Ancak bir hastaya rızası olmadan yaptığı deney nedeniyle 1880’de mahkûm edilmesi, mirasının yalnızca bilimsel başarısıyla değil, hasta hakları ve araştırma etiği açısından da değerlendirilmesini gerektiriyor.
Bir hastalığın nedenini bulmak, yalnızca mikroskop altında görülen bir yapıyı tanımlamak anlamına gelmez.
Bazen bilim insanının döneminin yerleşik kabullerine karşı çıkması, klinik gözlemlerle epidemiyolojik verileri bir araya getirmesi gerekir. Ancak bilimsel bir amaca ulaşmak için kullanılan yöntemin sınırları da en az elde edilen sonuç kadar önemlidir.
Gerhard Henrik Armauer Hansen’in yaşamı, bilimin bu iki yönünü birlikte gösterir: İnsanlığın hastalıkları anlamasına katkı sağlayan büyük bir keşif ve bilimsel kanıt arayışının hasta iradesinin önüne geçirildiği ciddi bir etik ihlal.
Bergen’de başlayan hekimlik yolculuğu
Gerhard Henrik Armauer Hansen, 29 Temmuz 1841’de Norveç’in Bergen kentinde dünyaya geldi. Tıp eğitimini o dönemde Christiania olarak bilinen bugünkü Oslo’da tamamlayarak 1866 yılında mezun oldu.
Rikshospitalet’te ve Lofoten bölgesinde hekimlik yaptıktan sonra Bergen’e döndü. 1868’den itibaren kentin lepra hastanelerinde çalışmaya başladı.
Bergen, 19. yüzyılın ikinci yarısında Avrupa’nın başlıca lepra araştırma merkezlerinden biriydi. Norveç’te 1856 yılında oluşturulan ulusal lepra kayıt sistemi, dünyanın ilk ulusal hastalık kayıt sistemlerinden biri olarak kabul ediliyor; kentteki hastaneler ise klinik gözlem ile patolojik araştırmaların birlikte yürütülmesine imkân sağlıyordu.
Hansen, dönemin önde gelen lepra araştırmacılarından Daniel Cornelius Danielssen’in yanında çalıştı. Danielssen, hastalığın ortaya çıkışında kalıtımın belirleyici olduğu görüşünü savunuyordu. Hansen ise saha gözlemleri ve hasta kayıtlarının farklı bir açıklamaya işaret ettiğini düşünüyordu.
Lepra kalıtsal bir hastalık mıydı?
yüzyılın ortalarında mikroorganizmaların kronik insan hastalıklarına yol açabileceği düşüncesi henüz bilimsel olarak yerleşmemişti. Lepra vakalarının bazı ailelerde yoğunlaşması ise hastalığın kalıtsal olduğu görüşünü güçlendiriyordu.
Hansen, Bergen çevresindeki adalarda yaşayan hastaları inceledi; hastaların yaşam koşullarını, aile bağlarını ve diğer lepra hastalarıyla temaslarını kaydetti. Gözlemleri, vakaların önemli bir bölümünde daha önce başka bir hastayla temas bulunduğunu ve hastalığın yalnızca kalıtımla açıklanamayacağını düşündürdü.
1870–1871 yıllarında Bonn ve Viyana’da histopatoloji ve mikroskopi üzerine çalışmalar yapan Hansen, Bergen’e döndüğünde hastalığın nedenini dokularda aramaya başladı. Önce kan örneklerini incelemesine rağmen sonuç alamadı; daha sonra deri nodüllerinden alınan örneklere yöneldi.
28 Şubat 1873: Mikroskop altında görülen çubuklar
Hansen, 28 Şubat 1873’te bir lepra hastasının deri lezyonundan hazırlanan örneği mikroskop altında incelerken hücrelerin içinde küçük, çubuk biçimli yapılar gördüğünü not etti.
Bu yapılar her hücrede görülmüyor ancak hastalıklı dokuların önemli bir bölümünde seçilebiliyordu.
Bulgularını 1874 yılında yayımlayan Hansen, gözlemlediği yapıların bakterilere son derece benzediğini belirtti. Bununla birlikte dönemin boyama ve görüntüleme yöntemlerinin sınırlılığı nedeniyle temkinli davrandı; bu yapıların kesin olarak bakteri olduğunu söylemek için yeterli kanıta sahip olmadığını kabul etti. Çalışmasının İngilizce kısaltılmış biçimi 1875’te yayımlandı.
Sonradan Mycobacterium leprae adı verilen mikroorganizmanın gösterilmesi, belirli bir bakterinin kronik bir insan hastalığıyla ilişkilendirildiği en erken ve en önemli gözlemlerden biri olarak tıp tarihine geçti.
Bu keşif, bakteriyolojinin henüz gelişme aşamasında olduğu bir dönemde hastalıkların mikroorganizmalarla açıklanmasına yönelik önemli bir paradigma değişikliğiydi.
Keşfetmek başka, nedenselliği kanıtlamak başkaydı
Hansen’in önündeki temel sorun, gördüğü yapıların hastalığın gerçek nedeni olduğunu deneysel olarak göstermekti.
Bakteriyi yapay besiyerlerinde üretemiyor, hayvanlara yaptığı aşılama deneylerinde lepra oluşturamıyordu. Bugün de M. leprae standart bakteriyolojik besiyerlerinde üretilememektedir. Bu biyolojik özellik, Hansen’in döneminde nedensellik ilişkisinin deneysel olarak gösterilmesini daha da zorlaştırıyordu.
Hansen’in kullandığı mikroskop ve boyama yöntemleri de bakterilerin diğer araştırmacılar tarafından kolaylıkla görülmesine yeterli değildi.
Albert Neisser ile keşif önceliği tartışması
Alman bakteriyolog Albert Neisser, 1879 yılında lepra araştırmalarını incelemek üzere Bergen’e geldi. Hansen, kendi çalışmaları hakkında bilgi verdiği Neisser’e hastalıklı dokulardan hazırlanan bazı örnekler sundu.
Neisser, Almanya’ya döndükten sonra uyguladığı daha etkili boyama teknikleriyle preparatlardaki bakterileri belirgin biçimde gösterdi ve sonuçlarını 1880’de yayımladı.
Çalışması bakterinin varlığına ilişkin daha güçlü görsel kanıtlar sağlasa da mikroorganizmanın kimin tarafından keşfedildiği konusunda tartışma başlattı.
Hansen, bakteriye benzeyen çubukları ilk kez 1873’te gözlemlediğini ve bulgularını 1874’te yayımladığını hatırlatarak çalışmalarını Norveççe, Almanca ve İngilizce yayınlarla yeniden bilim dünyasına sundu.
Zamanla keşif önceliğinin Hansen’e ait olduğu genel kabul gördü. Bununla birlikte Hansen–Neisser tartışmasını yalnızca “bir keşfin çalınması” biçiminde anlatmak, dönemin değişen mikroskopi ve boyama ölçütlerini göz ardı eden aşırı basitleştirilmiş bir yaklaşım olur.
Bir hastaya rızası olmadan yapılan deney
Hansen, bakterinin hastalığa neden olduğunu kanıtlamak amacıyla hayvanlar ve insanlar üzerinde çeşitli aşılama girişimlerinde bulundu. Bu çalışmaların en tartışmalı olanı, 3 Kasım 1879 tarihinde gerçekleştirildi.
Hansen, lepranın daha çok sinir bulgularıyla seyreden anestezik formuna sahip 32 yaşındaki Kari Nilsdatter Spidsøen üzerinde deneysel bir işlem yaptı.
Başka bir hastanın aktif lepra nodülünden alınan materyali taşıyan katarakt cerrahisi aletini Spidsøen’in sol göz konjonktivasına uyguladı. Amacı, hastalığın nodüler biçiminin başka bir lepra hastasına aktarılıp aktarılamayacağını görmekti.
Hasta işlemin gerçek amacı konusunda bilgilendirilmemiş, kendisinden izin alınmamıştı. Hansen, daha sonra verdiği ifadede izin istemesi durumunda hastanın işlemi reddedeceğini düşündüğünü kabul etti.
Beklenen yeni lepra lezyonu gelişmedi. Ancak Spidsøen ağrı yaşadığını ve kendisine iradesi dışında müdahale edildiğini belirterek şikâyetçi oldu.
1880’de verilen tarihî karar
Olay Bergen’de mahkemeye taşındı. Hansen, Mayıs 1880’de hastanın onamını almadan deneysel bir işlem gerçekleştirdiği gerekçesiyle suçlu bulundu.
Lepra hastanesindeki hekimlik görevini kaybetti; ancak 1875’ten beri yürüttüğü Norveç lepra başhekimliği görevini sürdürmesine izin verildi.
“Bilgilendirilmiş onam” kavramı o yıllarda bugünkü hukukî ve kurumsal biçimine kavuşmamıştı. Buna rağmen karar, hastanın bilgisi ve izni olmadan bilimsel amaçla bedensel müdahalede bulunulmasını hukuka aykırı sayan erken örneklerden biri olarak değerlendirilmektedir.
Hansen’in araştırması toplum sağlığı açısından önemli bir soruya cevap arıyordu. Ancak bilimsel amacın yararlı olması, hastanın bilgisi ve rızası olmadan kullanılan yöntemi etik hâle getirmiyordu.
Bilimsel başarı etik ihlali ortadan kaldırır mı?
Hansen’in yaşamı, tıp tarihinin temel sorularından birini gündeme getirir:
Bir bilim insanının insanlığa büyük katkı sağlayan keşfi, bir hastaya karşı gerçekleştirdiği etik ihlalin üzerini örtebilir mi?
Bilimsel başarı ile etik sorumluluk birbirinin alternatifi değildir. Bir çalışmanın önemli sonuçlara ulaşması, kullanılan yöntemi kendiliğinden doğru veya kabul edilebilir hâle getirmez.
Hansen’in keşfi modern mikrobiyolojinin gelişimine katkı sağlamıştır. Ancak bir hastayı yalnızca araştırma aracı olarak gören uygulaması, tarihsel koşullar öne sürülerek önemsizleştirilemez.
Üstelik olayın kendi döneminde de mahkemeye taşınması ve hukuka aykırı bulunması, yapılan işlemin yalnızca günümüz ölçütleriyle sorunlu olmadığını göstermektedir.
Halk sağlığı politikaları ve zorunlu izolasyon
Hansen, lepranın bulaşıcı olduğuna inandığı için hastaların toplumdan ayrılmasını ve belirli koşullarda kurumlarda tutulmasını savundu.
Hansen’in önemli ölçüde etkili olduğu 1877 ve 1885 tarihli Norveç yasaları, lepra hastalarının yaşamını giderek daha fazla sınırlandırdı. Evinde yeterli biçimde ayrı tutulamadığı düşünülen hastalar zorunlu olarak hastanelere yerleştirilebiliyordu.
Bu uygulamalar bulaşmayı önlemeyi amaçlasa da hastaların ailelerinden ayrılması, toplumsal dışlanma, hareket özgürlüğünün sınırlandırılması ve kurumsal yaşama zorlanması gibi ciddi insani sonuçlar doğurdu.
Norveç’te lepra vakalarının ilerleyen yıllarda azalması, uzun süre izolasyon politikalarının başarısı olarak gösterildi. Ancak tarihsel düşüşün yalnızca tek bir müdahaleyle açıklanması ihtiyat gerektirir.
Kayıt sisteminin gelişmesi, yaşam koşullarındaki değişimler, göç hareketleri, toplumsal dönüşüm ve hastalığın doğal epidemiyolojik seyri de değerlendirmeye alınmalıdır. Bu nedenle izolasyon yasaları ile vaka azalması arasındaki ilişkiyi doğrudan ve tek nedenli bir başarı öyküsü olarak sunmak doğru değildir.
Norveçli göçmenler üzerinde yaptığı incelemeler
Hansen’in Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Norveçli göçmenler üzerinde yaptığı çalışmalar, bakteriyi keşfetmesinden önce değil, daha sonraki yıllarda gerçekleşti.
1888 yılında ABD’ye giden Hansen, Norveç’ten göç etmiş lepra hastalarını ve ailelerini inceledi. Araştırdığı ailelerin Amerika’da doğan sonraki kuşaklarında lepra görmediğini bildirerek bu gözlemi, hastalığın basit ve doğrudan bir kalıtım modeliyle açıklanamayacağı görüşünü destekleyen bir bulgu olarak değerlendirdi.
Bu incelemeler, onun enfeksiyon görüşüne destek sağladı.
Günümüzde lepra bakteriyel bir enfeksiyon olarak kabul edilmekle birlikte, konağın genetik özelliklerinin enfeksiyona yatkınlığı ve hastalığın klinik görünümünü etkileyebildiği bilinmektedir. Dolayısıyla “bulaşıcı” ve “kalıtsal” açıklamalarının birbirini bütünüyle dışlayan iki seçenek gibi sunulması güncel bilgiler açısından yeterli değildir.
Hastalığın adı neden “Hansen hastalığı” oldu?
Lepra, Hansen’in bakteriyi keşfetmesine atfen dünyanın birçok bölgesinde “Hansen hastalığı” veya “Hansen’s disease” adıyla da anılmaktadır.
Bu adlandırmanın tarihsel temeli bilimsel keşfe dayanır. Bunun yanında “lepra” sözcüğüyle ilişkilendirilen korku, dışlama ve yanlış inanışlar nedeniyle bazı ülkelerde “Hansen hastalığı” ifadesinin daha az damgalayıcı bir dil sağlayabileceği düşünülmüştür.
Ancak yalnızca hastalığın adını değiştirmek, ayrımcılığı ortadan kaldırmak için yeterli değildir. Asıl önemli olan, hastalıkla yaşayan insanları tanılarından ibaret görmeyen, insan onurunu ve kişi merkezli dili esas alan bir yaklaşım geliştirmektir.
Son yılları ve ölümü
Hansen, mahkûmiyetinden sonra Norveç’in lepra başhekimi olarak çalışmalarına devam etti. Epidemiyoloji, biyoloji ve zooloji alanlarıyla ilgilendi; Bergen Müzesi’nde görevler üstlendi ve bilimsel yazılar yayımladı.
1909 yılında Bergen’de düzenlenen Uluslararası Lepra Kongresi’nin onursal başkanı oldu.
Gerhard Armauer Hansen, 12 Şubat 1912’de resmî bir inceleme gezisi sırasında Norveç’in Florø kentinde hayatını kaybetti.
Günümüzde Hansen hastalığı
Lepra veya Hansen hastalığı, başlıca Mycobacterium leprae, daha az sayıdaki olguda ise Mycobacterium lepromatosis tarafından oluşturulan kronik bir enfeksiyon hastalığıdır. Hansen’in 1873’te keşfettiği bakteri M. leprae idi.
Hastalık çoğunlukla deriyi ve periferik sinirleri; ayrıca üst solunum yolu mukozasını ve gözleri etkileyebilir. Tedavi edilmediğinde kalıcı sinir hasarı, duyu kaybı ve engelliliğe yol açabilir. Buna karşılık erken tanı ve çoklu ilaç tedavisiyle iyileştirilebilir.
Lepra; el sıkışmak, sarılmak, aynı masada yemek yemek veya bir kişinin yanında oturmak gibi gündelik temaslarla bulaşmaz.
Bulaşmanın, tedavi edilmemiş hastalarla uzun süreli ve yakın temas sırasında burun ve ağızdan çıkan damlacıklar aracılığıyla gerçekleştiği düşünülmektedir. Dünya Sağlık Örgütüne göre tedaviye başlanan hasta bulaştırıcılığını kaybeder.
Hastalığın tedavi edilebilir olmasına rağmen damgalanma ve ayrımcılık günümüzde de tamamen ortadan kalkmış değildir. Bu nedenle Hansen’in mirası yalnızca mikroskop altında keşfedilen bir bakteriden değil, hastalıkla yaşayan insanların haklarını ve onurunu koruma zorunluluğundan da söz eder.
Gerhard Armauer Hansen’in tıp tarihindeki yeri
Gerhard Armauer Hansen’in 1873 yılında yaptığı gözlem, kronik bir insan hastalığının belirli bir mikroorganizmayla ilişkilendirilmesinde tıp tarihinin önemli dönüm noktalarından biri oldu.
Onun çalışmaları sayesinde lepra, yalnızca kalıtımla, yaşam biçimiyle veya açıklanamayan güçlerle ilişkilendirilen bir hastalık olmaktan çıkarak bakteriyel bir enfeksiyon olarak anlaşılmaya başladı.
Ancak Hansen’in yaşamı, bilimsel ilerlemenin etik sorumluluktan ayrı düşünülemeyeceğini de gösterdi.
Mikroskop altında doğru soruyu sormak bilimi değiştirebilir. Fakat hiçbir bilimsel hedef, hastanın bilgisini, rızasını, beden bütünlüğünü ve insan onurunu yok sayma hakkı vermez.
Kaynaklar
Dünya Sağlık Örgütü: Leprosy Fact Sheet
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri: Clinical Overview of Leprosy
Bergen Üniversitesi: Gerhard Armauer Hansen ve lepra basilinin keşfi
Norveç Halk Sağlığı Enstitüsü: Lepra tarihçesi ve halk sağlığı uygulamaları
Norveç Büyük Ansiklopedisi: Gerhard Armauer Hansen biyografisi
Journal of Medical Ethics: Hansen’in rıza alınmadan gerçekleştirdiği de ney ve 1880 tarihli mahkeme süreci
International Leprosy Association: Hansen’in yaşamı ve lepra araştırmaları

Teknik heyetin raporları doğrultusunda özellikle stoper, merkez orta saha, kanat ve santrfor bölgeleri için alternatif listeler oluşturulduğu öğrenildi. Yönetimin, transfer döneminin son bölümünde oluşabilecek fırsatları değerlendirmek istediği belirtilirken, bonservisi uygun ya da kiralama formülüyle kadroya katılabilecek oyuncular ön planda tutuluyor.

Scout ekibinin radarında olabilecek isimler

Kulübe yakın transfer çevrelerinde doğrulanmış bir görüşme bulunmasa da Trabzonspor’un oyun yapısı, bütçesi ve transfer stratejisi dikkate alındığında scout ekibinin değerlendirebileceği profiller arasında şu isimler öne çıkıyor:

• Martin Baturina (Dinamo Zagreb): Oyun görüşü ve teknik kapasitesiyle Avrupa’nın dikkat çeken genç 10 numaralarından biri. Şartların oluşması halinde üst düzey bir yatırım olabilir.
• Nikola Krstović (Lecce): Güçlü fiziği ve bitiriciliğiyle öne çıkan Karadağlı santrfor, bordo mavililerin hücum hattı için dikkat çekici profiller arasında yer alıyor.
• Anrie Chase (Stuttgart): Japon milli takımına kadar yükselen genç stoper, atletik yapısıyla savunmaya uzun vadeli yatırım niteliği taşıyabilecek isimlerden biri.
• Oscar Gloukh (Red Bull Salzburg): Hem kanatta hem 10 numarada görev yapabilen yaratıcı futbolcu, hücum çeşitliliği sağlayabilecek profiller arasında gösteriliyor.
• Yverdon’da forma giyen Moussa Baradji: Ön libero ve merkez orta saha oynayabilen genç oyuncu, yüksek temposu ve top kazanma becerisiyle dikkat çekiyor.
• Matías Galarza (Talleres): Paraguay Milli Takımı formasını da giyen çok yönlü orta saha oyuncusu, Avrupa’ya transfer potansiyeli bulunan isimler arasında değerlendiriliyor.

Fırsat transferleri takip ediliyor

Trabzonspor yönetiminin, Avrupa’da transfer döneminin son günlerinde oluşabilecek fırsatları yakından izlediği belirtiliyor. Özellikle kulüplerinde forma şansı bulamayan, kiralanabilecek veya bonservis maliyeti düşebilecek oyuncular için hazırlanan alternatif listelerin sürekli güncellendiği ifade ediliyor.

Şu ana kadar haberde yer alan isimlerle ilgili Trabzonspor’un resmî teklif yaptığı ya da ileri seviyede görüşme yürüttüğüne dair doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor. Bu oyuncular, kulübün mevcut transfer politikası ve ihtiyaçları doğrultusunda scout ekibinin değerlendirebileceği gerçekçi profiller olarak öne çıkıyor.

Transfer döneminin kalan bölümünde bordo mavililerin kadroya doğrudan katkı sağlayabilecek en az bir orta saha ve bir hücum oyuncusu için yeniden harekete geçmesi beklenirken, fırsat transferlerinin gündemi belirlemeye devam edeceği değerlendiriliyor.

Erzurum temsilcisi, kaleci Ertuğrul Taşkıran, stoper Nihad Mujakić, Kerem Erener, Enes Karakaş ve son olarak Hollandalı kanat oyuncusu Gyrano Kerk’i kadrosuna katarak önemli takviyeler yaptı. Yapılan transferlerle iskelet kadronun büyük bölümü şekillenirken çalışmaların tamamen sona ermediği belirtiliyor.

Kulübe yakın transfer çevrelerinde konuşulanlara göre teknik heyet özellikle merkez orta saha, hücum hattı ve çok yönlü oyuncu profilleri üzerinde duruyor. Yönetimin, transfer bütçesini zorlamadan kaliteyi artırabilecek fırsat transferlerini değerlendirmek istediği ifade ediliyor.

Scout ekibinin radarında olabilecek isimler

Resmî bir görüşme veya teklif doğrulanmamış olsa da Erzurumspor’un transfer politikası, ekonomik yapısı ve teknik ekibin tercih ettiği oyuncu profilleri dikkate alındığında scout ekibinin değerlendirebileceği isimler arasında şu futbolcular öne çıkıyor:

• Mert Kömür (Augsburg): Hem 10 numara hem kanat bölgelerinde görev yapabilen genç oyuncu, kiralama formülüyle dikkat çekebilecek profiller arasında yer alıyor.
• Filip Prebsl (Slavia Prag): Stoper ve ön libero oynayabilen çok yönlü savunmacı, savunma derinliği sağlayabilecek alternatiflerden biri olarak değerlendiriliyor.
• Archange Bintsouka (Partizani): Fizik gücü ve hava toplarındaki etkinliğiyle öne çıkan santrfor, Süper Lig’e uyum sağlayabilecek potansiyele sahip isimler arasında gösteriliyor.
• Mamadou Sangaré (Rapid Wien): Top kazanma becerisi ve yüksek temposuyla dikkat çeken genç orta saha oyuncusu, kiralama fırsatı oluşması halinde maliyet açısından cazip bir seçenek olabilir.
• Tiago Çukur (Fenerbahçe): Düzenli forma şansı bulabileceği bir kulüpte yeniden çıkış arayan genç golcü, ihtiyaç duyulan santrfor profiline uyabilecek isimlerden biri olarak öne çıkıyor.
• Ali Akman (Eintracht Frankfurt): Avrupa kariyerinde yeni bir sayfa açmak isteyen genç forvet, uygun şartların oluşması halinde değerlendirilebilecek fırsat transferleri arasında gösteriliyor.

Şu ana kadar bu oyuncularla ilgili Erzurumspor FK’nın resmî teklif yaptığına veya ileri seviyede görüşme yürüttüğüne dair doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor. Ancak transfer döneminin son bölümünde oluşabilecek fırsatların yakından takip edildiği ve scout ekibinin alternatif oyuncu havuzunu genişletmeye devam ettiği belirtiliyor.

Transfer döneminin kapanmasına kısa süre kala Erzurumspor’un özellikle orta saha ve hücum hattına yapılabilecek maliyeti uygun bir takviyeyle kadrosunu daha da güçlendirmesi sürpriz olarak değerlendirilmiyor. Yönetimin, oluşabilecek fırsatları son ana kadar takip ederek yeni bir hamle yapması bekleniyor.

Scout raporları ve oyuncu profilleri dikkate alındığında Galatasaray’ın oyun yapısına uyabilecek isimler arasında şu futbolcular öne çıkıyor:

1. Guela Doué (Strasbourg)
23 yaşındaki Fildişi Sahilli oyuncu, sağ bek dışında stoper olarak da görev yapabiliyor. Atletizmi, ikili mücadele başarısı ve gelişim potansiyeliyle listenin en dikkat çekici adaylarından biri olarak görülüyor.

2. Kiliann Sildillia (SC Freiburg)
Hem sağ bek hem de stoper oynayabilen Fransız futbolcu, Avrupa kupalarındaki tecrübesi ve savunma disipliniyle öne çıkıyor.

3. Lorenz Assignon (Rennes)
Hücum katkısı yüksek olan Assignon, çizgi bindirmeleri ve yüksek temposuyla modern bek profiline uygun isimler arasında gösteriliyor.

4. Iván Fresneda
Henüz 21 yaşındaki İspanyol sağ bek, Avrupa futbolunun gelecek vadeden savunmacılarından biri olarak değerlendiriliyor. Düzenli forma şansı bulamaması halinde kiralık formülü gündeme gelebilir.

5. Hugo Siquet
Savunma güvenliği ve temposuyla dikkat çeken Belçikalı futbolcu, maliyet açısından daha ulaşılabilir alternatiflerden biri olabilir.

6. Jackson Tchatchoua
Fizik gücü ve atletik özellikleriyle öne çıkan Kamerun asıllı sağ bek, Avrupa’nın yükselen profilleri arasında gösteriliyor. Ancak güncel piyasa değeri nedeniyle maliyetli bir seçenek konumunda.

7. Mert Müldür
Yerli statüsünde olması önemli avantaj sağlayan milli futbolcu, sağ bek dışında sol bek ve stoperde de görev alabiliyor. Çok yönlü yapısıyla dikkat çekiyor.

8. Tom Rothe
Asıl mevkisi sol bek olmasına rağmen iki kanatta da oynayabilen genç Alman oyuncu, fiziksel kapasitesi ve gelişime açık yapısıyla scout ekiplerinin radarında bulunuyor.

9. Mert Yılmaz
Süper Lig tecrübesi ve yerli statüsü nedeniyle rotasyon için değerlendirilebilecek isimlerden biri olarak öne çıkıyor.

10. Josha Vagnoman
Sağ bek ve stoper pozisyonlarında oynayabilen Alman futbolcu, sözleşme koşullarına bağlı olarak fırsat transferine dönüşebilecek profiller arasında yer alıyor.

Galatasaray cephesinden bu oyuncularla ilgili resmî bir girişim açıklanmış değil. Ancak yaş profili, atletik özellikleri, çok yönlülükleri ve yeniden satış potansiyelleri dikkate alındığında bu isimlerin scout kriterleri açısından sarı kırmızılı ekibin oyun modeline uyabilecek adaylar arasında değerlendirilebileceği belirtiliyor. Yabancı kontenjanı ve bütçe planlamasının ise transfer sürecindeki en önemli belirleyicilerden biri olması bekleniyor.

Yeni sezon öncesi orta saha rotasyonunu güçlendirmek isteyen Beşiktaş’ın, Newcastle United forması giyen Joe Willock için girişimde bulunduğu iddia edildi. İngiliz basınında yer alan haberlere göre siyah beyazlıların yaklaşık 10 milyon sterlin seviyesindeki ilk teklifi Newcastle tarafından geri çevrildi. İngiliz kulübünün oyuncu için yaklaşık 25 milyon sterlin bonservis beklentisi içinde olduğu belirtiliyor.

26 yaşındaki İngiliz orta saha oyuncusunun Newcastle ile sözleşmesinin son yılına girdiği ifade edilirken, kulübün kadro planlamasında yaşanabilecek değişikliklerin transfer sürecini etkileyebileceği değerlendiriliyor. Buna karşın Willock’un hazırlık maçlarında süre almaya devam etmesi, teknik ekibin oyuncuyu tamamen gözden çıkarmadığını gösteriyor.

Beşiktaş cephesinde ise orta saha için dinamik, iki yönlü oynayabilen bir profil arayışı sürüyor. Joe Willock’un atletizmi, top taşıma becerisi ve Premier Lig tecrübesi nedeniyle listenin üst sıralarında yer aldığı öne sürülüyor. Ancak mevcut bonservis beklentisi nedeniyle taraflar arasında önemli bir fiyat farkı bulunuyor.

Transferin gerçekleşebilmesi için Newcastle’ın bonservis beklentisini aşağı çekmesi veya Beşiktaş’ın teklifini artırması gerekecek. Şu aşamada resmî anlaşma ya da kulüpler arasında sonuçlanmış bir mutabakat bulunmuyor. Süreç, transfer döneminin ilerleyen günlerinde yapılacak yeni temaslara bağlı olarak şekillenebilir.

Magnezyum kan şekerini nasıl etkiliyor?

Magnezyum, vücutta 300’den fazla biyokimyasal reaksiyonda görev alan temel minerallerden biri. Kasların çalışması, sinir sistemi, enerji üretimi ve kalp ritminin korunmasının yanı sıra glikoz metabolizmasında (şekerin enerjiye dönüştürülmesi sürecinde) da önemli rol oynuyor. [2]

Araştırmalar, yeterli magnezyum düzeyine sahip kişilerin insüline karşı daha iyi yanıt verebildiğini gösteriyor. İnsülin direnci (vücudun insüline yeterince yanıt vermemesi) azaldığında ise kan şekeri kontrolü kolaylaşabiliyor. Ayrıca magnezyumun oksidatif stres (hücrelere zarar veren dengesizlik) ve inflamasyonu (vücudun iltihabi yanıtı) azaltabileceği de düşünülüyor. [1], [2]

Hangi magnezyum türü daha iyi emiliyor?

Piyasada sitrat, glisinat, klorür, oksit, laktat, aspartat ve treonat gibi birçok farklı magnezyum formu bulunuyor.

Bilimsel çalışmalar, magnezyum sitrat, klorür, laktat ve aspartatın bağırsaklardan daha iyi emildiğini gösteriyor. Buna karşın daha düşük emilim oranına sahip olduğu düşünülen magnezyum oksitle yapılan bazı klinik araştırmalarda da kan şekeri kontrolünde iyileşme bildirilmiş durumda. Öte yandan magnezyum aspartat kullanılan bazı çalışmalarda ise anlamlı bir fayda görülmedi. [1], [2]

Bu nedenle yalnızca emilim oranına bakarak “en iyi magnezyum budur” demek mümkün görünmüyor.

Bilimsel çalışmalar ne gösteriyor?

Klinik araştırmaların önemli bir kısmı, magnezyum desteğinin açlık kan şekeri, HbA1c (yaklaşık üç aylık ortalama kan şekeri) ve insülin duyarlılığı üzerinde olumlu etkiler oluşturabileceğini bildirse de sonuçlar tüm çalışmalarda aynı değil. Özellikle magnezyum eksikliği bulunan kişilerde faydanın daha belirgin olabileceği düşünülüyor. [2], [3]

Buna karşılık farklı ülkelerde yapılan sistematik derlemeler ve meta analizler, mevcut kanıtların rutin kullanım önerisi yapmak için hâlâ yetersiz olduğunu vurguluyor. [3]

Diyabet dernekleri neden temkinli yaklaşıyor?

Amerikan Diyabet Derneği, mevcut bilimsel verilerin diyabetli bireylerde yalnızca kan şekeri kontrolünü iyileştirmek amacıyla rutin magnezyum takviyesi önerilmesi için yeterli olmadığını belirtiyor. Mineral ve vitamin desteklerinin, eksiklik saptanmayan kişilerde standart diyabet tedavisinin yerine geçmediği özellikle vurgulanıyor. [2]

Bu nedenle magnezyum takviyeleri, diyabet ilaçlarının alternatifi olarak değerlendirilmiyor.

Magnezyumu önce sofradan almak daha doğru

Uzmanlar, magnezyum ihtiyacının mümkün olduğunca besinlerle karşılanmasını öneriyor. Ispanak, pazı, kabak çekirdeği, badem, kaju, kuru baklagiller, tam tahıllar ve bazı maden suları doğal magnezyum kaynakları arasında yer alıyor. [2]

Takviye kullanılacaksa kişinin böbrek fonksiyonları, kullandığı ilaçlar ve gerçek magnezyum düzeyi de dikkate alınmalı. Özellikle yüksek doz takviyeler ishal, mide krampları ve böbrek hastalarında ciddi yan etkilere yol açabiliyor. [1], [2]

Araştırmalar umut verici olsa da, bugüne kadar elde edilen veriler magnezyumun diyabet tedavisinde tek başına etkili bir yöntem olduğunu göstermiyor. Bilim insanları, hangi hasta grubunun hangi magnezyum formundan gerçekten fayda göreceğini belirlemek için daha büyük ve uzun süreli klinik çalışmalara ihtiyaç olduğunu belirtiyor. [2], [3]

Kaynaklar

[1] Health com Editörleri. Which Magnesium Types Help With Diabetes Control? Health com, 2025.

[2] National Institutes of Health Office of Dietary Supplements. Magnesium Fact Sheet for Health Professionals. 2025.

[3] Veronese N, Watutantrige-Fernando S, Luchini C ve ark. Effect of magnesium supplementation on glucose metabolism in people with or at risk of diabetes: a systematic review and meta-analysis of double-blind randomized controlled trials. European Journal of Clinical Nutrition. 2016. DOI: 10.1038/ejcn.2016.154

Kurdeşen olarak bilinen ürtiker çoğu kişide birkaç gün içinde düzelirken, belirtiler altı haftadan uzun sürüyorsa tablo artık kronik spontan ürtiker (KSÜ) olarak değerlendirilir. Uzmanlar, hastalığın çoğu zaman bir gıda alerjisinden değil, bağışıklık sistemindeki düzensiz yanıttan kaynaklandığını belirtiyor. Güncel veriler, hastaların önemli bir bölümünde hastalığın zaman içinde kendiliğinden remisyona girdiğini gösterse de bazı kişilerde yıllarca devam edebildiğini ortaya koyuyor.

Kronik Spontan Ürtiker Nedir?

Kronik spontan ürtiker, nedeni çoğu zaman kesin olarak belirlenemeyen, en az 6 hafta boyunca tekrarlayan kaşıntılı kabarıklıklarla seyreden bir deri hastalığıdır. Lezyonların her biri genellikle 24 saat içinde kaybolur ancak yenileri çıktığı için döküntüler sürekli devam ediyormuş gibi görünür. [1]

Kimlerde görülür?

• Her yaşta görülebilir.
• Kadınlarda erkeklere göre daha sık izlenir.
• Alerjik hastalık öyküsü olanlarda biraz daha yaygın olabilir.
• Otoimmün tiroit hastalıkları gibi bazı bağışıklık sistemi hastalıklarıyla birlikte görülebilir. [1][3]

Günlük yaşama etkisi

• Yoğun kaşıntı
• Uyku bozukluğu
• İş ve okul performansında düşüş
• Kaygı ve yaşam kalitesinde azalma [2]

Kronik Spontan Ürtiker Neden Olur?

Vakaların büyük kısmında tek bir neden bulunamaz. Günümüzde en güçlü görüş, hastalığın önemli bölümünde bağışıklık sisteminin mast hücrelerini gereksiz yere aktive etmesidir. Histamin salınımı da kurdeşen plaklarının oluşmasına yol açar.

Risk faktörleri

• Otoimmün hastalıklar [2]
• Tiroit hastalıkları [3]
• Kadın cinsiyet [1]
• Bazı enfeksiyonlar
• Yoğun stres
• Isı, basınç veya bazı ilaçlar belirtileri artırabilir.

Genetik ve çevresel etkenler

Ailesel yatkınlık bazı kişilerde rol oynayabilir ancak tek başına genetik geçiş hastalığı açıklamaz. Çevresel tetikleyiciler mevcut hastalığın alevlenmesine katkıda bulunabilir. [3]

Kronik Spontan Ürtiker Belirtileri

Erken belirtiler

• Şiddetli kaşıntı [1]
• Yer değiştiren kırmızı kabarıklıklar
• Gün içinde kaybolup yeniden çıkan döküntüler

İleri dönemde görülebilen bulgular

• Dudak, göz kapağı veya ellerde şişme (anjiyoödem) [2]
• Uyku bozukluğu
• Kronik yorgunluk
• Yaşam kalitesinde belirgin düşüş

Yaklaşık %40 hastada anjiyoödem de görülebilir.

Kronik Spontan Ürtiker Ne Kadar Sürer?

Hastalığın seyri kişiden kişiye değişebilir.

Araştırmaların gösterdiği genel tablo şöyledir:

• Hastaların yaklaşık yarısı ilk 6 ay içinde remisyona girebilir.
• Yaklaşık %80’i üç yıl içinde belirgin düzelme gösterebilir.
• Küçük bir hasta grubunda belirtiler 10 yıl veya daha uzun sürebilir.
• Remisyon gelişen kişilerde hastalık çoğunlukla kalıcı olarak düzelir ancak nadiren tekrar edebilir.

Kronik Spontan Ürtiker Nasıl Teşhis Edilir?

Tanı çoğunlukla ayrıntılı öykü ve fizik muayene ile konur.

Gerekli görülebilecek testler:

• Tam kan sayımı [3]
• CRP veya sedimentasyon
• Tiroit fonksiyon testleri
• Klinik şüphe varsa ek otoimmün incelemeler

Rutin olarak çok sayıda alerji testi yapılması her hasta için gerekli değildir.

Kronik Spontan Ürtiker Tedavisi

Tedavi kişiye özel planlanmalıdır.

Güncel tedavi seçenekleri

• İkinci kuşak antihistaminikler ilk seçenektir. [2]
• Yanıt yetersizse doz artırılabilir.
• Dirençli olgularda biyolojik tedaviler (örneğin omalizumab) uygulanabilir.
• Bazı hastalarda siklosporin gibi bağışıklık sistemini düzenleyen ilaçlar düşünülebilir.
• Kortizon yalnızca kısa süreli alevlenmelerde tercih edilir.

Beslenme ve yaşam tarzı

• Gereksiz eliminasyon diyetlerinden kaçının.
• Kişisel tetikleyicileri not edin.
• Düzenli uyuyun.
• Stresi azaltmaya çalışın.
• Çok sıcak duşlardan kaçının.
• Dar kıyafetler yerine rahat giysiler tercih edin. [4]

Güncel Bilimsel Gelişmeler

Son yıllarda kronik spontan ürtiker tedavisinde biyolojik ilaçlar önemli ilerleme sağladı. Antihistaminiklere yanıt vermeyen hastalarda omalizumab standart seçeneklerden biri haline gelirken, bazı ülkelerde farklı biyolojik ajanlar ve yeni hedefe yönelik tedaviler üzerine klinik çalışmalar devam ediyor.

Kronik Spontan Ürtiker ile Yaşam

Hastalığın kontrolüne yardımcı olabilecek öneriler:

• İlaçları düzenli kullanın.
• Kaşıntıyı artıran sıcak ortamlardan kaçının.
• Cildi nemlendirin.
• Düzenli egzersiz yapın.
• Uyku düzeninizi koruyun.
• Belirtileri tetikleyen durumları kayıt altına alın.

En Sık Yapılan Yanlışlar

• Kronik kurdeşenin her zaman gıda alerjisinden kaynaklandığını düşünmek.
• Antihistaminikleri doktora danışmadan bırakmak.
• Gereksiz alerji testleri yaptırmak.
• Her döküntüyü enfeksiyon sanmak.
• Kortizonun uzun süre kendi kendine kullanılabileceğini düşünmek.

Tedavi Edilmezse Ne Olur?

Tedavi edilmeyen hastalarda:

• Şiddetli kaşıntı devam edebilir.
• Uyku kalitesi bozulabilir.
• Psikolojik yük artabilir.
• İş ve sosyal yaşam olumsuz etkilenebilir.
• Anjiyoödem gelişen kişilerde yakın takip gerekebilir. [2]

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Kurdeşen 6 haftadan uzun sürüyorsa
• Şikayetler sık tekrarlıyorsa
• Antihistaminiklere rağmen düzelmiyorsa
• Dudak veya göz çevresinde şişlik gelişiyorsa

Acil Müdahale Gerektiren Durumlar

Aşağıdaki belirtiler varsa acil sağlık hizmeti alınmalıdır:

• Nefes darlığı
• Boğazda şişlik hissi
• Yutma güçlüğü
• Bayılma
• Yaygın anafilaksi bulguları

Merak Edilen Sorular

Kronik spontan ürtiker bulaşıcı mıdır?

Hayır. Başka kişilere bulaşmaz.

Kronik spontan ürtiker alerji midir?

Her zaman değildir. Çoğu olguda altta bağışıklık sistemi düzensizliği bulunur.

Kronik spontan ürtiker tamamen geçer mi?

Evet. Birçok hastada zaman içinde remisyon gelişebilir.

Her gün kurdeşen çıkması normal midir?

Kronik spontan ürtikerde günlük veya sık tekrarlayan döküntüler görülebilir.

Hangi doktor ilgilenir?

Dermatoloji veya alerji ve immünoloji uzmanları değerlendirir.

Stres hastalığı artırır mı?

Evet. Pek çok hastada alevlenmeleri tetikleyebilir.

Beslenme hastalığı tamamen düzeltir mi?

Hayır. Ancak kişisel tetikleyicilerden kaçınmak yararlı olabilir.

Kronik spontan ürtiker kansere dönüşür mü?

Hayır. Kendisi kanser hastalığı değildir.

Kaynakça

[1] World Health Organization (WHO) ve uluslararası ürtiker tanımları
[2] Mayo Clinic - Urticaria Clinical Guidance
[3] PubMed, StatPearls, EAACI/GA²LEN uluslararası ürtiker kılavuzları
[4] NHS - Urticaria Patient Information
[5] Güncel klinik çalışmalar ve biyolojik tedavi literatürü (PubMed)

Biyolojik Yaşlanmada Yaklaşık 3-4 Aylık Yavaşlama

Araştırmacılar, DO-HEALTH çalışmasına katılan 70 yaş ve üzerindeki 777 sağlıklı yaşlı erişkinde DNA metilasyon saatleri (biyolojik yaşlanmayı ölçen moleküler göstergeler) üzerinden değerlendirme yaptı. Katılımcılar üç yıl boyunca günlük 2.000 IU D vitamini, 1 gram omega-3 veya bunların kombinasyonu ile takip edildi. [1]

Sonuçlara göre tek başına omega-3 kullananlarda biyolojik yaşlanma hızında yaklaşık 2,9 ila 3,8 aylık yavaşlama görüldü. D vitamini ve düzenli egzersiz de programa eklendiğinde bu etkinin bazı biyolojik yaşlanma göstergelerinde daha belirgin hâle geldiği bildirildi. [1]

Kronik Ağrıda Sonuçlar Aynı Değil

Omega-3 ve D vitamininin birlikte kullanımının inflamasyonu (vücudun iltihabi yanıtı) azaltarak kronik ağrıyı hafifletebileceğini gösteren çalışmalar bulunuyor. Bazı araştırmalarda iki takviyenin birlikte kullanılmasının tek başına kullanılan takviyelere göre daha fazla ağrı azalması sağladığı bildirildi. [2]

Ancak tüm araştırmalar aynı sonuca ulaşmadı. Daha önce ABD’de kronik diz ağrısı bulunan yetişkinlerde yapılan uzun süreli bir çalışmada, omega-3 ve D vitamini kullanan kişilerde plaseboya göre ağrıda anlamlı bir azalma görülmedi. Bu nedenle uzmanlar, kronik ağrı tedavisinde bu takviyelerin herkes için aynı etkiyi göstereceğini söylemenin doğru olmadığını belirtiyor. [3]

Kemik, Kalp ve Bağışıklık Sistemini Destekleyebilir

D vitamini, kalsiyumun emilimini artırarak kemik ve kas sağlığının korunmasına katkı sağlıyor. Omega-3 yağ asitleri ise hücre zarının yapısında görev alıyor ve kalp ile bağışıklık sisteminin normal işleyişini destekliyor. Her iki besin öğesinin birlikte kullanılmasının inflamasyonu azaltmaya yardımcı olabileceği düşünülüyor. Ancak bu etkilerin hastalıkları önlediği veya tedavi ettiği anlamına gelmiyor. [1][2]

Takviye Yerine Dengeli Beslenme Öncelikli

Uzmanlar, omega-3 ihtiyacının mümkün olduğunca somon, sardalya, uskumru gibi yağlı balıklardan karşılanmasını, D vitamini için ise güneş ışığı, beslenme ve gerektiğinde hekim önerisiyle takviye kullanılmasını öneriyor. Takviyelerin faydası kişiden kişiye değişebiliyor ve yaş, beslenme düzeni, mevcut hastalıklar ile D vitamini eksikliği gibi faktörlerden etkilenebiliyor. [1][2]

Araştırmacılar, biyolojik yaşlanma üzerindeki olumlu sonuçların umut verici olduğunu ancak bunların doğrudan yaşam süresini uzattığını göstermediğini vurguluyor. Ayrıca kronik ağrı ve diğer sağlık sonuçları konusunda daha büyük ve farklı toplumlarda yapılacak yeni klinik araştırmalara ihtiyaç bulunduğunu belirtiyor. [1][3]

Kaynaklar

[1] Bischoff-Ferrari HA, Gängler S, Wieczorek M ve ark. Individual and additive effects of vitamin D, omega-3 and exercise on DNA methylation clocks of biological aging in older adults from the DO-HEALTH trial. Nature Aging. 2025. DOI: 10.1038/s43587-024-00793-y.

[2] Health.com Editör Ekibi. What Happens When You Take Vitamin D and Omega-3 Together? Health. 2025. Derleme yazısı; güncel klinik çalışmaların değerlendirilmesi.

[3] Bischoff-Ferrari HA ve ark. Effect of Vitamin D Supplementation, Omega-3 Fatty Acid Supplementation, or a Strength-Training Exercise Program on Clinical Outcomes in Older Adults: The DO-HEALTH Randomized Clinical Trial. JAMA. 2020.

Araştırmaya göre, takip sürecinde gelişen majör kardiyovasküler olayların önemli bir bölümü ilk incelemede ciddi darlık saptanmayan hastalarda meydana geldi. Uzmanlar, bunun “damarda ciddi darlık yoksa risk de yoktur” yaklaşımının her zaman doğru olmadığını gösterdiğini belirtiyor.

Damar Darlığı Tek Başına Yeterli Değil

Uzmanlara göre günümüzde koroner BT anjiyografi yalnızca damar içindeki darlığı değil, aynı zamanda plak yükü ve plağın biyolojik özellikleri hakkında da önemli bilgiler sağlayabiliyor.

Özellikle düşük atenüasyonlu plak, pozitif yeniden şekillenme ve yüksek riskli plak özellikleri bulunan hastalarda gelecekte kalp krizi gelişme olasılığı daha yüksek olabiliyor.

Damar Çevresindeki İnflamasyon Araştırılıyor

Son yıllarda dikkat çeken konulardan biri de damar çevresindeki yağ dokusunun bilgisayarlı tomografi ile analiz edilmesi.

Bu amaçla geliştirilen Fat Attenuation Index (FAI) yöntemi, damar çevresindeki yağ dokusunda inflamasyona bağlı oluşan değişiklikleri dolaylı olarak değerlendirebiliyor.

Araştırmacılar, yüksek FAI değerlerinin bazı hasta gruplarında gelecekteki kardiyovasküler olaylarla ilişkili olabileceğini bildiriyor. Ancak bu yöntemin rutin klinik uygulamadaki yeri konusunda çalışmalar devam ediyor.

Rutin Kullanım İçin Daha Fazla Kanıt Gerekiyor

Kardiyoloji uzmanları, FAI analizinin umut verici bir biyobelirteç olduğunu ancak henüz tüm koroner BT anjiyografi raporlarında standart olarak yer alan bir değerlendirme olmadığını vurguluyor.

Güncel uluslararası kılavuzlarda koroner arter hastalığı riskinin değerlendirilmesinde hâlâ;

• damar darlığı,
• toplam plak yükü,
• plak özellikleri,
• LDL kolesterol düzeyi,
• diyabet,
• hipertansiyon,
• sigara kullanımı ve diğer klasik risk faktörleri

temel belirleyiciler arasında yer alıyor.

İnflamasyon Aterosklerozun Önemli Bir Parçası

Bilimsel çalışmalar, aterosklerozun yalnızca kolesterol birikiminden ibaret olmadığını, aynı zamanda kronik inflamasyonun da hastalığın gelişiminde önemli rol oynadığını gösteriyor.

Bu nedenle son yıllarda inflamasyonu hedefleyen tedaviler üzerine çok sayıda araştırma yürütülüyor. Düşük doz kolşisin gibi bazı tedaviler, seçilmiş koroner arter hastalarında kardiyovasküler olay riskini azaltabildiği için uluslararası kılavuzlarda belirli hasta gruplarında değerlendirilebiliyor.

Uzmanlar ise herhangi bir antiinflamatuvar ilacın yalnızca görüntüleme bulgularına dayanarak başlanmasının doğru olmadığını, tedavinin hastanın genel kardiyovasküler riskine göre planlanması gerektiğini belirtiyor.

Gelecekte Daha Kişiselleştirilmiş Risk Analizi Bekleniyor

Uzmanlara göre koroner BT teknolojisindeki gelişmeler sayesinde yalnızca damar darlığını değil, plak yapısını ve damar çevresindeki biyolojik değişimleri de değerlendirebilen yeni yöntemler geliştiriliyor.

Bu yaklaşımların ilerleyen yıllarda kalp krizi riski yüksek kişilerin daha erken belirlenmesine katkı sağlayabileceği düşünülüyor. Ancak bu teknolojilerin rutin klinik uygulamadaki yerinin netleşmesi için yeni doğrulama çalışmalarına ihtiyaç bulunduğu ifade ediliyor.

Derin Ven Trombozu Nedir?

Derin ven trombozu (DVT), vücudun derin toplardamarlarında, en sık bacak ve uyluk damarlarında kan pıhtısı oluşmasıyla ortaya çıkan bir damar hastalığıdır. Oluşan pıhtı damardaki kan akışını engelleyebilir ve koparak akciğere ulaştığında pulmoner emboliye neden olabilir. Bu nedenle DVT, acil değerlendirilmesi gereken önemli bir sağlık sorunudur. [1]

Kimlerde görülür?

Derin ven trombozu her yaşta görülebilse de şu kişilerde daha sık ortaya çıkar: [1]

• 60 yaş üzerindeki bireyler
• Büyük cerrahi operasyon geçirenler
• Uzun süre yatakta kalan hastalar
• Kanser hastaları
• Gebeler ve lohusalık dönemindekiler
• Obezitesi bulunan kişiler
• Sigara kullananlar
• Doğum kontrol hapı veya hormon tedavisi kullananlar
• Kalıtsal pıhtılaşma bozukluğu olanlar

Günlük yaşama etkisi

DVT; ağrı, şişlik ve hareket kısıtlılığı nedeniyle yaşam kalitesini düşürebilir. Tedavi sonrasında bazı hastalarda uzun yıllar devam eden post-trombotik sendrom gelişerek kronik bacak ağrısı, şişlik ve cilt değişikliklerine neden olabilir. [2]

Derin Ven Trombozu Neden Olur?

Derin ven trombozu genellikle Virchow üçlüsü olarak bilinen üç temel mekanizmanın birleşmesiyle gelişir. [2]

Başlıca nedenler

• Uzun süre hareketsiz kalmak
• Büyük ortopedik ameliyatlar
• Kalça veya diz protezi operasyonları
• Kanser
• Travmalar
• Hamilelik
• Doğum sonrası dönem
• Yoğun bakım tedavisi
• Kalp yetmezliği
• Felç

Risk faktörleri

• Obezite
• İleri yaş
• Sigara
• Hormon tedavileri
• Doğum kontrol hapları
• Daha önce DVT geçirmiş olmak
• Uzun uçak veya otobüs yolculukları
• COVID-19 gibi pıhtılaşmayı artırabilen enfeksiyonlar

Genetik nedenler

Bazı kişilerde doğuştan gelen pıhtılaşma bozuklukları DVT riskini artırabilir. [3]

Bunlar arasında:

• Faktör V Leiden mutasyonu
• Protrombin gen mutasyonu
• Protein C eksikliği
• Protein S eksikliği
• Antitrombin eksikliği

Derin Ven Trombozu Belirtileri

Bazı hastalarda hiçbir belirti olmayabilir.

Erken belirtiler [1]

• Tek bacakta şişlik
• Baldır ağrısı
• Kramp hissi
• Hassasiyet
• Isı artışı
• Deride kızarıklık
• Damarların belirginleşmesi

İleri dönem bulguları [2]

• Yaygın ödem
• Şiddetli ağrı
• Morarma
• Yürümede güçlük
• Ciltte renk değişiklikleri
• Venöz ülser gelişimi

Akciğer embolisini düşündüren belirtiler

Aşağıdaki belirtiler acil müdahale gerektirir:

• Ani nefes darlığı
• Göğüs ağrısı
• Kan tükürme
• Bayılma
• Çarpıntı

Derin Ven Trombozu Nasıl Teşhis Edilir?

Tanıda belirtiler tek başına yeterli değildir.

Hekim değerlendirmesi sonrası şu yöntemler kullanılabilir: [3]

• Ayrıntılı fizik muayene
• Wells DVT skoru
• D-dimer testi
• Doppler ultrasonografi (ilk tercih)
• MR venografi
• BT venografi
• Gerekli durumlarda pıhtılaşma testleri

Doppler ultrasonografi günümüzde tanıda altın standart görüntüleme yöntemlerinden biridir.

Derin Ven Trombozu Tedavisi

Tedavi hastanın yaşına, pıhtının yerine, büyüklüğüne ve eşlik eden hastalıklara göre planlanır.

İlaç tedavisi [2]

En sık kullanılan ilaçlar:

• Direkt oral antikoagülanlar (DOAC)
• Düşük molekül ağırlıklı heparin
• Standart heparin
• Warfarin

Tedavi süresi genellikle:

• 3 ay
• 6 ay
• Bazı hastalarda ömür boyu olabilir.

Girişimsel tedaviler

Seçilmiş hastalarda:

• Kateterle pıhtı eritme
• Mekanik trombektomi
• Venöz stent
• Vena cava filtresi

Bu yöntemler yalnızca uygun hasta grubunda uygulanır.

Beslenme ve yaşam tarzı

• Düzenli yürüyüş
• Uzun süre hareketsiz kalmamak
• Sağlıklı kilo kontrolü
• Sigaranın bırakılması
• Yeterli sıvı tüketimi
• Doktor önerisiyle kompresyon çorabı kullanımı

Warfarin kullanan hastalarda K vitamini içeren besinlerin tüketimi dengeli olmalı ve ani değişikliklerden kaçınılmalıdır. [4]

Tedavi her hasta için kişiye özel planlanmalıdır.

Güncel Bilimsel Gelişmeler

Son yıllarda DVT tedavisinde dikkat çeken gelişmeler şunlardır: [5]

• Direkt oral antikoagülanların kullanımının yaygınlaşması
• Yapay zekâ destekli ultrason analizleri üzerine çalışmalar
• Kateter destekli trombektomi tekniklerinde ilerlemeler
• DVT sonrası post-trombotik sendromu azaltmaya yönelik yeni klinik araştırmalar
• Kanser hastalarında antikoagülan seçimini değerlendiren yeni çalışmalar

Bu gelişmelerin bir kısmı rutin klinik uygulamaya girmişken, bazı yöntemler hâlen araştırma aşamasındadır.

Derin Ven Trombozu ile Yaşam

Hastalığın tekrarını önlemek için:

• Her gün düzenli yürüyüş yapın.
• Uzun yolculuklarda sık sık ayağa kalkın.
• Bacak egzersizleri uygulayın.
• İdeal kilonuzu koruyun.
• Sigaradan uzak durun.
• İlaçları aksatmayın.
• Kontrol randevularını ihmal etmeyin.
• Bol sıvı tüketin.
• Doktor önerisi olmadan antikoagülan ilaçları bırakmayın. [4]

En Sık Yapılan Yanlışlar

• “Bacak ağrısı varsa mutlaka kas ağrısıdır.”
• “Şişlik geçerse pıhtı da geçmiştir.”
• “Kan sulandırıcı ilaçlar birkaç gün kullanılsa yeterlidir.”
• “Gençlerde DVT görülmez.”
• “Varis ile DVT aynı hastalıktır.”
• “Pıhtı sadece yaşlılarda oluşur.”
• “Uzun uçuşlarda risk yoktur.”
• “Bitkisel ürünler kan sulandırıcı ilaçların yerine geçebilir.”

Tedavi Edilmezse Ne Olur?

Tedavi edilmeyen derin ven trombozu ciddi komplikasyonlara yol açabilir. [2]

Bunlar arasında:

• Pulmoner emboli
• Ani ölüm riski
• Post-trombotik sendrom
• Kronik bacak şişliği
• Venöz ülser
• Tekrarlayan DVT atakları
• Kalıcı yaşam kalitesi kaybı

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:

• Tek bacakta ani şişlik
• Baldır ağrısı
• Deride kızarıklık
• Isı artışı
• Nedeni bilinmeyen bacak ağrısı

Acil Müdahale Gerektiren Durumlar

Şu belirtiler varsa 112 Acil aranmalı veya en yakın acil servise başvurulmalıdır:

• Ani nefes darlığı
• Göğüs ağrısı
• Kanlı balgam
• Bayılma
• Hızlı kalp atışı

Merak Edilen Sorular

Derin ven trombozu kendiliğinden geçer mi?

Hayır. Tedavi edilmediğinde ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

Derin ven trombozu öldürür mü?

Doğrudan değil; ancak gelişebilecek pulmoner emboli yaşamı tehdit edebilir.

Derin ven trombozu hangi bacakta olur?

Sağ veya sol bacakta görülebilir. Sol bacakta biraz daha sık bildirilmiştir.

Derin ven trombozu tamamen iyileşir mi?

Birçok hasta uygun tedaviyle iyileşebilir. Ancak bazı kişilerde kalıcı damar hasarı gelişebilir.

Derin ven trombozu tekrarlar mı?

Evet. Özellikle altta yatan risk faktörleri devam ediyorsa tekrar edebilir.

Derin ven trombozu yürümeye engel midir?

Akut dönemde ağrı nedeniyle zorlanma olabilir. Doktor önerisi doğrultusunda kontrollü hareket çoğu hastada teşvik edilir.

Derin ven trombozu masajla düzelir mi?

Hayır. Şüpheli DVT bulunan bacakta kuvvetli masaj önerilmez; teorik olarak pıhtının yer değiştirme riskini artırabilir.

Derin ven trombozu hangi doktora gidilir?

İlk değerlendirme acil servis, kalp ve damar cerrahisi, damar hastalıklarıyla ilgilenen girişimsel radyoloji veya iç hastalıkları uzmanlarınca yapılabilir. Tedavi sürecinde hematoloji ve diğer ilgili branşlar da yer alabilir.

Derin ven trombozu uçak yolculuğuna engel olur mu?

Aktif hastalık döneminde veya yeni tanı konulduğunda seyahat planı mutlaka tedaviyi düzenleyen hekimle değerlendirilmelidir.

Kaynaklar

[1] World Health Organization (WHO)

[2] Mayo Clinic

[3] National Health Service (NHS)

[4] Centers for Disease Control and Prevention (CDC)

[5] PubMed, American Society of Hematology (ASH), European Society for Vascular Surgery (ESVS) Klinik Çalışmaları ve Kılavuzları

Gümüşhane’nin Kürtün ilçesine bağlı Sapmaz köyü yakınlarında bulunan Gökçebel-Yaşmaklı Baraj Gölü’nde yaşanan olay, bölgeyi yasa boğdu. Akşam saatlerinde vatandaşların bir aracın baraj gölüne düştüğünü bildirmesi üzerine bölgeye çok sayıda kurtarma ekibi sevk edildi.

İhbarın ardından 112 Acil Sağlık, jandarma, AFAD ve Jandarma Arama Kurtarma (JAK) ekipleri kısa sürede olay yerine ulaştı. Ekipler, hem kıyı şeridinde hem de su yüzeyinde geniş çaplı arama çalışması başlattı.

Fren İzleri ve Yağ Tabakası Dikkat Çekti

İlk incelemelerde dere yönüne uzanan belirgin fren izleri ile baraj gölü yüzeyinde geniş bir alana yayılan yağ tabakası tespit edildi. Bu bulgular üzerine çalışmalar göletin belirli bir bölümünde yoğunlaştırıldı.

Aramalar sırasında kıyıdan yaklaşık 20 metre açıkta, su yüzeyindeki bir ağacın dallarına takılmış halde bir kişinin olduğu belirlendi.

Yusuf Korkmaz’ın Cansız Bedeni Çıkarıldı

Kurtarma ekiplerinin çalışması sonucu sudan çıkarılan kişinin 59 yaşındaki Yusuf Korkmaz olduğu tespit edildi. Korkmaz’ın cenazesi botla kıyıya taşınarak olay yerinde bekleyen sağlık ekiplerine teslim edildi.

Cumhuriyet savcısının incelemesinin ardından cenazenin otopsi işlemleri için ilgili adli tıp birimine gönderilmesi bekleniyor.

Araç ve Olası Diğer Kişiler İçin Arama Sürüyor

Olayın ardından gölete düştüğü değerlendirilen aracın yerinin belirlenmesi amacıyla AFAD ve JAK’a bağlı sualtı arama kurtarma ekipleri dalış çalışmalarını sürdürüyor.

Yetkililer, araç içerisinde başka kişilerin bulunup bulunmadığının henüz netlik kazanmadığını, bu nedenle arama faaliyetlerinin titizlikle devam ettiğini bildirdi.

Kazanın kesin nedeni ve olayın tüm yönleriyle aydınlatılması için jandarma ekiplerinin soruşturması sürüyor.

İnsan konuşurken beyninde ne olur?

Düşünceler sözcüklere, sözcükler de seslere nasıl dönüşür?

Bugün dilin tek bir beyin bölgesinde üretilmediğini; frontal ve temporal korteks, motor bölgeler, subkortikal yapılar ve bunları birbirine bağlayan beyaz cevher yollarından oluşan geniş bir sinir ağı tarafından işlendiğini biliyoruz.

Ancak 19. yüzyılın ortalarında, belirli zihinsel işlevlerin beynin belirli anatomik bölgeleriyle ilişkili olup olmadığı bile yoğun biçimde tartışılıyordu.

Bu tartışmanın yönünü değiştiren isimlerden biri Fransız cerrah Pierre Paul Broca oldu.

Tıp eğitiminden cerrahi araştırmalara

Paul Broca, 28 Haziran 1824’te Fransa’nın Gironde bölgesindeki Sainte-Foy-la-Grande’da doğdu.

1841’de Paris’te tıp eğitimine başladı. Henüz genç yaşlarda anatomi, patoloji ve cerrahiye ilgi duydu. Tıp doktoru unvanını 1849’da aldı.

Meslek yaşamının ilk dönemlerinde kemik ve kıkırdak histolojisi, tümörler, kanser patolojisi, anevrizmalar ve çeşitli cerrahi hastalıklar üzerinde çalıştı. Bicêtre, Salpêtrière, Saint-Antoine ve Pitié gibi Paris’in önde gelen hastanelerinde görev yaptı.

Broca’nın çalışmalarını yalnızca nörolojiyle sınırlandırmak doğru değildir. Anevrizmaların tanı ve tedavisiyle ilgilenmiş, tümörlerin mikroskobik özelliklerini incelemiş ve beyin yapılarının kafatası üzerindeki yaklaşık yerlerini belirlemeye yönelik cerrahi yöntemler geliştirmişti.

Kanser ve tümör patolojisine ilişkin araştırmaları nedeniyle bazı tıp tarihçileri tarafından modern onkolojinin erken dönem öncülerinden biri olarak da değerlendirildi.

Ancak Broca’nın dünya çapında tanınmasını sağlayan gelişme, ameliyat masasından çok otopsi odasında yaşanacaktı.

Konuşması “tan” hecesiyle sınırlanan hasta

1861 yılında Bicêtre Hastanesi’nin cerrahi servisine, sağ bacağında ilerlemiş enfeksiyon ve gangren bulunan bir hasta getirildi.

Hastanın adı Louis Victor Leborgne idi.

Leborgne yaklaşık 21 yıldır hastanede yaşıyordu. Konuşma üretimi ileri derecede bozulmuş, sözel ifadesi büyük ölçüde “tan” hecesiyle sınırlı kalmıştı. Bu nedenle hastane çalışanları arasında “Tan” adıyla tanınıyordu.

Leborgne, basit soruların bir bölümünü anlayabiliyor, sol eliyle işaretler verebiliyor ve çevresiyle sınırlı biçimde iletişim kurabiliyordu. Ancak kavrama ve genel bilişsel işlevlerinin tamamen korunduğunu söylemek mümkün değildi.

Hastalığın ilerleyen dönemlerinde vücudunun sağ tarafında felç gelişmişti.

Broca, hastayı ayrıntılı biçimde muayene etti. Hastane çalışanlarından ve Leborgne’yi uzun süredir tanıyan kişilerden geçmişine ilişkin bilgiler topladı.

Leborgne, 17 Nisan 1861’de hayatını kaybetti.

Broca, ertesi gün yaptığı ölüm sonrası incelemede beynin sol frontal lobunda geniş bir hasar bulunduğunu belirledi. Lezyon, özellikle sol frontal kıvrımların arka bölümlerini etkiliyordu; ancak hasar yalnızca beyin yüzeyindeki küçük bir alanla sınırlı değildi.

Broca, bulgularını 18 Nisan 1861’de Paris Antropoloji Cemiyetinde sundu ve artiküle konuşma yetisinin kaybıyla sol frontal bölgedeki lezyon arasında ilişki kurdu.

Bu konuşma üretimi bozukluğunu tanımlamak için başlangıçta “aphémie”, yani yaklaşık olarak “söyleyememe” anlamına gelen bir terim kullandı. Daha sonra Fransız hekim Armand Trousseau’nun önerdiği “afazi” sözcüğü tıp literatüründe daha yaygın hâle geldi.

İkinci hasta bulguyu güçlendirdi

Broca aynı yıl, geçirdiği felcin ardından konuşması büyük ölçüde kaybolan Lelong adlı başka bir hastayı da değerlendirdi.

Lelong yalnızca birkaç sözcük söyleyebiliyordu. Hastanın ölümünden sonra yapılan beyin incelemesinde de sol frontal bölgede hasar belirlenmesi, Broca’nın konuşma üretimi ile beynin sol ön bölümleri arasında kurduğu ilişkiyi güçlendirdi.

Broca, sonraki gözlemlerinde artiküle konuşmanın çoğu insanda beynin sol yarımküresiyle daha yakından ilişkili olduğunu savundu.

Bu vakalar, karmaşık bir insan işlevinin belirli beyin bölgelerindeki hasarla ilişkilendirilebileceğini gösteren en etkili klinik-patolojik kanıtlardan biri hâline geldi.

Broca’nın tarif ettiği bölge daha sonra “Broca alanı”, bu bölgeyi ve bağlantılı sinir ağlarını etkileyen hasarlarda ortaya çıkan akıcı olmayan konuşma bozukluğu ise “Broca afazisi” olarak adlandırıldı.

Broca gerçekten ilk miydi?

Broca’nın bulguları tamamen boş bir bilimsel ortamda ortaya çıkmadı.

Franz Joseph Gall, Jean-Baptiste Bouillaud ve Ernest Auburtin gibi araştırmacılar, konuşma yetisinin frontal loblarla ilişkili olabileceğini daha önce öne sürmüşlerdi.

Fransız hekim Marc Dax’ın da konuşma bozuklukları ile sol beyin yarımküresi lezyonları arasında ilişki kurduğu biliniyor.

Dax’ın bu görüşlerini 1836’da kaleme aldığı ileri sürülmekle birlikte çalışma o tarihte yayımlanmadı. Oğlu Gustave Dax, babasına atfettiği metni kendi klinik gözlemleriyle birlikte 1863’te Paris’teki bilim akademilerine sundu. Metinler ise 1865’te yayımlandı.

Bu nedenle konuşmanın sol yarımküreyle ilişkisinin keşfinde kime öncelik verilmesi gerektiği konusunda tıp tarihi literatüründe bir Broca–Dax tartışması bulunuyor.

Broca’nın temel etkisi, klinik muayene sırasında gözlenen konuşma bozukluğunu ölüm sonrası anatomik bulgularla sistematik biçimde karşılaştırması ve konuyu bilim dünyasının merkezî tartışmalarından biri hâline getirmesiydi.

Broca alanı bir “konuşma düğmesi” değil

Broca’nın gözlemleri nöroloji tarihi açısından devrim niteliğindeydi. Ancak günümüzde konuşmanın yalnızca küçük ve tek bir beyin alanında üretildiği düşünülmüyor.

Leborgne ve Lelong’un korunmuş beyinleri modern görüntüleme yöntemleriyle yeniden incelendiğinde, her iki hastadaki hasarın klasik olarak “Broca alanı” adı verilen kortikal bölgenin sınırlarını aştığı görüldü.

Lezyonların komşu kortikal yapılara, beynin daha derin bölgelerine ve farklı alanlar arasındaki iletişimi sağlayan beyaz cevher yollarına kadar uzandığı belirlendi.

Güncel nörobilim çalışmalarına göre konuşmanın planlanması ve üretilmesi; frontal ve temporal korteks, motor bölgeler, insula, bazı subkortikal yapılar ve bu bölgeleri birbirine bağlayan beyaz cevher yollarından oluşan geniş bir sinir ağının birlikte çalışmasını gerektiriyor.

Dolayısıyla Broca alanı, bağımsız çalışan bir “konuşma merkezi” veya “konuşma düğmesi” değildir. Dil üretimi, sözdizimi, seslerin planlanması, çalışma belleği ve bilişsel kontrol gibi süreçlere katılan geniş bir sinir ağının önemli bileşenlerinden biridir.

Broca’nın kalıcı katkısı, söz konusu bölgenin sınırlarını kusursuz biçimde çizmiş olması değil; insan davranışı ile beyindeki anatomik hasar arasında bilimsel olarak incelenebilir bir ilişki kurulabileceğini göstermesidir.

Antropolojinin kurumsallaşmasındaki rolü

Broca’nın önemli çalışma alanlarından biri de antropolojiydi.

1859’da Paris Antropoloji Cemiyetinin kurulmasına öncülük etti. Daha sonra antropoloji araştırmaları için bir laboratuvar oluşturulmasına katkıda bulundu.

1872’de Revue d’anthropologie dergisini kurdu. 1876’da ise Paris Antropoloji Okulunun kuruluşunda belirleyici rol oynadı.

Bu kurumlar, antropolojinin Fransa’da örgütlü ve bağımsız bir araştırma alanına dönüşmesine katkı sağladı.

Broca; insan vücudu, kafatası ve beyin ölçümlerinin standartlaştırılması amacıyla çeşitli araçlar ve yöntemler geliştirdi. Ölçülebilir verilere verdiği önem, çalışmalarını dönemin daha spekülatif antropoloji anlayışından ayırıyordu.

Ancak bir araştırmanın sayılara ve ölçümlere dayanması, araştırma sorularının ve elde edilen sonuçların otomatik olarak tarafsız olduğu anlamına gelmiyordu.

Bilimsel mirasındaki sorunlu bölüm

Broca, kafatası hacmi ve beyin büyüklüğüyle zekâ arasında doğrudan ve hiyerarşik bir ilişki bulunduğunu düşünüyordu.

Erkeklerle kadınları, farklı toplumsal sınıfları ve insan topluluklarını karşılaştırarak bazı grupları zihinsel açıdan diğerlerinden üstün gösteren sonuçlara ulaştı.

Bu çalışmalar, günümüzde bilimsel ırkçılık olarak tanımlanan 19. yüzyıl fiziksel antropolojisinin önemli örnekleri arasında değerlendiriliyor.

Broca’nın sayısal ölçümlere dayanan yöntemi, çalışmalarını dönemin daha spekülatif yaklaşımlarından ayırmıştı. Ancak ölçümlerin nicel olması, araştırma sorularını ve yorumları tarafsız hâle getirmedi.

İnsan topluluklarını ve cinsiyetleri zihinsel kapasite bakımından hiyerarşik biçimde değerlendirmesi, dönemin ırksal, cinsiyetçi ve toplumsal ön kabullerinin bilimsel sonuçlar gibi sunulmasına katkıda bulundu.

Modern antropoloji ve genetik, insan topluluklarının birbirinden kesin sınırlarla ayrılmış sabit biyolojik “ırklar” biçiminde sınıflandırılmasını bilimsel olarak geçerli kabul etmiyor.

Beyin veya kafatası büyüklüğünden hareketle bir kişinin zekâsı, değeri ya da toplumsal kapasitesi hakkında basit ve hiyerarşik sonuçlar çıkarılması da günümüz bilimsel bilgileriyle bağdaşmıyor.

Broca’nın bu yönü yalnızca “döneminin koşulları” gerekçesiyle görmezden gelinmemelidir. Bununla birlikte nöroloji alanındaki katkıları da antropolojik çalışmalarındaki yanlışlar nedeniyle bütünüyle yok sayılmamalıdır.

Bilim tarihi açısından daha doğru yaklaşım, iki gerçeği birlikte değerlendirebilmektir:

Broca, beynin işlevsel örgütlenmesinin anlaşılmasında öncü bir bilim insanıydı. Aynı zamanda ölçümlerini insan toplulukları ve cinsiyetler arasında bilimsel temeli bulunmayan hiyerarşiler kurmak için kullandı.

Cerrah, akademisyen ve siyasetçi

Paul Broca, 1866’da Fransa Tıp Akademisine seçildi.

1867’de Paris Tıp Fakültesinde profesörlüğe yükseldi. Önce dönemin akademik adlandırmasıyla dış patoloji, daha sonra cerrahi klinik kürsüsünde görev yaptı.

Bilimsel çalışmaları ve kurumsal girişimleriyle dönemin Fransız tıbbının en etkili isimlerinden biri hâline geldi.

Meslek yaşamının son döneminde siyasette de görev aldı. 1880 yılında Fransa Senatosuna yaşam boyu senatör olarak seçildi.

Ancak senatörlük görevi uzun sürmedi.

Paul Broca, 9 Temmuz 1880’de Paris’te, 56 yaşında aniden hayatını kaybetti.

Dönemin kaynaklarında ölümünün bir anevizma rüptürüne bağlı olduğu bildirildi. Bununla birlikte anevrizmanın anatomik yeri ve ölümün kesin mekanizması hakkında sonraki tarihsel anlatımlar bütünüyle aynı değildir.

Paul Broca’nın tıp tarihindeki yeri

Paul Broca’nın çalışmaları, nöroloji ve nöropsikolojide bugün de kullanılan temel bir araştırma yaklaşımının güçlenmesine katkıda bulundu:

Hastanın yaşamı sırasında gözlenen işlev kaybını, ölüm sonrası veya görüntüleme yöntemleriyle belirlenen beyin hasarıyla karşılaştırmak.

Bu yaklaşım; afazi araştırmalarından felç sonrası bilişsel bozukluklara, beyin cerrahisinden çağdaş lezyon haritalama çalışmalarına kadar uzanan geniş bir bilimsel geleneğin temelini oluşturdu.

Modern nörobilim, Broca’nın döneminde öne çıkan basit “tek bölge–tek işlev” düşüncesinin ötesine geçti.

Dil ve konuşmanın; frontal ve temporal bölgeler, motor alanlar, subkortikal yapılar ve beyaz cevher bağlantılarından oluşan dinamik bir ağ tarafından işlendiği anlaşıldı.

Ancak Broca’nın çalışmalarının merkezindeki soru hâlâ geçerliliğini koruyor:

Zihin, beynin anatomisi içinde nasıl örgütleniyor?

Broca’nın bu soruya verdiği yanıt eksikti. Bazı görüşleri ise günümüz bilimi açısından açık biçimde yanlıştı.

Buna rağmen konuşmanın beyindeki izini klinik ve anatomik bulguları karşılaştırarak sistematik biçimde araması, insan beynine bakışımızı kalıcı olarak değiştirdi.

Kısa kronoloji

1824: Sainte-Foy-la-Grande’da doğdu.
1841: Paris’te tıp eğitimine başladı.
1849: Tıp doktoru oldu.
1859: Paris Antropoloji Cemiyetinin kuruluşuna öncülük etti.
1861: Leborgne ve Lelong vakalarını yayımladı.
1866: Fransa Tıp Akademisine seçildi.
1867: Paris Tıp Fakültesinde profesörlüğe yükseldi.
1872: Revue d’anthropologie dergisini kurdu.
1876: Paris Antropoloji Okulunun kuruluşuna öncülük etti.
1880: Yaşam boyu senatör seçildi ve aynı yıl Paris’te hayatını kaybetti.

Editör notu

Paul Broca’nın afazi araştırmalarına ve beynin işlevsel örgütlenmesinin anlaşılmasına yaptığı katkılar tıp tarihi açısından büyük önem taşımaktadır.

Bununla birlikte kafatası ve beyin ölçümlerinden hareketle cinsiyetler, toplumsal sınıflar ve insan toplulukları arasında zihinsel üstünlük sonuçları çıkardığı antropolojik çalışmaları, günümüz bilimsel ölçütlerine göre geçersiz ve ayrımcı kabul edilmektedir.

Broca’nın bilimsel mirası değerlendirilirken nörolojik katkıları ile bilimsel ırkçılığın gelişimine katkıda bulunan görüşleri birlikte ve eleştirel biçimde ele alınmalıdır.

Cenaze törenine iş dünyasından isimlerin yanı sıra siyaset camiası temsilcileri, sivil toplum kuruluşlarının yöneticileri, mahalle muhtarları ve çok sayıda vatandaş katıldı. Törende Ekşi ailesi taziyeleri kabul etti.

İstanbul Pendik’te silahlı saldırıda yaşamını yitiren Rizeli iş insanı Ercan Ekşi’nin ölümüne ilişkin başlatılan soruşturma ise sürüyor.

Fakültenin açıklamasında, Doç. Dr. Polat’a Allah’tan rahmet dilenirken, ailesine, yakınlarına, öğrencilerine, çalışma arkadaşlarına ve tüm üniversite camiasına başsağlığı temennisinde bulunuldu.

Akademik çalışmalarıyla tanınıyordu

Doç. Dr. Şerife Buket Bozkurt Polat, NÖHÜ Tıp Fakültesi Temel Tıp Bilimleri Bölümü Tıbbi Biyokimya Anabilim Dalı’nda görev yapıyordu. Selçuk Üniversitesi’nde lisansüstü eğitimini tamamlayan Polat, 2023 yılında doçent unvanını almıştı. Moleküler biyoloji, biyokimya ve deneysel tıp alanlarında yürüttüğü bilimsel çalışmalarıyla tanınıyordu.

Cenazesi Karaman’da toprağa verilecek

Edinilen bilgilere göre Doç. Dr. Şerife Buket Bozkurt Polat’ın cenazesi Karaman’da defnedilecek. Cenaze programına ilişkin ayrıntıların aile ve yakınları tarafından paylaşılması bekleniyor.

Doç. Dr. Polat’ın vefatı nedeniyle üniversite camiası, öğrencileri ve meslektaşları sosyal medya üzerinden taziye mesajları yayımlayarak duydukları üzüntüyü dile getirdi. Üniversitenin çeşitli akademik kurul ve komisyonlarında da görev alan Polat, eğitim ve bilimsel çalışmalarıyla öğrencileri ile meslektaşlarının takdirini kazanmıştı.

Sirius formasıyla bu sezon sergilediği etkileyici performans sayesinde piyasa değerini hızla yükselten Ure için birçok Avrupa kulübünün scout raporu hazırladığı belirtiliyor. Haberlere göre Galatasaray’ın yanı sıra İngiltere, İtalya ve Fransa’dan da önemli takımlar oyuncunun durumunu izliyor.

Henüz Galatasaray ile Sirius arasında resmî görüşme veya teklif doğrulanmış değil. Ancak oyuncunun yükselen performansı nedeniyle transfer dosyasının önümüzdeki günlerde daha da hareketlenebileceği değerlendiriliyor. İsveç ekibinin genç golcü için yaklaşık 9 milyon sterlin seviyesinde bir bonservis beklentisi olduğu öne sürülüyor.

Robbie Ure ise transfer söylentilerine rağmen önceliğinin Sirius formasıyla başarılı performansını sürdürmek olduğunu ifade etti. Genç futbolcu, gelecekte üst düzey bir lige transfer olabileceğini kabul ederken, şu an tamamen sezon performansına odaklandığını belirtti.

Galatasaray cephesinden iddialarla ilgili resmî bir açıklama yapılmış değil. Bu nedenle dosya şu aşamada transfer kulisi niteliğini koruyor ve taraflar arasında resmiyet kazanmış bir süreç bulunmuyor.

Hollanda’nın iki yılda bir uygulanan ulusal mamografi programına yerleştirilen prospektif PRISMA kohortunda, 50–75 yaşları arasındaki 38 bin 767 kadının beş yıllık meme kanseri riski hesaplandı. Değerlendirmede Gail, BCSC, BOADICEA ve IBIS olarak bilinen dört yaygın risk modeli kullanıldı.

Medyan 4,3 yıllık takip süresinde 609 kadına meme kanseri tanısı kondu. Araştırmacılar, modellerin hem kanser gelişen ve gelişmeyen kadınları birbirinden ayırma gücünü hem de tahmin edilen riskin gerçek vaka sayılarıyla ne ölçüde örtüştüğünü inceledi.

Gail modelinin kadınları risk düzeylerine göre ayırt etme performansı düşük kaldı. BCSC, BOADICEA ve IBIS modelleri ise Gail modelinden daha iyi sonuç verse de performansları yalnızca mütevazı düzeydeydi. Bu bulgu, modellerin yüksek ve düşük riskli kadınları kesin biçimde ayırmakta zorlandığını gösterdi.

Risk tahminlerinin gerçek sonuçlarla uyumu açısından BCSC ve BOADICEA modelleri daha dengeli sonuç verdi. Gail ve IBIS modellerinin ise meme kanseri riskini olduğundan yüksek hesaplama eğilimi gösterdiği bildirildi.

Meme yoğunluğunun sürekli bir ölçüm olarak değerlendirilmesi, bu bilgiyi kullanan modellerin performansını bir miktar artırdı. Ancak elde edilen iyileşme, modellerin genel ayırt ediciliğini yüksek düzeye çıkarmak için yeterli olmadı.

Araştırmacılar, geleneksel risk modellerinin mamografi sıklığı veya ek görüntüleme gereksinimi gibi kişiselleştirilmiş tarama kararlarında tek başına kullanılmasının yeterli olmayabileceğini belirtti. Gelecekte genetik veriler, ayrıntılı aile öyküsü, meme yoğunluğu ve yaşam tarzı etkenlerinin daha kapsamlı biçimde birleştirildiği modellere ihtiyaç duyulabileceği ifade edildi.

Çalışmanın önemli sınırlılıklarından biri, bazı katılımcılara ait aile öyküsü ve genetik bilgilerin eksik olmasıydı. Bu durumun özellikle BOADICEA ve IBIS modellerinin performansını olduğundan düşük göstermiş olabileceği değerlendirildi.

Editör notu: Bulgular, bilimsel toplantıda sunulan bir araştırma özetine dayanıyor. Sonuçların klinik tarama uygulamalarına aktarılabilmesi için çalışmanın hakemli tam metin olarak yayımlanması ve farklı toplumlarda doğrulanması gerekiyor.

Nanoteknolojik taşıma sistemleri; ilaçları, genetik materyalleri ve diğer tedavi edici bileşenleri vücutta korumak, belirli dokulara ulaştırmak ve sağlıklı dokular üzerindeki istenmeyen etkileri azaltmak amacıyla geliştiriliyor. Ancak aynı özelliklere sahip bir nanotaşıyıcının vücuttaki dağılımı ve tedavi etkinliği her zaman öngörülebilir olmuyor.

2026 yılında yayımlanan iki ayrı araştırma, bu değişkenliğin yalnızca nanopartikülün büyüklüğü, kimyasal bileşimi veya yüzey özelliklerinden kaynaklanmayabileceğini ortaya koydu. Bulgular, bağırsak mikrobiyotasının oluşturduğu biyolojik sinyallerin de nanotaşıyıcıların kan dolaşımındaki davranışını ve karaciğer tarafından temizlenmesini etkileyebileceğini gösteriyor.

Araştırmalar birbirini destekleyen sonuçlar ortaya koysa da farklı ekipler tarafından ve farklı deneysel yöntemlerle yürütülen iki bağımsız preklinik çalışmadan oluşuyor.

Mikrobiyota, nanopartiküllerin protein tabakasını değiştirdi

Journal of Controlled Release dergisinde yayımlanan araştırmada, bağırsak mikrobiyotasındaki değişikliklerin damar yoluyla verilen PEG kaplı lipozomların vücuttaki davranışını etkileyip etkilemediği incelendi.

Araştırmacılar sıçanları 14 gün boyunca prebiyotik verilen, geniş spektrumlu antibiyotik uygulanan ve herhangi bir müdahale yapılmayan kontrol gruplarına ayırdı. Daha sonra hayvanlara damar yoluyla PEG kaplı lipozomlar verildi.

Çalışmada mikrobiyota değişikliklerinin nanopartiküllerin çevresinde oluşan “protein korona” üzerindeki etkisi değerlendirildi. Nanopartiküller kana girdiklerinde yüzeylerine çeşitli kan proteinleri bağlanıyor. Protein korona olarak adlandırılan bu tabaka, bağışıklık sisteminin nanopartikülü nasıl tanıyacağını, hangi hücrelerin parçacığı içine alacağını ve nanotaşıyıcının vücutta hangi organlara dağılacağını etkileyebiliyor.

Araştırmada prebiyotik ve antibiyotik uygulamalarının, lipozomların çevresinde oluşan protein koronanın miktarını ve bileşimini değiştirdiği görüldü. Oluşan protein tabakalarında kompleman sistemi bileşenleri, apolipoproteinler ve immünoglobulinler bakımından farklılıklar tespit edildi.

Bu değişiklikler, nanopartiküllere ait sinyalin organlar arasındaki dağılımındaki farklılıklarla ilişkilendirildi.

Antibiyotik ve prebiyotik gruplarında farklı dağılım

Antibiyotik verilen hayvanlarda nanopartiküllere ait toplam sistemik sinyalin arttığı belirlendi. Araştırmacılar bu sonucu, nanotaşıyıcıların vücutta tutulma veya temizlenme biçiminin değişmiş olabileceği yönünde değerlendirdi.

Ancak çalışmada doğrudan dolaşım yarı ömrünün uzadığı gösterilmedi. Bu nedenle bulgu, nanopartiküllerin kesin olarak daha uzun süre dolaşımda kaldığı şeklinde yorumlanmamalı.

Prebiyotik verilen grupta ise toplam nanopartikül sinyali azalırken parçacıkların karaciğer ve dalak gibi mononükleer fagositik sistem organlarındaki oransal dağılımının da düştüğü bildirildi. Dağılım dengesinin kalp, böbrek ve beyin gibi diğer dokular yönünde değiştiği gözlendi.

Bu sonuç, nanotaşıyıcıların söz konusu organlara tedavi edici miktarda ulaştığını veya bu organlarda yararlı bir etki oluşturduğunu göstermiyor. Araştırmada ölçülen nanopartikül sinyali, doğrudan klinik etkinlik anlamına gelmiyor.

Kanser hücrelerinde alım ve sitotoksisite değişti

Araştırmanın hücre kültürü bölümünde, farklı gruplardan alınan plazmaların lipozomların çevresinde oluşturduğu protein koronalar karşılaştırıldı.

Prebiyotik verilen hayvanların plazmasıyla oluşan protein korona, laboratuvar ortamındaki A549 akciğer kanseri ve ES-2 yumurtalık kanseri hücrelerinin lipozomları daha fazla içine almasıyla ilişkilendirildi. Doksorubisin taşıyan lipozomların bu hücreler üzerindeki sitotoksik etkisinin de arttığı bildirildi.

Ancak bu sonuçlar hücre kültürü deneylerinden elde edildi. Çalışmada nanotaşıyıcıların canlı bir organizmadaki tümör dokusuna daha fazla ulaştığı veya tümör tedavisinin etkinliğini artırdığı doğrudan gösterilmedi.

Bulgular, protein koronadaki değişikliklerin kanser hücre kültürlerinde lipozomların hücre içine alınmasını ve sitotoksik etkisini değiştirebildiğini gösteriyor.

Bağırsaktan karaciğere uzanan serotonin sinyali

Science dergisinde 19 Mart 2026 tarihinde yayımlanan ayrı bir araştırmada ise bağırsak mikrobiyotası ile karaciğerin ilaç ve gen taşıma sistemlerini temizleme kapasitesi arasındaki biyolojik mekanizma incelendi.

Araştırmada bağırsak epitel hücrelerinin mikrobiyal uyarıları algıladığı ve ürettikleri serotonin aracılığıyla karaciğerdeki Kupffer hücrelerini etkinleştirdiği gösterildi.

Kupffer hücreleri, karaciğerde bulunan ve dolaşımdaki yabancı maddelerin temizlenmesinde görev alan bağışıklık hücreleri olarak biliniyor. Bağırsak kaynaklı serotonin sinyali, bu hücrelerin sentetik ve viral taşıma sistemlerini dolaşımdan uzaklaştırma kapasitesini artırdı.

Serotonin sinyalinin deneysel olarak geçici biçimde baskılanması ise taşıma sistemlerinin karaciğer tarafından temizlenmesini azalttı ve genel iletim verimliliğini artırdı.

Preklinik deneylerde bu yaklaşımın kemoterapi ve onkolitik virüs tedavilerinin etkisini üç kattan fazla artırdığı; somatik genom düzenleme ve mesajcı RNA temelli uygulamalarda ise taşıma verimliliğinde 5 ila 15 kat arasında artış sağladığı bildirildi.

Bu sonuçlar, insanlarda uygulanmış bir tedaviyi değil, deneysel modellerde gösterilmiş biyolojik bir mekanizmayı ifade ediyor.

Aynı nanotaşıyıcı neden herkeste aynı davranmayabilir?

İki araştırma birlikte değerlendirildiğinde, bağırsak mikrobiyotasının nanoteknolojik tedavilerin vücuttaki davranışını birden fazla yoldan etkileyebileceği görülüyor.

Mikrobiyota, bir yandan nanopartiküllerin çevresinde oluşan protein koronayı değiştirerek organlara dağılımı ve hücreler tarafından alınmayı etkileyebilirken diğer yandan bağırsak–karaciğer arasında oluşan serotonin sinyali üzerinden karaciğerdeki temizleme mekanizmasını düzenleyebilir.

Bu bulgular, farklı mikrobiyota yapılarına sahip kişilerin aynı nanoteknolojik tedaviye farklı yanıtlar verebileceği ihtimalini gündeme getiriyor. Ancak araştırmalarda farklı mikrobiyota yapılarına sahip hasta grupları karşılaştırılmadı.

Dolayısıyla bağırsak mikrobiyotası ile insanlar arasındaki farmakokinetik veya tedavi yanıtı farklılıkları arasında doğrudan bir klinik ilişki henüz gösterilmiş değil. Bu ilişki, insan çalışmalarında sınanması gereken bilimsel bir varsayım niteliğinde.

Kişiselleştirilmiş nanotedaviler için yeni araştırma alanı

Nanoteknolojik taşıma sistemlerinin geliştirilmesinde çoğunlukla nanopartikülün boyutu, elektriksel yükü, yüzey kaplaması ve kimyasal bileşimi gibi mühendislik özellikleri üzerinde duruluyor.

Yeni araştırmalar ise tedavinin başarısında hastaya ait biyolojik özelliklerin de dikkate alınması gerekebileceğini gösteriyor. Gelecekte bağırsak mikrobiyotası, kan proteinlerinin bileşimi ve karaciğerdeki temizleme kapasitesi gibi özelliklerin birlikte değerlendirilmesi, nanoteknolojik tedavilerin kişiselleştirilmesine katkı sağlayabilir.

Ancak bu yaklaşımın klinik uygulamaya geçebilmesi için insanlarda yürütülecek kontrollü araştırmalara ihtiyaç bulunuyor.

Editörün Notu

Haberde değerlendirilen bulgular iki ayrı preklinik araştırmadan elde edilmiştir. İlk çalışma sıçanlar ve kanser hücre kültürleri üzerinde yürütülmüş; ikinci çalışma ise deneysel modellerde bağırsak kaynaklı serotonin sinyalinin ilaç ve gen taşıma sistemlerinin karaciğer tarafından temizlenmesine etkisini incelemiştir.

Sonuçlar, nanoteknolojik tedavilerin etkisini artırmak amacıyla antibiyotik, prebiyotik, diyet veya serotonin sistemi üzerinde kişisel müdahale yapılmasını desteklememektedir. Bu yöntemlerin insanlarda güvenli ve etkili olduğunu gösteren yeterli klinik kanıt henüz bulunmamaktadır.

Diz protezi ameliyatı, diz eklemindeki aşınmış kıkırdak ve hasarlı kemik dokusunun çıkarılarak yerine metal ve dayanıklı plastikten oluşan yapay eklem yerleştirilmesi işlemidir. En sık neden ileri evre osteoartrit (yaşa bağlı eklem kireçlenmesi) olsa da romatoid artrit (bağışıklık sisteminin eklemlere saldırdığı iltihaplı romatizma) veya eski diz yaralanmalarına bağlı gelişen eklem hasarı da bu ameliyatı gerektirebilir. Bu bilgiler, WebMD tarafından ortopedi uzmanlarının değerlendirmeleri doğrultusunda hazırlanan güncel klinik içeriklerde yer alıyor. [1].

Her Diz Ağrısı Protez Gerektirmiyor

Uzmanlara göre diz protezi, ilk başvurulan tedavi yöntemi değil. Öncelikle ağrı kesici ilaçlar, fizik tedavi, kilo kontrolü, egzersiz programları ve eklem içi enjeksiyonlar gibi cerrahi dışı yöntemler uygulanıyor. Bu tedavilere rağmen ağrı devam ediyor, kişi yürümekte zorlanıyor veya dinlenirken bile şiddetli ağrı hissediyorsa cerrahi seçenek gündeme geliyor. [1].

Ameliyat kararı verilirken yalnızca röntgen görüntüsüne değil, kişinin yaşam kalitesindeki kayba da bakılıyor. Özellikle sandalyeden kalkmakta zorlanma, kısa mesafelerde bile yürüyememe ve dizde belirgin şekil bozukluğu önemli değerlendirme ölçütleri arasında bulunuyor. [1].

Ameliyatta Neler Yapılıyor?

Diz protezi ameliyatı genellikle 1 ila 2 saat sürüyor. Cerrah, aşınmış kıkırdak ve hasarlı kemik yüzeylerini temizledikten sonra uyluk kemiği ile kaval kemiğine metal parçalar yerleştiriyor. Bu parçaların arasına ise eklemin rahat hareket etmesini sağlayan özel plastik bir ara yüz konuluyor. Bazı merkezlerde bu işlemler robot destekli sistemlerle de gerçekleştirilebiliyor. [1].

Hastanede Kalış Süresi ve İlk Günler

Çoğu hasta ameliyattan sonra bir veya iki gün hastanede kalıyor. Bazı hastalarda bu süre sağlık durumuna göre değişebiliyor. Uzmanlar, ameliyat sonrası mümkün olan en erken dönemde ayağa kalkmanın ve bacağı hareket ettirmenin kan dolaşımını artırarak şişliği azalttığını ve pıhtı oluşma riskini düşürdüğünü vurguluyor. [1].

Fizik Tedavi Başarıyı Belirleyen En Önemli Unsurlardan Biri

Yeni diz ekleminin uzun yıllar sorunsuz kullanılabilmesi için fizik tedavi büyük önem taşıyor. Tedavi programında kas güçlendirme, esneklik ve yürüme egzersizleri yer alıyor. Egzersizlerin en az iki ay boyunca düzenli sürdürülmesi öneriliyor. [1].

İyileşme süreci kişiden kişiye değişse de genel olarak ev işleri 3 ila 6 hafta içinde yapılabilir hâle geliyor. Araç kullanımı çoğu hastada 2 ila 6 hafta arasında mümkün olurken, yüzme gibi düşük darbeli sporlar genellikle 6 ila 8 hafta sonra öneriliyor. İşe dönüş süresi ise yapılan işe göre farklılık gösterebiliyor. [1].

Olası Riskler Neler?

Her büyük cerrahi işlemde olduğu gibi diz protezi ameliyatının da bazı riskleri bulunuyor. Bunlar arasında enfeksiyon, aşırı kanama, bacak toplardamarlarında pıhtı oluşması, sinir veya damar yaralanmaları ve protezin zamanla gevşemesi yer alıyor. Komplikasyonların görülme sıklığı düşük olsa da ameliyat sonrası önerilere uyulması büyük önem taşıyor. [1].

Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, ameliyat bölgesinde artan kızarıklık, yüksek ateş veya yaradan iltihap gelmesi gibi belirtiler ise acil tıbbi değerlendirme gerektiriyor. [1].

Protezin Ömrü Ne Kadar?

Günümüzde kullanılan diz protezleri geçmişe göre daha dayanıklı üretiliyor. Uzun dönem sonuçlar, diz protezlerinin yaklaşık yüzde 85’inin 20 yıl boyunca işlevini koruyabildiğini gösteriyor. Bu süre; kişinin kilosu, fiziksel aktivite düzeyi ve protezin korunmasına yönelik önerilere uyup uymamasına göre değişebiliyor. Düşük darbeli yürüyüş, bisiklet ve yüzme gibi aktiviteler önerilirken koşu, zıplama ve temas sporları protezin ömrünü kısaltabiliyor. [1].

Diz protezi ameliyatı birçok kişi için ağrıyı azaltıp hareket kabiliyetini artırsa da her hasta için uygun seçenek olmayabiliyor. Bu nedenle cerrahi kararının ayrıntılı ortopedik değerlendirme sonrasında, hastanın yaşam kalitesi ve beklentileri birlikte değerlendirilerek verilmesi öneriliyor.

Kaynaklar

[1] Hallie Levine. Knee Replacement Surgery: Benefits, Risks, and Rehabilitation. WebMD. Medically reviewed by Jabeen Begum, MD. 2024.

[2] WebMD Editorial Team. A Visual Guide to Knee Replacement. WebMD Slideshow. Medically reviewed by Jabeen Begum, MD. 2025.

696 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname (KHK) kapsamında sürekli işçi kadrosuna geçirilen kamu çalışanlarının tayin ve becayiş talepleri yeniden gündeme geldi. Kamu işçileri, aile birliğinin korunması, sağlık sorunları, eğitim durumu ve can güvenliği gibi mazeretler nedeniyle görev yerlerini değiştirebilecek kalıcı ve uygulanabilir bir yasal düzenleme yapılmasını istiyor.

Anayasa Mahkemesi Kararı Sonrası Beklenti Arttı

Kamu işçilerinin taleplerinde dikkat çeken en önemli gelişmelerden biri, Anayasa Mahkemesi’nin işçilerin yalnızca görev yaptıkları teşkilat ve birimde çalıştırılmalarına ilişkin düzenlemeyi iptal etmesi oldu. Söz konusu kararın, tayin ve yer değişikliği taleplerinin önündeki önemli hukuki engellerden birini kaldırdığı değerlendirmesi yapılıyor.

İşçiler, bu kararın ardından gerekli yasal düzenlemenin hayata geçirilmesini ve tayin hakkının açık hükümlerle güvence altına alınmasını bekliyor.

Taleplerin Merkezinde Aile Birliği Var

696 KHK kapsamında kadroya geçen kamu işçileri, özellikle farklı şehirlerde görev yapan eşlerin aynı ilde buluşabilmesi için kurumlar arası tayin ve karşılıklı becayiş sisteminin oluşturulmasını talep ediyor.

İşçilerin öne çıkan beklentileri arasında şunlar yer alıyor:

• Kurumlar arası tayin hakkının düzenlenmesi,
• Karşılıklı becayiş uygulamasının hayata geçirilmesi,
• Aile birliğinin korunmasını sağlayacak mazeret tayinlerinin oluşturulması,
• Şeffaf, eşit ve objektif kriterlerle yer değişikliği yapılması.

“Kalıcı Çözüm Bekleniyor”

696 Sayılı KHK ile kadroya geçirilen kamu işçileri, tayin ve becayiş hakkının yasal zemine oturtulmasının hem çalışma barışını güçlendireceğini hem de aile bütünlüğünün korunmasına katkı sağlayacağını ifade ediyor.

Gözler, kamu işçilerinin uzun süredir dile getirdiği bu taleplere ilişkin atılabilecek olası yasal adımlara çevrilmiş durumda.

Difteri Karşısında Tıbba Yeni Bir Yol Açan Bilim İnsanı: Emil von Behring
Emil von Behring, difteri ve tetanos antitoksinleri üzerine yürütülen araştırmalarla bağışıklığın serum yoluyla bir canlıdan diğerine aktarılabileceğini gösteren bilim insanlarının başında yer aldı. Serum tedavisinin klinik uygulamaya taşınmasına öncülük eden Alman hekim, 1901 yılında verilen ilk Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nün sahibi oldu.
Antibiyotiklerin henüz bulunmadığı 19. yüzyılın sonlarında difteri, özellikle çocuklar için en korkulan bulaşıcı hastalıklardan biriydi.
Hastalık, boğazda oluşan kalın zar nedeniyle solunumu güçleştiriyor; bakterinin ürettiği toksin ise kalp, sinir sistemi ve diğer organlarda ağır hasara yol açabiliyordu. Hekimlerin hastalığın seyrini doğrudan değiştirebilecek etkili bir tedavisi bulunmuyordu.
Bu dönemde Alman hekim Emil Behring ve çalışma arkadaşlarının yürüttüğü araştırmalar, tıp tarihinde yeni bir yaklaşımın doğmasını sağladı:
Bir hastalığa karşı direnç kazanan canlının kanındaki koruyucu maddeler, başka bir canlıya aktarılarak tedavi amacıyla kullanılabilir miydi?
Bu soru yalnızca difteri tedavisinin değil, pasif bağışıklama ve antikor temelli tedavilerin gelişiminin de başlangıç noktalarından biri oldu.
Kalabalık Bir Aileden Askerî Tıp Okuluna
Emil Adolf Behring, 15 Mart 1854’te dönemin Prusya Krallığı sınırları içinde bulunan Hansdorf’ta dünyaya geldi. Doğduğu bölge günümüzde Polonya sınırları içinde yer almaktadır.
Bir köy öğretmeninin oğlu olan Behring, 13 kardeşin beşincisi olarak büyüdü. Ailesinin onu klasik bir üniversitede okutabilecek ekonomik imkânı sınırlıydı. Bu nedenle 1874 yılında Berlin’deki askerî tıp okuluna girdi.
Askerî eğitim, tıp öğreniminin masraflarının devlet tarafından karşılanmasını sağlıyor; buna karşılık mezuniyetin ardından orduda görev yapma yükümlülüğü getiriyordu.
Behring, 1878 yılında tıp eğitimini ve göz hastalıkları alanındaki doktora çalışmasını tamamladı. 1880 yılında hekimlik yapma yetkisini aldı ve ardından Prusya’nın farklı bölgelerinde askerî hekim olarak görev yaptı.
Askerî hekimlik yıllarında enfeksiyon hastalıkları, yara tedavileri ve antiseptik maddeler üzerine çalışmaya başladı. Özellikle bazı kimyasal maddelerin mikroorganizmaları doğrudan öldürmekten çok, bakterilerin ürettiği zararlı maddeleri etkisizleştirebileceği düşüncesi üzerinde durdu.
Bu yaklaşım, onun daha sonra bakterilerin kendisinden ziyade ürettikleri toksinlere yönelmesinde etkili olacaktı.
Robert Koch’un Çevresinde Yeni Bir Bilim Dünyası
Behring, deneysel araştırma yöntemleri konusunda eğitim aldıktan sonra 1888 yılında Berlin’e gönderildi. Kısa süre sonra bakteriyolojinin kurucu isimlerinden Robert Koch’un bilimsel çevresine katıldı.
Berlin’deki Hijyen Enstitüsü, dönemin en önemli mikrobiyoloji merkezlerinden biriydi. Behring burada Robert Koch’un yanı sıra Japon bakteriyolog Shibasaburō Kitasato ve bağışıklık biliminin gelişiminde büyük rol oynayacak Paul Ehrlich gibi araştırmacılarla aynı bilimsel ortamda çalıştı.
O yıllarda difterinin etkeni ve hastalığın gelişim mekanizması daha iyi anlaşılmaya başlanmıştı.
Edwin Klebs, 1883 yılında difteri basilini hastalıklı dokularda göstermişti. Friedrich Löffler ise bir yıl sonra etkeni saf kültürde üretmiş ve hastalığın ağır sistemik etkilerinin bakterinin salgıladığı çözünebilir bir maddeden kaynaklanabileceğini öne sürmüştü.
Émile Roux ve Alexandre Yersin’in çalışmaları da 1888 yılında difteri basilinin güçlü bir toksin ürettiğini deneysel olarak ortaya koymuştu.
Bu bulgular, hastalığın yalnızca bakterinin dokulardaki varlığından değil, ürettiği toksinin vücuttaki etkilerinden kaynaklandığını düşündürüyordu.
Araştırmacıların önündeki temel soru şuydu:
Difteri toksini, kan içerisinde bulunan koruyucu bir maddeyle etkisiz hâle getirilebilir miydi?
Kitasato ile Serum Yoluyla Bağışıklık Deneyleri
Behring, tetanos bakterisi ve toksini üzerine çalışan Shibasaburō Kitasato ile birlikte hayvan deneyleri yürüttü.
Araştırmacılar, kontrollü biçimde bağışıklık kazandırılmış hayvanların kan serumunda belirli bakteriyel toksinlerin etkisini azaltan maddeler bulunduğunu gözlemledi. Bağışık bir hayvandan alınan serum başka bir hayvana verildiğinde koruyucu etkinin ona da aktarılabildiğini gösterdiler.
Behring ve Kitasato, araştırmalarının sonuçlarını 1890 yılında difteri ve tetanos bağışıklığı üzerine yayımladıkları ortak makaleyle bilim dünyasına duyurdu.
Kitasato’nun deneysel çalışmaları özellikle tetanos bağışıklığı üzerinde yoğunlaşırken Behring, difteri antitoksini üzerine araştırmalarını sürdürdü. Ortak çalışma, serum yoluyla antitoksik etkinliğin aktarılabileceğini ortaya koyan bağışıklık bilimi tarihinin temel yayınlarından biri oldu.
Bugün bu koruyucu maddeleri antikor olarak tanımlıyoruz. Ancak o dönemde antikorların yapısı ve bağışıklık sistemindeki işleyişi henüz bilinmiyordu. Araştırmacılar, serumun toksinleri etkisizleştirme gücünü hayvan deneyleri üzerinden değerlendiriyordu.
Bu yöntem daha sonra “serum tedavisi” veya “pasif bağışıklama” olarak adlandırıldı.
Pasif bağışıklamada hastanın kendi bağışıklık sisteminin antikor üretmesi beklenmez. Başka bir canlıda oluşturulmuş hazır antikorlar hastaya verilir. Böylece hızlı ancak çoğunlukla geçici bir koruma sağlanır.
Hayvan Deneylerinden Klinik Uygulamaya
Hayvan deneylerindeki başarı, yöntemin insanlarda kullanılabilmesi için yeterli miktarda ve güvenilir nitelikte serum üretilmesi gerektiğini gösterdi.
Küçük deney hayvanlarından elde edilen serum miktarı insan tedavisi için yeterli değildi. Bu nedenle üretimde zamanla atlar kullanılmaya başlandı.
Atlara kontrollü ve giderek artırılan miktarlarda difteri toksini verilerek bağışıklık yanıtı oluşturuluyor, daha sonra kanlarından antitoksin içeren serum elde ediliyordu.
Difteri antitoksininin bir çocuk üzerindeki ilk başarılı tedavi uygulaması 1891 yılında gerçekleştirildi. Bununla birlikte ilk serumların antitoksin yoğunluğu yeterli ve standart değildi. Bu nedenle yöntemin yaygın klinik kullanıma girmesi birkaç yıl aldı.
Behring, 1892 yılında Hoechst şirketiyle çalışmaya başladı. Bilimsel araştırmaların endüstriyel üretimle birleştirilmesi, difteri serumunun daha geniş ölçekte hazırlanabilmesi açısından belirleyici oldu.
Üretim ve pazarlama düzenlemelerinin geliştirilmesinin ardından difteri antitoksininin endüstriyel ölçekte üretimine 1894 yılında geçildi.
Paul Ehrlich ve Serumun Standartlaştırılması
Difteri antitoksininin klinik başarıya ulaşmasında Paul Ehrlich’in çalışmaları temel rol oynadı.
İlk üretilen serumların antitoksik güçleri birbirinden farklıydı. Bir şişedeki serum ile başka bir şişedeki serumun aynı miktarda kullanılması, her zaman aynı biyolojik etkiyi oluşturmuyordu.
Ehrlich, hayvanların bağışıklanması, serumun etkinliğinin ölçülmesi ve farklı üretim partilerinin karşılaştırılması için standardizasyon yöntemleri geliştirdi.
Bu çalışmalar sayesinde antitoksin miktarı belirli biyolojik birimlerle ifade edilebilir hâle geldi. Böylece serum tedavisi yalnızca deneysel bir yöntem olmaktan çıkarak daha güvenilir ve tekrarlanabilir bir klinik uygulamaya dönüştü.
Behring’in antitoksin fikri, Ehrlich’in standardizasyon yöntemleri ve ilaç endüstrisinin üretim kapasitesi bir araya gelmeden serum tedavisinin geniş hasta gruplarına ulaştırılması mümkün olmayacaktı.
Émile Roux ve Geniş Hasta Serileri
Difteri antitoksininin klinik değerinin ortaya konulmasında Fransız hekim ve bakteriyolog Émile Roux’nun çalışmaları da büyük önem taşıdı.
Roux ve çalışma arkadaşlarının 1894 yılında bildirdikleri 448 çocukluk klinik seride ölüm oranı yüzde 24,5 olarak kaydedildi. Bu oran, aynı hastanede önceki yıllarda kaydedilen yaklaşık yüzde 50’lik ölüm oranından ve serum kullanılmayan başka bir hastanede bildirilen yüzde 60 civarındaki orandan daha düşüktü.
Bu çalışma modern anlamda randomize ve kontrollü bir klinik araştırma değildi. Sonuçlar, geçmiş yılların verileri ve farklı hastanelerdeki hasta gruplarıyla yapılan gözlemsel karşılaştırmalara dayanıyordu.
Buna rağmen elde edilen bulgular, antitoksinin klinik yararını güçlü biçimde destekledi. Tedavinin özellikle hastalığın erken döneminde uygulanmasının daha başarılı olduğu görüldü.
Sonuçların uluslararası bir tıp kongresinde açıklanmasının ardından difteri antitoksini Avrupa ve Amerika’daki hastanelerde hızla kullanılmaya başlandı.
Bir dönem çocuk servislerinin en korkulan hastalıklarından biri olan difteri karşısında hekimlerin eline ilk kez hastalığın temel mekanizmalarından birini hedefleyen etkili bir tedavi geçmişti.
Behring bu nedenle kamuoyunda “çocukların kurtarıcısı” olarak anılmaya başladı.
Ancak difteri antitoksininin geliştirilmesi yalnızca tek bir bilim insanının başarısı değildi. Klebs ve Löffler’in bakteriyolojik bulguları, Roux ve Yersin’in toksin çalışmaları, Kitasato’nun serum deneyleri, Ehrlich’in standardizasyon yöntemleri ve Behring’in yöntemi klinik tedaviye dönüştürme çabaları birbirini tamamladı.
Hastalığın Etkeninden Toksinine Yönelmek
Serum tedavisinin önemi yalnızca difterili hastalara yeni bir tedavi seçeneği sunmasıyla sınırlı değildi.
Bu çalışmalar, bağışıklık yanıtının kanda bulunan ve belirli hedeflere yönelen maddeler aracılığıyla başka bir canlıya aktarılabileceğini gösteriyordu.
Böylece enfeksiyon hastalıklarının tedavisinde yalnızca mikroorganizmanın kendisini değil, onun ürettiği toksinleri hedefleme fikri bilimsel bir temele kavuştu.
Bu yaklaşım, tetanos antitoksinlerinin, yılan antiserumlarının ve farklı hastalıklara karşı geliştirilen antikor temelli tedavilerin önünü açtı.
Günümüzde kullanılan immünglobulinler ve monoklonal antikorlar, 19. yüzyılın hayvan serumlarından çok daha gelişmiş ve hedefe yönelik ürünlerdir. Ancak temel düşünce benzerdir:
Hastalığa neden olan belirli bir etkeni veya molekülü etkisizleştirecek hazır bağışıklık moleküllerini hastaya vermek.
İlk Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü
Alfred Nobel’in vasiyeti doğrultusunda oluşturulan Nobel ödülleri ilk kez 1901 yılında verildi.
İlk Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü, serum tedavisi ve özellikle difteriye karşı uygulanması konusundaki çalışmaları nedeniyle Emil Behring’e verildi.
Nobel Komitesi, serum tedavisinin tıp bilimine yeni bir yol açtığını ve hekimlerin eline hastalık ve ölüme karşı etkili bir araç sunduğunu belirtti.
Behring, aynı yıl Alman İmparatoru II. Wilhelm tarafından kalıtsal soyluluğa yükseltildi. Bu tarihten sonra Emil von Behring adını kullanmaya başladı.
Ancak Nobel ödülünün yalnızca Behring’e verilmesi, bilim tarihi açısından günümüzde de tartışılan konulardan biridir.
Shibasaburō Kitasato, 1890 tarihli temel çalışmanın ortak yazarıydı. Paul Ehrlich, serumun etkin ve güvenilir biçimde üretilebilmesini sağlayan standardizasyon yöntemlerini geliştirmişti. Émile Roux ve Alexandre Yersin ise difteri toksininin anlaşılmasına ve tedavinin klinik değerinin gösterilmesine önemli katkılarda bulunmuştu.
Nobel tercihinin yalnızca Behring’den yana yapılması, büyük bilimsel ilerlemelerin kimi zaman tek bir kişinin adıyla özdeşleştirilmesinin dikkat çekici örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir.
Marburg Yılları ve Behringwerke
Behring, 1894 yılında Halle Üniversitesinde hijyen profesörü oldu. Bir yıl sonra Marburg Üniversitesine geçti ve çalışmalarını burada sürdürdü.
Difteri ve tetanos serumlarının yanı sıra tüberküloza karşı bağışıklık oluşturabilecek yöntemler üzerinde de araştırmalar yaptı. Ancak tüberküloz için geliştirdiği yaklaşımlar, difteri antitoksini kadar başarılı olmadı.
Behring, serum ve aşı çalışmalarını daha bağımsız biçimde sürdürebilmek amacıyla eczacı Carl Siebert’le birlikte 1904 yılında Marburg’da Behring-Werk oHG’yi kurdu.
Şirket; serum ve aşı üretiminin yanı sıra deneysel araştırmalara da odaklandı. Sermaye ve üretim kapasitesinin genişletilmesinin ardından kuruluş, Nisan 1914’te Behringwerke GmbH Bremen und Marburg adıyla yeniden yapılandırıldı.
Şirketin ticari merkezi Bremen’de, araştırma ve üretim tesisleri ise Marburg’da bulunuyordu.
Behringwerke, sonraki yıllarda önemli serum, aşı ve biyolojik ürün üretim kuruluşlarından biri hâline geldi.
Behring, özellikle 1907 ile 1910 yılları arasında ciddi sağlık sorunları nedeniyle çalışmalarını ve işletme faaliyetlerini sınırlandırmak zorunda kaldı. Buna rağmen Marburg’daki akademik görevini 1916 yılına kadar sürdürdü.
Serum Tedavisi Tamamen Risksiz Değildi
Difteri antitoksini tıp tarihinde büyük bir dönüm noktası olsa da ilk dönem serum tedavileri tamamen risksiz değildi.
Atlardan elde edilen serumlar, insan vücudu için yabancı proteinler içeriyordu. Bu nedenle bazı hastalarda ateş, deri döküntüsü, eklem yakınmaları ve “serum hastalığı” olarak adlandırılan bağışıklık reaksiyonları görülebiliyordu.
Daha nadir durumlarda ciddi alerjik reaksiyonlar da ortaya çıkabiliyordu.
Üretim yöntemlerinin ve dozların başlangıçta yeterince standart olmaması, güvenlik sorunlarını artırıyordu. Bu deneyimler, biyolojik ürünlerin saflığının, etkinliğinin ve üretim koşullarının denetlenmesi gerektiğini ortaya koydu.
Serum tedavisinin gelişimi böylece yalnızca bağışıklık bilimine değil, biyolojik ilaçların kalite kontrolü ve standardizasyonu anlayışına da katkıda bulundu.
Antitoksin ile Aşı Aynı Şey Değildi
Difteriyle mücadelede antitoksin tedavisi ile aşılama birbirinden farklı amaçlara sahipti.
Antitoksin, hastalığa yakalanmış veya toksine maruz kalmış kişiye hazır antikor verilmesine dayanıyordu. Hızlı etki sağlıyor ancak uzun süreli bağışıklık oluşturmuyordu.
Difteri aşısı ise kişinin kendi bağışıklık sistemini hastalıkla karşılaşmadan önce hazırlıyordu. Böylece daha uzun süreli ve koruyucu bir bağışıklık yanıtı gelişiyordu.
Difteriyle mücadelede kalıcı toplumsal başarı, 20. yüzyılda toksoid aşıların geliştirilmesi ve yaygın aşılama programlarının uygulanmasıyla sağlandı.
Difteri antitoksini günümüzde de belirli durumlarda önemini korumaktadır. Ancak antitoksin yalnızca kanda ve vücut sıvılarında henüz serbest durumda bulunan toksini etkisizleştirebilir.
Hücrelere ve dokulara bağlanmış toksinin oluşturduğu hasarı geri çeviremez. Bu nedenle solunum yolu difterisinden şüphelenilen durumlarda antitoksinin mümkün olan en erken dönemde uygulanması önem taşır.
Antibiyotikler ise bakterinin çoğalmasını ve yeni toksin üretimini sınırlandırmaya yardımcı olur.
Bilim, Endüstri ve Ticari Tartışmalar
Emil von Behring’in yaşam öyküsü, modern tıbbın laboratuvar araştırmaları, klinik uygulama ve endüstriyel üretimle nasıl iç içe geçtiğini de gösterir.
Behring, bilimsel buluşların ekonomik değerine ve fikrî mülkiyetine büyük önem veriyordu. Bu yaklaşımı, bazı çalışma arkadaşlarıyla ilişkilerinin zamanla gerilmesine yol açtı.
Paul Ehrlich ile serumun standardizasyonu konusunda yürüttüğü iş birliği, bilimsel öncelik ve mali paylaşım anlaşmazlıklarından etkilendi.
Difteri antitoksini ve tüberküloz ürünleriyle ilgili patent girişimleri ise Robert Koch dâhil bazı araştırmacılarla tartışmalar yaşamasına neden oldu.
Bu yönüyle Behring’in biyografisi yalnızca bir keşif öyküsü değildir. Aynı zamanda bilimsel bilginin ticari ürüne dönüştürülmesi sırasında ortaya çıkabilecek etik, ekonomik ve kurumsal sorunların erken örneklerinden biridir.
Ölümü ve Bilimsel Mirası
Emil von Behring, 31 Mart 1917’de Marburg’da hayatını kaybetti.
Ardında, bağışıklık sisteminin koruyucu gücünün tedavi amacıyla başka bir insana aktarılabileceğini gösteren önemli bir bilimsel miras bıraktı.
Onun çalışmaları, hekimlerin enfeksiyon hastalıkları karşısında yalnızca belirtileri hafifletmeye değil, hastalığa yol açan biyolojik mekanizmaları hedeflemeye başlamasında etkili oldu.
Behring’in adı tıp tarihine “serum tedavisinin öncüsü” olarak geçti. Ancak onun başarıları; Kitasato, Ehrlich, Roux, Yersin, Klebs, Löffler ve daha birçok araştırmacının birbirini tamamlayan çalışmalarıyla mümkün oldu.
Emil von Behring’in öyküsü, bilimsel ilerlemenin çoğu zaman tek bir dehanın ani keşfinden değil; farklı ülkelerden, kurumlardan ve disiplinlerden araştırmacıların yıllar boyunca biriktirdiği bilgilerden doğduğunu hatırlatıyor.
Onun asıl mirası yalnızca bir serum, bir şirket veya Nobel ödülü değildi.
Behring ve çağdaşlarının açtığı yol, insanlığın bağışıklık sistemini yalnızca anlamasını değil, onu hastalıkların tedavisinde kullanmayı öğrenmesini sağladı.

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: