Bazı çalışmalarda hastalık etkenleri kullanıldı

Holmesburg’un daha karanlık sayfalarından biri enfeksiyon araştırmalarıydı.

Tarihsel bilimsel kayıtlarda bazı çalışmalarda;

herpes simplex,

vaccinia,

insan papillomavirüsü

ve Candida gibi etkenlerin kullanıldığı görülüyor.

Bu çalışmalar hastalıkların deride nasıl geliştiğini, bulaşmayı veya tedaviye verilen yanıtları anlamaya yönelikti.

Burada önemli olan ayrım şudur:

Holmesburg’daki bütün mahkûmlara bu etkenler uygulanmadı.

Bunlar belirli araştırma protokollerinin parçalarıydı.

Fakat tek tek çalışmalar değerlendirildiğinde bile bugünkü etik anlayış açısından temel soru değişmiyor:

Katılımcılar neye maruz bırakıldıklarını, bunun hangi riskleri taşıdığını ve araştırmaya katılmayı reddedebileceklerini gerçekten biliyorlar mıydı?

Modern araştırma etiği bu sorunun cevabını yalnızca imzalanmış bir kâğıtta aramıyor.

Onamın gerçekten anlaşılmış, özgürce verilmiş ve gerektiğinde geri çekilebilir olması gerekiyor.

Nürnberg’den yalnızca birkaç yıl sonra

Holmesburg deneylerinin tarihsel zamanlaması ayrıca dikkat çekiciydi.

İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Nazi doktorlarının insan deneyleri dünya kamuoyunun önüne serilmişti.

1947’de Nürnberg Kodu ortaya çıktı.

Belgenin merkezinde açık bir ilke bulunuyordu:

İnsan deneylerinde gönüllü onam vazgeçilmezdir.

1964’te Dünya Tabipler Birliği Helsinki Bildirgesi’ni kabul etti.

Araştırmanın amacı, yöntemi ve risklerinin katılımcıya açıklanması; kişinin özgür iradesiyle karar vermesi ve istediği zaman araştırmadan ayrılabilmesi modern tıp etiğinin giderek temel ilkeleri haline geliyordu.

Fakat Holmesburg’daki araştırmalar devam etti.

1950’ler geçti.

1960’lar geçti.

1970’lere gelindi.

Ve hapishanenin içinde deneyler hâlâ sürüyordu.

Holmesburg’un tarihi bu nedenle önemli bir gerçeği hatırlatıyor:

Etik ilkelerin yazılmasıyla etik uygulamanın yerleşmesi aynı şey değildir.

Bazen aralarında yıllar vardır.

Bazen de o yılların bedelini araştırmalara katılan insanlar öder.

Yasal olması etik olduğu anlamına gelmedi

Holmesburg’u anlatırken tarihsel bir ayrımı korumak gerekiyor.

Bu araştırmaları doğrudan “yasadışı deneyler” diye tanımlamak doğru olmaz.

Pennsylvania Üniversitesi, 2021’de yaptığı resmi değerlendirmede Kligman’ın deney protokollerinin dönemin yasal standartlarına uygun olduğunu belirtti.

Ancak açıklamanın devamında çok daha önemli bir ayrım vardı:

Yasal standartlara uygun olmak, yapılanları etik açıdan kabul edilebilir hale getirmiyordu.

Üniversite, çoğu hapsedilmiş Siyah erkeklerden oluşan katılımcıların özerkliklerinin ve bilgilendirilmiş onam haklarının yeterince gözetilmediğini kabul etti.

Bu ayrım Holmesburg hikâyesinin belki de en önemli dersidir.

Çünkü tıp tarihinde bazı yanlışlar yasa dışı oldukları için değil, insan onurunu yeterince korumadıkları için yanlış kabul edilmiştir.

Bir araştırmanın mevzuata uygun olması, onun ahlaken doğru olduğu anlamına gelmez.

1970’lerde duvarlar çatlamaya başladı

Amerika Birleşik Devletleri’nde 1960’ların sonlarından itibaren insan araştırmalarının etik sınırları giderek daha fazla sorgulanmaya başladı.

Mahkûmlar, çocuklar, psikiyatri hastaları ve diğer savunmasız grupların araştırmalarda kullanılması kamuoyunda tartışılıyordu.

Holmesburg da bu büyük tartışmanın parçalarından biriydi.

12 Temmuz 1974’te National Research Act yasalaştı.

İnsan araştırmalarını değerlendirecek ve etik çerçeveyi güçlendirecek yeni federal mekanizmalar oluşturuldu.

1 Ekim 1976’da Ulusal Komisyon, mahkûmların araştırmalara katılımını özel olarak ele alan raporunu yayımladı.

Mahkûmları biyomedikal ve davranışsal araştırmalarda koruyan özel Subpart C federal düzenlemeleri ise 1978’de oluşturuldu.

Bundan sonra hapishane artık araştırmacının kolaylıkla ulaşabileceği bir “kontrollü insan havuzu” olarak görülemeyecekti.

Mahkûmların araştırmalara katılımı özel koruma gerektiren bir alan haline geldi.

Bilimsel başarı etik tartışmayı ortadan kaldırmadı

Albert Kligman yalnızca Holmesburg deneyleriyle anılan bir bilim insanı değildi.

Dermatoloji alanında önemli çalışmalar yaptı.

Retinoik asidin akne üzerindeki etkilerinin gösterilmesine katkıda bulundu.

Tretinoinin dermatolojide kullanımı, foto-yaşlanma ve çeşitli deri hastalıkları üzerine çalışmaları bilimsel literatürde önemli yer edindi.

Tam da bu nedenle Holmesburg dosyası basit bir “kötü bilim insanı” hikâyesine indirgenemez.

Asıl soru çok daha zor:

Bir araştırmacının bilimsel başarıları ile o bilgiyi üretirken kullandığı yöntemler birbirinden ayrılabilir mi?

Bilimsel keşif insan haklarının ihlalini geriye dönük olarak meşrulaştırabilir mi?

Modern araştırma etiğinin cevabı nettir:

Hayır.

Bilimin değeri, araştırmaya katılan insanların değerinden daha yüksek değildir.

Üniversite yarım yüzyıl sonra özür diledi

Albert Kligman 2010 yılında öldü.

Holmesburg’daki insan deneyleri ise ondan çok daha önce, 1974’te sona ermişti.

Hapishanenin kendisi faaliyetlerini sürdürdü ve 1995’te kapatıldı.

Fakat deneylerin hikâyesi kapanmadı.

Aradan yaklaşık yarım yüzyıl geçtikten sonra Pennsylvania Üniversitesi kendi geçmişine yeniden baktı.

20 Ağustos 2021’de Penn Medicine resmi bir açıklama yayımladı.

Üniversite, Kligman’ın Holmesburg’da yürüttüğü çalışmaların katılımcılara karşı son derece saygısız olduğunu kabul etti.

Açıklamada özellikle araştırmalara katılanların büyük bölümünün hapiste bulunan Siyah erkekler olduğuna dikkat çekildi.

Üniversite bu kişilerin özerkliklerinin ve bilgilendirilmiş onam haklarının yeterince gözetilmediğini belirtti.

Ve özür diledi.

Kligman adına düzenlenen yıllık konferans kaldırıldı.

Onun adını taşıyan profesörlüklerden biri Siyah dermatolog ve akademisyen Bernett L. Johnson Jr. adına yeniden adlandırıldı.

Tarihsel hesaplaşma gecikmişti.

Ama üniversite, bilimsel başarının etik sorumluluğu silemeyeceğini açık biçimde kabul etmişti.

Bir yıl sonra şehir de özür diledi

Hikâye bununla da bitmedi.

Pennsylvania Üniversitesi’nin özründen yaklaşık bir yıl sonra, bu kez Philadelphia şehri kendi geçmişiyle yüzleşti.

6 Ekim 2022’de Philadelphia Belediyesi, Holmesburg Hapishanesi’nde gerçekleştirilen deneyler nedeniyle resmen özür diledi.

Şehir yönetimi, mahkûmların çeşitli ilaçlara, virüslere, mantarlara, asbeste, dioksine ve başka maddelere maruz bırakıldığı deneylerin yol açtığı zararları kabul etti.

Böylece yalnızca üniversite değil, hapishanenin bağlı bulunduğu şehir yönetimi de onlarca yıl sonra yaşananları kamuoyu önünde kayıt altına almış oldu.

Holmesburg’un ağır kapıları kapanalı yıllar olmuştu.

Ama geçmiş hâlâ açık bir dosya gibi masadaydı.

Özürler deneyleri geri alamazdı.

Fakat kurumların kendi tarihleriyle yüzleşmesi, tıp tarihinin karanlık bölümlerinin unutulmaması açısından başka bir anlam taşıyordu.

Holmesburg bize ne bıraktı?

Bugün bir klinik araştırma formunun üzerinde sıradan görünen bazı ifadeler vardır:

Bilgilendirilmiş onam.

Gönüllülük.

Etik kurul onayı.

Araştırmadan istediği zaman çekilebilme hakkı.

Risklerin açık biçimde anlatılması.

Savunmasız grupların ayrıca korunması.

Bunların hiçbiri bürokratik formaliteler değildir.

Her birinin arkasında tıp tarihinin ağır deneyimleri bulunur.

Holmesburg bunlardan biridir.

Mahkûmlar bilim için “kolay ulaşılabilir insanlar” olarak görülmüştü.

Aynı yerdeydiler.

İzlenebiliyorlardı.

Paraya ihtiyaçları vardı.

Ve toplumsal güçleri son derece sınırlıydı.

Modern araştırma etiği tam da bu nedenle yalnızca “kişi kabul etti mi?” diye sormaz.

Şunu da sorar:

Gerçekten reddedebilme özgürlüğü var mıydı?

Duvarların ardında kalan asıl soru

Holmesburg’daki insan araştırmaları 1974’te sona erdi.

Fakat olayın bıraktığı soru bugün hâlâ geçerli:

Bir deney bilimsel açıdan değerli sonuçlar üretiyorsa, yöntemlerinin etik olup olmadığı ikinci plana atılabilir mi?

Cevap modern tıp açısından nettir.

Hayır.

Kligman’ın tretinoin ve akne tedavisi alanındaki çalışmaları dermatoloji için önemli bilimsel sonuçlar doğurdu.

Fakat bilimsel sonuçların değeri, araştırmaya katılan insanların haklarının ihlal edilmesini etik açıdan meşrulaştırmaz.

Holmesburg’un duvarlarının ardında yıllarca ilaçlar, kimyasallar ve farklı maddeler insan bedenleri üzerinde test edildi.

Sonra deneyler bitti.

Araştırma makaleleri kaldı.

Bilim ilerledi.

Mahkûmlar dağıldı.

Hapishane yıllar sonra kapandı.

Üniversite özür diledi.

Şehir özür diledi.

Fakat yarım yüzyıldan uzun bir süre sonra bile tıp dünyasının önünde aynı soru duruyor:

Bilim insanı araştırdığı bedeni yalnızca bir deri yüzeyi olarak mı görür, yoksa o bedenin içinde hakları, iradesi ve insanlık onuru olan bir insan bulunduğunu hiç unutmadan mı çalışır?

Holmesburg’un tıp tarihine bıraktığı asıl miras belki de budur.

Bilim insan bedenini inceleyebilir.

Ama insanı yalnızca bir beden olarak göremez.

Kaynaklar

• National Academies / Institute of Medicine — Ethical Considerations for Research Involving Prisoners

• Penn Medicine — Statement on Penn Medicine’s Recognition of the Legacy of Albert Kligman, 20 Ağustos 2021

• City of Philadelphia — Holmesburg Hapishanesi deneylerine ilişkin resmî özür açıklaması, 6 Ekim 2022

• U.S. Department of Health and Human Services — 45 CFR Part 46, Subpart C

• National Commission for the Protection of Human Subjects — Research Involving Prisoners, 1 Ekim 1976

• World Medical Association — Declaration of Helsinki, 1964 tarihsel metni

• Hornblum AM. — Acres of Skin: Human Experiments at Holmesburg Prison

• Kligman ve arkadaşlarının Holmesburg araştırmalarına ilişkin tarihsel bilimsel yayınları

• Holmesburg deneyleri ve araştırma etiğinin tarihine ilişkin National Library of Medicine / PubMed çalışmaları

Hasta hastaneden çıkmış, yara iyileşmiş ve yaşamına devam etmişti.

Aradan beş yıl geçti.

On yıl geçti.

Yirmi yıl geçti.

Bazı hastalarda ise ilk nörolojik belirtilerin ortaya çıkması için yaklaşık otuz yıl geçmesi gerekti.

Yürümede bozulma, denge kaybı, istemsiz hareketler ve hızla ilerleyen nörolojik belirtiler başladığında hekimler hastaların geçmişine döndü.

Bazılarının ortak noktası dikkat çekiciydi:

Yıllar önce geçirdikleri beyin ameliyatlarında, beyni çevreleyen koruyucu zarın onarılması amacıyla insan kadavralarından elde edilen dura mater greftleri kullanılmıştı.

Daha sonra yapılan araştırmalar, belirli dönemlerde kullanılan bazı greftlerin Creutzfeldt-Jakob hastalığına yol açabilen prionlarla kontamine olmuş olabileceğini ortaya koydu.

Japonya’da bildirilen dura mater grefti ilişkili Creutzfeldt-Jakob hastalığı vakaları, tıp tarihinde son derece uzun kuluçka süreleriyle dikkat çeken iyatrojenik hastalık örneklerinden biri oldu.

2017 sonu itibarıyla Japonya’nın ulusal CJD sürveyansında 154 dura mater grefti ilişkili CJD hastası kaydedilmişti.

Bu hastalarda dura mater grefti uygulamaları 1975–1993 yılları arasında yapılmış, hastalık başlangıçları ise 1985–2016 dönemine yayılmıştı.

Ameliyat ile hastalığın başlaması arasındaki ortanca süre yaklaşık 13 yıldı.

Ancak bazı hastalarda bu süre çok daha uzundu.

Üç hastada ilk belirtiler ameliyattan 30 yıl sonra başladı.

Dura mater neden ameliyatlarda kullanılıyordu?

Beyin yalnızca kafatası tarafından korunmaz.

Beyni ve omuriliği çevreleyen zarların en dıştaki ve dayanıklı tabakasına dura mater adı verilir.

Travma, beyin tümörü ameliyatları, damar cerrahileri veya başka nöroşirürjik girişimler sırasında bu zarın açılması ya da bir bölümünün çıkarılması gerekebilir.

Ameliyat sonunda ortaya çıkan açıklığın kapatılması önemlidir.

Bu amaçla farklı dönemlerde hastanın kendi dokusu, biyolojik greftler ve sentetik materyaller kullanılmıştır.

Geçmişte seçeneklerden biri de kadavralardan elde edilen insan dura materiydi.

Hazır kullanılabilmesi ve hastanın vücudundan ikinci bir doku alınmasını gerektirmemesi dönemin cerrahları açısından önemli avantajlar sağlıyordu.

1970’li ve 1980’li yıllarda bu materyallerin kullanıldığı dönemde prion hastalıklarının bulaş yolları ve prionların sterilizasyon yöntemlerine direnci bugünkü ölçüde anlaşılmış değildi.

Sorun bakteri ya da virüs değildi

Bu tıp tarihi olayını olağan dışı yapan en önemli ayrıntılardan biri bulaşıcı etkenin niteliğiydi.

Çünkü prion, klasik anlamda bir bakteri ya da virüs değildir.

Prionlar, anormal biçimde katlanmış proteinlerle ilişkili bulaşıcı hastalık etkenleridir.

Anormal prion proteini, normal prion proteinlerinin de yapısını değiştirmesini tetikleyebilir.

Bu süreç zamanla beyin dokusunda ilerleyici ve geri dönüşsüz hasara yol açabilir.

Creutzfeldt-Jakob hastalığı, insanlarda görülen prion hastalıklarının en iyi bilinen örneklerinden biridir.

CJD vakalarının büyük çoğunluğu herhangi bir tıbbi işlemle ilişkili değildir.

Yaklaşık yüzde 85’i sporadik CJD olarak ortaya çıkar.

Daha küçük bir bölümü kalıtsal nedenlerle gelişir.

Ancak tıp tarihinde bazı vakalar insan dokuları veya tıbbi işlemler aracılığıyla prionlara maruziyet sonrasında gelişmiştir.

Bu durum iyatrojenik Creutzfeldt-Jakob hastalığı olarak adlandırılır.

Geçmişte tanımlanan bulaş yolları arasında kadavradan elde edilmiş büyüme hormonu, bazı dura mater greftleri, nadir kornea nakli vakaları ve kontamine nöroşirürji ekipmanları yer aldı.

Vakaların büyük bölümü neden Japonya’da görüldü?

Dura mater grefti ilişkili CJD yalnızca Japonya’da görülmedi.

Ancak dünyada bildirilen vakaların önemli bölümü Japonya’dan geldi.

2018’de yayımlanan sürveyans değerlendirmesine göre Japonya’da belirlenen 154 vaka, o tarihe kadar dünya çapında bildirilen dura mater grefti ilişkili CJD vakalarının yüzde 60’tan fazlasını oluşturuyordu.

Araştırmacılar bunun nedenlerinden birinin kadavradan hazırlanmış dura mater greftlerinin Japonya’da oldukça yaygın kullanılması olduğunu değerlendirdi.

1983–1987 döneminde Japonya’da yılda yaklaşık 20 bin kişinin belirli bir ticari dura mater greftini kullandığı tahmin edildi.

Bu kullanım düzeyinin aynı dönem için ABD’deki tahmini kullanımın yaklaşık 50 katı olduğu bildirildi.

Greftler yalnızca hayatı tehdit eden beyin hastalıklarında kullanılmıyordu.

Sürveyans kayıtlarında beyin tümörlerinin yanı sıra yüz siniriyle ilişkili bazı hastalıklar, trigeminal nevralji, beyin kanamaları ve damar hastalıkları nedeniyle ameliyat edilen kişiler de bulunuyordu.

Araştırmacılar, dura mater greftlerinin Japonya’da diğer bazı ülkelere kıyasla daha geniş bir hasta grubunda kullanılmasının yüksek vaka sayısına katkıda bulunmuş olabileceğini değerlendirdi.

154 hastanın 140’ında aynı ürün kayıtlıydı

Sürveyansın en dikkat çekici sonuçlarından biri kullanılan dura mater greftlerinin kaynağıydı.

Kaydedilen 154 hastanın 140’ında, yani yüzde 91’inde Lyodura adlı kadavra dura mater greftinin kullanıldığı belgelenmişti.

Kalan 14 hastada kullanılan greftin ticari adı belirlenemedi.

1987’de yapılan incelemeler, ürünün eski üretim yöntemlerine ilişkin önemli sorunları ortaya çıkardı.

Bazı üretim partilerinde farklı donörlerden alınan dura mater dokularının birlikte işlendiği bildirildi.

Ürünlerin işlenmesinde gama ışınlaması da kullanılmıştı.

Ancak daha sonra prionların önemli özelliklerinden biri daha iyi anlaşıldı:

Gama ışınlaması prionları güvenilir biçimde etkisiz hale getirmiyordu.

Üretici 1987’de donör seçimi ve üretim yöntemlerinde değişiklik yaptı.

Bununla birlikte ürünlerin uzun raf ömrü nedeniyle eski yöntemlerle üretilmiş bazı greftlerin sonraki yıllarda da kullanılmış olabileceği değerlendirildi.

Japon sürveyansında 1993 yılında ameliyat edilen üç hastanın da söz konusu grefti aldığı bildirildi.

Vakaların en az birinde kullanılan materyalin 1987 öncesinde üretildiği belgelenmişti.

En sıra dışı özellik: Belirtilerin onlarca yıl sonra ortaya çıkabilmesi

Bir enfeksiyon denildiğinde çoğu insan birkaç günlük veya birkaç haftalık bir süreci düşünür.

Prion hastalıklarında ise zaman ölçeği çok farklı olabilir.

Japonya’daki dura mater grefti ilişkili vakalarda ameliyat ile ilk belirtilerin başlaması arasındaki ortanca süre yaklaşık 13 yıl olarak hesaplandı.

Ancak aralık çok genişti:

1 yıldan 30 yıla kadar.

Üç hastada hastalık belirtileri dura mater greftinin uygulanmasından yaklaşık 30 yıl sonra başladı.

Bu durum geçmişte yapılan bir ameliyat ile onlarca yıl sonra ortaya çıkan nörolojik hastalık arasındaki bağlantının kurulmasını son derece güçleştiriyordu.

Bir kişi onlarca yıl boyunca günlük yaşamını sürdürebiliyor, ameliyatı hayatının uzak bir hatırasına dönüşebiliyor ve yıllar sonra CJD belirtileriyle karşılaşabiliyordu.

27 yıl sonra başlayan bir olgu 2026’da yeniden incelendi

Tarihsel olayın bilimsel önemi günümüzde de araştırılmaya devam ediyor.

Prion dergisinde 28 Şubat 2026’da çevrim içi yayımlanan bir otopsi olgu raporu, dura mater grefti ilişkili CJD’nin ne kadar uzun süre sonra ortaya çıkabileceğini yeniden gösterdi.

Raporda incelenen erkek hastaya 14 yaşındayken, 1985 yılında travmatik akut subdural hematom nedeniyle geçirdiği ameliyat sırasında dura mater grefti uygulanmıştı.

İlk nörolojik belirtiler ameliyattan 27 yıl sonra, hasta 41 yaşındayken sağ elinde başlayan duyu değişikliğiyle ortaya çıktı.

Hastalık ilerledikçe yürüme yeteneği bozuldu.

Daha sonra bilişsel gerileme, miyoklonus ve akinetik mutizm gelişti.

Hasta belirtilerin başlamasından 26 ay sonra hayatını kaybetti.

Otopsi ve moleküler incelemeler bulguların dura mater grefti ilişkili CJD ile uyumlu olduğunu gösterdi.

Ancak önemli bir nokta var:

Bu 2026 yayını, 2026 yılında ortaya çıkmış yeni bir prion salgını ya da yeni bir vaka kümesi anlamına gelmiyor.

Çalışma, onlarca yıl önce gerçekleşen bir maruziyetin ardından gelişen tarihsel bir olgunun ayrıntılı bilimsel incelemesiydi.

Creutzfeldt-Jakob hastalığında ne olur?

CJD hızlı ilerleyen ve ölümcül bir nörodejeneratif hastalıktır.

Hastalarda;

• hızla ilerleyen bilişsel bozulma,

• denge ve koordinasyon kaybı,

• istemsiz kas sıçramaları,

• hareket bozuklukları,

• görme sorunları,

• davranış değişiklikleri,

• ilerleyen dönemde konuşma ve hareket yeteneğinde ciddi kayıp

görülebilir.

Günümüzde CJD’yi ortadan kaldıran bir tedavi bulunmamaktadır.

Burada önemli bir ayrım yapılmalıdır:

Sporadik CJD ile geçmişte kontamine dura mater greftleriyle ilişkilendirilen iyatrojenik CJD aynı şey değildir.

CJD vakalarının büyük çoğunluğu herhangi bir ameliyattan veya tıbbi işlemden kaynaklanmaz.

Dolayısıyla bu tarihsel olayın günümüzde beyin ameliyatı geçiren hastalarda benzer bir risk bulunduğu şeklinde yorumlanması doğru değildir.

Prionlar sterilizasyon anlayışını neden değiştirdi?

Prionlarla ilgili en önemli sorunlardan biri dirençleridir.

Birçok bakteri ve virüsün etkisiz hale getirilebildiği standart yöntemler prionlar için yeterli olmayabilir.

Bu nedenle CJD açısından yüksek risk taşıdığı düşünülen dokularla temas eden cerrahi ekipmanlar için özel dekontaminasyon ve sterilizasyon protokolleri geliştirilmiştir.

Bugün enfeksiyon kontrol rehberlerinde olası prion kontaminasyonu için standart sterilizasyon uygulamalarından farklı ve daha sıkı yöntemler önerilmektedir.

Bu tarihsel deneyim;

donör seçiminin,

insan dokularının izlenebilirliğinin,

biyolojik materyallerin üretim süreçlerinin,

sterilizasyon yöntemlerinin

ve tıbbi ürün güvenliğinin

neden son derece sıkı biçimde kontrol edilmesi gerektiğini gösteren önemli örneklerden biri oldu.

Bugünkü beyin ameliyatları açısından ne anlam ifade ediyor?

Bu tarihsel olayın bugünkü nöroşirürji uygulamalarıyla doğrudan eş tutulması doğru değildir.

Bu tarihsel vaka kümesi, özellikle geçmişte kullanılan belirli kadavra dura mater ürünleri ve dönemin üretim koşullarıyla ilişkilendirildi.

Bugünkü dura onarımı, olayın yaşandığı dönemin Lyodura üretim ve kullanım koşullarından farklıdır.

Günümüzde hastanın kendi dokusu ile çeşitli biyolojik ve sentetik dura ikameleri kullanılabilmektedir.

Ayrıca insan kaynaklı tıbbi dokuların donör seçimi, işlenmesi, kayıt altına alınması ve izlenebilirliğine ilişkin güvenlik standartları geçmiş dönemlerden önemli ölçüde farklılaşmıştır.

Bu nedenle hikâyenin mesajı:

“Beyin ameliyatları prion hastalığına yol açar” değildir.

Asıl tarihsel ders çok daha farklıdır:

Tıpta bazı komplikasyonların gerçek boyutunun anlaşılması için yıllar, hatta onlarca yıl gerekebilir.

Bir ameliyat dosyası 30 yıl sonra yeniden açıldı

Dura mater grefti ilişkili CJD vakaları tıp tarihinin zaman açısından en sıra dışı olaylarından birini oluşturdu.

Ameliyat yapılmıştı.

Hasta iyileşmişti.

Gündelik hayat yeniden başlamıştı.

Ancak bazı hastalar için biyolojik süreç henüz sona ermemişti.

İlk belirtiler kimi zaman yıllar, kimi zaman onlarca yıl sonra ortaya çıktı.

2017 sonu itibarıyla Japonya’nın ulusal sürveyansında kaydedilen 154 vaka bugün yalnızca geçmişte yaşanmış bir tıbbi facianın rakamları değildir.

Aynı zamanda modern tıbbın bazı temel güvenlik ilkelerinin neden vazgeçilmez olduğunu hatırlatan tarihsel bir ders niteliğindedir.

İnsan dokusunun kaynağı bilinmeli.

Tıbbi materyalin üretim süreci izlenebilmeli.

Donörden hastaya kadar bütün zincir kayıt altında tutulmalı.

Sterilizasyon yöntemleri kullanılan biyolojik ajana göre belirlenmeli.

Ve tıp tarihinin gösterdiği gibi bazı risklerin gerçek sonucu birkaç gün sonra değil, birkaç on yıl sonra anlaşılabilir.

Kaynaklar

• Centers for Disease Control and Prevention — Update: Dura Mater Graft–Associated Creutzfeldt-Jakob Disease — Japan, 1975–2017

• Ae R. ve arkadaşları — Japonya CJD sürveyans çalışmaları

• Yamada M. ve arkadaşları — Dura mater graft-associated Creutzfeldt-Jakob disease in Japan

• Tahara D. ve arkadaşları — Plaque-type dura mater graft-associated Creutzfeldt-Jakob disease: an autopsied case report, Prion, 2026

• Centers for Disease Control and Prevention — Classic Creutzfeldt-Jakob Disease

• Centers for Disease Control and Prevention — Infection Control for CJD

• Güncel dura mater onarımı ve dura ikamelerine ilişkin nöroşirürji derlemeleri

Sağlık biliminde birbirinden oldukça farklı dört araştırma son dönemde yeniden dikkat çekiyor.
Bir tarafta hastane enfeksiyonları açısından önemli bir sorun olan Candida auris’in farklı besin ortamlarında nasıl davrandığı araştırılırken, başka bir çalışmada D vitamininin D2 ve D3 formlarının kas ve kalp dokusundaki etkileri karşılaştırıldı.
Gençlerde kahvaltının beslenme kalitesine etkisini inceleyen altı aylık kontrollü çalışma ise özellikle protein miktarına odaklandı.
Lupus nefriti araştırmasında da yüz binlerce hücrenin analiz edilmesiyle hastaların böbreklerinde hastalıkla ilişkili hücresel durumların ayrıntılı bir haritası çıkarıldı.
Ancak bu dört araştırmayı değerlendirirken önemli bir ayrım bulunuyor.
Candida auris ve lupus çalışmaları hakemli bilimsel dergilerde yayımlandı. D vitamini araştırması erkek sıçanlarda gerçekleştirildi. Kahvaltı araştırmasının sonuçları ise bilimsel kongrede sunuldu ve henüz hakemli tam makale olarak değerlendirilmemeli.
Candida auris bulunduğu ortama göre davranışını değiştirebiliyor
Candida auris son yıllarda hastanelerin yakından izlediği mantar patojenlerinden biri hâline geldi.
Dünya Sağlık Örgütü tarafından kritik öncelikli mantar patojenleri arasında değerlendirilen C. auris’in önemli özellikleri arasında antifungal ilaçlara direnç gösterebilmesi, sağlık kuruluşlarında kalıcı olabilmesi ve salgınlara yol açabilmesi bulunuyor.
Tıbbiye Bülteni daha önce Candida auris’in hastanelerde yayılması ve antifungal direnç sorununu ele almıştı.
Yeni araştırmanın farklılığı ise mantarın yalnızca direnç özelliklerine değil, bulunduğu besin ortamına göre bazı virülans özelliklerini nasıl değiştirdiğine odaklanması.
Nature Microbiology’de yayımlanan araştırmada bilim insanları, C. auris’in çevresindeki karbon kaynaklarını algılayarak adezyon, filamentasyon ve bağışıklık yanıtıyla ilişkili özelliklerini değiştirebildiğini belirledi.
Kan ve deri ortamlarını taklit eden koşullarda farklı yanıtlar
Araştırmada glikoz açısından zengin koşullar ile deri ortamında karşılaşılabilecek farklı karbon kaynaklarını taklit eden laboratuvar koşulları karşılaştırıldı.
Glikozdan zengin koşullarda virülansla ilişkili bazı özelliklerin baskılandığı ve makrofajların oluşturduğu inflamatuvar yanıtın daha düşük kaldığı görüldü.
Buna karşılık laktat gibi fermente edilemeyen karbon kaynaklarının bulunduğu koşullarda hücrelerin yüzeylere tutunması arttı. Bazı C. auris suşlarında filament benzeri biçim değişiklikleri de ortaya çıktı.
Araştırmacılar bu metabolik esnekliğin mantarın farklı konak ortamlarına uyum sağlamasına yardımcı olabileceğini değerlendiriyor.
Bulgular yeni bir antifungal tedavinin bulunduğu anlamına gelmiyor.
Araştırma, C. auris’in farklı konak ortamlarına uyum sağlamasında besin algılamasının virülans özellikleri ve bağışıklık yanıtıyla nasıl ilişkili olabileceğine dair deneysel bir mekanizma ortaya koyuyor.
D3 ile D2 arasındaki fark yeniden araştırıldı
D vitamini konusunda gündeme gelen diğer araştırma, vitaminin iki temel formu olan D2 ve D3’ü karşılaştırıyor.
D2 ergokalsiferol, D3 ise kolekalsiferol olarak biliniyor.
Tıbbiye Bülteni daha önce bu iki form arasındaki klinik ve biyolojik farklılıkları ele almıştı.
Yeni araştırmanın dikkat çekici yönü ise D2 ve D3’ün yalnızca kandaki D vitamini göstergeleri açısından değil, iskelet kası ve kalp dokusu açısından da karşılaştırılması.
Molecular Nutrition & Food Research’de yayımlanan çalışma erkek sıçanlarda gerçekleştirildi.
Araştırmacılar D vitamini eksikliği oluşturulan hayvanlarda farklı dozlarda D2 ve D3 içeren beslenme modellerini karşılaştırdı.
Erkek sıçanlarda D3 bazı kas ve kalp ölçümlerinde daha etkili bulundu
Sonuçlarda D3 verilen gruplarda kandaki 25-hidroksi D3 düzeylerinin, D2 verilen gruplardaki karşılık gelen 25-hidroksi D2 düzeylerinden daha yüksek olduğu görüldü.
Her iki form da kalsiyum dengesiyle ilişkili bazı göstergelerde etkiliydi.
Araştırmada D3, özellikle eksiklik sonrasındaki toparlanma modelinde kas yapısı, kavrama gücü ve kas metabolizmasıyla ilişkili bazı ölçümlerde D2’ye göre daha belirgin sonuçlarla ilişkilendirildi.
Kalp dokusunda da kasılma ve enerji metabolizmasıyla ilişkili bazı moleküler göstergelerde farklılıklar saptandı.
Fakat çalışmanın en önemli sınırlaması sonuçların insanlardan değil erkek sıçanlardan elde edilmiş olması.
Araştırmada elektrokardiyografi gibi doğrudan kalp fonksiyon testleri de yapılmadı.
Bu nedenle çalışmadan “D3 insan kalbini D2’den daha iyi korur” veya “D2 etkisizdir” sonucu çıkarılamaz.
Araştırmacılar da farklı D vitamini formlarının insanlarda iskelet kası ve diğer organlar üzerindeki etkilerinin daha ileri çalışmalarla araştırılması gerektiğini belirtiyor.
Kahvaltı yapan gençlerin günlük beslenmesi değişti
Üçüncü araştırma günlük yaşam açısından daha tanıdık bir soruya odaklandı:
Kahvaltı yapmak gençlerin gün boyunca ne yediğini değiştirebilir mi?
NUTRITION 2026 bilimsel toplantısında sunulan araştırmaya, 14 ile 21 yaş arasında ve haftada en az altı gün kahvaltı yapmadığını bildiren 128 genç katıldı.
Katılımcılar rastgele üç gruba ayrıldı.
Bir grup kahvaltı yapmamaya devam etti.
İkinci gruba yaklaşık 15 gram protein içeren normal proteinli kahvaltı, üçüncü gruba ise yaklaşık 30 gram yüksek kaliteli protein içeren kahvaltı verildi.
Araştırma altı ay sürdü.
Kahvaltı yapanlar daha fazla lif, demir ve çinko aldı
Grupların günlük toplam enerji alımları birbirine yakın olmasına rağmen kahvaltı yapan gençlerin günlük beslenme kalitesinde bazı farklılıklar ortaya çıktı.
Kahvaltı grupları gün boyunca daha fazla lif, demir, çinko ve kolin aldı.
Her iki kahvaltı grubunda tatlı ve şekerleme tüketimi kahvaltıyı atlamaya devam eden gruba göre daha düşüktü.
Yaklaşık 30 gram protein içeren kahvaltıyı tüketenlerde günlük protein, demir ve kolin alımının daha yüksek olduğu bildirildi.
Yüksek proteinli kahvaltı grubunda eklenmiş şeker tüketiminin de daha düşük olduğu belirtildi.
Çalışma kilo verme araştırması değildi
Bu sonuçları “30 gram proteinli kahvaltı zayıflatıyor” şeklinde yorumlamak doğru değil.
Araştırmanın temel sonucu kilo kaybı değil, besin öğesi alımı ve günlük beslenme kalitesindeki değişikliklerdi.
Ayrıca katılımcıların tamamı çalışmanın başlangıcında düzenli olarak kahvaltı atlayan gençlerden oluşuyordu.
Sonuçların zaten düzenli ve dengeli kahvaltı yapan bütün gençlere aynı biçimde uygulanıp uygulanamayacağı bilinmiyor.
Daha önemlisi, bulgular bilimsel toplantıda sunulan ön sonuçlar niteliğinde.
Hakem değerlendirmesinden geçmiş tam makale yayımlanana kadar bulguların ön sonuçlar olarak değerlendirilmesi gerekiyor.
Lupus hastalarının böbreklerinden yüz binlerce hücre incelendi
Dördüncü çalışma lupus nefritine odaklandı.
Sistemik lupus eritematozus, bağışıklık sisteminin kişinin kendi dokularına karşı yanıt oluşturduğu otoimmün bir hastalık.
Hastalık böbrekleri etkilediğinde lupus nefriti gelişebiliyor.
Science Translational Medicine’da yayımlanan geniş kapsamlı araştırmada lupus nefriti bulunan 155 hastanın böbrek biyopsileri ile organ nakli öncesinde alınmış 30 kontrol böbrek biyopsisi incelendi.
Araştırmacılar böbrek dokusundan 538 binden fazla tek hücre profili ve yaklaşık 143 bin tek çekirdek profili oluşturdu.
Bunlara 327 binden fazla kan hücresinin analizi de eklendi.
Ortaya lupus nefritinin geniş ölçekli hücresel haritalarından biri çıktı.
Böbrekteki bazı makrofajlar dikkat çekti
Analizlerde hastalığın patolojik özellikleriyle belirli hücre durumları arasında ilişkiler bulundu.
Özellikle glomerüllerde bulunan ve skar dokusuyla ilişkili bazı makrofaj topluluklarının artışı, daha yüksek inflamatuvar hastalık aktivitesiyle ilişkiliydi.
Makrofajlar, bağışıklık sisteminde mikroorganizmaları ve hücresel artıkları temizlemek başta olmak üzere çok sayıda görevi bulunan hücreler.
Araştırmada skar ilişkili makrofajlar olarak tanımlanan hücre grubunun böbrek fibrozisiyle bağlantılı olduğu ve aktif hastalık sırasında glomerüllerde arttığı görüldü.
Bu bulgular lupus nefritinin bütün hastalarda aynı hücresel mekanizmayla ilerlemediğini düşündürüyor.
Yeni lupus tedavisi bulunduğu anlamına gelmiyor
Araştırmacılar belirli miyeloid hücre gruplarının gelecekte tedavi hedefi olarak araştırılabileceğini değerlendiriyor.
Ancak çalışma yeni bir lupus ilacını test etmedi.
Hücre gruplarıyla hastalık aktivitesi arasındaki ilişkinin gösterilmesi, bu hücrelerin hedeflenmesinin hastalığı tedavi edeceğini kanıtlamıyor.
Bulguların önemi, lupus nefritinde böbrek hasarına eşlik eden hücresel süreçlerin çok daha ayrıntılı biçimde haritalanmış olması.
Bu bilgi gelecekte hangi hastada hangi biyolojik mekanizmanın daha baskın olduğunu anlamaya yönelik araştırmalara zemin hazırlayabilir.
Dört araştırmanın ortak mesajı aynı: Ayrıntılar önemli
Birbiriyle doğrudan ilişkili olmayan bu dört araştırma, modern sağlık araştırmalarındaki ortak bir eğilimi gösteriyor.
Bilim insanları artık yalnızca “hangi hastalık var?” veya “hangi vitamin daha iyi?” sorularıyla yetinmiyor.
Candida auris çalışmasında mikroorganizmanın bulunduğu besin ortamına göre davranışı, D vitamini araştırmasında aynı vitaminin farklı formları, kahvaltı araştırmasında yalnız öğünün varlığı değil protein içeriği, lupus çalışmasında ise tek bir hastalık adı yerine böbrekteki yüz binlerce hücrenin ayrı ayrı durumları inceleniyor.
Fakat sonuçların kanıt düzeyleri aynı değil.
Candida auris çalışması mikrobiyolojik ve deneysel mekanizmaları açıklıyor.
D vitamini araştırması hayvan modeline dayanıyor.
Kahvaltı araştırması henüz bilimsel toplantıda sunulan ön çalışma niteliğinde.
Lupus araştırması ise insan böbrek biyopsilerinin geniş ölçekli hücresel analizine dayanıyor ancak yeni bir tedavinin etkinliğini test etmiyor.
Bu nedenle dört araştırmadan da doğrudan tedavi veya takviye önerisi çıkarmak yerine, sağlık biliminde hangi soruların artık daha ayrıntılı biçimde araştırılabildiğini gösteren yeni kanıtlar olarak değerlendirmek gerekiyor.
KAYNAKLAR
• Nature Microbiology – Candida auris Uses Nutrient Sensing to Modulate Virulence and Host Immune Responses
• Molecular Nutrition & Food Research – Dietary Vitamin D2 Is Less Potent Than Vitamin D3 at Maintaining or Restoring Structure and Metabolism of Skeletal Muscle and Heart in Male Rats
• NUTRITION 2026 – Teens Who Start the Day with Breakfast, Especially Foods with Protein, Eat Better Overall
• Science Translational Medicine – A Population-Scale Transcriptional Atlas of Blood and Tissue in Lupus Nephritis

Meslek hayatı boyunca vergi mevzuatı, maliye ve finans alanlarında çalışan Seviğ; akademik çalışmalarının yanı sıra kamu bürokrasisi ve ekonomi basınındaki faaliyetleriyle de tanınıyordu.

Kamu görevlerinden akademiye uzanan kariyer

Veysi Seviğ, kariyerinin önemli bölümünde kamu kurumlarında görev aldı. Maliye Bakanlığı bünyesinde Baş Hesap Uzmanı olarak çalışan Seviğ, meslek yaşamı boyunca Devlet Planlama Teşkilatı (DPT), Başbakanlık ve İstanbul Ticaret Odası gibi kurumlarda da çeşitli görevler üstlendi.

Vergi hukuku alanındaki akademik çalışmalarıyla mesleki literatüre katkı sağlayan Seviğ, kamu tecrübesini akademik birikimiyle bir araya getiren isimlerden biri oldu.

30 yılı aşkın süre ekonomi yazıları kaleme aldı

Prof. Dr. Veysi Seviğ, akademik ve mesleki çalışmalarının yanı sıra ekonomi basınındaki yazılarıyla da geniş bir okuyucu kitlesine ulaştı.

Vergi mevzuatındaki değişiklikler, mali düzenlemeler ve iş dünyasını yakından ilgilendiren uygulamalar üzerine 30 yılı aşkın süre yazılar kaleme aldı.

Son döneminde EKONOMİ Gazetesi’nde yazılarını sürdüren Seviğ, özellikle karmaşık vergi düzenlemelerini meslek mensupları ve iş dünyası açısından değerlendiren çalışmalarıyla tanınıyordu.

Vergi Dünyası’nın kurucuları arasında yer aldı

Seviğ, Türkiye’de vergi alanındaki önemli mesleki yayınlardan Vergi Dünyası dergisinin kuruluşunda görev alan isimler arasında yer aldı.

Yıllar boyunca yayımladığı makaleler ve mesleki çalışmalarıyla vergi hukuku alanında önemli bir birikim bıraktı.

Prof. Dr. Veysi Seviğ kimdir?

Prof. Dr. Veysi Seviğ, 1939 yılında dünyaya geldi. Eğitim hayatının ardından maliye ve vergi alanına yönelen Seviğ, kamu bürokrasisinden akademiye, mesleki yayıncılıktan ekonomi basınına uzanan uzun bir kariyere sahipti.

Maliye Bakanlığı’nda Baş Hesap Uzmanı olarak görev yapan Seviğ, Devlet Planlama Teşkilatı ve Başbakanlık bünyesinde de çeşitli görevler üstlendi. İstanbul Ticaret Odası’ndaki çalışmalarıyla iş dünyasının vergi ve mali mevzuata ilişkin konularıyla yakından ilgilendi.

Akademik kariyerinde özellikle vergi hukuku üzerine yoğunlaşan Seviğ, uzun yıllar boyunca bilgi ve deneyimini öğrenciler, meslek mensupları ve iş dünyasıyla paylaştı.

Vergi Dünyası dergisinin kurucuları arasında bulunan Seviğ, mesleki yayıncılığın yanı sıra ekonomi gazeteciliğinde de uzun soluklu bir kariyer yürüttü. Vergi mevzuatı ve mali düzenlemeler başta olmak üzere ekonomiyle ilgili çok sayıda konuda 30 yılı aşkın süre köşe yazıları kaleme aldı.

Son yıllarında EKONOMİ Gazetesi’nde yazmayı sürdüren Prof. Dr. Veysi Seviğ, vergi alanındaki akademik ve mesleki çalışmalarıyla Türkiye’de bu alanda tanınan isimlerden biri haline geldi.

Cenaze programı belli oldu

Prof. Dr. Veysi Seviğ’in cenazesinin 6 Eylül Pazar günü öğle namazının ardından İstanbul Ataköy 5. Kısım Camii’nden kaldırılması planlanıyor.

Seviğ’in vefatıyla Türkiye’nin vergi hukuku, maliye, akademi ve ekonomi basınında uzun yıllar çalışmalar yürütmüş önemli isimlerinden biri hayatını kaybetti.

Yörüklerin sağlık tarihi, Anadolu’nun tıp tarihi içinde ayrı bir yerde duruyor. Bunun nedeni yalnızca kullandıkları bitkiler değil; hastalıkla mücadele biçimlerinin doğrudan göçebe yaşamın koşulları içinde şekillenmiş olması.

Yaylak ile kışlak arasında hareket eden topluluklar için sağlık hizmetine sürekli erişim uzun yüzyıllar boyunca mümkün değildi. Hekime, eczaneye veya hastaneye ulaşmanın zor olduğu dönemlerde aile ve oba, karşılaştığı birçok sağlık sorununu kendi bilgi birikimiyle yönetmek zorunda kaldı.

Bu yapı bugünkü anlamıyla düzenli ve standartlaştırılmış bir tıp sistemi değildi. Daha doğru tanımla; çevre bilgisi, deneyim, aile içi aktarım, inanç, hayvancılık ve zorunluluğun birleştiği bir halk hekimliği kültürüydü.

Eski Türk sağlık kültüründen Anadolu’ya

Yörüklerin geleneksel sağlık uygulamalarını doğrudan ve kesintisiz biçimde Orta Asya’daki şaman veya kam geleneğine bağlamak bilimsel açıdan doğru değil.

Eski Türk topluluklarında hastalık ve şifa, bitkisel uygulamalar kadar inanç dünyasıyla da ilişkilendiriliyordu. Kam veya şamanın bazı hastalık ve ritüellerde rol üstlendiği biliniyor. Eski ve Orta Türkçe tıp metinlerinde bitkisel ilaçlar, çeşitli sağaltım yöntemleri ve koruyucu uygulamalara ilişkin kayıtlar da bulunuyor.

Anadolu’ya gelindikten sonra ise sağlık kültürü yeni bir coğrafyada yeniden şekillendi. Türk halk hekimliğinin daha eski unsurları, Anadolu’nun bitki bilgisi, yerel topluluklarla kültürel etkileşim ve İslami dönem uygulamalarıyla birleşti.

Bu nedenle günümüzde Toros Yörükleri arasında kaydedilen herhangi bir uygulamayı doğrudan “Orta Asya’dan taşınmış ve değişmeden kalmış bir reçete” olarak değerlendirmek mümkün değil.

Anadolu’da göçebe yaşam sağlık bilgisini biçimlendirdi

Anadolu’daki Türkmen göçer topluluklarının hayvancılığa dayalı hareketli yaşamı Selçuklu ve beylikler dönemlerinde de görülürken, “Yörük” adı özellikle XIV. yüzyıldan itibaren Anadolu ve Rumeli’deki göçebe veya yarı göçebe Türkmen topluluklarını tanımlayan yaygın bir ad hâline geldi.

Bu hareketlilik sağlık bilgisini de doğrudan etkiledi.

Bir yerleşim yerinde uzun süre kalmayan topluluklar için hangi bitkinin hangi vadide yetiştiğini, hangi mevsimde toplanacağını, hayvanlarda görülen bazı sorunlarda ne yapılacağını veya doğum sırasında hangi deneyimli kadına başvurulacağını bilmek gündelik yaşamın parçasıydı.

Sağlık bilgisi yazılı kitaplardan çok gözlem ve sözlü aktarım yoluyla korunuyordu.

Osmanlı döneminde farklı sağlık gelenekleri yan yana yaşadı

Osmanlı şehirlerinde medrese ve darüşşifa geleneği üzerinden hekimlik kurumsallaşırken, kırsal ve göçebe topluluklarda halk hekimliği uygulamaları yaşamayı sürdürdü.

Osmanlı dünyasında kurumsal hekimlik ile halk hekimliği aynı tarihsel dönemde yan yana varlığını sürdürdü. Yörüklerin sağlık pratikleri de bu geniş Anadolu sağlık kültürü içinde şekillendi.

Bitkisel uygulamalar, ocaklılar, kırık-çıkık konusunda deneyimli kişiler, yaşlı kadınlar ve aile içinde sağlık bilgisi taşıyan bireyler özellikle kırsal ve hareketli yaşam içinde önemli roller üstlendi.

Bu durum Yörük sağlık kültürünün yalnızca bir “bitki bilgisi” olmadığını, sosyal ilişkiler ve deneyim aktarımı üzerine kurulu daha geniş bir sistem olduğunu gösteriyor.

Toroslar doğal bir sağlık bilgi alanına dönüştü

Yörük halk hekimliğinin en görünür alanlarından biri bitki bilgisiydi.

Toroslar, Akdeniz bitki örtüsüyle yüksek dağ ekosistemlerinin kesiştiği son derece zengin bir flora barındırıyor.

Yüzyıllar boyunca aynı göç yollarını kullanan topluluklar hangi bitkinin nerede yetiştiğini, hangi dönemde toplanabileceğini ve halk arasında hangi amaçlarla kullanıldığını kuşaktan kuşağa aktardı.

Bu bilgi yalnız Yörüklere ait değildi. Torosların yerleşik köylerinde yaşayan farklı topluluklar da aynı ekolojik çevreden yararlanıyordu.

Bu nedenle bölgedeki etnobotanik çalışmalar Yörük kültürünün önemli bir parçasını anlamaya yardımcı olsa da elde edilen her veriyi yalnızca Yörüklere özgü kabul etmek doğru değil.

İç Toroslarda 124 bitki ve 256 geleneksel kullanım kaydedildi

1995 yılında Journal of Ethnopharmacology’de yayımlanan İç Toroslar araştırması, bölgenin halk hekimliği bilgisinin genişliğini ortaya koydu.

Araştırmada 124 bitki ve üç hayvan türünden hazırlanan toplam 256 geleneksel ilaç veya kullanım kayda geçirildi.

Bu sayı, Toros halk hekimliğinin yalnızca birkaç iyi bilinen bitkiye dayanmadığını gösteriyor.

Ancak araştırma doğrudan yalnızca Yörükler üzerinde yürütülmediği için bu 256 kullanımın tamamını “Yörük reçeteleri” olarak tanımlamak bilimsel açıdan doğru olmaz.

Bu veriler daha çok Yörüklerin de yaşadığı İç Toroslar’daki geniş halk hekimliği kültürünün zenginliğini gösteriyor.

Mersin’de geleneksel bilgi hâlâ yaşıyor

2018 ve 2019 yıllarında Mersin kırsalında yapılan geniş etnobotanik araştırma, sözlü sağlık bilgisinin günümüzde de tamamen kaybolmadığını ortaya koydu.

Çalışmada 338 kişiyle görüşüldü.

Araştırma Mersin kırsalındaki farklı yerel toplulukları kapsadığı için sonuçların tamamını yalnızca Yörüklere özgülemek doğru değil.

Çalışmada 93 tıbbi bitki türü ve toplam 189 tıbbi kullanım kayda geçirildi.

Belirlenen 93 bitkinin 83’ü yabani, 10’u kültüre alınmış türlerdi.

En sık kullanılan bitki bölümleri toprak üstü kısımlar, yapraklar ve meyvelerdi. Hazırlama yöntemleri arasında demleme, doğrudan uygulama ve kaynatma öne çıktı.

Bu veriler, Toros coğrafyasında sözlü sağlık bilgisinin yakın zamana kadar ne kadar geniş bir çeşitlilik koruduğunu gösteriyor.

Zeytinyağı, bal ve bitkiler aynı hazırlamada buluşuyordu

Toros halk hekimliğinde bitki her zaman tek başına kullanılmıyordu.

Zeytinyağı, bal, un ve şeker gibi günlük yaşamda bulunan maddeler bazı geleneksel hazırlamalarda taşıyıcı veya yardımcı unsur olarak yer alıyordu.

Bazı reçinelerin zeytinyağıyla karıştırılarak yaralara sürüldüğü, kimi hatmi türlerinin öksürük amacıyla kaynatıldığı ve bazı bitki yapraklarının yanıklara uygulandığı saha araştırmalarında kaydedildi.

Bunlar tarihsel ve etnobotanik kullanım kayıtlarıdır.

Bir uygulamanın geçmişte kullanılmış olması, modern tıp açısından etkin ve güvenli olduğunun kanıtı değildir.

Açık yaralara steril olmayan maddelerin uygulanması enfeksiyon riskini artırabileceği gibi bazı bitkiler doğrudan zehirli de olabilir.

Hayvancılık insan sağlığıyla iç içeydi

Yörüklerin sağlık dünyasını anlamak için hayvancılığı ayrı düşünmek mümkün değil.

Sürü yalnız ekonomik değer taşımıyordu. Süt, et, deri, yün ve ulaşım gibi temel ihtiyaçların kaynağıydı.

Bu nedenle hayvan sağlığı doğrudan insan yaşamının devamlılığıyla bağlantılıydı.

Çobanlar ve sürü sahipleri hayvan yaralarını, doğumları, ayak sorunlarını ve çeşitli hastalık belirtilerini gözlemleyerek zamanla geniş bir pratik bilgi geliştirdi.

Mersin araştırmasında bazı bitkilerin hem insanlar hem de hayvanlar için geleneksel amaçlarla kullanıldığı kaydedildi.

Bu durum Yörük yaşamında halk hekimliği ile halk veterinerliğinin neden birbirine yakın geliştiğini açıklıyor.

Kırık ve çıkık göçebe yaşamda önemliydi

Dağlık arazide uzun mesafe yürümek, hayvanlarla çalışmak, yük taşımak ve zorlu doğa koşullarında hareket etmek travma riskini artırıyordu.

Bu nedenle kırık ve çıkıkların fark edilmesi, yaralı uzvun korunması veya hareketsiz tutulması gibi bilgiler göçebe yaşamda pratik önem taşıyordu.

Anadolu halk hekimliği literatüründe kırık-çıkık uygulamaları en yaygın geleneksel sağaltım alanlarından biri olarak yer alıyor.

Yörük topluluklarında da bu tür uygulamaların varlığı biliniyor.

Ancak Yörüklerin diğer Anadolu topluluklarından daha gelişmiş bir kırık-çıkık bilgisine sahip olduğunu söylemek için yeterli karşılaştırmalı bilimsel veri bulunmuyor.

Ayrıca geçmişte uygulanan her müdahalenin güvenli olduğu düşünülmemeli. Günümüzde kırık veya çıkık şüphesinde görüntüleme ve uzman değerlendirmesi yapılmadan yapılan müdahaleler damar, sinir ve yumuşak doku hasarına yol açabilir.

Sağlık bilgisinin önemli taşıyıcılarından biri kadındı

Yörük sağlık kültüründe bilgi yalnız belirli bir halk hekiminde toplanmıyordu.

Özellikle kadınlar; çocuk bakımı, doğum, lohusalık, beslenme, bitki toplama ve günlük sağlık sorunlarının yönetilmesinde belirgin rol oynuyordu.

Mersin Sarıkeçili Yörükleri üzerine yapılan çalışma, kadınların halk hekimliği uygulamalarındaki yerini doğrudan inceleyen önemli araştırmalardan biri.

Bu çalışmada kadınların doğum, lohusalık, çeşitli hastalıklar ve ilk yardım niteliğindeki uygulamalarda geleneksel bilgi taşıyıcısı olduğu gösterildi.

Bilgi çoğunlukla yazılı değildi.

Anne kızına, kayınvalide geline, yaşlı kadın daha genç aile üyelerine uygulamayı göstererek aktarıyordu.

Bu nedenle Yörük sağlık kültürünün önemli bir bölümü kadınların belleğinde taşındı.

Doğum ve lohusalık ayrı bir sağlık dünyasıydı

Göçebe yaşamda doğum uzun süre ev veya oba içinde gerçekleşen bir süreçti.

Deneyimli kadınlar ve geleneksel ebeler doğumun yönetiminde önemli rol üstlendi.

Doğum sonrası dönemde annenin beslenmesi, bebeğin korunması ve lohusalığa ilişkin çeşitli uygulamalar sözlü kültürle aktarıldı.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Anadolu’nun genel doğum gelenekleriyle Yörüklere özgü uygulamaların her zaman birbirinden kesin biçimde ayrılamaması.

Dua, çeşitli bitkiler, beslenmeye ilişkin uygulamalar ve koruyucu ritüeller Anadolu’nun birçok bölgesinde farklı topluluklarda da görülüyor.

Bu nedenle yalnızca belirli bir saha araştırmasıyla doğrulanabilen uygulamalar doğrudan “Yörük geleneği” olarak adlandırılmalı.

Hastalık yalnız bedensel olarak açıklanmıyordu

Yörüklerin geleneksel sağlık anlayışında hastalık her zaman yalnız bedensel bir sorun olarak görülmedi.

Nazar, korku, kutsal yerler, ocaklar, dua ve çeşitli ritüeller de halk hekimliği içinde yer buldu.

Manisa Yörük köylerinde kaydedilen halk uygulamalarını inceleyen çalışmalar, bitkisel ve fiziksel yöntemlerle inanç temelli uygulamaların aynı kültürel yapı içinde birlikte kullanılabildiğini gösteriyor.

Ağız sorunları, çıban, diş ağrısı, sarılık, siğil ve nazar gibi birbirinden farklı durumlara yönelik halk uygulamalarının kayda geçtiği biliniyor.

Bu ritüellerin kültürel ve tarihsel değeri bulunması, hastalık tedavisinde biyolojik etkinliklerinin bilimsel olarak kanıtlandığı anlamına gelmez.

İslamiyet eski sağlık kültürünü yeniden şekillendirdi

Anadolu’da İslamlaşma süreci eski Türk sağlık uygulamalarını bir anda ortadan kaldırmadı.

Bazı inanç ve ritüeller yeni dini kavramlarla yeniden yorumlandı.

Ocaklılar, okuyucular, hocalar, yaşlı kadınlar ve yerel halk hekimleri zaman içinde Anadolu sağlık kültürünün farklı aktörleri hâline geldi.

Ancak “şamanın yerini doğrudan hoca aldı” şeklinde basit bir tarihsel çizgi kurmak doğru olmaz.

Daha gerçekçi olan, farklı dönemlerden gelen uygulamaların Anadolu’da birbirine eklenerek yeni halk hekimliği biçimleri oluşturduğunu kabul etmek.

Yerleşik hayata geçiş sağlık kültürünü değiştirdi

Yörüklerin tarihindeki en önemli kırılmalardan biri yerleşik hayata geçiş süreciydi.

Osmanlı’nın çeşitli dönemlerde uyguladığı iskân politikalarıyla başlayan dönüşüm, Cumhuriyet döneminde ulaşımın, eğitimin ve kamu sağlık hizmetlerinin yaygınlaşmasıyla hızlandı.

Göç yollarının kısalması veya tamamen sona ermesi sağlık hizmetlerine erişimi de değiştirdi.

Sağlık ocaklarının, hastanelerin ve eczanelerin yaygınlaşmasıyla geleneksel uygulamaların günlük hayattaki zorunlu rolü azaldı.

Doğumların sağlık kuruluşlarına taşınması, antibiyotikler ve modern ilaçların yaygınlaşması, röntgen ve laboratuvar olanaklarının ulaşılabilir hâle gelmesi özellikle enfeksiyon, travma ve doğum gibi alanlarda büyük dönüşüm yarattı.

Geleneksel sağlık bilgisi tamamen kaybolmadı; ancak zorunlu bir sağlık sistemi olmaktan giderek kültürel ve tamamlayıcı bir bilgi alanına dönüştü.

Yaşlı kuşak bilgiyle birlikte azalıyor

Mersin’de yapılan etnobotanik araştırmada katılımcıların yaş ortalamasının yaklaşık 68 olması önemli bir işaret.

Bu veri, geleneksel sağlık bilgisinin önemli bölümünün hâlâ yaşlı kuşaklarda yoğunlaştığını gösteriyor.

Gençlerin şehirleşmesi, modern sağlık hizmetlerine erişimin artması ve günlük yaşamın değişmesiyle bitki toplama, hazırlama ve kullanma bilgisi giderek daha az aktarılıyor.

Bu nedenle araştırmacılar açısından mesele yalnızca hangi bitkinin kullanıldığı değil, bu bilginin tamamen kaybolmadan kayıt altına alınması.

Geleneksel bilgi modern bilim için araştırma sorusu oluşturabilir

Etnobotanik ve etnofarmakoloji araştırmalarının amacı eski reçetelerin tamamını doğru kabul etmek değil.

Bilimsel değer, belirli bir bitkinin belirli amaçlarla uzun süre kullanılmış olmasının yeni bir araştırma sorusu oluşturabilmesinde yatıyor.

Araştırmacılar önce kullanımın nerede, kim tarafından ve nasıl yapıldığını kaydediyor.

Daha sonra bitkinin kimyasal içeriği, toksisitesi ve biyolojik etkileri laboratuvar çalışmalarında incelenebiliyor.

İnsanlarda gerçekten yararlı olup olmadığı ise ancak uygun klinik araştırmalarla belirlenebilir.

Bu nedenle Yörük ve Toros halk hekimliği doğrudan modern tedavi rehberi olarak değil; tarih, antropoloji, farmakognozi ve etnofarmakoloji için zengin bir araştırma alanı olarak değerlendirilmeli.

Doğal olan her zaman güvenli değil

Geleneksel bitki bilgisinin romantikleştirilmesi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.

Mersin saha araştırmasında bazı bitkilerin yan etkilerine ilişkin yerel uyarılar da kaydedildi.

Ecballium elaterium ve Drimia maritima gibi bazı türlerin dikkatle kullanılması gerektiği belirtilirken, Atropa belladonna meyvesini tıbbi amaçla değil susuzluğunu gidermek için tüketen genç bir kişinin halüsinasyon, ağız kuruluğu ve görme bozukluğu yaşayarak hastaneye başvurduğu bildirildi.

Bu olay geleneksel bitki bilgisindeki temel güvenlik sorununu açık biçimde gösteriyor.

Doğal olması, bir bitkinin güvenli olduğu anlamına gelmiyor.

Yanlış türün toplanması, miktarın bilinmemesi, zehirli bileşenler veya kullanılan ilaçlarla etkileşim ciddi sonuçlara yol açabilir.

Yörük halk hekimliğinin asıl mirası reçetelerden daha büyük

Yörüklerin sağlık tarihine yalnızca “hangi bitki hangi hastalıkta kullanıldı?” sorusuyla bakmak yetersiz kalıyor.

Asıl görülen şey, hareket hâlindeki bir toplumun coğrafya ve sağlık arasında kurduğu ilişki.

Yaylada hangi bitkinin nerede yetiştiğini bilmek, sürünün hastalığını tanımak, doğum sırasında deneyimli kadınlardan yararlanmak, yaralanmayı yönetmek, gıdayı korumak ve bu bilgiyi sonraki kuşağa aktarmak aynı yaşam sisteminin parçalarıydı.

İç Toroslar’da 124 bitki ve üç hayvan türünden 256 geleneksel kullanımın kayda geçirilmesi, Mersin’de ise 93 tıbbi bitki türü ve 189 kullanım kaydının belgelenmesi bu kültürel belleğin ne kadar geniş olduğunu gösteriyor.

Ancak bu veriler yalnızca Yörüklere ait değil; Toros coğrafyasının farklı topluluklarını da kapsıyor.

Yörüklere özgü halk hekimliğinin anlaşılması için Sarıkeçili gibi belirli topluluklar üzerinde yapılan saha çalışmalarının ayrıca değerlendirilmesi gerekiyor.

Bugün bu miras iki nedenle değer taşıyor.

Birincisi, Türk tıp tarihi ve somut olmayan kültürel mirasın belgelenmesi.

İkincisi, geçmişte kullanılan bitki ve yöntemlerin modern bilim tarafından bağımsız olarak incelenebileceği araştırma soruları oluşturması.

Yörüklerin sağlık mirasını korumanın yolu eski uygulamaları sorgulamadan yeniden kullanmak değil; onları doğru topluluğa, doğru coğrafyaya ve doğru tarihsel döneme yerleştirerek belgelemek ve tıbbi iddialarını modern bilimsel yöntemlerle ayrı ayrı sınamak.

KAYNAKLAR

• Journal of Ethnopharmacology – Traditional Medicine in Turkey IV. Folk Medicine in the Mediterranean Subdivision

• Journal of Ethnopharmacology – Traditional Medicine in Turkey V. Folk Medicine in the Inner Taurus Mountains

• Frontiers in Pharmacology – An Ethnobotanical Study of Medicinal Plants in Mersin

• Türkiye Klinikleri Tıp Etiği, Hukuku ve Tarihi – Mersin Sarıkeçili Yörükleri’nde Halk Hekimliği Uygulamalarında Kadının Yeri

• International Journal of Language Academy – Manisa’da Şifa Kültürünün İzleri: Selim Altan’ın Manisa Tıp Folkloru Adlı Çalışmasının Folklorik Açıdan İncelenmesi

• Ondokuz Mayıs Üniversitesi – Anadolu’da Yaşayan Halk Hekimliği Uygulamalarının Eski ve Orta Türkçe Tıp Metinlerindeki Temelleri

ABD Gıda ve İlaç Dairesi, camizestrant etken maddesini içeren Etcamah adlı ağızdan alınan ilaca, belirli ileri evre meme kanseri hastalarında hızlandırılmış onay verdi. Onay, tüm meme kanseri hastalarını değil; hormon reseptörü pozitif, HER2 negatif, lokal ileri veya metastatik hastalığı bulunan ve tedavi sırasında ESR1 mutasyonu saptanan yetişkinleri kapsıyor.

Etcamah tek başına kullanılmak üzere onaylanmadı. Tedavinin abemaciclib, palbociclib veya ribociclib gibi bir CDK4/6 inhibitörüyle birlikte uygulanması öngörülüyor.

FDA kararını dikkat çekici kılan noktalardan biri ise tedavinin değiştirilmesi için görüntüleme yöntemlerinde hastalığın ilerlediğinin görülmesinin beklenmemesi. ESR1 adı verilen direnç mutasyonu, dolaşımdaki tümör DNA’sının incelendiği kan testiyle saptanabiliyor.

ESR1 MUTASYONU NEDİR?

ESR1, östrojen reseptörünün çalışmasını yöneten genlerden biridir. Hormon reseptörü pozitif meme kanserinde tümör hücrelerinin büyümesi büyük ölçüde östrojen sinyallerinden yararlanabilir.

Aromataz inhibitörü adı verilen hormon baskılayıcı ilaçlarla tedavi sırasında bazı tümörlerde ESR1 mutasyonları gelişebilir. Bu değişiklikler, kanser hücrelerinin mevcut hormon tedavisine karşı direnç kazanmasının moleküler işaretlerinden biri olabilir.

Yeni yaklaşımın temelinde de bu direnç işaretini hastalık görüntüleme yöntemlerinde belirgin biçimde ilerlemeden önce yakalamak bulunuyor.

KANDAKİ TÜMÖR DNA’SI TEDAVİ KARARINDA KULLANILIYOR

Tümör hücrelerinden kana çok küçük DNA parçaları geçebilir. Dolaşımdaki tümör DNA’sı olarak adlandırılan bu materyalin incelenmesi, kanserin moleküler özellikleri hakkında bilgi sağlayabilir.

FDA, Etcamah tedavisine uygun hastaların belirlenebilmesi için ESR1 mutasyonunu saptayan eşlikçi tanı testine de onay verdi.

Bu nedenle yeni onay yalnızca yeni bir ilacın kullanıma girmesi açısından değil, tedavi direncinin kan testiyle izlenerek tedavinin daha erken değiştirilmesi yaklaşımı açısından da dikkat çekiyor.

SERENA-6 ÇALIŞMASINDA NE BULUNDU?

Hızlandırılmış onayın temelini SERENA-6 adlı Faz III klinik araştırması oluşturdu. Çalışmaya hormon reseptörü pozitif, HER2 negatif ileri meme kanseri bulunan ve ilk basamakta aromataz inhibitörü ile CDK4/6 inhibitörü tedavisi alan 315 yetişkin dahil edildi.

Hastalarda ESR1 mutasyonu kan dolaşımındaki tümör DNA’sı üzerinden takip edildi. Mutasyon saptandığında ancak görüntüleme değerlendirmesine göre hastalık henüz ilerlememişken hastalar iki tedavi grubuna ayrıldı.

Bir grupta aromataz inhibitörü bırakılarak camizestranta geçildi ve mevcut CDK4/6 inhibitörüne devam edildi. Diğer grupta ise aromataz inhibitörü ile CDK4/6 inhibitörü tedavisi sürdürüldü.

HASTALIĞIN İLERLEMESİNE KADAR GEÇEN SÜRE UZADI

Araştırmada camizestrant grubunda medyan progresyonsuz sağkalım 16 ay olarak hesaplandı. Mevcut aromataz inhibitörü tedavisine devam eden grupta ise bu süre 9,2 ay oldu.

İstatistiksel analizde hastalığın ilerlemesi veya ölüm riskinde yüzde 56 oranında göreceli azalma bildirildi.

Burada önemli bir ayrıntı bulunuyor: Bu sonuç, camizestrantın yaşam süresini yüzde 56 uzattığı anlamına gelmiyor. Ölçülen sonuç, çalışmanın takip dönemi içinde hastalığın ilerlemesi veya ölümden oluşan birleşik sonlanım noktasının göreceli riskindeki azalmayı ifade ediyor.

GENEL SAĞKALIM İÇİN HENÜZ KESİN SONUÇ YOK

Çalışmanın progresyonsuz sağkalım sonuçları olumlu olmakla birlikte genel sağkalım verileri analiz sırasında henüz olgunlaşmamıştı.

Bu nedenle Etcamah’ın hastaların toplam yaşam süresini ne ölçüde etkilediği konusunda kesin bir sonuç çıkarmak için daha uzun süreli takip gerekiyor.

FDA’nın verdiği onayın “hızlandırılmış onay” olması da bu noktada önem taşıyor. Kurum, klinik yararın doğrulanması ve daha ayrıntılı biçimde ortaya konması amacıyla doğrulayıcı çalışmaların sürdürülmesini istiyor.

FDA AÇISINDAN NEDEN FARKLI BİR KARAR?

FDA, bu kararı kanser tedavisinde direnç mutasyonunun dolaşımdaki tümör DNA’sında saptanmasına dayanarak, görüntüleme yöntemlerinde hastalık ilerlemesi görülmeden tedavinin değiştirilmesine yönelik ilk onay olarak tanımladı.

Başka bir ifadeyle tedavi değişikliğinin zamanlamasında yalnızca tümörün görüntülerde büyümesi değil, kanserin moleküler yapısında ortaya çıkan direnç işareti de belirleyici hale geliyor.

Bu yaklaşım, gelecekte kanser tedavisinin nasıl izleneceği konusunda da araştırılması gereken yeni bir alan açıyor.

ETCAMAH NASIL ETKİ GÖSTERİYOR?

Camizestrant, seçici östrojen reseptörü parçalayıcı olarak tanımlanan ilaç grubunda yer alıyor. Östrojen reseptörünü hedefleyerek hormon sinyalinin kanser hücrelerini besleyen etkisini engellemeyi amaçlıyor.

İlaç ağızdan tablet şeklinde kullanılıyor. FDA tarafından belirtilen önerilen camizestrant dozu günde bir kez 75 miligram ve tedavi bir CDK4/6 inhibitörüyle birlikte uygulanıyor.

YAN ETKİLER VE UYARILAR NELER?

Yeni bir kanser ilacının onaylanması, ilacın risksiz olduğu anlamına gelmiyor. Camizestrantın reçete bilgilerinde belirli ilaçlarla birlikte kullanıldığında kalbin elektriksel ritmini etkileyebilecek QTc uzaması ve buna bağlı ritim bozukluğu riski için kutulu uyarı bulunuyor.

Kalp hızının normalden yavaşlaması anlamına gelen bradikardi ve anne karnındaki bebeğe zarar verme olasılığı da uyarılar arasında bulunuyor.

Bu nedenle tedavinin başlanması, sürdürülmesi ve diğer ilaçlarla birlikte kullanılması onkoloji ekibi tarafından hastanın klinik durumuna göre değerlendirilmelidir.

HER MEME KANSERİ HASTASI BU İLACI KULLANABİLİR Mİ?

Hayır. FDA onayı belirli moleküler ve klinik özelliklere sahip hasta grubuyla sınırlı.

Hasta hormon reseptörü pozitif ve HER2 negatif lokal ileri veya metastatik meme kanserine sahip olmalı; aromataz inhibitörü ve CDK4/6 inhibitörü tedavisi sırasında ESR1 mutasyonu yetkilendirilmiş bir testle saptanmış olmalı.

Dolayısıyla yalnızca “meme kanseri tanısı” Etcamah kullanımı için yeterli bir ölçüt değil. Hastalığın evresi, reseptör özellikleri, mevcut tedavisi ve moleküler test sonucu birlikte değerlendiriliyor.

HIZLANDIRILMIŞ ONAY NE ANLAMA GELİYOR?

Hızlandırılmış onay, ciddi hastalıklarda umut verici klinik veriler bulunan tedavilere daha erken erişim sağlanmasına yönelik düzenleyici bir mekanizma.

Ancak bu statü klinik yararın bütün yönleriyle kesinleştiği anlamına gelmiyor. Etcamah için devam eden onayın gelecekte yapılacak doğrulayıcı araştırmalarda klinik yararın doğrulanmasına bağlı olabileceği belirtiliyor.

Bu nedenle SERENA-6 araştırmasının uzun dönem sonuçları, özellikle genel sağkalım verileri, tedavinin gerçek klinik değerini değerlendirmede yakından izlenecek.

KAYNAKLAR

ABD Gıda ve İlaç Dairesi, 4 Eylül 2026 tarihli camizestrant hızlandırılmış onay duyurusu.

ABD Gıda ve İlaç Dairesi, Etcamah ve eşlikçi tanı testi hakkındaki düzenleyici değerlendirme.

SERENA-6 Faz III klinik araştırması.

AstraZeneca, 4 Eylül 2026 tarihli Etcamah düzenleyici onay ve SERENA-6 sonuç açıklaması.

The New England Journal of Medicine, SERENA-6 Faz III araştırma sonuçları.

Omuzdaki rotator cuff yırtıkları, Aşil tendonu sorunları ve tenisçi dirseği gibi tendon hastalıkları haftalar değil, çoğu zaman aylar süren bir iyileşme dönemine yol açabiliyor. Michigan Medicine araştırmacılarının 4 Eylül 2026’da yayımlanan değerlendirmesi, tendonların neden kas ve kemik kadar etkili onarılamadığını anlamaya yönelik iki araştırma hattını öne çıkardı: laboratuvarda geliştirilen mikrotendonlar ve tendonun kemiğe bağlandığı bölgedeki düşük oksijen ortamını inceleyen deneysel çalışma.
Hakemli araştırma, Development dergisinde 22 Haziran 2026’da çevrim içi yayımlandı. Çalışmada farelerin Aşil tendonunun topuk kemiğine bağlandığı bölge ile tendon hücreleri incelendi.
Araştırmacılar özellikle HIF-1α adı verilen proteinin rolüne odaklandı. Bu protein, hücrelerin düşük oksijen koşullarına verdiği biyolojik yanıtın düzenlenmesinde görev yapıyor.
Tendonlar eski gücüne dönmekte zorlanabiliyor
Tendonlar, kasların oluşturduğu kuvveti kemiğe aktaran yoğun kollajen yapılardan oluşuyor. Kanlanmalarının birçok başka dokuya göre daha sınırlı olması, yaralanma sonrası onarım sürecini zorlaştıran faktörlerden biri kabul ediliyor.
Tendonun iyileşmesi yalnızca yeni kollajen üretilmesine bağlı değil. Kollajen liflerinin doğru yönde düzenlenmesi ve dokunun yeniden mekanik yüke dayanabilecek bir yapı kazanması gerekiyor.
Bu nedenle tendon dokusu iyileşmiş görünse bile eski yapısını ve gücünü tamamen geri kazanamayabiliyor. Kronik tendon sorunlarında hücrelerin uzun süre stres altında kalması ve daha düzensiz, skar benzeri bir doku oluşturması da iyileşme kalitesini etkileyebiliyor.
Sorunun geniş bir nüfusu ilgilendirdiğini gösteren örneklerden biri rotator cuff yırtıkları. Michigan Medicine’in aktardığı verilere göre 60 yaş üzerindeki yetişkinlerin yaklaşık yüzde 30’unda rotator cuff yırtığı bulunuyor.
Aşil tendonunun kemiğe bağlandığı bölge incelendi
Development’ta yayımlanan araştırma doğrudan yetişkin tendon yaralarının tedavisini test etmedi. Bilim insanları, tendonun kemiğe bağlandığı “entezis” adı verilen özel bölgenin doğum sonrası gelişimini anlamaya çalıştı.
Farelerde yapılan incelemelerde hem tendonun hem de tendon-kemik birleşim bölgesinin gelişimin erken dönemlerinde düşük oksijen koşullarına maruz kaldığı görüldü.
Doğumdan sonra tendon dokusundaki düşük oksijen durumu hızla azalırken, tendonun kemiğe bağlandığı bölgenin en azından doğum sonrası beşinci güne kadar düşük oksijenli ortamını koruduğu belirlendi.
Araştırmacılar, bu ortamın tendon-kemik bağlantısının normal gelişiminde görev alan biyolojik süreçlerden biri olabileceğini değerlendirdi.
HIF-1α devre dışı bırakıldığında yapı bozuldu
Araştırmanın ikinci aşamasında tendon ve tendon-kemik bağlantısındaki belirli hücrelerde HIF-1α üretimi genetik yöntemlerle engellendi.
Bu farelerde tendon-kemik bağlantısının biçiminin bozulduğu, topuk kemiğinin yapısında değişiklikler oluştuğu ve mineralizasyonun azaldığı görüldü.
Kollajen liflerinin organizasyonu da normal gruptan farklıydı. Tendon-kemik birleşim bölgesinde daha fazla hücre ölümü saptandı.
Hayvanların kavrama gücü ölçümlerinde de belirgin kayıplar görüldü. Bulgular, HIF-1α sinyalinin tendon-kemik bağlantısının normal gelişimi ve yapısal bütünlüğüyle ilişkili olduğunu gösterdi.
Laboratuvar ortamında incelenen tendon fibroblastlarında ise HIF-1α eksikliğinin hücrelerin düşük oksijene verdiği genetik yanıtı zayıflattığı, metabolik süreçleri değiştirdiği ve hücre dışı matriks üretimini bozduğu belirlendi.
Hücre dışı matriks, tendonun dayanıklılığına katkı sağlayan kollajen gibi yapısal bileşenlerin oluşturduğu destek ağı olarak tanımlanıyor.
Bulgular yetişkin tendon yarasının tedavisi anlamına gelmiyor
Çalışmanın önemli bir sınırı, deneylerin ağırlıklı olarak gelişmekte olan farelerin Aşil tendon-kemik birleşim bölgesinde yapılmış olması.
Araştırma, yetişkin bir insanda meydana gelen Aşil tendonu kopmasının veya rotator cuff yırtığının HIF-1α üzerinden tedavi edilebileceğini göstermiyor.
Düşük oksijen ortamının tendon hastalıklarında her zaman zararlı ya da her zaman yararlı olduğu sonucu da bu çalışmadan çıkarılamaz.
Araştırmanın gösterdiği temel nokta, gelişim sırasında kontrollü düşük oksijen ortamının ve buna verilen HIF-1α yanıtının tendon-kemik birleşim bölgesinin normal yapısının oluşmasında rol oynaması.
Bu mekanizmanın yetişkin tendon onarımında nasıl değiştiğinin ayrıca araştırılması gerekiyor.
İnsan saç teli kalınlığında mikrotendonlar
Michigan Medicine ekibinin tendon araştırmalarındaki diğer hattını “mikrotendon” adı verilen minyatür doku modelleri oluşturuyor.
Araştırmacılar, tendon hücrelerini laboratuvar ortamında üç boyutlu küçük dokular halinde düzenleyerek tendon biyolojisini kontrollü koşullarda inceleyebiliyor.
Bu yapıların yaklaşık bir insan saç teli kalınlığında olduğu ve tek bir donörden yüzlerce, hatta binlerce mikrotendon üretilebildiği belirtiliyor.
Mikrotendonlar farklı ilaçlara ve mekanik kuvvetlere maruz bırakılabiliyor. Araştırmacılar daha sonra dokunun işlevindeki değişiklikleri ölçebiliyor.
Bu sistem gerçek insan tendonunun bütün biyolojik ve mekanik özelliklerini yeniden oluşturmuyor. Buna karşılık çok sayıda deneyin benzer koşullarda yapılabilmesine ve tendon hücrelerinin belirli uyaranlara verdiği yanıtların karşılaştırılmasına olanak sağlıyor.
Amaç tedavi adaylarını laboratuvarda daha iyi incelemek
Tendon hastalıklarının araştırılmasındaki sorunlardan biri, hayvan modellerinde elde edilen sonuçların insan tendonunda her zaman aynı biçimde ortaya çıkmaması.
Mikrotendon yaklaşımı, bu araştırma boşluğunun bir bölümünü laboratuvar ortamında azaltmayı amaçlıyor.
Gelecekte farklı ilaçların, biyolojik moleküllerin ve mekanik yüklenme biçimlerinin tendon dokusu üzerindeki etkileri çok sayıda mikrotendon üzerinde karşılaştırılabilir.
Ancak platform şu aşamada deneysel bir araştırma aracı. Rotator cuff yırtığı, Aşil tendinopatisi veya başka bir tendon hastalığı için onaylanmış yeni bir tedavi ortaya çıkmış değil.
Tendon araştırmalarında iki farklı ölçek birleşiyor
Michigan Medicine’de yürütülen çalışmalar tendon sorunlarını iki farklı düzeyden ele alıyor.
Mikrotendon sistemi, hücrelerin ve minyatür tendon dokularının mekanik kuvvetlere veya deneysel maddelere nasıl yanıt verdiğinin laboratuvarda incelenmesine olanak sağlıyor.
HIF-1α çalışması ise tendonun kemiğe bağlandığı bölgenin gelişiminde hücrelerin düşük oksijen ortamına nasıl uyum sağladığını ortaya koyuyor.
Bu araştırma hatları, tendonların sınırlı onarım kapasitesinin tek bir nedene bağlanamayacağını; kanlanma, oksijen düzeyi, hücresel stres, kollajen organizasyonu ve mekanik yüklenme gibi birbiriyle bağlantılı süreçlerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.
Araştırmalar henüz hastalara yeni bir tedavi sunmuyor. Bilimsel hedef, tendon dokusunun neden çoğu zaman eski yapısına ve gücüne tam olarak dönemediğini daha ayrıntılı biçimde çözerek gelecekte geliştirilecek tedavilerin hangi biyolojik süreçleri hedeflemesi gerektiğini belirlemek.
KAYNAKLAR
• Michigan Medicine – Why Tendons Heal So Poorly and How Researchers Hope to Fix Them, 4 Eylül 2026
• Development – The Developing Tendon and Enthesis Are Hypoxic and Rely on Hypoxia-Inducible Factor 1α During Postnatal Development, 22 Haziran 2026

30 yaşındaki Sancak, hastanede devam eden tedavi sürecinde yaşamını yitirdi. Sancak’ın vefatı ailesi, yakınları ve sevenlerini üzüntüye boğdu.

BİLGİLENDİRME | Diyabetik ayak nedir?

Diyabetik ayak, özellikle dolaşım bozukluğu ve sinir hasarına bağlı olarak oluşan yaraların iyileşmemesi ve enfeksiyon gelişmesiyle ciddi sonuçlara yol açabilen bir sağlık sorunudur.

İleri vakalarda enfeksiyonun yayılmasını önlemek ve hastanın yaşamını tehdit edebilecek komplikasyonların önüne geçmeamacıyla hekimler amputasyon seçeneğini gündeme getirebilir. Amputasyonun tıbben gerekli görüldüğü durumlarda müdahalenin kabul edilmemesi veya geciktirilmesi; enfeksiyonun ilerlemesi, dokulardaki hasarın artması ve sistemik enfeksiyon (sepsis) gibi ciddi komplikasyonların ortaya çıkması riskini artırabilir.

Böbrekler kandaki atık maddeleri süzer, vücudun sıvı ve mineral dengesinin korunmasına yardım eder ve idrar oluşumunu sağlar. Vücutta su azaldığında böbrekler mevcut sıvıyı korumaya çalışır; bunun sonucunda idrar miktarı azalabilir ve idrar daha yoğun hale gelebilir.

SUSUZ KALINCA BÖBREKLERE NE OLUR?

Dehidrasyon, yani vücudun aldığı sıvıdan daha fazlasını kaybetmesi, dolaşımdaki kan hacmini etkileyebilir. Özellikle belirgin sıvı kaybında böbreklere ulaşan kan miktarı azalabilir.

Böbrekler buna su kaybını azaltmaya çalışarak yanıt verir. İdrarın daha koyu renkte ve daha yoğun hale gelmesinin nedenlerinden biri budur.

Hafif ve kısa süreli susuzluk sağlıklı bir kişide çoğu zaman sıvının yerine konmasıyla düzelebilir. Ancak şiddetli veya uzun süren sıvı kaybı böbreklerin kanı yeterince süzmesini güçleştirebilir.

ŞİDDETLİ SUSUZLUK BÖBREK HASARINA YOL AÇABİLİR Mİ?

Evet. Özellikle ciddi sıvı kaybında böbreklere giden kan akımının belirgin biçimde azalması akut böbrek hasarına zemin hazırlayabilir.

Akut böbrek hasarı, böbreklerin süzme kapasitesinin saatler veya günler içinde aniden azalması anlamına gelir. Şiddetli ishal ve kusma, yüksek ateş, aşırı terleme veya sıcak havada uzun süre yoğun fiziksel aktivite sıvı kaybını artırabilir.

Yaşlılar, kronik hastalığı bulunanlar ve bazı ilaçları kullanan kişiler sıvı kaybının etkilerine karşı daha hassas olabilir.

Özellikle sıvı kaybının bulunduğu dönemlerde bazı ağrı kesicilerin bilinçsiz kullanılması böbrek açısından ek risk oluşturabilir. Düzenli ilaç kullanan kişilerin sıvı kaybı yaşadıklarında ilaçlarını kendi kendilerine kesmek veya değiştirmek yerine hekimlerine danışmaları gerekir.

AZ SU İÇMEK BÖBREK TAŞINA NEDEN OLUR MU?

Yetersiz sıvı tüketimi böbrek taşı oluşumunu kolaylaştırabilen faktörlerden biridir.

İdrar azaldığında kalsiyum, oksalat ve ürik asit gibi taş oluşumuyla ilişkili maddelerin idrardaki yoğunluğu artabilir. Bu maddelerin kristalleşmesi ve zamanla birleşmesi böbrek taşı oluşumuna zemin hazırlayabilir.

Bu nedenle daha önce böbrek taşı geçiren kişilerde yeterli sıvı tüketimi korunmanın temel basamakları arasında yer alır. Ancak gereken sıvı miktarı kişinin taş türüne, sağlık durumuna, beslenmesine, fiziksel aktivitesine ve yaşadığı iklime göre değişebilir.

SUSUZLUK İDRAR YOLU ENFEKSİYONU RİSKİNİ ARTIRIR MI?

Susuzluk tek başına idrar yolu enfeksiyonunun doğrudan nedeni değildir. Enfeksiyon çoğunlukla bakterilerin idrar yollarında çoğalması sonucu gelişir.

Bununla birlikte yeterli sıvı alınmadığında idrar üretimi ve idrara çıkma sıklığı azalabilir. Yeterli sıvı tüketimi idrar akışını desteklediği için üriner sistem sağlığının korunmasına katkıda bulunur.

İdrar yaparken yanma, sık idrara çıkma, kötü kokulu veya bulanık idrar, ateş ya da bel ve yan ağrısı gibi belirtiler varsa yalnızca daha fazla su içerek sorunun geçmesini beklemek doğru değildir. Özellikle ateş ve yan ağrısı enfeksiyonun böbreklere ilerlemesi açısından tıbbi değerlendirme gerektirebilir.

VÜCUT SUSUZ KALDIĞINI NASIL ANLATIR?

Susama en bilinen işarettir ancak tek belirti değildir. Ağız kuruluğu, normalden daha az idrara çıkma, koyu sarı idrar, baş ağrısı, yorgunluk ve baş dönmesi de sıvı eksikliğiyle birlikte görülebilir.

İleri derecede sıvı kaybında belirgin halsizlik, sersemlik, bilinç değişikliği, hızlı kalp atımı ve çok az idrar çıkarma gibi daha ciddi belirtiler ortaya çıkabilir. Bu durumlarda tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir.

HERKES GÜNDE AYNI MİKTARDA SU MU İÇMELİ?

Hayır. Sağlıklı sıvı tüketimi için herkese uygulanabilecek tek bir litre hedefi vermek doğru değildir.

İhtiyaç; yaşa, vücut yapısına, beslenmeye, hava sıcaklığına, fiziksel aktiviteye, gebelik ve emzirme durumuna, kullanılan ilaçlara ve mevcut hastalıklara göre değişir. Sıcak havalarda veya yoğun egzersizde terlemeyle kaybedilen sıvı arttığı için gereksinim de yükselebilir.

Üstelik alınan sıvının tamamı yalnızca içilen sudan gelmez. Sebze, meyve, çorba ve diğer yiyecek ve içecekler de günlük sıvı alımına katkıda bulunur.

DAHA FAZLA SU HER ZAMAN DAHA İYİ Mİ?

Hayır. “Ne kadar çok su, o kadar sağlıklı böbrek” yaklaşımı doğru değildir.

Özellikle ileri böbrek yetmezliği, diyaliz gereksinimi veya kalp yetmezliği gibi bazı durumlarda sıvının sınırlandırılması gerekebilir. Bu kişilerin internette önerilen genel su miktarlarını uygulamak yerine kendileri için belirlenen sıvı planına uymaları gerekir.

Gereğinden çok ve çok kısa sürede su tüketmek de vücudun sodyum dengesini bozabilir. Bu nedenle amaç zorla litrelerce su tüketmek değil, kişinin gereksinimine uygun sıvı dengesini korumaktır.

BÖBREKLERİ SUSUZLUKTAN KORUMAK İÇİN NELER YAPILABİLİR?

Suyu gün içine yayarak tüketmek pratik bir yöntemdir. Özellikle sıcak günlerde, spor sırasında, uzun süre dışarıda kalındığında veya terlemenin arttığı durumlarda sıvı kaybı hesaba katılmalıdır.

Su şişesini görünür ve kolay ulaşılabilir bir yerde tutmak, öğünlerle birlikte su içmek ve sıvı açısından zengin sebze ve meyveleri beslenmeye eklemek günlük sıvı alımını destekleyebilir.

İdrar renginin sürekli koyulaşması veya idrar miktarının belirgin biçimde azalması da sıvı durumunu yeniden değerlendirmek için bir işaret olabilir. Bununla birlikte idrar renginin ilaçlar, vitaminler ve bazı gıdalardan da etkilenebileceği akılda tutulmalıdır.

NE ZAMAN DOKTORA BAŞVURULMALI?

Sıvı alamayacak kadar yoğun kusma veya ishal, çok az idrar yapma, belirgin baş dönmesi, bayılma, bilinç değişikliği ya da ciddi halsizlik varsa tıbbi yardım gerekebilir.

Şiddetli yan veya bel ağrısı, idrarda kan, ateş ve titreme de böbrek taşı veya böbreğe ulaşmış bir enfeksiyon gibi başka sorunların belirtisi olabilir.

Böbrek sağlığını korumada temel hedef “mümkün olduğunca fazla su içmek” değildir. Asıl hedef, kişinin sağlık durumuna ve günlük sıvı kaybına uygun biçimde yeterli hidrasyonu sürdürmektir.

KAYNAKLAR

Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü — Böbrek taşları; beslenme ve sıvı tüketimi hasta bilgilendirme materyalleri.

Ulusal Böbrek Vakfı — Sağlıklı hidrasyon, dehidrasyon ve böbrek fonksiyonları hasta bilgilendirme materyalleri.

Courbebaisse M, Travers S, Bouderlique E ve arkadaşları. Yetişkin böbrek taşı hastalarında hidrasyon ve güncel öneriler. Nutrients, 2023; 15:4885. DOI: 10.3390/nu15234885

Drożdżal S, Lechowicz K, Szostak B ve arkadaşları. Steroid olmayan antiinflamatuvar ilaçlarla ilişkili böbrek hasarına ilişkin literatür değerlendirmesi. Pharmacology Research and Perspectives, 2021; 9:e00817. DOI: 10.1002/prp2.817

Hamid MKI, Lima AK, Hasneen S ve arkadaşları. Kronik böbrek hastalığı ile idrar yolu enfeksiyonları arasındaki ilişkiye ilişkin kapsamlı değerlendirme. Therapeutic Advances in Infectious Disease, 2026; 13:20499361261441056. DOI: 10.1177/20499361261441056

Yaklaşık 3 bin 600 yıl önce bir Mısırlı kâtip, bugün tıp tarihinin en önemli belgelerinden biri kabul edilen bir metni papirüse aktarıyordu.
Metinde baş yaralanmaları, kırıklar, çıkıklar, omurga travmaları, hastanın nasıl muayene edileceği ve tedavinin mümkün olup olmadığı anlatılıyordu.
Başka Mısır papirüslerinde ise göz hastalıklarından sindirim sistemi yakınmalarına, cilt sorunlarından kadın sağlığına kadar çok sayıda sağlık problemi için reçeteler ve tedavi uygulamaları bulunuyordu.
Bu metinlerin bazıları günümüze ulaştı.
Ancak onları okumak ve yeniden bir araya getirmek kolay değil.
Papirüsler parçalanabiliyor, yazılar solabiliyor, aynı işaret farklı kâtiplerin elinde farklı biçimlere dönüşebiliyor. Üstelik Antik Mısır’da günlük ve idari metinlerde yaygın biçimde kullanılan hiyeratik yazı, taş anıtlardan tanıdığımız düzenli hiyerogliflerden çok daha akıcı bir el yazısı karakteri taşıyor.
Son yıllarda bu sorunların çözümüne yardımcı olabilecek yeni bir araç öne çıkıyor:
Yapay zekâ ve makine öğrenmesi.
Yapay zekâ Antik Mısır papirüslerinde ne yapıyor?
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.
Bugün yapay zekâ, Antik Mısır metinlerini eksiksiz biçimde okuyup tarihçilerin önüne hazır çeviri koyan bir sistem değil.
Makine öğrenmesinin en güçlü kullanım alanlarından biri, çok sayıdaki papirüs parçasının görsel özelliklerini karşılaştırmak ve uzmanların incelemesi gereken olası eşleşmeleri belirlemek.
Bunun dikkat çekici örneklerinden biri Crossing Boundaries projesi.
Museo Egizio, Basel Üniversitesi ve Liège Üniversitesi ortaklığındaki proje, özellikle Torino’daki Deir el-Medina kökenli Ramessid dönemi hiyeratik papirüsleri üzerinde yürütüldü.
Bu koleksiyon yaklaşık MÖ 1350–1050 yılları arasındaki döneme ait çok sayıda papirüs parçasını içeriyor.
Araştırmacılar dijital görüntülerden;
papirüs lifleri,
renk,
parça biçimi,
metnin sayfadaki konumu,
el yazısının özellikleri
ve katalog bilgileri gibi unsurları karşılaştırarak hangi parçaların birbirine ait olabileceğini araştırdı.
Makine öğrenmesi de bu büyük veri içinde uzmanların dikkatini olası eşleşmelere yönlendirebilecek yardımcı araçlardan biri hâline geldi.
Dev bir yapbozu yeniden kurmak
Antik papirüslerin önemli bir bölümü günümüze bütün hâlde ulaşmadı.
Bazı metinler yüzlerce küçük parçaya ayrılmış durumda.
Geleneksel yöntemde uzmanların papirüs liflerini, kenarları, mürekkebi, yazı biçimini ve metnin anlamını tek tek karşılaştırması gerekiyor.
Bu süreç oldukça uzun sürebiliyor.
Dijital rekonstrüksiyon sistemleri ise parçaların ekranda taşınmasına, döndürülmesine ve farklı kombinasyonlarda karşılaştırılmasına olanak sağlıyor.
Makine öğrenmesi de çok sayıdaki parçayı tarayarak birbirine benzeyen adayları ön plana çıkarabiliyor.
Ancak son karar hâlâ insan uzmanlara ait.
Algoritma:
“Bu iki parça birbirine ait olabilir.”
diyebilir.
Bunun gerçekten doğru olup olmadığına papirüs uzmanı, filolog ve Mısırbilimci karar verir.
Peki bu teknoloji Ebers ve Edwin Smith Papirüslerinde kullanılıyor mu?
Bugünkü bilgilerle bu soruya verilecek yanıt:
Doğrudan böyle bir iddiada bulunmak doğru değil.
Crossing Boundaries projesi Ebers veya Edwin Smith Papirüsü üzerine kurulmuş bir çalışma değil.
Ayrıca 2026 itibarıyla yapay zekânın bu iki büyük tıp papirüsünü bütünüyle yeniden okuyup çevirdiğini gösteren doğrulanmış bir bilimsel çalışma bulunmuyor.
Ancak burada tıp tarihi açısından önemli bir potansiyel ortaya çıkıyor.
Antik papirüslerde geliştirilen:
dijital rekonstrüksiyon,
görüntü analizi,
el yazısı karşılaştırması,
parça eşleştirme
ve makine öğrenmesi yöntemlerinin gelecekte tıbbi içerikli papirüslerin yeni parçalarının tanımlanmasına veya mevcut metinlerin daha ayrıntılı incelenmesine katkı sağlaması mümkün.
Bu nedenle konu bugün için bir “yapay zekâ eski Mısır tıbbını çözdü” hikâyesi değil.
Daha doğru ifade şu:
Yapay zekâ, Antik Mısır metinlerinin nasıl araştırıldığını değiştiriyor; bu dönüşüm tıp papirüslerine de yeni araştırma imkânları sağlayabilir.
Edwin Smith Papirüsü: 48 klinik vaka
Tıp tarihinin en dikkat çekici Antik Mısır belgelerinden biri Edwin Smith Papirüsü.
Günümüze ulaşan nüsha yaklaşık MÖ 1600'e tarihleniyor ve daha eski bir tıbbi geleneği yansıttığı düşünülüyor.
Papirüste 48 klinik vaka yer alıyor.
Vakaların büyük bölümü travmatik yaralanmalarla ilgili.
Baş, yüz, boyun ve omurga yaralanmaları ayrıntılı biçimde ele alınıyor.
Metnin dikkat çekici tarafı yalnızca hastalık veya yaralanmaları sıralaması değil.
Vakalar belirli bir düzen içerisinde değerlendiriliyor.
Hastanın önce muayene edilmesi, bulguların gözlenmesi ve ardından hastalığın veya yaralanmanın nasıl seyredeceğine ilişkin bir sonuca ulaşılması amaçlanıyor.
Metinde vakalar kabaca:
“Tedavi edeceğim”,
“mücadele edeceğim”
ve
“tedavi etmeyeceğim”
şeklindeki prognostik yaklaşımlarla ele alınıyor.
Bu nedenle Edwin Smith Papirüsü, tıp tarihinin bilinen en eski sistematik cerrahi ve travma metinlerinden biri olarak kabul ediliyor.
3 bin 600 yıl önce klinik gözlem
Edwin Smith Papirüsü'nün bazı bölümleri bugün okunduğunda dikkat çekici ölçüde gözleme dayalı görünüyor.
Hekim yalnızca yaraya bakmıyor.
Hastanın hareketleri, konuşması, bilinç durumu ve yaralanmaya eşlik eden diğer belirtiler de değerlendiriliyor.
Özellikle kafa ve omurga travmalarıyla ortaya çıkan işlev kayıpları arasındaki ilişkiler, tıp tarihi açısından büyük önem taşıyor.
Modern nörolojinin bilgisi elbette henüz ortada yoktu.
Buna rağmen metnin bazı bölümleri, hastanın belirtilerini sistematik biçimde gözlemleme ve bu belirtilerden hastalığın seyri hakkında sonuç çıkarma çabasının çok eski dönemlere uzandığını gösteriyor.
Ebers Papirüsü: Antik dünyanın büyük tıp metinlerinden biri
Antik Mısır tıbbının diğer temel kaynaklarından biri Ebers Papirüsü.
Yaklaşık MÖ 1550'lere tarihlenen papirüs, Antik Mısır'dan günümüze ulaşan en kapsamlı tıp metinlerinden biri.
Metinde yüzlerce reçete, hastalık tarifi ve tedavi uygulaması bulunuyor.
Sindirim sistemi sorunları,
göz hastalıkları,
cilt hastalıkları,
ağrı,
çeşitli iç hastalıkları
ve farklı sağlık sorunları metinde ele alınıyor.
Ancak Ebers Papirüsü'nü modern bir tıp kitabı gibi değerlendirmek yanıltıcı olur.
Antik Mısır sağlık anlayışında gözleme dayalı uygulamalar, bitkisel ve mineral içerikli tedaviler ile dinsel ve büyüsel yaklaşımlar yan yana bulunabiliyordu.
Bugün birbirinden kesin çizgilerle ayırdığımız tıp, din ve büyü, o dönemin insanı için her zaman ayrı dünyalar değildi.
Bu durum papirüsleri yalnızca hastalık tarihi açısından değil, insanlığın hastalık karşısındaki düşünce biçiminin tarihi açısından da değerli kılıyor.
Yapay zekâ eski reçetelerin anlamını çözebilir mi?
Bir algoritmanın papirüs üzerindeki bir şekli tanıması ile bir tıp metninin gerçek anlamını çözmesi aynı şey değil.
Eski Mısır dilinde kullanılan bazı bitki, organ ve hastalık adlarının modern karşılıkları bugün bile tartışmalı olabiliyor.
Örneğin:
Eski metindeki bitki hangi modern türe karşılık geliyor?
Tarif edilen hastalık bugün hangi hastalık olarak adlandırılırdı?
Bir ölçü biriminin günümüzdeki karşılığı nedir?
Bir kelime gerçek anlamıyla mı, mecazi veya dinsel bir anlamla mı kullanılmıştır?
Bir kâtip metni kopyalarken hata yapmış olabilir mi?
Bunlar yalnızca görüntü tanıma algoritmalarıyla çözülebilecek sorular değil.
Mısırbilim,
filoloji,
tıp tarihi,
arkeoloji,
botanik
ve farmakoloji gibi farklı disiplinlerin birlikte çalışması gerekiyor.
Bu nedenle yapay zekânın en gerçekçi rolü, uzmanın yerine geçmekten çok uzmanın araştırma kapasitesini artırmak.
Silik ve zarar görmüş yazılar yeniden görünür hâle gelebilir mi?
Antik metin araştırmalarındaki dönüşüm yalnızca yapay zekâyla sınırlı değil.
Yüksek çözünürlüklü fotoğrafçılık, farklı dalga boylarında görüntüleme, multispektral teknikler ve dijital görüntü işleme yöntemleri, insan gözünün kolaylıkla seçemediği yazı izlerinin incelenmesine yardımcı olabiliyor.
Bu teknolojiler farklı antik el yazması koleksiyonlarında giderek daha fazla kullanılıyor.
Makine öğrenmesi ile gelişmiş görüntüleme yöntemlerinin birlikte kullanılması, gelecekte zarar görmüş veya okunması güç papirüslerin araştırılmasını daha da kolaylaştırabilir.
Ancak bu yöntemlerin her başarılı örneğini doğrudan Ebers veya Edwin Smith Papirüsü'ne uygulamak doğru olmaz.
Her papirüsün fiziksel durumu, mürekkebi, yazı biçimi ve korunma geçmişi farklı.
Müzelerde yeni bir tıp metni bulunabilir mi?
Bu, tıp tarihi açısından en heyecan verici ihtimallerden biri.
Antik Mısır'dan günümüze ulaşan tıbbi bilgi yalnızca Ebers ve Edwin Smith papirüslerinden ibaret değil.
Kahun, Hearst, Berlin ve başka papirüsler de sağlık, hastalık, gebelik ve tedavi uygulamaları hakkında bilgiler içeriyor.
Aynı zamanda dünyanın farklı müzelerinde çok sayıda küçük, parçalanmış veya kesin olarak tanımlanamamış papirüs parçası bulunuyor.
Makine öğrenmesi bu parçaların sistematik olarak karşılaştırılmasını kolaylaştırırsa, bugün birbirinden bağımsız olarak kataloglanan bazı parçaların aynı metnin bölümleri olduğu anlaşılabilir.
Bunun mutlaka yeni bir tıp metni ortaya çıkaracağı söylenemez.
Ancak teorik olarak, bugün müze depolarında bulunan ve henüz niteliği tam olarak anlaşılmamış bazı parçaların gelecekte tıbbi bir metne ait olduğunun belirlenmesi mümkün.
Bu durumda yeni keşif, Mısır çöllerindeki bir kazıdan değil, yıllardır bir müze koleksiyonunda bulunan küçücük bir papirüs parçasından gelebilir.
Yapay zekâ eski Mısırcayı tek başına çevirebilir mi?
Şimdilik hayır.
Popüler anlatılarda zaman zaman:
“Yapay zekâ hiyeroglifleri çözdü”
veya
“3 bin yıllık metni çevirdi”
gibi ifadeler kullanılabiliyor.
Gerçek süreç bundan çok daha karmaşık.
Bir sistem belirli bir işareti tanıyabilse bile;
işaretin cümledeki görevi,
kelimenin hangi anlamda kullanıldığı,
metnin tarihsel bağlamı,
eksik bölümün nasıl tamamlanacağı,
kâtibin hata yapıp yapmadığı
ve tıbbi bir terimin ne anlama geldiği
gibi sorular hâlâ uzman değerlendirmesi gerektiriyor.
Üstelik Edwin Smith ve Ebers gibi önemli tıp papirüslerinin büyük bölümü anıtlardaki resimsel hiyerogliflerle değil, daha akıcı ve el yazısı niteliğindeki hiyeratik yazıyla kaleme alınmış durumda.
Bu durum otomatik metin tanıma çalışmalarını daha da zorlaştırıyor.
İnsan ile yapay zekâ birlikte çalışacak
Antik metin araştırmalarında ortaya çıkan tablo, tarihçinin veya filoloğun yerini yapay zekânın alması değil.
Daha çok insan ile makinenin birlikte çalışması söz konusu.
Algoritmalar:
binlerce görüntüyü karşılaştırabilir,
benzer özellikteki parçaları gruplayabilir,
olası eşleşmeleri önerebilir,
tekrarlayan görsel örüntüleri belirleyebilir
ve araştırmacının incelemesi gereken materyali azaltabilir.
Ancak tarihsel anlamı belirleyen son yorum yine uzmanlara ait.
Bu ayrım özellikle tıp tarihi açısından kritik.
Çünkü binlerce yıllık bir reçeteyi günümüzdeki hastalık, ilaç veya tedavi kavramlarıyla doğrudan eşleştirmek ciddi bilimsel hatalara yol açabilir.
3 bin yıllık tıp metinleri neden hâlâ önemli?
Antik Mısır tıp papirüslerinin değeri, içlerindeki reçetelerin bugün kullanılıp kullanılamayacağından çok daha büyük.
Bu metinler insanların binlerce yıl önce hastalık karşısında nasıl düşündüğünü gösteriyor.
Hekim hastaya nasıl bakıyordu?
Bir yaralanmanın ağır olduğunu nasıl anlıyordu?
Hangi belirtilere önem veriyordu?
Bir hastalığın tedavi edilemeyeceğini nasıl değerlendiriyordu?
İnsan bedenini nasıl anlamlandırıyordu?
Gözlem ile inanç hangi noktada birbirinden ayrılıyor, hangi noktada birleşiyordu?
Edwin Smith ve Ebers papirüsleri bu sorulara binlerce yıl öncesinden cevaplar taşıyor.
Yapay zekâ ve yeni dijital yöntemlerin önemi de burada ortaya çıkıyor.
Teknoloji, bu metinlerin yerine yeni bir tarih yazmıyor.
Zaten elimizde bulunan tarihin daha ayrıntılı okunmasına yardımcı oluyor.
Bilimsel sonuç
Bugün için:
“Yapay zekâ Ebers ve Edwin Smith papirüslerini yeniden çevirdi ve tıp tarihini değiştirdi”
demek doğru değil.
Buna karşılık daha gerçek ve bilimsel açıdan daha ilginç bir dönüşüm yaşanıyor.
Makine öğrenmesi, dijital rekonstrüksiyon ve gelişmiş görüntüleme teknolojileri Antik Mısır papirüslerinin sınıflandırılma, karşılaştırılma ve yeniden birleştirilme biçimini değiştiriyor.
Bu yöntemler henüz ünlü tıp papirüslerini kendi başına yeniden okumuyor.
Ancak teknolojinin gelişmesi, gelecekte tıp tarihinin bilinen metinlerinin yeni ayrıntılarının ortaya çıkarılmasını ve bugün tanımlanamayan bazı papirüs parçalarının yeniden değerlendirilmesini mümkün kılabilir.
Tıp tarihinin en eski sayfalarının önemli bir bölümü binlerce yıl önce yazıldı.
Şimdi teknoloji, onları daha dikkatli okumamıza yardım ediyor.

Kaynaklar
Polis S, Gabler K, Greco C, Hertel E, Loprieno A, Müller M, Pietri R, Sojic N, Töpfer S, Unter S. Crossing Boundaries: Understanding Complex Scribal Practices in Ancient Egypt. Rivista del Museo Egizio. 2020;4.
Museo Egizio. Crossing Boundaries: Understanding Complex Scribal Practices in Ancient Egypt. Turin Papyrus Online Platform / Papyrus Collection.
Stiefel M, Shaner A, Schaefer SD. The Edwin Smith Papyrus: the birth of analytical thinking in medicine and otolaryngology. The Laryngoscope. 2006;116(2):182–188.
Minagar A, Ragheb J, Kelley RE. The Edwin Smith surgical papyrus: description and analysis of the earliest case of aphasia. Journal of Medical Biography. 2003;11(2):114–117.
Nunn JF. Ancient Egyptian Medicine. British Museum Press. London; 1996.
University of Leipzig Library. Papyrus Ebers. Papyrus and Ostraca Collection.
Stevens JM. Gynaecology from ancient Egypt: the Papyrus Kahun. Medical Journal of Australia. 1975;2:949–952.
Töpfer S. The Turin Papyrus Online Platform: An Introduction. Rivista del Museo Egizio. 2018;2.
Kanıt Notu
Yapay zekânın Ebers veya Edwin Smith papirüslerini bütünüyle yeniden çevirdiğini gösteren doğrulanmış bir bilimsel çalışma bulunmamaktadır. Haberde Antik Mısır papirüsleri üzerinde kullanılan doğrulanmış dijital ve makine öğrenmesi yöntemleri ile bu teknolojilerin tıp papirüsleri açısından taşıdığı gelecekteki araştırma potansiyeli birbirinden ayrılmıştır.

Sarılık, kandaki bilirubin miktarının artmasıyla ciltte, göz aklarında ve bazen ağız içindeki dokularda sarı renk değişikliği oluşmasıdır. Bilirubin, yaşlanan kırmızı kan hücrelerinin parçalanması sırasında doğal olarak ortaya çıkan sarı renkli bir maddedir.

Karaciğer normal koşullarda bilirubinin vücuttan uzaklaştırılmasına yardımcı olur. Bilirubinin fazla üretilmesi, karaciğerin onu gerektiği gibi işleyememesi veya safra akışının engellenmesi kandaki miktarın yükselmesine ve sarılığın ortaya çıkmasına yol açabilir.

Bu nedenle sarılık tek başına bir hastalık olarak değerlendirilmez. Özellikle yetişkinlerde karaciğer, safra yolları, pankreas veya kan hücreleriyle ilişkili farklı sağlık sorunlarının belirtisi olabilir.

Sarılık belirtileri nelerdir?

En karakteristik bulgu ciltte ve gözlerin beyaz bölümünde görülen sararmadır. Sarılığa neden olan hastalığa göre başka yakınmalar da tabloya eklenebilir.

Sarılıkla birlikte görülebilen belirtiler arasında koyu renkli idrar, normalden daha açık veya kil renginde dışkı, kaşıntı, yorgunluk, iştahsızlık, bulantı, kusma ve karın ağrısı bulunabilir.

Bazı kişilerde ateş veya istemsiz kilo kaybı da görülebilir. Belirtilerin türü ve şiddeti, bilirubin artışının altında yatan nedene göre değişir.

Koyu ten renginde sarılık nasıl fark edilir?

Ciltteki sarı renk değişikliği koyu tenlerde daha zor fark edilebilir. Böyle durumlarda gözlerin beyaz bölümü, ağız içi ve dil altındaki renk değişiklikleri daha belirgin ipuçları sağlayabilir.

Yalnızca cildin sarı veya turuncuya dönmesi ise her zaman sarılık anlamına gelmez. Örneğin beta karoten bakımından zengin besinlerin çok fazla tüketilmesi cildin rengini değiştirebilirken göz akları genellikle sararmaz.

Sarılık neden olur?

Sarılığın nedenleri bilirubinin vücutta hangi aşamada biriktiğine göre genel olarak üç grupta değerlendirilir: karaciğer öncesi, karaciğer kaynaklı ve karaciğer sonrası nedenler.

Karaciğer öncesi sarılıkta kırmızı kan hücrelerinin normalden hızlı parçalanması sonucu çok fazla bilirubin oluşabilir. Hemolitik anemi olarak adlandırılan ve kırmızı kan hücrelerinin hızla parçalandığı bazı kan hastalıkları bu tabloya yol açabilir.

Karaciğer kaynaklı sarılıkta ise sorun bilirubinin karaciğer tarafından işlenmesi aşamasındadır. Viral hepatitler, siroz, bazı ilaçlara bağlı karaciğer hasarı, alkolle ilişkili karaciğer hastalıkları ve bazı kalıtsal hastalıklar olası nedenler arasındadır.

Karaciğer sonrası sarılık, bilirubini taşıyan safra akışının engellenmesiyle gelişebilir. Safra taşları, safra yollarındaki iltihap veya darlıklar ve bazı pankreas, safra kesesi ya da safra yolu hastalıkları bu grupta değerlendirilir.

Bilirubin nedir?

Bilirubin, yaşlanan kırmızı kan hücreleri parçalandığında oluşan sarı renkli bir maddedir. Karaciğer bilirubinin işlenmesine yardımcı olur ve bilirubin daha sonra safra yoluyla bağırsaklara taşınarak vücuttan uzaklaştırılır.

Bu sistemin herhangi bir aşamasında aksama meydana geldiğinde kandaki bilirubin yükselebilir. Bilirubin testi bu nedenle sarılığın araştırılmasında kullanılan temel kan testlerinden biridir.

Gözlerde sararma neden önemlidir?

Gözlerin beyaz bölümündeki sararma, kandaki bilirubin artışının görülebilen işaretlerinden biri olabilir. Yetişkinlerde yeni başlayan göz veya cilt sararmasının nedeni tıbbi değerlendirmeyle araştırılmalıdır.

Sarılığın yanında koyu idrar, çok açık renk dışkı, ateş, belirgin karın ağrısı, kusma veya açıklanamayan kilo kaybı bulunması altta yatan neden açısından ayrıca değerlendirilmelidir.

Sarılık nasıl teşhis edilir?

Doktor öncelikle sarılığın ne zaman başladığını, kullanılan ilaçları, alkol tüketimini, mevcut hastalıkları ve eşlik eden belirtileri değerlendirir. Fizik muayenede karaciğer ve karın bölgesindeki bulgular araştırılabilir.

Kan testlerinde toplam ve doğrudan bilirubinin yanı sıra karaciğer enzimleri ve tam kan sayımı gibi değerlerden yararlanılabilir. Gerektiğinde pıhtılaşmayla ilişkili testler de değerlendirmeye eklenebilir.

Safra yollarında tıkanıklık veya karaciğer ve pankreasla ilgili bir sorun düşünülüyorsa ultrason, bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans temelli görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabilir.

Nedeni kan testleri ve görüntüleme yöntemleriyle açıklanamayan bazı hastalarda daha ileri incelemeler gerekebilir. Hangi testin uygulanacağı kişinin belirtilerine ve olası nedene göre belirlenir.

Sarılık nasıl tedavi edilir?

Sarılığın herkese uygulanan tek bir tedavisi yoktur. Tedavinin temel amacı bilirubin artışına yol açan nedeni belirlemek ve mümkünse bu nedeni ortadan kaldırmaktır.

Örneğin safra kanalını tıkayan bir taş ile viral hepatit veya kırmızı kan hücrelerinin aşırı parçalanmasına bağlı gelişen sarılık aynı şekilde tedavi edilmez. Bazı safra yolu tıkanıklıklarında endoskopik veya cerrahi girişim gerekebilirken diğer hastalıklarda ilaç tedavileri veya hastalığa özgü takip uygulanabilir.

Bu nedenle yalnızca cilt rengini düzeltmeye yönelik ev uygulamaları sarılığın gerçek nedenini tedavi etmez. Tedavi planı, bilirubin yüksekliğinin kaynağı belirlendikten sonra oluşturulur.

Sarılık bulaşıcı mıdır?

Sarılığın kendisi bulaşıcı değildir. Ancak sarılığa neden olan bazı hastalıklar bulaşıcı olabilir.

Örneğin bazı viral hepatit türleri enfeksiyon yoluyla gelişebilir. Safra taşı, Gilbert sendromu veya birçok kan hastalığına bağlı sarılık ise kişiden kişiye bulaşmaz.

Sarılık nasıl önlenebilir?

Bütün sarılık türlerini önlemek mümkün değildir. Kalıtsal bilirubin metabolizması bozuklukları gibi bazı nedenler kişinin yaşam biçiminden bağımsız olarak ortaya çıkabilir.

Buna karşılık hepatitlerden korunmaya yönelik uygun aşılama, güvenli hijyen uygulamaları, alkol tüketiminin sınırlandırılması ve karaciğer hastalıklarının düzenli takibi bazı sarılık nedenlerinin riskini azaltmaya yardımcı olabilir.

İlaçların önerilen dozların üzerinde kullanılmaması da önemlidir. Karaciğer üzerinde etkili olabilecek ilaçlar ve bitkisel ürünler konusunda sağlık profesyonelinin önerisi dikkate alınmalıdır.

Yenidoğanlarda sarılık neden sık görülür?

Yenidoğanların karaciğeri bilirubini yetişkinlerdeki kadar hızlı işleyemeyebilir. Bu nedenle yaşamın ilk günlerinde bilirubin yükselmesi ve buna bağlı sarılık oldukça sık görülür.

Yenidoğan sarılığının büyük bölümü zamanla düzelir. Ancak bilirubinin çok yükseldiği bazı durumlarda tedavi gerekebilir.

Bebeğin doğumdan sonraki ilk 24 saat içinde sararması, giderek daha uykulu hale gelmesi, beslenmemesi, solunum güçlüğü yaşaması veya sarılığın giderek artması hızlı tıbbi değerlendirme gerektiren bulgulardır.

Tedavi gereken yenidoğanlarda en sık kullanılan yöntemlerden biri fototerapidir. Bu yöntemde özel ışık, bilirubinin bebeğin vücudundan daha kolay uzaklaştırılabilecek biçime dönüşmesine yardımcı olur.

Sarılık ne zaman ciddiye alınmalı?

Yetişkinlerde ciltte veya göz aklarında yeni başlayan sararma tıbbi değerlendirme gerektirir. Çünkü görünür sarılığın arkasında basit nedenlerin yanı sıra tedavi gerektiren karaciğer veya safra yolu hastalıkları da bulunabilir.

Sarılığa şiddetli karın ağrısı, yüksek ateş, bilinç değişikliği veya genel durumda belirgin kötüleşme eşlik ediyorsa gecikmeden sağlık hizmetine başvurulmalıdır.

Sarılığın nedeni yalnızca görünüşe bakılarak belirlenemez. Bilirubin ve diğer kan testleri ile gerektiğinde görüntüleme yöntemleri, sorunun kırmızı kan hücrelerinden, karaciğerden veya safra yollarından kaynaklanıp kaynaklanmadığını ayırt etmeye yardımcı olur.

KAYNAKLAR

Health sağlık editoryal içeriği — Jaundice Symptoms, Causes, Diagnosis, and Treatment. Güncelleme: 3 Mayıs 2026.

American Family Physician — Nelson M, Mulani SR, Saguil A. Evaluation of Jaundice in Adults. 2025;111(1):25-30.

ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi, MedlinePlus — Jaundice; Jaundice Causes; Bilirubin Blood Test.

Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Servisi — Jaundice; Jaundice in Babies. Yenidoğan sarılığı sayfası son inceleme: 24 Mart 2026.

Joseph A, Samant H. Jaundice. StatPearls.

Ansong-Assoku B, Shah SD, Adnan M, Ankola P. Neonatal Jaundice. StatPearls.

Bu içerik genel sağlık bilgisi amacıyla hazırlanmıştır; tanı veya kişiye özel tedavi önerisinin yerine geçmez.

Kaynaklar

1. Le Folcalvez X, Obeid E, Palomar-Cros A, et al. Eating jetlag based on meal timing discrepancies and risk of cardiovascular disease using the prospective cohort NutriNet-Santé. Communications Medicine. 2026;6:453. doi:10.1038/s43856-026-01758-5.

2. Palomar-Cros A, et al. Dietary circadian rhythms and cardiovascular disease risk in the prospective NutriNet-Santé cohort. Nature Communications. 2023;14:7899.

3. Palomar-Cros A, et al. Associations of meal timing, number of eating occasions and night-time fasting duration with incidence of type 2 diabetes in the NutriNet-Santé cohort. International Journal of Epidemiology. 2023;52:1486–1497.

4. Zerón-Rugerio M, Hernáez Á, Porras-Loaiza A, Cambras T, Izquierdo-Pulido M. Eating jet lag: a marker of the variability in meal timing and its association with body mass index. Nutrients. 2019;11:2980.

5. Makarem N, et al. Variability in daily eating patterns and eating jetlag are associated with worsened cardiometabolic risk profiles in the American Heart Association Go Red for Women Strategically Focused Research Network. Journal of the American Heart Association. 2021;10:e022024.

6. St-Onge MP, et al. Meal timing and frequency: implications for cardiovascular disease prevention: a scientific statement from the American Heart Association. Circulation. 2017;135:e96–e121.

7. Liu HY, Eso AA, Cook N, O’Neill HM, Albarqouni L. Meal timing and anthropometric and metabolic outcomes: a systematic review and meta-analysis. JAMA Network Open. 2024;7:e2442163.

8. Hercberg S, et al. The NutriNet-Santé Study: a web-based prospective study on the relationship between nutrition and health and determinants of dietary patterns and nutritional status. BMC Public Health. 2010;10:242.

Yemek yerken veya hemen sonrasında ortaya çıkan öksürüğün en basit açıklamalarından biri, yiyecek ya da içeceğin yanlışlıkla hava yoluna yönelmesidir. Ancak sorun hemen her öğünde yaşanıyorsa aspirasyon, yutma güçlüğü, reflü, astım, alerji veya üst hava yollarıyla ilişkili başka nedenler değerlendirilmelidir.

Özellikle öksürüğe yutma güçlüğü, lokmanın boğazda ya da göğüste takıldığı hissi, ses kısıklığı, nefes darlığı veya istemsiz kilo kaybı eşlik ediyorsa tıbbi değerlendirme gerekir. Öksürüğün yemek sırasında mı yoksa yemekten bir süre sonra mı başladığı da nedenin araştırılmasında yardımcı olabilir.

YİYECEĞİN HAVA YOLUNA KAÇMASI ÖKSÜRÜĞÜ TETİKLEYEBİLİR

Yemek sırasında başlayan öksürüğün olası nedenlerinden biri aspirasyondur. Aspirasyon; yiyecek, içecek veya tükürüğün yemek borusu yerine hava yoluna girmesi anlamına gelir.

Öksürmek bu durumda vücudun koruyucu reflekslerinden biridir. Hava yoluna giren maddenin akciğerlere doğru ilerlemesini önlemeye yardımcı olur.

Hemen herkes zaman zaman bir lokmanın veya içeceğin “yanlış yere kaçması” nedeniyle öksürebilir. Bunun sık tekrarlanması ise yutma işlevinde bir sorun bulunup bulunmadığının değerlendirilmesini gerektirebilir.

YUTMA GÜÇLÜĞÜ ÖNEMLİ BİR İPUCU

Disfaji adı verilen yutma güçlüğü, yiyecek ve sıvıların ağızdan mideye normal biçimde ilerlemesinde sorun yaşanmasıdır. Yutkunurken öksürmek veya öğürmek, lokmanın takıldığı hissi ve yutmak için normalden fazla çaba göstermek belirtiler arasında bulunur.

Yutma; ağız, boğaz ve yemek borusundaki kaslarla sinirlerin koordineli çalışmasını gerektiren karmaşık bir süreçtir. Bu sistemde ortaya çıkan bazı bozukluklar yiyecek ve sıvıların hava yoluna yönelme riskini artırabilir.

Özellikle yemek sırasında sürekli öksürme ve yutma güçlüğünün birlikte görülmesi göz ardı edilmemelidir. Tekrarlayan aspirasyon bazı kişilerde akciğer enfeksiyonu gibi komplikasyonlara yol açabilir.

REFLÜ YEMEKTEN SONRA ÖKSÜRÜK YAPABİLİR

Gastroözofageal reflü hastalığında mide içeriği yemek borusuna doğru geri kaçar. Bu durum bazı kişilerde yemeklerden sonra öksürük, boğaz temizleme ihtiyacı, ağıza acı veya ekşi sıvı gelmesi ve göğüste yanma gibi yakınmalara neden olabilir.

Laringofaringeal reflü adı verilen durumda ise mide içeriğinin etkisi boğaz ve ses kutusu bölgesine kadar ulaşabilir. Ses değişikliği, boğazda rahatsızlık ve öksürük görülebilir.

Bununla birlikte kronik öksürüğü olan bir kişide reflünün bulunması, öksürüğün kesin olarak reflüden kaynaklandığını göstermez. Klinik değerlendirmede astım ve üst hava yolu öksürük sendromu gibi diğer yaygın nedenler de dikkate alınır.

ALERJİK REAKSİYON DA ÖKSÜRÜKLE BAŞLAYABİLİR

Belirli bir yiyeceğin ardından öksürük ortaya çıkıyorsa gıda alerjisi de olası nedenlerden biridir. Bağışıklık sisteminin bir gıda proteinine karşı reaksiyon göstermesi farklı belirtilere yol açabilir.

Öksürüğe kurdeşen, kaşıntı, dudak veya dilde şişme, hırıltı ya da nefes almada güçlük eşlik edebilir. Belirtilerin belirli bir yiyecek tüketildikten sonra tekrar tekrar ortaya çıkması özellikle önemlidir.

Boğazda şişme veya daralma, ciddi nefes darlığı, bayılma hissi ya da hızla kötüleşen belirtiler ciddi alerjik reaksiyonun işareti olabilir. Böyle bir durumda acil tıbbi yardım gerekir.

ASTIMDA ÖKSÜRÜK TEK BELİRTİ OLABİLİR

Astım, hava yollarında iltihaplanma ve dönemsel daralmayla seyreden kronik bir solunum yolu hastalığıdır. Hırıltı ve nefes darlığının yanı sıra öksürük de sık görülen belirtiler arasındadır.

Bazı kişilerde öksürük astımın baskın, hatta tek belirtisi olabilir. Yemek sırasında solunan tahriş edici maddeler veya alerjenler hassas hava yollarında öksürüğü tetikleyebilir.

Öksürüğe hırıltı, göğüste sıkışma veya nefes darlığı eşlik ediyorsa astım açısından değerlendirme gerekebilir. Gerektiğinde solunum fonksiyon testlerinden yararlanılabilir.

ÜST HAVA YOLLARINDAN GELEN SALGILAR DA ETKİLİ OLABİLİR

Burun ve sinüslerden boğazın arkasına doğru ilerleyen salgılar boğazda tahriş ve sürekli temizleme ihtiyacı oluşturabilir. Bu tablo bazı kişilerde öksürüğün belirginleşmesine neden olur.

Alerjik rinit ve kronik burun ya da sinüs sorunları üst hava yolu kaynaklı öksürükle ilişkili olabilir. Bu nedenle uzun süren öksürük yalnızca mide ve yemek borusuyla ilgili nedenler üzerinden değerlendirilmemelidir.

HER YEMEKTEN SONRA ÖKSÜRMEK NORMAL Mİ?

Ara sıra hızlı yemek yerken veya bir içecek yanlışlıkla hava yoluna yöneldiğinde kısa süreli öksürmek yaygın bir durumdur. Asıl dikkat edilmesi gereken, öksürüğün sürekli veya hemen her öğünde tekrarlamasıdır.

Yutma sırasında sık öksürme, boğuluyor gibi olma, yiyeceğin boğazda veya göğüste takılması ve açıklanamayan kilo kaybı değerlendirilmesi gereken belirtiler arasındadır. Tekrarlayan kusma veya yiyeceklerin geri gelmesi de hekime bildirilmelidir.

Yetişkinlerde sekiz haftadan uzun süren öksürük kronik öksürük olarak tanımlanır. Bu durumda yalnızca yemeklerle ilişkisi değil, kullanılan ilaçlar, astım, reflü, üst hava yolları ve diğer olası nedenler birlikte değerlendirilir.

YEMEK SONRASI ÖKSÜRÜĞÜ AZALTMAK İÇİN NE YAPILABİLİR?

Tedavi öksürüğün nedenine göre değişir. Aspirasyon veya yutma bozukluğu bulunan bir kişiyle reflüsü ya da astımı bulunan bir kişinin ihtiyaç duyacağı yaklaşım aynı değildir.

Yavaş yemek, lokmaları iyice çiğnemek ve yiyeceği yutarken aynı anda konuşmamaya çalışmak bazı kişilerde öksürük ataklarını azaltabilir. Yemekten hemen sonra uzanmamak da reflü yakınmaları bulunan kişiler için yararlı olabilir.

Ancak sürekli öksürüğü yalnızca yeme alışkanlıklarını değiştirerek geçirmeye çalışmak doğru olmayabilir. Özellikle her öğünde tekrarlayan veya başka belirtilerin eşlik ettiği öksürükte nedenin belirlenmesi gerekir.

HANGİ BELİRTİLERDE ACİL YARDIM GEREKİR?

Yemekten sonra kişinin nefes alamaması, konuşamaması veya belirgin biçimde boğulması hava yolunun ciddi şekilde tıkanabileceğini düşündürür ve acil müdahale gerektirir.

Bir yiyeceğin ardından hızla gelişen boğaz veya dil şişmesi ve ciddi solunum güçlüğü de ağır alerjik reaksiyon belirtisi olabilir. Bu tür belirtilerde beklemek yerine acil sağlık yardımı alınmalıdır.

KAYNAKLAR

Health
5 Causes of Coughing After Eating You Shouldn't Ignore
Tıbbi değerlendirme: Soma Mandal
Güncelleme tarihi: 18 Ocak 2026

American Family Physician
Chronic Cough: Evaluation and Management
Kento Sonoda, Ravi Nayak
2024; 110(2): 167-173

Mayo Clinic
Dysphagia: Symptoms and Causes

National Institute on Deafness and Other Communication Disorders
Dysphagia

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases
Gastroözofageal reflü hastalığına ilişkin hasta ve klinik bilgilendirme kaynakları

Trabzon’un Yomra ilçesinde meydana gelen trafik kazası can kaybıyla sonuçlandı. Edinilen bilgilere göre kaza, 4 Eylül Cuma günü Yomra’nın Gülyurdu Mahallesi Özdil Yolu’nda meydana geldi.

Bölgede seyir halinde olan kamyon, sürücüsünün kontrolünden çıkarak dere yatağına yuvarlandı. Kazada kamyonun sürücüsü 55 yaşındaki Hüseyin Eskihellaç hayatını kaybetti.

Yerel kaynaklardan Yomra Sonhaber, kazanın Özdil Yolu’nun Dulbant mevkiinde meydana geldiğini ve kamyonun virajı alamayarak kontrolden çıktığını bildirdi.

Hüseyin Eskihellaç olay yerinde hayatını kaybetti

Kazanın ardından bölgeye ekipler sevk edildi. Yapılan kontrollerde kamyon sürücüsü Hüseyin Eskihellaç’ın yaşamını yitirdiği belirlendi. Kazanın ardından olay yerinde inceleme başlatıldı.

Aynı gün Yomra’nın Kıratlı Mahallesi Hozarak Sokak’ında meydana gelen başka bir trafik kazasında ise iki aracın kafa kafaya çarpışması sonucu 5’i çocuk toplam 8 kişi yaralandı. Yaralıların KTÜ Farabi Hastanesi ile Kanuni Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde tedavi altına alındığı bildirildi.

Cenazesi Düzyurt’ta toprağa verilecek

Paylaşılan cenaze bilgilerine göre Hüseyin (Cemal) Eskihellaç’ın cenazesinin 5 Eylül Cumartesi günü öğle namazına müteakip Düzyurt Mahalle Camii’nde kılınacak cenaze namazının ardından toprağa verileceği belirtildi.

Kazayla ilgili inceleme sürüyor.

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: