Genelkurmay Başkanlığının yayımladığı “Atatürk’ün Not Defterleri” adlı eserin birinci cildinde yer alan kayıt, dönemin askerî gelişmeleri arasında Mustafa Kemal’in sağlık durumuna ilişkin kişisel bir ayrıntıyı da günümüze taşıyor.

DEFTERİNDEKİ İKİ KISA CÜMLE

Not defterinin yayımlanmış aktarımında şu ifadeler bulunuyor:

“2 Mayıs 325 [15 Mayıs 1909] Gülhane Hastahanesine yattım.
5 Mayıs 325’te [18 Mayıs 1909] çıktım.”

Kayıttaki tarihler dönemin Rumi takvimine ait. Köşeli parantezlerde ise bunların Miladi takvimdeki karşılıkları veriliyor.

Mustafa Kemal’in iki kısa cümlesi, hastaneye giriş ve çıkışını açık biçimde gösteriyor. Bununla birlikte bu notta hastalığın adı, kendisini tedavi eden hekim veya uygulanan tedavi belirtilmiyor.

HAREKET ORDUSUNDAKİ GÖREVİNİN ARDINDAN

Hastane yatışı, 31 Mart Olayı’nı izleyen haftalarda gerçekleşti. Mustafa Kemal, Selanik’ten İstanbul’a gönderilen Hareket Ordusunun hazırlanması ve harekât planlarının oluşturulmasında görev almıştı.

Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığının Atatürk Ansiklopedisi’nde de not defterine dayanılarak, Mustafa Kemal’in 15 Mayıs’ta rahatsızlanarak Gülhane’ye yattığı ve 18 Mayıs’ta taburcu olduğu belirtiliyor. Aynı kaynak, mayıs ayının sonlarına doğru Selanik’e dönerek görevlerine devam ettiğini kaydediyor.

1909’DA GÜLHANE NEREDEYDİ?

Mustafa Kemal’in kaldığı hastane, İstanbul’da, Topkapı Sarayı bahçesinde hizmet veren tarihî Gülhane’ydi.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Tıp Fakültesinin kurumsal tarihçesine göre eski Gülhane Askerî Rüştiye Okulu binası, tıp eğitimini geliştirme ve örnek bir tedavi kurumu oluşturma çalışmaları kapsamında hastaneye dönüştürülmüştü. Kurum, 30 Aralık 1898’de “Gülhane Seririyat Hastanesi” adıyla açılmıştı.

Böylece Mustafa Kemal’in hastaneye yattığı tarihte Gülhane, yaklaşık on yıldır hizmet veriyordu. Kurum, hasta bakımının yanında askerî hekimlik ve klinik eğitim açısından da gelişiyordu.

İSTANBUL’DAN ANKARA’YA UZANAN KURUM

Gülhane, sonraki yıllarda savaş yaralılarının tedavisinde ve hekim yetiştirilmesinde önemli görevler üstlendi. İkinci Dünya Savaşı döneminde, 1941’de Ankara’nın Cebeci semtindeki asker hastanesi binalarına taşındı. Etlik’teki yerleşkesine geçişi ise 1971’de gerçekleşti.

Mustafa Kemal’in defterindeki 1909 tarihli kayıt, bu uzun kurumsal tarihin İstanbul dönemine ait. Askerî görevlerine ilişkin notların arasında yer alan iki cümle, onun yaşam öyküsü ile Gülhane’nin sağlık hizmetleri tarihinin kesiştiği üç günü belgeliyor.

KAYNAKLAR

1. Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı. Atatürk’ün Not Defterleri, Cilt I. Ankara: Genelkurmay Basımevi, 2004.

2. Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı, Atatürk Ansiklopedisi. “Hareket Ordusu ve Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal.”

3. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Tıp Fakültesi. “Gülhane’nin Kurumsal Tarihçesi.”

9 Kasım 2026 tarihinde Çayeli-Madenli kara yolunda meydana gelen kazada, sürücüsünün kontrolünden çıkan kamyonet savrularak takla attı. Araç, yol kenarında yürüyen iki yayaya ve park halindeki bir tıra çarptı.

İhbar üzerine olay yerine polis ve sağlık ekipleri sevk edildi. Yapılan kontrolde, yayalardan Ramazan Akın Bebek'in hayatını kaybettiği belirlendi.

Kazada diğer yaya ile kamyonetin sürücüsü yaralandı. Sağlık ekiplerinin ilk müdahalesinin ardından hastaneye kaldırılan yaralılardan birinin hayati tehlikesinin bulunduğu bildirildi.

Osmaniyeli olduğu belirtilen Ramazan Akın Bebek'in, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesinde matematik alanında son sınıf öğrencisi olduğu ifade edildi. Öğrencinin vefatının ardından paylaşılan taziye metninde, Matematik Bölümünde öğrenim gördüğü bilgisine yer verildi.

Kaza anı, çevredeki bir işletmenin güvenlik kamerasına da yansıdı. Görüntülerde kamyonetin kontrolden çıkarak savrulduğu ve yayalara çarptığı anlar kaydedildi.

Kazayla ilgili adli inceleme başlatıldı.

FDA, elde edilen bilimsel bulgular doğrultusunda GLP-1 reseptör agonisti sınıfındaki ilaçların prospektüs ve ürün bilgilerinin güvenlik uyarıları bölümüne söz konusu riskin eklenmesini zorunlu kıldı.

Karar, yalnızca tek bir ilacı değil, GLP-1 ilaç grubunun tamamını kapsaması bakımından dikkat çekiyor.

126 klinik araştırma incelendi

FDA’nın kararının arkasında geniş kapsamlı bir bilimsel değerlendirme bulunuyor.

Kurum, toplam 134 bin 253 hastanın katıldığı 126 randomize kontrollü klinik araştırmanın sonuçlarını bir araya getirerek değerlendirdi.

Araştırmalarda 78 bin 217 kişi GLP-1 grubu ilaç kullanırken, 56 bin 36 kişi plasebo veya farklı kan şekeri düşürücü tedaviler aldı.

İnceleme sonucunda toplam 15 olası NAION vakası belirlendi. Bunların 10’u GLP-1 kullananlarda, 5’i ise karşılaştırma grubunda görüldü.

Hesaplanan görülme sıklığı şöyleydi:

• GLP-1 kullananlarda: 100 bin hasta-yılı başına 6,4 vaka
• Karşılaştırma grubunda: 100 bin hasta-yılı başına 3,8 vaka

Böylece iki grup arasında 100 bin hasta-yılı başına 2,6 vakalık bir fark saptandı.

Hasta-yılı, bir kişinin bir yıl boyunca izlenmesine karşılık gelen araştırma ölçüsüdür.

Bu bulgular, söz konusu göz hastalığının oldukça nadir olduğunu ancak ilaç kullanan grupta daha yüksek sıklıkta görüldüğüne ilişkin bir güvenlik sinyali bulunduğunu gösteriyor.

Bununla birlikte FDA, risk artışının olası olduğunu belirtiyor. Mevcut veriler, her bir ilaç için aynı düzeyde risk bulunduğunu veya gözlenen ilişkinin bütünüyle doğrudan ilaç etkisinden kaynaklandığını kesin biçimde göstermiyor.

Gerçek yaşam verileri ne gösterdi?

FDA yalnızca klinik araştırmaları değil, gerçek yaşam verilerini de değerlendirdi.

Tip 2 diyabet hastalarının incelendiği geniş kapsamlı bir çalışmada, GLP-1 kullananlar ile farklı diyabet ilaçlarını kullananlar karşılaştırıldı.

GLP-1 grubu ilaçları kullananlarda NAION riskinin, DPP-4 inhibitörü kullananlara göre istatistiksel olarak anlamlı düzeyde yüksek olduğu görüldü.

Buna karşılık SGLT-2 inhibitörü kullananlarla yapılan karşılaştırmada istatistiksel olarak anlamlı bir risk artışı saptanmadı.

Bu farklılıklar, hastaların mevcut sağlık sorunları ve kullandıkları tedaviler gibi etkenlerin sonuçlar değerlendirilirken dikkate alınması gerektiğini ortaya koyuyor.

FDA ayrıca hayvan çalışmalarında, GLP-1 ilaçlarının NAION riskini hangi biyolojik mekanizmayla artırabileceğini açıklayan kesin bir mekanizma belirlenemediğini bildirdi.

Hangi ilaçlar uyarı kapsamında?

FDA’nın kararı GLP-1 reseptör agonistlerini ve aynı sınıf kapsamında değerlendirilen ilgili ilaçları içeriyor.

Bunlar arasında yaygın olarak bilinen şu ilaçlar bulunuyor:

• Ozempic, Wegovy ve Rybelsus: Semaglutid
• Saxenda ve Victoza: Liraglutid
• Trulicity: Dulaglutid
• Mounjaro ve Zepbound: Tirzepatid

Tirzepatid, hem GIP hem de GLP-1 reseptörleri üzerinden etki gösteren bir ilaç olmasına rağmen FDA’nın güvenlik değerlendirmesi kapsamında yer alıyor.

Düzenleme, FDA’nın ilgili sınıfta değerlendirdiği diğer ilaçları da kapsıyor.

Söz konusu karar ABD’deki ilaç güvenliği etiketlerine ilişkindir. Türkiye’deki ürün bilgilerinin de aynı tarihte değiştirildiği anlamına gelmemektedir.

NAION nedir, neden önemlidir?

Non-arteritik anterior iskemik optik nöropati, göz ile beyin arasındaki görme sinirinin ön bölümüne yeterli kan ulaşamaması sonucunda gelişen ciddi bir göz hastalığıdır.

Hastalığın en dikkat çekici özelliği, görme kaybının çoğu zaman aniden ve ağrı olmadan ortaya çıkmasıdır.

Hastalar görmelerindeki değişikliği özellikle sabah uyandıklarında fark edebilir.

NAION bazı hastalarda kalıcı görme kaybına neden olabilir.

Hastalığın ortaya çıkışında rol oynayabilecek risk faktörleri arasında şunlar bulunuyor:

• Diyabet
• Yüksek tansiyon
• Uyku apnesi
• Sigara kullanımı
• Böbrek hastalıkları
• Anemi

Bu risk faktörlerinin bir bölümü, GLP-1 grubu ilaçların reçete edildiği hasta grubunda da yaygın olarak görülüyor. Bu durum, ilaç kullanımı ile hastalık arasındaki ilişkinin değerlendirilmesini güçleştiriyor.

Hangi belirtilerde acilen doktora başvurulmalı?

FDA, GLP-1 grubu ilaçları kullanan hastaların özellikle ani görme değişikliklerini önemsemesi gerektiğini vurguladı.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler şunlar:

• Bir gözde aniden ortaya çıkan ağrısız görme kaybı
• Görme alanında karanlık veya eksik bölgeler oluşması
• Görüşün belirli bölümlerinde bulanıklık
• Tünelden bakıyormuş gibi görme
• Renklerin farklı algılanması
• Merkezi görme keskinliğinde ani azalma

Bu belirtilerden herhangi biri ortaya çıktığında acil tıbbi değerlendirme gerekir.

Ani görme kaybı yalnızca NAION nedeniyle oluşmaz. Retina damar tıkanıklıkları ve başka ciddi göz hastalıkları da benzer belirtilere neden olabilir.

Bu nedenle belirtilerin kendiliğinden geçmesini beklemek doğru değildir.

Avrupa daha önce semaglutid için uyarıda bulunmuştu

Avrupa İlaç Ajansı (EMA), Haziran 2025’te semaglutid içeren ilaçları değerlendirerek NAION’un bu ilaçlarla ilişkili çok nadir bir yan etki olduğu sonucuna ulaşmıştı.

EMA, görülme sıklığını 10 bin kişide en fazla 1 olarak sınıflandırmış ve NAION tanısı doğrulanan hastalarda semaglutid tedavisinin kesilmesini önermişti.

FDA’nın 9 Kasım 2026 tarihli kararı ise uyarı kapsamını GLP-1 ilaç grubunun tamamına genişletmesi açısından önem taşıyor.

İlaçları bırakmak gerekiyor mu?

FDA’nın açıklaması, GLP-1 grubu ilaçların piyasadan çekildiği veya kullanımının yasaklandığı anlamına gelmiyor.

Bu ilaçların tip 2 diyabet, obezite ve belirli hastalarda kalp-damar ile böbrek hastalığı risklerinin azaltılması gibi alanlarda kanıtlanmış yararları bulunuyor.

Yeni uyarı, tedavi kararlarında nadir ancak ciddi bir göz hastalığı riskinin de değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.

FDA, NAION gelişen hastalarda tedavinin sürdürülüp sürdürülmeyeceğinin hekim tarafından yarar-risk dengesi gözetilerek değerlendirilmesini öneriyor.

Bu nedenle herhangi bir görme şikâyeti bulunmayan hastaların yalnızca bu haber nedeniyle ilaçlarını kendi kendilerine bırakmaları önerilmiyor.

Buna karşılık ani görme kaybı gelişen hastalarda acil göz değerlendirmesi ve ilaç tedavisinin yeniden gözden geçirilmesi gerekiyor.

Yeni kararın anlamı ne?

FDA’nın son kararı, son yıllarda kullanımı hızla yaygınlaşan GLP-1 grubu ilaçların uzun dönem güvenliğinin izlenmesi açısından önemli bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Mevcut bulgular, NAION riskinin düşük olduğunu ancak göz ardı edilmemesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Özellikle diyabet, hipertansiyon ve uyku apnesi gibi ek risk faktörleri bulunan hastalarda görme belirtilerinin erken tanınması önem taşıyor.

Yeni güvenlik uyarısının temel mesajı ise açık: GLP-1 tedavisi gören hastalarda aniden ortaya çıkan ağrısız görme kaybı, gecikmeden değerlendirilmesi gereken ciddi bir belirtidir.

TIBBİ UYARI

Bu haber bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. GLP-1 grubu ilaçları kullanan hastalar, hekimlerine danışmadan tedavilerini değiştirmemelidir. Ani görme kaybı, görme alanında kayıp veya hızla gelişen görme bozukluğu durumunda acil sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

KAYNAKLAR

1. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA). GLP-1 Reseptör Agonistleri ve NAION Riskine İlişkin İlaç Güvenliği Duyurusu. 9 Kasım 2026.
2. FDA. GLP-1 Reseptör Agonistleri İçin Klinik Araştırmaların Meta-analizi ve Sentinel Gerçek Yaşam Verileri Değerlendirmesi. 2026.
3. Avrupa İlaç Ajansı (EMA). Semaglutid İçeren İlaçlar ve NAION Riskine İlişkin Güvenlik Değerlendirmesi. Haziran 2025.

Avrupa Üroloji Derneğinin (EAU) 2026 kılavuzu, fazla kilolu veya obez erkeklerde testosteron düşüklüğünün değerlendirilmesinde yaşam tarzı değişikliklerini ilk yaklaşımlar arasında gösteriyor. Bununla birlikte uyku, fiziksel aktivite ve beslenmenin hormon düzeyleri üzerindeki etkileri kişinin sağlık durumuna göre değişebiliyor.

Testosteron yalnızca cinsel sağlıkla ilişkili bir hormon değil. Erkeklerde kas kütlesinin korunması, kemik sağlığı, cinsel istek ve sperm üretiminin düzenlenmesi gibi birçok fizyolojik süreçte görev alıyor. Ancak testosteron düzeyinin normal olmasıyla mümkün olduğunca yüksek olması aynı anlama gelmiyor.

Fazla Kiloları Vermek Testosteronu Artırabilir

Doğal testosteron artışı konusunda en güçlü bilimsel kanıtlardan biri kilo kaybıyla ilgili.

Obezite, erkeklerde testosteron düzeyinin düşük ölçülmesiyle ilişkili olabiliyor. Özellikle karın bölgesinde yağ birikimi ve metabolik bozukluklar, testosteron üretimini düzenleyen hormonal sistemi etkileyebiliyor.

Fazla kilonun azaltılması bu olumsuz etkilerin bir bölümünü hafifletebiliyor.

Avrupa Üroloji Derneğinin 2026 kılavuzunda değerlendirilen araştırmalar, düşük kalorili beslenme ve düzenli fiziksel aktiviteyle sağlanan kilo kaybının testosteron düzeyini artırabildiğini gösteriyor.

Ancak artışın büyüklüğü önemli.

Kılavuzda, beslenme ve fiziksel aktiviteyle elde edilen testosteron artışının genel olarak yaklaşık 1–2 nmol/L düzeyinde ve sınırlı olduğu belirtiliyor.

Bu sonuç, her kilo veren erkeğin testosteronunun aynı miktarda yükseleceği anlamına gelmiyor. Başlangıçtaki hormon düzeyi, obezitenin derecesi ve eşlik eden hastalıklar sonucu değiştirebiliyor.

Ayrıca testis veya hipofiz hastalıklarından kaynaklanan testosteron eksikliğinin yalnızca kilo vermekle düzelmesi beklenmemeli.

Ağırlık Kaldırmak Testosteronu Yükseltir mi?

Direnç egzersizleri, ağırlık çalışmaları ve düzenli fiziksel aktivite erkek sağlığı açısından önemli yararlar sağlayabiliyor.

Kas gücünün artırılması, yağ kütlesinin azaltılması ve metabolik sağlığın iyileştirilmesi bunların başında geliyor.

Ancak egzersizin testosteron üzerindeki etkisi sanıldığı kadar basit değil.

Yoğun bir antrenmanın ardından testosteron düzeyinde kısa süreli hormonal değişimler görülebiliyor. Bu geçici değişimler, dinlenme sırasındaki testosteron düzeyinin kalıcı biçimde yükseldiği anlamına gelmiyor.

Araştırmalar, özellikle obezitesi bulunan erkeklerde düzenli fiziksel aktivite ve kilo kaybının testosteron düzeyini iyileştirebildiğini gösteriyor.

Buna karşılık testosteronu zaten normal aralıkta olan sağlıklı erkeklerde egzersizin kalıcı bir hormon artışı sağlayacağına ilişkin kanıtlar daha sınırlı.

Dolayısıyla sporun yararını yalnızca testosteron ölçümündeki değişiklikle değerlendirmek doğru değil.

Düzenli egzersiz, testosteron belirgin biçimde yükselmese bile kas, kalp ve metabolizma sağlığına katkıda bulunabiliyor.

Uyku Eksikliği Testosteronu Düşürüyor mu?

Uyku, testosteronun günlük salgılanma düzeniyle yakından ilişkili.

Ancak uykusuzluğun hormon düzeyleri üzerindeki etkisi konusunda araştırmalar arasında önemli farklılıklar bulunuyor.

Sleep Medicine dergisinde yayımlanan, 18 araştırmada toplam 252 erkeğin verilerini değerlendiren sistematik derleme ve meta-analiz, bu konuda dikkat çekici sonuçlar ortaya koydu.

Araştırmacılar, 24 saat veya daha uzun süre tamamen uykusuz kalmanın testosteron düzeyini anlamlı biçimde düşürdüğünü belirledi.

Buna karşılık kısa süreli kısmi uyku kısıtlamasının testosteron üzerindeki etkisi istatistiksel olarak anlamlı bulunmadı.

Bu ayrım önemli.

Bulgular, her gece birkaç saat daha az uyuyan her erkekte mutlaka testosteron düşüklüğü gelişeceğini göstermiyor.

Aynı şekilde daha uzun uyumanın testosteronu normal düzeylerin üzerine çıkaracağı da kanıtlanmış değil.

Yeterli ve düzenli uyku genel sağlık açısından önemini koruyor. Ancak uykunun testosteron üzerindeki etkisini değerlendirmek için uyku süresi, kalitesi ve kişinin sağlık durumunun birlikte ele alınması gerekiyor.

Beslenmeyle Testosteron Artırılabilir mi?

Yumurta, kırmızı et, balık, kuruyemişler, zeytinyağı ve çeşitli vitaminler zaman zaman testosteronu artıran besinler olarak tanıtılıyor.

Ancak belirli bir besinin tek başına testosteron düzeyini anlamlı ve kalıcı biçimde yükselttiğini gösteren güçlü klinik kanıt bulunmuyor.

Beslenmede asıl önemli nokta, vücudun normal hormonal işleyişi için gerekli enerji ve besin öğelerinin yeterli miktarda alınması.

Uzun süreli yetersiz beslenme, ciddi enerji açığı ve yeme bozuklukları hormon üretimini olumsuz etkileyebiliyor.

Öte yandan fazla kilolu erkeklerde sürdürülebilir bir beslenme düzeniyle kilo kaybı sağlanması testosteron düzeyinde iyileşmeye katkıda bulunabiliyor.

Burada belirleyici etken çoğu zaman tek bir yiyecek değil, beslenmenin bütünlüğü ve vücut ağırlığındaki değişim.

Çinko, magnezyum ve D vitamini gibi besin öğelerinin vücudun normal işleyişinde görev alması da bunların herkeste testosteron artırıcı takviye olarak kullanılmasını gerektirmiyor.

Eksikliklerin giderilmesiyle, normal düzeydeki bir kişinin hormonunu daha da yükseltmeye çalışmak farklı durumlar.

52 Araştırma İncelendi: Testosteron Takviyeleri İşe Yarıyor mu?

Testosteron artırıcı olarak satılan ürünlerin bilimsel dayanağı, pazarlama iddiaları kadar güçlü değil.

International Journal of Impotence Research dergisinde yayımlanan bir sistematik derlemede, testosteron artırıcı olarak kullanılan 27 farklı içerikle ilgili 52 araştırma değerlendirildi.

Çalışmalarda D vitamini, çinko, magnezyum ve çeşitli bitkisel içeriklerin yanı sıra sporcu desteklerinde kullanılan bazı maddeler incelendi.

Araştırmacıların genel sonucu, değerlendirilen maddelerin çoğunun toplam testosteron düzeyini artırdığını gösterememesi oldu.

Bazı içeriklerde belirli katılımcı gruplarında olumlu sonuçlar bildirilmiş olsa da bu bulgular bütün erkeklere genellenebilecek nitelikte değil.

Üstelik bir takviyenin kan testosteron düzeyinde değişiklik oluşturması, cinsel işlevi, kas gücünü veya genel sağlığı mutlaka iyileştireceği anlamına gelmiyor.

Bu nedenle testosteron artırma iddiasıyla pazarlanan ürünlerin bilimsel araştırmalarda incelenmiş olması, güvenilir ve etkili oldukları şeklinde yorumlanmamalı.

Stres ve Günlük Alışkanlıklar Ne Kadar Önemli?

Uzun süreli stres, düzensiz yaşam alışkanlıkları ve yetersiz dinlenme genel sağlık üzerinde olumsuz etkiler oluşturabiliyor.

Bununla birlikte stresin azaltılmasının tek başına testosteron düzeyini belirgin ve kalıcı biçimde artıracağını söylemek için yeterli klinik kanıt bulunmuyor.

Benzer şekilde düzenli egzersiz, sağlıklı beslenme ve uyku alışkanlıkları birlikte değerlendirildiğinde genel sağlık açısından yararlı olsa da bunlar her erkekte aynı hormonal sonucu oluşturmuyor.

Testosteron düşüklüğüne eşlik eden obezite, metabolik hastalıklar ve bazı ilaç kullanımları da değerlendirmede önem taşıyor.

Düşük Testosteronun Belirtileri Nelerdir?

Testosteron düşüklüğü yalnızca yorgunluk veya enerji kaybıyla anlaşılabilecek bir durum değil.

Cinsel istekte belirgin azalma, sabah sertleşmelerinin seyrekleşmesi ve sertleşme sorunları, testosteron eksikliği değerlendirmesinde dikkate alınan belirtiler arasında bulunuyor.

Kas gücünde azalma, halsizlik ve ruh hâlindeki değişiklikler de görülebiliyor. Ancak bunlar farklı hastalıklarda ve sağlıklı bireylerde de ortaya çıkabildiğinden tek başlarına testosteron eksikliği tanısı koydurmuyor.

Avrupa Üroloji Derneği, testosteron eksikliği tanısında hem klinik belirtilerin hem de laboratuvar sonuçlarının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Testosteron Testi Ne Zaman Yapılmalı?

Testosteron düzeyi gün içinde değişebiliyor. Bu nedenle kan örneğinin alındığı saat, sonucun yorumlanmasını etkiliyor.

EAU'nun 2026 kılavuzu, testosteron ölçümünün sabah 07.00–10.00 saatleri arasında, açlık durumunda ve güvenilir bir laboratuvar yöntemiyle yapılmasını öneriyor.

Düşük bulunan bir ölçümün ayrı bir sabah yeniden değerlendirilmesi gerekiyor.

Tek bir düşük sonuç, tek başına testosteron eksikliği tanısı için yeterli değil.

Ayrıca bazı kişilerde total testosteronun yanında serbest testosteronun ve diğer hormonların değerlendirilmesi de gerekebiliyor.

Testosteronun Hedefi Yüksek Değer Değil, Normal İşlev

Bilimsel veriler, doğal testosteron artışı için en anlamlı yaklaşımın kişinin mevcut sağlık durumuna göre değiştiğini gösteriyor.

Özellikle obeziteyle ilişkili testosteron düşüklüğünde kilo kaybı ve yaşam tarzı düzenlemeleri yararlı olabiliyor.

Ancak testosteronu normal olan erkeklerde hormon düzeyini daha da yükseltmenin ek sağlık yararı sağlayacağı gösterilmiş değil.

Gerçek testosteron eksikliğinde ise altta yatan nedenin belirlenmesi gerekiyor. Bazı hastalarda yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmayabiliyor ve tıbbi tedavi gerekebiliyor.

Buradaki temel amaç testosteronu mümkün olan en yüksek sayıya çıkarmak değil, hormon eksikliği varsa nedenini belirleyerek sağlıklı fizyolojik işleyişi korumak.

TIBBİ UYARI

Testosteron düşüklüğünden şüphelenen kişiler, hormon ilaçlarını veya testosteron artırıcı olarak satılan takviyeleri hekim değerlendirmesi olmadan kullanmamalıdır. Özellikle testosteron tedavisi sperm üretimini baskılayabileceğinden çocuk sahibi olmayı planlayan erkeklerde özel değerlendirme gerektirir. Tanı ve tedavi kararı üroloji veya endokrinoloji uzmanı tarafından verilmelidir.

KAYNAKLAR

1. European Association of Urology (EAU). EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Hypogonadism. 2026.

2. Su L, Zhang SZ, Zhu J, Wu J, Jiao YZ. Effect of partial and total sleep deprivation on serum testosterone in healthy males: a systematic review and meta-analysis. Sleep Medicine. 2021;88:267–273. DOI: 10.1016/j.sleep.2021.10.031.

3. Morgado A, Tsampoukas G, Sokolakis I, Schoentgen N, Urkmez A, Sarikaya S. Do testosterone boosters really increase serum total testosterone? A systematic review. International Journal of Impotence Research. 2024;36:348–364. DOI: 10.1038/s41443-023-00763-9.

Nature Medicine dergisinde 9 Kasım 2026’da yayımlanan araştırmada, vedolizumab ile adalimumabın karşılaştırıldığı VARSITY adlı faz 3b klinik çalışmanın 768 katılımcısına ait veriler yeniden analiz edildi. Bu nedenle bulgular, yeni başlatılmış bir ilaç denemesinden değil, mevcut klinik çalışma verilerinin farklı bir yöntemle değerlendirilmesinden elde edildi.

Günlük kayıtlardan dört yanıt grubu

Araştırmacılar, hastaların bildirdiği dışkılama sıklığı ve makattan kanamanın tedavi sırasında nasıl değiştiğini inceledi. Her iki ilaç için çok güçlü yanıt verenler, yanıt verenler, kısmi yanıt verenler ve yanıt vermeyenler olarak adlandırılan dört grup belirlendi.

Bu gruplar hastaların tedavi sürecindeki belirti seyrini tanımlıyor. Bulgular, tedavi başlamadan hangi ilacın belirli bir hastada işe yarayacağını kesin olarak gösteren bir test anlamına gelmiyor.

Yanıtın seyri uzun vadeli sonuçlarla ilişkiliydi

Vedolizumab için oluşturulan sınıflandırma, GEMINI 1 çalışmasından 576 hastanın verileriyle de değerlendirildi. Daha hızlı yanıt örüntüleri, uzun dönem takip analizinde hastaneye yatış veya kalın bağırsağın çıkarılması ameliyatı riskinin daha düşük olmasıyla ilişkili bulundu.

Buradaki bulgu, belirtilerin zaman içindeki değişimi ile sonraki hastalık sonuçları arasındaki ilişkiyi gösteriyor. Günlük kayıt tutmanın tek başına komplikasyonları azalttığını ya da belirtileri daha yavaş düzelen her hastanın ağır bir hastalık seyri yaşayacağını göstermiyor.

Damar iltihabı olası bir direnç mekanizması

Doku ve protein analizleri, vedolizumaba yanıtsızlık ile damar iltihabıyla ilişkili biyolojik süreçler arasında bağlantı ortaya koydu. Araştırmacılar, bazı bağışıklık hücreleri ile damarların iç yüzeyini kaplayan hücreler arasındaki etkileşimlerin bu yanıtsızlıkta rol oynayabileceğini belirtti.

Bu sonuç, tedaviye direncin olası biyolojik açıklamalarından birine işaret ediyor. Damar iltihabının bütün yanıtsız hastalarda tek neden olduğunu veya bu sürece yönelik ek bir tedavinin yararının kanıtlandığını göstermiyor.

Tedavi seçimine katkısı henüz kanıtlanmadı

Araştırma, günlük hasta bildirimlerini biyolojik bulgularla birlikte değerlendiren bir sınıflandırma öneriyor. Ancak bu sınıflandırmaya göre tedavi seçmenin veya değiştirmenin hasta sonuçlarını iyileştirip iyileştirmediği, ileriye dönük klinik çalışmalarla sınanmalı.

TIBBİ UYARI

Belirtilerin yavaş düzelmesi tek başına ilacın etkisiz olduğu anlamına gelmez. Bu araştırmaya dayanarak tedavinizi bırakmayın veya değiştirmeyin; tedavi yanıtınızı sizi izleyen hekimle değerlendirin.

KAYNAKLAR

1. Schreiber S, Yajnik V, Wei C ve arkadaşları. An ulcerative colitis taxonomy defined by individual patient-reported response trajectories. Nature Medicine. 9 Kasım 2026.

Bir kamerayla beş hareket görevi kaydedildi

Araştırmacılar, derinlik kamerasıyla katılımcıların yürüme bandında kendi hızlarında ve saatte 3 kilometre hızla yürüyüşünü, yerinde adımlamasını, sandalyeden kalkışını ve ayakta dengede duruşunu kaydetti. Model, bu kayıtlardan eklemlerin hareket boyunca nasıl birlikte çalıştığını öğrendi.

İki kişi sandalyeden aynı sürede kalksa bile kalkarken gövdelerini farklı açılarda öne eğebilir. Üç boyutlu kayıt, hareketin süresine ek olarak bu tür farkları da incelemeye olanak tanıyor.

Tahminler ölçülen değerlere ne kadar yakındı?

Tahminlerle ölçülen değerler arasındaki korelasyon, vücut kitle indeksi için 0,91, karın içi yağ alanı için 0,83 bulundu. Bu katsayılar, tahminlerle ölçümlerin ne ölçüde birlikte değiştiğini gösteriyor. Bir kişiye ait tahminin ölçümden ne kadar saptığını anlamak için tahmin hatasının ayrıca incelenmesi gerekiyor.

Araştırmacılar ayrı bir analizde, hareket kayıtlarının yaş, boy, vücut kitle indeksi ve karın içi yağ alanı bilgilerine ne kattığını da sınadı. Hareket verileri eklendiğinde çeşitli sağlık göstergelerine ilişkin tahminler iyileşti. Bu sonuç, hareket biçiminin temel vücut ölçülerinin ötesinde de bilgi taşıyabildiğini gösteriyor.

Model klinikte kullanılabilir mi?

Bu çalışmada modelin tahminleri, katılımcıların daha önce toplanmış sağlık verileriyle karşılaştırıldı. Bir yürüyüş kaydının ileride ortaya çıkabilecek hastalıkları öngörüp öngöremeyeceğini değerlendirmek için zaman içinde izlem gerekiyor. Modelin tanıya katkısı da farklı gruplarda ve klinik koşullarda ayrıca sınanmalı.

KAYNAKLAR

1. Gabet A, Kohn S, Lutsker G ve ark. A gait foundation model for prediction of multisystem health phenotypes from 3D skeletal motion. Nature Medicine, 6 Kasım 2026.
2. Deep learning-based gait analysis predicts multisystem health phenotypes. Nature Medicine, araştırma özeti, 9 Kasım 2026.

ABD’li biyolog ve uzun ömür alanında çalışmalar yapan Gary Brecka, Fox News Digital’e yaptığı açıklamada, bu ilaçları kullanan kişilerin tartıdaki rakam kadar kas sağlığına da dikkat etmesi gerektiğini belirtti.

Brecka’ya göre çözümün temelinde iki alışkanlık bulunuyor: yeterli protein tüketimi ve düzenli direnç egzersizi.

Verilen kilonun yüzde 20 ila 40’ı yağsız vücut kütlesinden gelebiliyor

Brecka, GLP-1 ilaçlarıyla kaybedilen toplam ağırlığın yaklaşık yüzde 20 ila 40’ının yağsız vücut kütlesinden oluşabildiğini ifade etti.

Bu değerlendirme bilimsel literatürde de karşılık buluyor.

2024 yılında Diabetes, Obesity and Metabolism dergisinde yayımlanan bir bilimsel incelemede, GLP-1 temelli tedaviler sırasında kaybedilen toplam ağırlığın yüzde 20 ila 40’ının yağsız kütleden oluşabildiği bildirildi.

Ancak burada önemli bir ayrıntı bulunuyor.

Yağsız vücut kütlesi ile kas kütlesi aynı şey değil.

Yağsız kütle; kasların yanında suyu, organları, kanı ve diğer yağ dışı dokuları da kapsıyor. Dolayısıyla kaybedilen kilonun yüzde 40’ının yağsız kütleden gelmesi, kasların yüzde 40’ının kaybedildiği anlamına gelmiyor.

Üstelik bu oran herkeste aynı değil. Yaş, başlangıçtaki vücut yapısı, beslenme, fiziksel aktivite ve kilo kaybının miktarı sonuçları etkileyebiliyor.

Zayıflama ilaçları neden kas kaybı endişesi yaratıyor?

GLP-1 ilaçları iştahı azaltarak ve tokluk hissini artırarak daha düşük enerji alımına yardımcı olabiliyor.

Ancak hızlı veya belirgin kilo kaybında vücut yalnızca yağ depolarından yararlanmıyor. Kas ve diğer yağsız dokularda da değişiklikler görülebiliyor.

Bu durum özellikle ileri yaştaki, fiziksel olarak hareketsiz veya başlangıçta kas kütlesi düşük kişiler açısından önem taşıyor.

Kas gücünün azalması, zamanla merdiven çıkmak, sandalyeden kalkmak veya günlük işleri yerine getirmek gibi hareketleri zorlaştırabiliyor.

Bununla birlikte araştırmalar, GLP-1 tedavisi sırasında saptanan her yağsız kütle azalmasının mutlaka kas gücü kaybına yol açtığını göstermiyor. Bu nedenle yalnızca vücut ağırlığını değil, kas gücünü ve fiziksel işlevleri de değerlendirmek gerekiyor.

Günde altı dakika direnç egzersizi yeterli mi?

Gary Brecka’nın önerisi, uzun antrenmanlara zaman ayıramayan kişilerin kısa süreli egzersizlerle harekete başlaması.

Brecka, her gün altı dakika direnç egzersizi yapılmasının kasların çalıştırılması açısından başlangıç oluşturabileceğini savunuyor.

Bu amaçla vücut ağırlığıyla yapılan çömelme hareketleri, kişinin kapasitesine uygun plank uygulamaları ve hafif ağırlıklarla gerçekleştirilen egzersizleri örnek gösteriyor.

Buradaki temel düşünce, kasların düzenli olarak bir dirence karşı çalıştırılması.

Ancak günde altı dakikalık egzersizin GLP-1 kullanan herkeste kas kaybını önlemeye yeterli olduğunu kanıtlayan bir klinik standart bulunmuyor.

Altı dakika, hareketsiz bir kişi için uygulanabilir bir başlangıç olabilir. Kasların korunması açısından daha önemli olan, antrenmanın düzenli yapılması ve kişinin kapasitesine göre zamanla geliştirilmesi.

Bilimsel öneri: Haftada üç gün kuvvet egzersizi

Brecka, GLP-1 tedavisi sırasında fiziksel aktivitenin ihmal edilmemesi gerektiğini vurgulayarak haftada en az üç gün direnç ve üç gün kardiyovasküler egzersiz yapılmasını öneriyor.

Bu görüş, önemli ölçüde bilimsel kuruluşların yaklaşımıyla örtüşüyor.

2025 yılında dört Amerikan bilim ve sağlık kuruluşunun ortaklaşa yayımladığı GLP-1 beslenme ve yaşam tarzı rehberinde, kas ve kemik sağlığını desteklemek amacıyla şu hedefler öneriliyor:

• Haftada en az üç gün direnç veya kuvvet antrenmanı.
• Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik egzersiz.
• Kişinin sağlık durumuna uygun, aşamalı ve sürdürülebilir bir fiziksel aktivite programı.

Tempolu yürüyüş, bisiklet ve benzeri aerobik aktiviteler kalp-damar sağlığını desteklerken, direnç çalışmaları kas kütlesinin korunmasında daha doğrudan rol oynuyor.

Egzersiz yapmaya yeni başlayan kişilerin bu hedeflere kademeli olarak ulaşması gerekiyor.

Protein tüketimi neden önemli?

Kasların korunması yalnızca egzersize bağlı değil. Beslenme de sürecin önemli bir parçası.

Proteinler, kas dokusunun yapımı ve onarımında kullanılan aminoasitleri sağlıyor.

GLP-1 ilaçlarının iştah azaltıcı etkisi nedeniyle bazı kişiler yeterli miktarda yemek tüketmekte zorlanabiliyor. Bu durum günlük protein ihtiyacının karşılanmasını güçleştirebiliyor.

2025 tarihli ortak bilimsel rehberde, aktif kilo kaybı döneminde kilogram başına günlük 1,2–1,6 gram gibi daha yüksek protein hedeflerinin önerilebildiği belirtiliyor.

Ancak bu miktarlar herkes için geçerli tek bir reçete değil.

Özellikle obezitesi bulunan kişilerde protein gereksiniminin mevcut vücut ağırlığı üzerinden hesaplanması ihtiyacı olduğundan yüksek gösterebiliyor. Böbrek hastalığı gibi durumlarda da beslenme planının bireyselleştirilmesi gerekiyor.

Yumurta, balık, yoğurt, süt ürünleri, baklagiller ve yağsız etler, protein ihtiyacının karşılanmasında değerlendirilebilecek besinler arasında bulunuyor.

Bilimsel rehber ayrıca önemli bir noktaya dikkat çekiyor: Yeterli protein tüketimi, direnç egzersizi yapılmadığında kas kütlesinin korunması için tek başına yeterli olmayabilir.

Kas kaybı nasıl anlaşılır?

Tedavi sırasında tartıda görülen değişiklikler, vücudun ne kadar kas veya yağ kaybettiğini tek başına göstermiyor.

Bu nedenle günlük yaşamda ortaya çıkan bazı değişimlerin izlenmesi önem taşıyor.

Örneğin:

• Önceden kolay çıkılan merdivenlerde belirgin zorlanma.
• Sandalyeden kalkarken güçlük yaşama.
• Günlük fiziksel aktivitelerde performans düşüşü.
• Giderek artan güçsüzlük veya belirgin kas kuvveti azalması.
• Yetersiz beslenmeyle birlikte ortaya çıkan aşırı halsizlik.

Bu belirtiler yalnızca kas kaybından kaynaklanmayabilir. Başka sağlık sorunlarıyla da ilişkili olabileceğinden hekim değerlendirmesi gerektirebilir.

Ozempic kullanırken kas kaybı tamamen önlenebilir mi?

Mevcut araştırmalar, yeterli beslenme ve direnç egzersizinin kilo kaybı sırasında kasların korunmasına yardımcı olabileceğini gösteriyor.

Ancak bütün yağsız kütle kaybının tamamen önlenebileceği söylenemiyor. Kilo azalırken vücut bileşiminde bazı değişikliklerin görülmesi doğal olabiliyor.

Bu nedenle hedef, yalnızca mümkün olduğunca fazla kilo vermek değil; sağlıklı vücut bileşimini, kas gücünü ve günlük yaşamda bağımsız hareket edebilme kapasitesini korumak olmalı.

Sonuç olarak, GLP-1 tedavisi sırasında kas sağlığını korumaya yönelik yaklaşım, altı dakikalık tek bir egzersiz süresinden daha kapsamlı. Düzenli direnç çalışması, yeterli ve dengeli beslenme, aerobik aktivite ve hekim takibi birlikte değerlendirilmeli.

TIBBİ UYARI

Bu haber bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. GLP-1 ilaçları hekim önerisi ve takibiyle kullanılmalıdır. Kas kaybı, egzersiz ve protein ihtiyacı bireysel olarak değerlendirilmelidir. Özellikle ileri yaştakiler, böbrek hastalığı, kalp-damar hastalığı veya hareket kısıtlılığı bulunan kişiler egzersiz ve beslenme programlarını hekimleriyle planlamalıdır. İlaç dozu veya tedavi düzeni hekim önerisi olmadan değiştirilmemelidir.

KAYNAKLAR

1. Fox News Digital, Gary Brecka’nın GLP-1 kullanımı, direnç egzersizi ve protein tüketimi hakkındaki değerlendirmeleri, 9 Kasım 2026.
2. Dubin ve arkadaşları, GLP-1 temelli ilaçlarla kilo kaybının vücut bileşimine etkilerini inceleyen bilimsel değerlendirme, Diabetes, Obesity and Metabolism, 2024.
3. American College of Lifestyle Medicine, American Society for Nutrition, Obesity Medicine Association ve The Obesity Society, GLP-1 tedavisinde beslenme ve yaşam tarzı ortak bilimsel rehberi, 2025.

Uluslararası hakemli bilimsel dergi BMC Ophthalmology'de 6 Kasım 2026 tarihinde yayımlanan çalışma, kornea tomografisiyle elde edilen ölçümlerin birlikte değerlendirilmesine yönelik yeni veriler sundu.

Araştırma, Mersin Üniversitesinden Özer Dursun, Pınar Eröz ve İsmail Türkmen ile Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesinden Ömer Özer, Levent Doğan ve Zeki Baysal tarafından gerçekleştirildi.

12 BİN KİŞİNİN KORNEA ÖLÇÜMLERİ İNCELENDİ

Araştırmada Haziran 2022 ile Ağustos 2026 arasında gerçekleştirilen kornea tomografisi incelemelerinin kayıtları geriye dönük olarak değerlendirildi.

Toplam 12 bin katılımcının yalnızca birer gözü çalışmaya dahil edildi.

İncelenen gözler üç gruba ayrıldı.

9 bin 580 göz normal kornea yapısına sahipti.

Bin 696 gözde keratokonus şüphesi bulunuyordu.

724 gözde ise keratokonus tanısı vardı.

Araştırmacılar, korneanın ön ve arka yüzeylerinden elde edilen ölçümleri birlikte inceleyerek farklı bölgelerdeki astigmatizmanın büyüklüğünü ve eksenini karşılaştırdı.

Çalışmanın temel amacı, yalnızca tek bir bölgedeki astigmatizma miktarını ölçmek yerine korneanın farklı bölgeleri arasında ne kadar değişiklik bulunduğunu ortaya koymaktı.

KERATOKONUS NEDİR?

Keratokonus, gözün ön bölümünde bulunan saydam kornea tabakasının zamanla incelmesi ve normal kubbe şeklinden uzaklaşarak öne doğru sivrileşmesiyle karakterize bir hastalık.

Kornea, göze giren ışığın doğru şekilde odaklanmasında önemli görev üstleniyor.

Kornea yüzeyinin düzenli yapısının bozulması, ışığın retina üzerinde düzgün odaklanmasını güçleştiriyor.

Bunun sonucunda bulanık görme, ışıkların dağılması, gece görüşünde güçlük ve düzensiz astigmatizma gibi sorunlar ortaya çıkabiliyor.

Hastalık sıklıkla ergenlik ve genç erişkinlik döneminde belirti vermeye başlıyor. İki gözü etkileyebilmekle birlikte hastalığın şiddeti gözler arasında farklı olabiliyor.

Keratokonusun değerlendirilmesinde göz muayenesiyle birlikte kornea topografisi ve tomografisi gibi görüntüleme yöntemlerinden yararlanılıyor.

KORNEANIN ÜÇ FARKLI BÖLGESİ KARŞILAŞTIRILDI

Araştırmacılar, korneanın merkezine göre belirlenen 3, 5 ve 7 milimetrelik ölçüm bölgelerinde astigmatizma özelliklerini değerlendirdi.

Bu bölgeler arasında üç ayrı karşılaştırma yapıldı.

İlkinde 3 ve 5 milimetrelik bölgeler, ikincisinde 5 ve 7 milimetrelik bölgeler, üçüncüsünde ise 3 ve 7 milimetrelik bölgeler karşılaştırıldı.

Bilim insanları, yalnızca astigmatizma miktarının değişip değişmediğine bakmadı.

Astigmatizmanın eksenindeki farklılıklar da vektör analizi adı verilen matematiksel yöntemle hesaplandı.

Böylece korneanın farklı bölgelerinde astigmatizmanın ne kadar tutarlı olduğu değerlendirildi.

Araştırmada bu özellik, bölgeler arası torik kararlılık olarak tanımlandı.

Buradaki kararlılık, gözün zaman içerisinde değişmemesi anlamına gelmiyor. Aynı muayenede korneanın farklı bölgelerinden elde edilen astigmatizma ölçümlerinin birbirine ne kadar benzediğini ifade ediyor.

KERATOKONUSLU GÖZLERİN YÜZDE 94,5'İNDE DÜZENSİZLİK SAPTANDI

Araştırmanın ayrıntılı bölgeler arası analizine, merkezdeki 3 milimetrelik alanda en az 1 diyoptri toplam kornea astigmatizması bulunan 8 bin 47 göz dahil edildi.

Bu alt grubun 6 bin 245'i normal, bin 114'ü keratokonus şüpheli ve 688'i keratokonuslu gözlerden oluşuyordu.

Araştırmacılar 0,50 diyoptrilik vektör değişimi eşiğini kullandıklarında normal gözlerin yüzde 26,7'sinde bölgeler arası astigmatizma düzensizliği saptadı.

Keratokonus şüphesi bulunan gözlerde bu oran yüzde 58,4 oldu.

Keratokonuslu gözlerde ise oran yüzde 94,5'e ulaştı.

Sonuçlar, keratokonus bulunan kornealarda astigmatizmanın farklı bölgeler arasında çok daha fazla değişebildiğini gösterdi.

Ancak bu oranlar bütün keratokonus hastalarına ait toplum verileri değil, araştırmanın belirli astigmatizma koşullarını karşılayan gözlerinde kullanılan ölçüm eşiğine göre hesaplanan sonuçlar.

Ayrıca yüzde 94,5 değeri, yeni yöntemin keratokonusu yüzde 94,5 doğrulukla teşhis ettiği anlamına gelmiyor.

DÜZENSİZLİK OLASILIĞINDA 33,95'LİK ODDS ORANI

Bilim insanları, korneanın başlangıçtaki astigmatizma düzeyini hesaba katan ek istatistiksel analizler gerçekleştirdi.

Bu analizlerde, 0,50 diyoptrilik eşikte keratokonus şüphesi bulunan gözlerin düzensiz olarak sınıflandırılma odds'u normal gözlere kıyasla 3,77 kat olarak hesaplandı.

Keratokonuslu gözlerde ise düzeltilmiş odds oranı 33,95 bulundu.

Bu ölçüm, araştırmada tanımlanan bölgeler arası düzensizlikle keratokonus grubu arasında güçlü istatistiksel ilişki bulunduğunu gösteriyor.

Ancak bu değer, bir kişide keratokonus gelişme riskinin 34 kat arttığı anlamına gelmiyor.

Çalışma zaten klinik ve tomografik değerlendirmelerle gruplandırılmış gözleri karşılaştırıyor.

Dolayısıyla sonuç, hastalığın gelecekte ortaya çıkma olasılığını değil, mevcut kornea yapısıyla ölçülen astigmatizma örüntüleri arasındaki ilişkiyi açıklıyor.

ÖLÇÜM EŞİĞİ DEĞİŞİNCE SONUÇLAR DA DEĞİŞTİ

Araştırmanın en dikkat çekici yönlerinden biri, düzensizlik olarak kabul edilen ölçüm farkının değiştirilmesiyle sonuçların önemli ölçüde farklılaşması oldu.

Bilim insanları dört ayrı vektör değişimi eşiğini değerlendirdi: 0,25, 0,50, 0,75 ve 1,00 diyoptri.

En düşük eşik kullanıldığında keratokonuslu gözlerin yüzde 99'u bölgeler arası düzensizlik gösteren grupta yer aldı.

Eşik 1,00 diyoptriye yükseltildiğinde bu oran yüzde 78,8'e geriledi.

Normal gözlerde ise aynı iki eşikte düzensizlik oranları yüzde 63,9 ve yüzde 6,1 olarak hesaplandı.

Keratokonus şüphesi bulunan gözlerde oranlar yüzde 84,5 ile yüzde 25,9 arasında değişti.

Araştırmacılar, normal gözlerde düzensizlik oranının en düşük eşikte oldukça yüksek çıkmasının da dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koydu.

Bu sonuç, bir gözün yalnızca belirli matematiksel eşikte düzensiz olarak sınıflandırılmasının hastalık tanısı anlamına gelmediğini gösteriyor.

KORNEANIN ARKA YÜZEYİ HESABA KATILDIĞINDA NE DEĞİŞTİ?

Araştırmada korneanın yalnızca ön yüzeyine dayanan astigmatizma hesaplamalarıyla ön ve arka yüzey bilgilerini birlikte kullanan model karşılaştırıldı.

Bu karşılaştırmada, 0,50 diyoptrilik eşikte normal gözlerin yüzde 9,9'unun kararlılık sınıflandırması değişti.

Keratokonus şüphesi bulunan gözlerde sınıflandırma değişikliği yüzde 15,4 oldu.

Keratokonuslu gözlerde ise yüzde 4,4 olarak hesaplandı.

Bu farklılıklar, korneanın bütün kalınlığını dikkate alan modellemenin bazı gözlerde ölçüm sonucunu değiştirebildiğini gösteriyor.

Ancak iki model arasındaki fark yalnızca korneanın arka yüzeyinden kaynaklanmıyor. Kullanılan hesaplama yönteminde kornea kalınlığına bağlı optik düzenlemeler de bulunuyor.

Bu nedenle araştırma, arka yüzeyin tek başına bütün değişikliklerden sorumlu olduğunu göstermiyor.

ARAŞTIRMA GÖZ AMELİYATLARI AÇISINDAN NEDEN ÖNEMLİ?

Astigmatizma, gözdeki optik yapıların ışığı farklı doğrultularda farklı biçimde kırması nedeniyle görüntünün netliğinin bozulmasına yol açabiliyor.

Astigmatizmanın düzeltilmesine yönelik bazı göz içi lens uygulamalarında korneanın eğriliği ve astigmatizma ekseni önemli ölçümler arasında bulunuyor.

Özellikle torik göz içi lenslerin planlanmasında, astigmatizmanın büyüklüğünün ve yönünün doğru değerlendirilmesi gerekiyor.

Araştırmacılar, korneanın yalnızca merkezinden elde edilen tek bir ölçümün bazı gözlerde farklı bölgelerdeki optik özellikleri yeterince temsil etmeyebileceğine dikkat çekti.

Bununla birlikte çalışma, herhangi bir göz içi lens ameliyatının sonuçlarını değerlendirmedi.

Hastalara yeni bir lens uygulanmadı ve araştırmada geliştirilen ölçüm yaklaşımının ameliyat sonrası görme kalitesini artırdığı gösterilmedi.

Bulgular, gelecekte daha ayrıntılı kornea değerlendirme yöntemlerinin geliştirilmesi açısından araştırma değeri taşıyor.

YENİ BİR KERATOKONUS TANI TESTİ Mİ GELİŞTİRİLDİ?

Çalışma keratokonusla ilişkili yeni ölçüm verileri ortaya koymasına rağmen klinik kullanıma hazır bir tanı testi geliştirdiği anlamına gelmiyor.

Araştırmadaki gözler, mevcut klinik ve tomografik değerlendirmeler doğrultusunda normal, keratokonus şüpheli ve keratokonuslu olarak önceden sınıflandırılmıştı.

Bilim insanları bu grupların bölgeler arası astigmatizma özelliklerini karşılaştırdı.

Yeni yöntemin daha önce tanı almamış kişilerde keratokonusu hangi doğrulukla belirleyebileceği bağımsız bir klinik çalışma ile sınanmadı.

Ayrıca ölçümlerin farklı zamanlarda ne kadar tekrarlanabilir olduğu da doğrudan değerlendirilmedi.

Dolayısıyla araştırmada kullanılan matematiksel eşikler, günümüzde tek başına keratokonus tanısı koymak veya tedavi kararı vermek için doğrulanmış klinik sınırlar değil.

ARAŞTIRMANIN SINIRLILIKLARI NELER?

Çalışma geriye dönük olarak gerçekleştirildi.

Her katılımcının tek bir gözü ve bu gözün uygun bulunan ilk tomografi incelemesi değerlendirildi.

Daha önce kornea cerrahisi veya kornea çapraz bağlama tedavisi geçirmiş gözler araştırmaya alınmadı.

Bu nedenle bulgular tedavi edilmiş kornealara doğrudan uygulanamıyor.

Araştırmada kullanılan hesaplamalar, korneanın farklı bölgelerinden elde edilen ölçümlerle birlikte her göz için tek bir merkezi kornea kalınlığı değerine dayanıyordu.

Farklı optik modelleme yaklaşımlarının sonuçları etkileyebilmesi de araştırmanın sınırlılıkları arasında bulunuyor.

En önemlisi, çalışma hastalığın zaman içinde ilerleyip ilerlemediğini değerlendirmedi.

Korneanın farklı bölgelerinde aynı muayenede benzer ölçümler bulunması, keratokonusun ilerlemediği veya ilerlemeyeceği anlamına gelmiyor.

Araştırmacılar, geliştirdikleri sınıflandırmanın klinik kullanım değerinin belirlenebilmesi için farklı cihazlarla, tekrarlanan ölçümlerle ve ameliyat sonrası sonuçlarla desteklenen ileriye dönük çalışmalara ihtiyaç olduğunu belirtti.

MERSİN VE NİĞDE ÜNİVERSİTELERİNDEN ORTAK ARAŞTIRMA

Çalışmanın araştırma tasarımında Özer Dursun ve Ömer Özer görev aldı.

Verilerin istatistiksel analizleri ve bilimsel makalenin hazırlanması Ömer Özer tarafından yürütüldü.

Levent Doğan veri toplama ve yorumlama, Zeki Baysal yöntem değerlendirmesi ve veri analizi, Pınar Eröz ise veri toplama ve literatür incelemesi aşamalarına katkı sağladı.

İsmail Türkmen de sonuçların yorumlanması ve makalenin bilimsel değerlendirme sürecinde yer aldı.

Araştırma, 12 bin kişiye ait kornea tomografisi verilerini bir araya getirerek keratokonuslu ve normal kornealarda astigmatizma ölçümlerinin bölgelere göre nasıl farklılaşabildiğini ortaya koydu.

Çalışmanın klinik açıdan en önemli katkısı, kornea değerlendirmesinde tek bir astigmatizma değerinin yanında farklı bölgelerdeki ölçüm tutarlılığının da araştırılmaya değer olduğunu göstermesi oldu.

KAYNAKLAR

1. Dursun Ö, Özer Ö, Doğan L, Baysal Z, Eröz P, Türkmen İ. Tomographic analysis of total corneal astigmatism and interzonal toric stability. BMC Ophthalmology. 6 Kasım 2026. DOI: 10.1186/s12886-026-05522-0.

2. American Academy of Ophthalmology. What Is Keratoconus? 5 Kasım 2026.

Başkent Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Murat Emin Akata hayatını kaybetti.

Başkent Üniversitesi Rektörlüğü, üniversitenin resmî sosyal medya hesabından yayımladığı taziye mesajıyla Prof. Dr. Akata’nın vefatını duyurdu.

Rektörlük tarafından yapılan açıklamada, üniversitenin akademik kadrosunda görev yapan Akata için rahmet dilenirken ailesine ve yakınlarına başsağlığı dilekleri iletildi.

Prof. Dr. Murat Emin Akata kimdir?

Prof. Dr. Murat Emin Akata, lisans ve yüksek lisans eğitimini Orta Doğu Teknik Üniversitesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümünde tamamladı. ODTÜ’nün mezun akademisyenler kayıtlarına göre 1968 yılında lisans eğitiminden mezun oldu. Doktora eğitimini ise Hacettepe Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği alanında tamamladı.

Akademik kariyerini elektrik-elektronik ve bilgisayar mühendisliği alanlarında sürdüren Akata, Başkent Üniversitesi Mühendislik Fakültesinde öğretim üyeliğinin yanı sıra idari görevler üstlendi.

Başkent Üniversitesinin 2015-2016 akademik yılı faaliyet raporunda Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölüm Başkanı olarak yer alan Akata, bölümün lisans ve lisansüstü eğitim faaliyetlerinde görev aldı.

Üniversitenin akademik kayıtlarında bilgisayar organizasyonu, sayısal elektronik ve elektrik-elektronik mühendisliğine giriş derslerini verdiği, ayrıca mühendislik öğrencilerinin bitirme projelerinde görev üstlendiği görülüyor.

Akata, üniversitenin kurumsal yönetim kadrosu kayıtlarında Üniversite Yönetim Kurulunun profesör temsilcileri arasında da yer aldı. Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulunun yönetim kurulu kayıtlarında da adı bulunan Akata, farklı akademik birimlerin yönetim çalışmalarında görev üstlendi.

Lisansüstü araştırmalarda tez danışmanlığı yapan Akata’nın çalışmalarında görüntü işleme ve bilgisayarla görsel tanıma konuları da yer aldı.

Başkent Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsünde 2023 yılında tamamlanan, Oğul Göçmen tarafından hazırlanan “Videolarda İnsan Eylemlerini Tanımada Poligon Tabanlı Öznitelik Çıkarımı” başlıklı doktora tezinin danışmanlığını Prof. Dr. Murat Emin Akata yürüttü.

Akata, aynı araştırmacıyla birlikte 2023 yılında IEEE Access dergisinde yayımlanan “Polygonized Silhouettes and Polygon Coding Based Feature Representation for Human Action Recognition” başlıklı bilimsel makalenin ortak yazarları arasında yer aldı. Çalışmada, video görüntülerinden insan hareketlerinin tanınmasına yönelik silüet ve poligon tabanlı öznitelik gösterimi yöntemleri ele alındı.

Mühendislik öğrencilerinin uygulamalı çalışmalarında da görev yapan Akata’nın adı, üniversitenin 2021-2022 faaliyet raporunda Holter cihazı, 8 bitlik merkezi işlem birimi ve sürücüsüz taşıt tasarımına yönelik öğrenci projelerinin jüri kayıtlarında bulunuyor.

Akata’nın akademik faaliyetleri, mühendislik eğitiminde temel elektronik ve bilgisayar sistemlerinden görüntü işleme ve uygulamalı öğrenci projelerine uzanan farklı alanları kapsıyordu.

Harvard Kennedy School araştırmacısı Richard Zeckhauser ile Kansas Üniversitesinden David Slusky tarafından yürütülen çalışma, ilk olarak Şubat 2018'de Harvard Kennedy School çalışma raporları arasında yayımlandı. Araştırmanın hakemli makalesi ise 2021 yılında Economics & Human Biology dergisinde yer aldı.

Araştırmacılar, güneş ışığının yoğunluğu ile influenza olarak bilinen grip enfeksiyonunun toplumdaki yaygınlığı arasında bir bağlantı bulunup bulunmadığını inceledi.

28 eyaletin grip verileri karşılaştırıldı

Çalışmada ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerinin (CDC) grip izleme kayıtlarından yararlanıldı.

Araştırmacılar, 2008-2016 döneminde 28 eyalete ait haftalık grip yoğunluğu verilerini güneş ışınımı ölçümleriyle karşılaştırdı.

Grip yoğunluğu, grip benzeri belirtilerle sağlık kuruluşlarına yapılan başvuruları temel alan 1 ile 10 arasındaki bir gösterge üzerinden değerlendirildi.

Analizlerde sıcaklık, nem ve bölgeler arasındaki değişmeyen özellikler gibi sonuçları etkileyebilecek faktörler de dikkate alındı.

Amaç, aynı bölgelerde farklı yılların benzer haftalarında güneş ışığı miktarındaki değişimlerin grip yoğunluğuyla bağlantısını belirlemekti.

Güneş ışığında yüzde 10 artış, grip göstergesinde 1,1 puanlık düşüşle ilişkili

Araştırmanın en dikkat çekici sonucu, eylül ve ekim aylarına ilişkin analizlerde ortaya çıktı.

Bulgulara göre güneş ışınımındaki göreli yüzde 10'luk artış, 10 puanlık grip yoğunluğu göstergesinde yaklaşık 1,1 puanlık düşüşle ilişkili bulundu.

Ancak burada önemli bir ayrıntı var.

Söz konusu sonuç, grip vakalarının yüzde 10 veya yüzde 11 azaldığı anlamına gelmiyor. Ölçülen değişim, araştırmada kullanılan grip yoğunluğu endeksine ait.

Ayrıca yüzde 10'luk artış, insanların güneşte geçirdiği süreyi yüzde 10 artırması anlamını taşımıyor. Araştırmacılar, bölgelerde ölçülen güneş ışınımını değerlendirdi.

2009 H1N1 salgını neden belirleyici oldu?

Araştırmanın en önemli sınırlılıklarından biri, güçlü ilişkinin büyük ölçüde 2009 yılındaki H1N1 salgınından kaynaklanması.

2009'da görülen H1N1 salgını, alışılmış mevsimsel grip dönemlerinden farklı olarak sonbaharın erken haftalarında yoğunlaşmıştı.

Bu durum, güneş ışığının hâlâ görece yüksek olduğu bir dönemde önemli grip hareketliliği yaşanmasına yol açtı.

Araştırmacılar, güneş ışığındaki değişkenliğin grip yoğunluğuyla ilişkisini özellikle bu dönemde daha belirgin şekilde gözlemledi.

Dolayısıyla araştırmadaki güçlü sonucun her grip mevsiminde aynı büyüklükte görüleceğini söylemek mümkün değil.

New York verileri de incelendi

Araştırmacılar, sonuçları başka bir veri kümesiyle karşılaştırmak amacıyla New York eyaletindeki ilçelerin hastane kayıtlarını da değerlendirdi.

Bu ikinci analizde influenza tanısıyla ilişkili hastane başvuruları ve güneş ışığı verileri karşılaştırıldı.

Elde edilen bulgular, ana araştırmada görülen ilişkinin yönüyle genel olarak uyumlu bulundu.

Bununla birlikte her iki analiz de nüfus düzeyindeki gözlemsel verilere dayanıyor. İnsanların ne kadar süre güneşe çıktığını ölçen veya güneşlenmenin grip riskini azaltıp azaltmadığını doğrudan test eden klinik deneyler değiller.

Güneş ışığı griple nasıl bağlantılı olabilir?

Araştırmacılar, ilişkinin olası açıklamalarından biri olarak D vitaminini değerlendirdi.

Güneş ışığındaki ultraviyole B ışınları, ciltte D vitamini üretimine katkıda bulunuyor. D vitamini de bağışıklık sisteminin normal işleyişinde görev alıyor.

Ancak bu biyolojik mekanizma, güneş ışığının gripten doğrudan koruduğunu kanıtlamıyor.

Araştırmacılara göre başka açıklamalar da mümkün.

Güneşli havalarda insanların kapalı alanlar yerine açık havada daha fazla zaman geçirmesi, solunum yolu virüslerine maruz kalma koşullarını değiştirebilir.

Ayrıca güneş ışığının bazı virüslerin çevresel ortamda canlı kalması üzerindeki etkileri de olası mekanizmalar arasında değerlendiriliyor.

Çalışma, bu mekanizmalardan hangisinin ne ölçüde etkili olduğunu belirleyemedi.

D vitamini takviyesi gripten koruyor mu?

Güneş ışığı araştırmasını değerlendirirken daha yeni bilimsel verileri de dikkate almak gerekiyor.

The Lancet Diabetes & Endocrinology dergisinde 2025 yılında yayımlanan kapsamlı bir meta-analiz, D vitamini takviyelerinin akut solunum yolu enfeksiyonları üzerindeki etkisini yeniden değerlendirdi.

Toplam 40 randomize kontrollü araştırma ve 61.589 katılımcının verilerinin kullanıldığı temel karşılaştırmada, D vitamini takviyesinin en az bir akut solunum yolu enfeksiyonu geçirme riskini istatistiksel olarak anlamlı biçimde azalttığı gösterilemedi.

Bu araştırma yalnızca gribi değil, farklı akut solunum yolu enfeksiyonlarını kapsıyordu.

Dolayısıyla sonuç, güneş ışığının hiçbir etkisi olmadığı anlamına gelmediği gibi D vitamini takviyesinin gripten koruduğunu da kanıtlamıyor.

Buradaki temel ayrım, güneş ışığına ilişkin nüfus düzeyindeki gözlemsel veriler ile D vitamini takviyesini doğrudan sınayan klinik araştırmaların aynı soruyu yanıtlamamasıdır.

Gripten korunmada hangi yöntemler etkili?

Güneş ışığıyla ilgili araştırmalar bilimsel açıdan önemli sorular ortaya koysa da gripten korunmaya yönelik mevcut önerileri değiştirmiyor.

CDC'nin Eylül 2026'da güncellediği korunma önerilerine göre mevsimsel grip riskini ve ciddi komplikasyonları azaltmanın temel yolu yıllık grip aşısı.

Hasta kişilerle yakın teması azaltmak, kapalı alanlarda hava kalitesini iyileştirmek, el hijyenine dikkat etmek ve hastalık sırasında başkalarına bulaştırma riskini azaltmak da önerilen önlemler arasında bulunuyor.

Güneş ışığı araştırmasının asıl önemi, çevresel koşulların grip salgınlarının seyrinde nasıl bir rol oynayabileceğine ilişkin yeni araştırma soruları ortaya koyması.

Bunun kişisel korunma yöntemine dönüşebilmesi için farklı mevsimlerde ve farklı topluluklarda yapılacak ek araştırmalara ihtiyaç bulunuyor.

TIBBİ UYARI

Bu araştırma, gripten korunmak amacıyla uzun süre korunmasız güneşlenmeyi veya kendi kendine D vitamini takviyesi kullanmayı önermiyor. Güneşlenme ya da takviye kullanımı grip aşısının yerini tutmaz. D vitamini takviyesi gereksinimi kişisel sağlık koşullarına göre değerlendirilmelidir.

KAYNAKLAR

1. Slusky, David J. G. ve Richard J. Zeckhauser. Sunlight and Protection Against Influenza. Economics & Human Biology, 2021; 40:100942. DOI: 10.1016/j.ehb.2020.100942.

2. Jolliffe, David A. ve arkadaşları. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory infections: systematic review and meta-analysis of stratified aggregate data. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 2025; 13(4):307-320. DOI: 10.1016/S2213-8587(24)00348-6.

3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Healthy Habits to Prevent Flu. 1 Eylül 2026.

82 kişinin kan örnekleri incelendi

Otolaryngology–Head and Neck Surgery dergisinde yayımlanan gözlemsel araştırmaya 82 kişi katıldı. Katılımcıların 41’inde iki kulağı etkileyen, kronik ve nabızla eş zamanlı olmayan çınlama bulunuyordu. Diğer 41 kişi kontrol grubunu oluşturdu.

Araştırmada işitme testleri yapıldı, bir hafta boyunca kişisel gürültü maruziyeti ölçüldü ve kan örnekleri alındı. Çınlamanın günlük yaşama etkisi de bir ölçekle değerlendirildi.

Kan örneklerinde prestinin yanı sıra otoferlin, konneksin 26 ve stereosilin adlı iç kulak proteinleri incelendi. Çınlama grubunda yalnızca prestin düzeyi anlamlı biçimde yüksekti. Yaş, işitme kaybı ve gürültü maruziyeti hesaba katıldığında da bu fark korundu.

Prestin neden önemli?

Prestin, iç kulaktaki kokleada bulunan dış tüylü hücrelerin çalışmasına yardımcı olan bir motor protein. Bu hücreler ses titreşimlerini güçlendirerek işitme hassasiyetine katkıda bulunuyor.

Araştırma ekibi, kandaki prestin düzeyinin bu hücrelerde yaşanan değişiklikler hakkında bilgi sağlayabileceğini düşünüyor. Aynı ekibin 89 katılımcıyla gerçekleştirdiği önceki araştırmada da kronik çınlama yaşayan kişilerde prestinin belirli bir biçimi daha yüksek bulunmuştu.

Kan testiyle çınlama tanısı konulabilecek mi?

Henüz bu sonuca varmak mümkün değil. Gruplar arasında ortalama bir fark bulunması, testin tek tek kişilerde çınlamayı güvenilir biçimde saptayabildiğini göstermiyor. Çalışmadaki ayrı tanısal doğruluk değerlendirmesi de prestinin mevcut haliyle güvenilir bir tanı aracı olarak kullanılmasını desteklemiyor.

Araştırma küçük ve gözlemsel olduğu için prestin yüksekliğinin çınlamaya neden olduğu da söylenemiyor. Bulguların daha geniş katılımcı gruplarında doğrulanması gerekiyor.

Çınlamanın şiddetini gösteriyor mu?

Çalışmada ölçülen protein düzeyleri ile çınlamanın günlük yaşam üzerindeki etkisini değerlendiren ölçek puanları arasında ilişki bulunmadı. Dolayısıyla prestin yükseldikçe kişinin çınlamadan daha fazla etkilendiği sonucuna da ulaşılamıyor.

Tedavi açısından ne anlama geliyor?

Araştırmayı yürüten Kourosh Parham ve ekibi, bulguların çınlamanın biyolojik mekanizmalarını anlamaya ve gelecekte hedefe yönelik tedaviler geliştirmeye katkı sağlayabileceğini belirtiyor. Ancak araştırma bir ilaç ya da tedavi denemesi değil; yeni bir tedavinin işe yaradığını göstermiyor.

TIBBİ UYARI
Bu çalışma, kişisel tanı veya tedavi önerisi değildir. Süren ya da günlük yaşamı etkileyen kulak çınlamasında kulak burun boğaz değerlendirmesi gerekir.

KAYNAKLAR
1. Adamczyk P. ve arkadaşları. Serum Levels of Prestin, Otoferlin, Connexin 26, and Stereocilin: A Biomarker Approach to Tinnitus. Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2026.
2. Connecticut Üniversitesi. UConn Study Strongly Links Blood Prestin with Tinnitus. UConn Today, 6 Ekim 2026.
3. Dockrill P. Scientists Identified a Biological Signature of Tinnitus, And It's in Your Blood. ScienceAlert, 8 Kasım 2026.

Nobel’in ödüllendirdiği katkı belirliydi: Hastalıkların, özellikle lupus vulgaris adı verilen deri tüberkülozunun yoğunlaştırılmış ışıkla tedavisi. Finsen’in çalışması, ışığın tıbbi kullanımını deneyler, cihazlar ve hasta gözlemleri üzerinden araştırmanın dikkat çekici örneklerinden biri olmuştu.

Yüzdeki hastalığın toplumsal yükü

Lupus vulgaris, tüberkülozun deriyi tutan bir biçimidir. Özellikle yüz ve boyundaki lezyonlar, hastalığın etkilerini görünür hâle getiriyordu. Finsen’in tedavi etmeye çalıştığı durum, tüberküloza bağlı bu deri hastalığıydı.

Hastaların yaşadığı güçlükler fiziksel belirtilerle sınırlı kalmıyordu. Finsen’in çalışmalarını inceleyen Peter C. Gøtzsche, görünümdeki değişikliklerin sosyal dışlanmaya ve iş bulma güçlüğüne yol açtığını aktarır. Hastaların çoğunun yoksul olması, tedaviye erişimi de önemli bir mesele hâline getiriyordu. Merkez, bağışçılardan ve Kopenhag Belediyesinden destek aldı; hastalara yardım için örgütlenme oluşturuldu.

Bu koşullarda yeni bir tedavinin değeri, yalnızca derideki değişimle ölçülemezdi. Uzun süren uygulamalara erişebilmek ve tedaviyi sürdürebilmek de hastaların yaşamını etkileyen temel unsurlardı.

Kopenhag’da başlayan araştırma

1860’ta Faroe Adaları’nda doğan Finsen, tıp öğrenimi için 1882’de Kopenhag’a geldi ve 1890’da mezun oldu. Kopenhag Üniversitesinin tarihsel kaydına göre, 1893’te ışığın deri üzerindeki etkilerine ilişkin çalışmasını yayımladı. Ardından yapay ışıkla deneylere yöneldi.

1895’te deri tüberkülozu bulunan bir hastada geliştirdiği cihazı kullandı. Üniversitenin anlatımında, beş aylık uygulama sonunda hastanın neredeyse iyileştiği belirtilir. Bu ifade, dönemin klinik gözlemini yansıtır; kalıcı iyileşmenin günümüz ölçütleriyle kanıtlandığı şeklinde okunmamalıdır.

Finsen, uygulamasını ve sonuçlarını 1896’da yayımladı. Aynı yıl Kopenhag’da ışık tedavisine ayrılmış enstitü kuruldu. Böylece kişisel araştırma, hastaların izlendiği ve uygulamaların sürdürüldüğü kurumsal bir yapı kazandı.

Işığa ilgisinde kendi sağlık deneyiminin de payı vardı. Nobel’in biyografik özetine göre, hastalığının yol açtığı güçsüzlük ve yorgunluk sırasında ışıkla kendini daha iyi hissetmesi, araştırmalarını beslemişti. Bununla birlikte kişisel bir iyilik hissi, başka bir hastalıkta tedavi etkisinin kanıtı olamazdı. Bilimsel katkı, bu ilgiyi deneylere ve klinik gözlemlere dönüştürmesinde ortaya çıktı.

Işığı tedavi aracına dönüştüren düzenek

Finsen’den önce de yoğunlaştırılmış güneş ışığının deri tüberkülozunda kullanıldığına ilişkin bildirimler bulunuyordu. Bu nedenle onu ışıkla tedavi fikrini ilk kez ortaya atan kişi olarak tanımlamak doğru değildir.

Gøtzsche’nin incelemesine göre Finsen, kanın ışığın dokuya geçişini engellediğini gözlemlemiş ve uygulama alanındaki kanı azaltmak için basınç sağlayan düzenekler geliştirmişti. 1896 raporunda 11 hasta yer alıyordu. Aynı deri alanlarına haftalar boyunca, günde iki saat uygulama yapılmıştı.

Bu ayrıntılar, yöntemin sıradan bir güneşlenme uygulamasından farklı olduğunu gösterir. Belirli deri alanlarına yöneltilen ışık, cihaz, zaman ve tekrarlanan seanslarla tedavi amacıyla kullanılıyordu. Uygulamanın nasıl yapıldığı, sonuçları değerlendirmenin ayrılmaz bir parçasıydı.

Hasta kayıtları ne söylüyor?

Gøtzsche’nin Finsen’in raporundan aktardığı 1902 verilerinde, tedavi edilen 804 hastanın 412’si “iyileşmiş” olarak sınıflandırılmıştı. Bu grubun 124’ünde iki ila altı yıllık izlemde nüks bildirilmemişti. Diğer 288 hastanın izlem süresi ise iki yıldan kısaydı.

Bu rakamları tek bir kesin başarı oranına dönüştürmek yanıltıcı olur. Hastalığın geri dönüp dönmediğini değerlendirmek için izlem süresi önemlidir. Dönemin “iyileşmiş” sınıflandırması da günümüzün standartlaştırılmış değerlendirmeleriyle doğrudan eş tutulamaz.

Tarihsel kayıtlar, yöntemin neden dikkat çektiğini anlamamıza yardımcı olur. Ancak bu hasta serisi, modern karşılaştırmalı klinik araştırmaların sağlayacağı kanıtın yerine geçmez.

1903 Nobel Ödülü’nün gerekçesi de bu sınırlar içinde okunmalıdır. Resmî açıklama, özellikle lupus vulgarisin yoğunlaştırılmış ışıkla tedavisine yapılan katkıyı ve tıp bilimine açılan araştırma yolunu vurgular. Bütün tüberküloz biçimlerinin tedavi edildiğini veya her hastada başarı sağlandığını söylemez.

Bir yüzyıl sonra yeniden incelenen ışık

Finsen’in yönteminin etkisi çoğu zaman ultraviyole ışığın bakterileri öldürmesiyle açıklanır. Nobel’in kısa biyografik kaydı da uygulamaları yoğunlaştırılmış ultraviyole ışık üzerinden özetler. Ancak sonraki bir araştırma, bu açıklamanın ayrıntılandırılması gerektiğini gösterdi.

Kirsten Iversen Møller ve çalışma arkadaşlarının 2005’te yayımladığı araştırmanın özetine göre, incelenen mercek ve filtre sistemleri 340 nanometrenin altındaki ışığı geçirmiyordu. Bu bulgu, etkiyi yalnızca kısa dalga boylu ultraviyole ışıkla açıklamayı güçleştiriyordu.

Araştırmacılar, bakterilerdeki porfirin adlı moleküllerin yaklaşık 400 nanometre dalga boyundaki ışıkla uyarılmasını olası mekanizma olarak önerdi. Bu süreçte oluşabilecek singlet oksijen, hücrelere zarar verebilen reaktif bir oksijen biçimidir.

Bu açıklama, geçmişte kullanılan bütün cihazların aynı özellikte olduğunu veya bütün tedavilerin mekanizmasının kesin olarak çözüldüğünü göstermez. İncelenen optik sistemlere ve deneysel bulgulara dayanan bir yorumdur.

Buradaki ayrım tıp tarihi açısından önemlidir: Bir uygulamanın ardından gözlenen klinik değişim ile bu değişimi açıklamak için önerilen mekanizma farklı kanıtlarla değerlendirilir. Sonraki araştırmalar, tarihsel gözlemleri yeniden yorumlayabilir ve dönemin açıklamalarını düzeltebilir.

Finsen’in ardından kalan miras

Finsen, 24 Eylül 1904’te, Nobel Ödülü’nü kazanmasından bir yıldan kısa süre sonra öldü. Nobel ziyafetinde okunan telgrafı, aldığı ödülün araştırmasını sürdürme isteğini güçlendirdiğini ve kendisine sorumluluk yüklediğini düşündüğünü belgeliyor.

Deri tüberkülozunda ışık tedavisi bir dönem yaygınlaştı; ardından antibiyotiklerin gelişmesiyle yerini başka tedavilere bıraktı. Bu değişim, yöntemin tarihsel önemini ortadan kaldırmaz. Finsen’in çalışmaları, ışığın belirli bir hastalıkta tedavi amacıyla sistemli biçimde araştırılmasının önemli örnekleri arasında yer aldı.

Onun hikâyesi, tek bir cihazın başarısından daha geniş bir süreci anlatır: Hastaların ihtiyacının araştırmaya yön vermesi, teknik sorunların çözülmesi, tedaviye erişimin desteklenmesi ve sonuçların sonraki kuşaklarca yeniden değerlendirilmesi.

Finsen’i Nobel’e götüren çalışma, bilimsel bilginin hem birikerek hem de düzeltilerek ilerlediğini gösteriyor. Tarihsel kazanımı doğru anlamak, o dönemde sağlanan imkânlarla bugün bilinen sınırları birlikte değerlendirmeyi gerektiriyor.

Kaynaklar

1. Nobel Ödülü resmî kaydı. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1903. Ödül gerekçesi.

2. Finsen, N. R. Banquet speech. 10 Aralık 1903 tarihli telgraf ve K. A. H. Mörner’in konuşması. Les Prix Nobel en 1903. Editör: Carl Gustaf Santesson. Stockholm, 1906.

3. Nobel Ödülü resmî biyografik kaydı. Niels Ryberg Finsen – Facts.

4. University of Copenhagen, Faculty of Health and Medical Sciences. Nobel Prize Winners. “Niels Finsen (1903)” bölümü.

5. Gøtzsche, P. C. Niels Finsen’s treatment for lupus vulgaris. Journal of the Royal Society of Medicine. 2011;104(1):41–42.

6. Møller, K. I. ve arkadaşları. How Finsen’s light cured lupus vulgaris. Photodermatology, Photoimmunology & Photomedicine. 2005;21(3):118–124.

28 binin üzerinde bildirim incelendi

Araştırmacılar, 2017–2025 dönemindeki 28.345 olası istenmeyen olay bildirimini değerlendirdi. Bunların 854’ü kafein veya uyarıcı içeren ürünlerle, 27.491’i karşılaştırma grubundaki ürünlerle ilgiliydi.

Uyarıcı ürün grubunda kalp durması yaklaşık 11 kat, kalp krizi 4,5 kat daha sık bildirildi. Bu ürünlerle bağlantılı kalp-damar olayı bildirimlerinin yaklaşık yüzde 45’i 18–34 yaş grubundaydı.

Bildirim farkı, kişisel risk hesabı değil

Bu rakamlar, enerji içeceği tüketen bir kişinin kalbinin durma riskinin 11 kat arttığını göstermiyor. Sorun yaşamadan tüketenlerin toplam sayısı bilinmediği için bireysel risk hesaplanamıyor. Bildirimlere dayanan analiz, neden-sonuç ilişkisini de kanıtlamıyor.

Kafeini yalnızca kutu üzerinden hesaplamayın

FDA’nın genel bilgilendirmesine göre kahve, çay, enerji içecekleri ve bazı takviyelerden alınan kafein birlikte değerlendirilmelidir. Ürünlerin kafein miktarı ve ambalaj büyüklüğü değişebildiğinden yalnızca içilen kutu sayısı toplam alımı göstermeyebilir.

FDA, çoğu yetişkin için günlük 400 miligram kafeini genellikle olumsuz etkilerle ilişkilendirilmeyen bir miktar olarak tanımlıyor. Bu, ulaşılması gereken günlük hedef veya herkes için güvenlik garantisi değil. Kişisel duyarlılık, bazı hastalıklar ve kullanılan ilaçlar kafeine verilen yanıtı değiştirebiliyor.

Çocuklar ve ergenler için aynı ölçü geçerli değil

Yetişkinlere ilişkin 400 miligram bilgisi çocuklara ve ergenlere uygulanamaz. FDA’nın aktardığı çocuk sağlığı önerileri, bu yaş grubunda enerji içeceklerinden kaçınılması yönünde.

TIBBİ UYARI

Kafein tüketimiyle birlikte çarpıntı veya başka yakınmalar yaşıyorsanız sağlık uzmanına başvurun. Gebelik, emzirme, mevcut hastalık veya ilaç kullanımı durumunda kişisel tüketim sınırınızı hekiminizle değerlendirin.

KAYNAKLAR

1. American Heart Association. Energy drinks, stimulant products linked to cardiac arrest, heart attack in young adults. 2 Kasım 2026. Scientific Sessions 2026, araştırma özeti MDP0323 hakkında kurum açıklaması.
2. U.S. Food and Drug Administration. Spilling the Beans: How Much Caffeine is Too Much? Tüketici bilgilendirmesi.

Kelman’ın çözmeye çalıştığı sorun açıktı: Merceği çıkarmak için açılan kesiyi küçültmek. Ancak bunun için merceği gözün içinde parçalamak, parçaları uzaklaştırmak ve çevredeki hassas dokuları korumak gerekiyordu. Bir fikrin uygulanabilir cerrahi yönteme dönüşmesi; deneyleri, mühendislik çalışmalarını ve yeni bir ameliyat tekniğinin öğrenilmesini gerektirecekti.

MERCEĞİN BOYUTU, KESİNİN SINIRINI BELİRLİYORDU

Katarakt, gözün doğal merceğinin saydamlığını kaybetmesidir. Göz yüzeyinde oluşan ve sıyrılarak alınabilecek bir tabaka değildir. Katarakt ameliyatında bulanıklaşan mercek çıkarılır; günümüzde onun yerine yapay bir göz içi merceği yerleştirilir. [6]

Merceğin ya da mercek çekirdeğinin büyük bir parça hâlinde çıkarılması, bu dokunun geçebileceği genişlikte bir açıklık gerektiriyordu. Kelman’ın üzerinde çalıştığı yaklaşım, bu zorunluluğu değiştirmeyi hedefliyordu: Mercek içeride küçük parçalara ayrılabilirse, dışarı çıkarılması için gereken kesi de küçülebilirdi.

1930’da New York’ta doğan Kelman, tıp eğitimini Cenevre’de tamamlamış, göz hastalıkları uzmanlık eğitimini Philadelphia’daki Wills Eye Hospital’da almıştı. Sonraki meslek yaşamında New York’taki göz hastanelerinde çalıştı. [7] Küçük kesili cerrahi arayışı, onun klinik deneyimiyle yeni cihaz geliştirme çalışmalarının kesiştiği alandı.

DİŞ HEKİMİ ZİYARETİ: GERÇEK BİR BAĞLANTI, EKSİK BİR ÖYKÜ

Fakoemülsifikasyonun doğuşu çoğunlukla Kelman’ın diş hekimi koltuğunda ultrasonik diş taşı temizleme cihazını fark etmesiyle anlatılır. Diş hekimliğiyle kurulan bu bağlantı kaynaklarda yer alır. Ancak bütün gelişimi tek bir ilham anına bağlamak, öncesindeki araştırmaları ve sonrasındaki teknik güçlükleri gölgede bırakır.

Christopher T. Leffler ve Stephen G. Schwartz’ın 2025 tarihli araştırması; vakıf kayıtlarını, mühendislik notlarını ve tanıklıkları karşılaştırarak bu öyküyü yeniden değerlendirdi. Araştırmaya göre Kelman, 1962’den itibaren farklı yöntemler üzerinde çalışıyordu. Küçük kesili katarakt cerrahisini de kapsayan araştırma desteği ise Ocak 1964’te başlamıştı. [2]

Kelman ile diş hekimi Lawrence Kuhn’un anlatıları, ultrasonik cihazın Kuhn’un muayenehanesinde görülmesi ve çıkarılmış bir mercek üzerinde denenmesi konusunda örtüşüyor. Bununla birlikte ilk denemenin sonucuna ilişkin hatırlamalar farklılık gösteriyor. Kelman’ın cihazdan tam olarak ne zaman ve hangi kişi aracılığıyla haberdar olduğu da kesin biçimde belirlenemiyor. [2]

Dolayısıyla diş hekimi ziyareti, araştırmanın önemli bir parçası olarak değerlendirilebilir. Fakat bütün ayrıntıları kesinleşmiş, tek başına buluşu açıklayan bir keşif sahnesi olarak sunulamaz.

ANTON BANKO’NUN MÜHENDİSLİK KATKISI

Diş yüzeyinde kullanılan bir ultrasonik aletin göz içinde güvenle çalışabilmesi için önemli değişiklikler gerekiyordu. Bu aşamada Cavitron şirketinde çalışan mühendis Anton Banko’nun katkısı belirleyici oldu.

Leffler, William Banko ve Schwartz’ın 2026’da yayımladığı araştırma, Anton Banko’nun 13 Ocak 1966 tarihli teknik notunu değerlendirdi. Belgede Kelman ile Banko’nun görüşmesi 13 Temmuz 1965’e tarihleniyordu. Böylece araştırmacıların önceki çalışmalarında belirtilen Şubat 1965 tarihi, yeni belge ışığında düzeltildi. [3]

Cihazın geliştirilmesinde yalnızca ultrason enerjisi üzerinde durulmadı. Titreşimin yönü, kullanılan ucun malzemesi, göze sıvı verilmesi ve parçalanan dokunun emilerek uzaklaştırılması birlikte ele alındı. Boyuna titreşim ve titanyum uç gibi teknik tercihler, diş hekimliği aracının göz cerrahisine uyarlanmasının somut aşamalarıydı. Ağustos 1965’te göz cerrahisine yönelik prototip denendi. [3]

Bu süreç, Kelman’ın klinik hedefiyle Banko’nun mühendislik çözümlerinin birbirini tamamladığını gösteriyor. Fakoemülsifikasyonun tarihini yalnızca bir hekimin biyografisi üzerinden anlatmak, cihazı kullanılabilir hâle getiren teknik emeği eksik bırakıyor.

ULTRASONİK TİTREŞİMLERLE PARÇALAMA

Fakoemülsifikasyonda küçük bir cerrahi ucun yüksek frekanslı titreşimleri, mercek dokusunun parçalanmasını sağlar. Parçalanan materyal aspirasyonla, yani emilerek göz dışına alınır. İşlem sırasında kullanılan sıvı sistemi de cerrahi alanın korunmasına yardımcı olur. [3,5]

Burada söz konusu olan, gözün dışından ses dalgaları gönderilerek kataraktın ortadan kaldırılması değildir. Cerrahi aletin göz içine yerleştirildiği bir ameliyattır. Kullanılan enerji ultrason olduğundan yöntem, lazerle de özdeşleştirilmemelidir.

Temel değişiklik, çıkarılacak dokunun büyüklüğüyle kesi arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasıydı. Merceği bütün olarak geçirecek bir açıklık açmak yerine, onu içeride parçalayarak küçük bir açıklıktan uzaklaştırmak mümkün hâle geliyordu.

İnsanlardaki ilk uygulamaların tarihleri konusunda ise ihtiyat gerekiyor. 2025 tarihli arşiv araştırması, ilk iki uygulamayı Nisan–Haziran 1967 aralığına yerleştiriyor ve kesin günlerin bilinmediğini belirtiyor. Bu nedenle Temmuz 1967’deki makalenin yayın tarihi, ilk ameliyatın tarihi olarak kullanılmamalı. [1,2]

KÜÇÜK KESİ NEDEN HEMEN YAYGINLAŞMADI?

Yeni cihazın geliştirilmesi, yöntemin kısa sürede bütün cerrahlar tarafından benimsenmesini sağlamadı. Fakoemülsifikasyon farklı bir beceri ve cihaz kullanım deneyimi gerektiriyordu. Amerikan Oftalmoloji Akademisinin tarih sergisine göre Kelman, yöntemin öğrenilmesini desteklemek amacıyla 1970’lerin başından itibaren eğitim kursları düzenledi. [4]

Küçük kesinin sağladığı avantajı sınırlayan başka bir etken de yapay göz içi mercekleriydi. Katarakt dar bir açıklıktan çıkarılabilse bile, erken dönem sert implantlarının yerleştirilmesi için kesinin genişletilmesi gerekebiliyordu. Akademinin tarih anlatısında, yaklaşık 3 milimetrelik açıklığın implant yerleştirilirken 7 milimetreye kadar büyütülebildiği belirtiliyor. [4]

Bu durum, ameliyatın yalnızca merceği çıkarma aşamasını geliştirmenin yeterli olmadığını gösteriyordu. Küçük kesinin avantajının korunabilmesi için yerine yerleştirilen merceğin de aynı açıklıktan geçebilmesi gerekiyordu.

Katlanabilir göz içi merceklerinin geliştirilmesi ve mikrocerrahi deneyiminin artması, bu sorunun aşılmasına katkıda bulundu. Böylece fakoemülsifikasyonun ortaya çıkışıyla küçük kesili katarakt cerrahisinin yaygınlaşması, birbirini izleyen fakat aynı olmayan aşamalar olarak şekillendi. [4]

BİR CİHAZDAN DAHA GENİŞ BİR DÖNÜŞÜM

Amerikan Oftalmoloji Akademisi, Kelman’ın 1967’de tanıttığı yöntemi günübirlik katarakt cerrahisine geçişin önemli itici güçlerinden biri olarak değerlendiriyor. [5] Ancak bu dönüşüm, tek bir cihazın icadıyla tamamlanmadı. Cerrahi eğitim, cihazların geliştirilmesi ve göz içi merceklerindeki ilerlemeler birlikte etkili oldu.

Kelman’ın tarihsel katkısı, kataraktlı merceğin nasıl çıkarılacağına ilişkin soruyu yeniden ele almasında yatıyordu. Bu klinik hedef, Banko’nun mühendislik çalışmalarıyla uygulanabilir bir sisteme dönüştü; sonraki gelişmeler de yöntemin yaygınlaşmasını sağladı.

Kataraktı küçük bir kesiden çıkarmanın hikâyesi, ilhamın önemini korurken onun tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. Kalıcı değişim, fikrin deneyle sınanması, teknik sorunların çözülmesi ve cerrahi bilginin başka hekimlere aktarılmasıyla gerçekleşti.

KAYNAKLAR

1. Kelman CD. Phaco-emulsification and aspiration. A new technique of cataract removal. A preliminary report. American Journal of Ophthalmology. 1967;64(1):23–35.

2. Leffler CT, Schwartz SG. How Charles Kelman Invented phacoemulsification in the 1960s: A reappraisal. Heliyon. 2025;11(6).

3. Leffler CT, Banko W, Schwartz SG. The intellectual and engineering journey of Charles Kelman and Anton Banko to develop phacoemulsification: Insights Based on newly identified documents. AJO International. 2026. Makale numarası: 100262.

4. American Academy of Ophthalmology, Museum of Vision. Cataract Surgery: Couching to Phaco.

5. American Academy of Ophthalmology. 2003 Laureate Charles D. Kelman, MD.

6. National Eye Institute. Cataract Surgery.

7. Awad AA, Alkorbi HA, Abu Serhan H. Charles Kelman: The Father of Phacoemulsification. Cureus. 2024;16(6):e61727.

Bu nedenle “kolajen içeriyor” ifadesi ile “kırışıklıkları azaltıyor” veya “eklem ağrısını gideriyor” iddialarını ayrı değerlendirmek gerekiyor.

Kemik suyundaki kolajen ne oluyor?

Kolajen; deri, kemik, tendon ve kıkırdak gibi dokuların yapısında bulunan bir protein. Hayvanların kemik, deri ve bağ dokularının suda pişirilmesiyle jelatin oluşabiliyor.

Tüketilen proteinler sindirim sırasında parçalanıyor. Dolayısıyla içilen kemik suyunun içeriği, olduğu gibi cilde veya ağrıyan ekleme taşınmıyor. Vücudun bu yapı taşlarından yararlanabilmesi, belirli bir sağlık sonucunun kanıtlandığı anlamına gelmiyor.

Araştırma, kemik suyunda ne buldu?

Rebekah D. Alcock, Gregory C. Shaw ve Louise M. Burke tarafından yürütülen, 2019 yılında yayımlanan bir araştırma, farklı kemik suyu örneklerinin aminoasit içeriğini inceledi. Aminoasitler, proteinleri oluşturan yapı taşları.

Araştırmada ticari ürünlerle kontrollü ve farklı tariflerle hazırlanmış örnekler değerlendirildi. Standartlaştırılmamış tariflerde aminoasit miktarlarının belirgin biçimde değiştiği görüldü.

Standart tarifle hazırlanan örneklerde ise ölçülen bazı aminoasitlerin miktarı, karşılaştırma için kullanılan 20 gramlık kolajen takviyesinin sağladığından daha düşüktü. Buradaki 20 gram, okura yönelik bir kullanım önerisi değil, araştırmanın karşılaştırma miktarıydı.

Çalışma kemik suyunun bileşimini analiz etti. İnsanlara kemik suyu içirip kırışıklık, eklem ağrısı veya kıkırdak değişimini ölçmedi. Sonuçları, takviyenin kemik suyundan klinik olarak üstün olduğu şeklinde yorumlamak da doğru değil.

Daha uzun kaynatmak daha fazla yarar mı demek?

Kaynatma süresi, sıcaklık, kullanılan kemiğin türü ve ortamın asitliği, suya geçen maddeleri etkileyebiliyor.

2017 yılında yayımlanan ayrı bir araştırmada, bu koşulların kemik suyundaki mineral miktarlarını değiştirdiği gösterildi. Ancak incelenen örneklerde kalsiyum ve magnezyumun günlük gereksinime katkısı düşük kaldı.

Bu bulgu, kemikten hazırlanmış olmasının bir çorbayı otomatik olarak güçlü bir kalsiyum kaynağı yapmadığını gösteriyor. Bir maddenin suya daha fazla geçmesi de tek başına daha büyük sağlık yararı anlamına gelmiyor.

Kolajen takviyesi araştırmaları kemik suyu için geçerli mi?

Belirli kolajen ürünleriyle yapılan bazı insan çalışmalarında cilt veya eklem göstergelerinde olumlu sonuçlar bildirilmiş olsa da bunlar evde hazırlanan her kemik suyuna aktarılamaz. Ürünün bileşimi, kullanılan miktar ve araştırmanın koşulları farklıdır.

Harvard’ın beslenme değerlendirmesi, kolajen alanındaki çalışmalarda endüstri finansmanı ve çıkar ilişkilerinin de dikkate alınması gerektiğini belirtiyor.

Kemik suyu çorbalara ve yemeklere lezzet katabilir, beslenmeye protein katkısı sağlayabilir. Ancak cilt veya eklem sağlığı için herkesin tüketmesi gereken, miktarı standart bir ürün olarak sunulmamalı.

Vücudun kendi kolajen üretimi için yeterli protein yanında C vitamini ve çinko gibi besin öğeleri de gerekiyor. Bunlar farklı besinlerden sağlanabildiği için beslenmeyi tek bir çorbaya dayandırmak gerekmiyor.

KAYNAKLAR

1. Alcock RD, Shaw GC, Burke LM. Bone Broth Unlikely to Provide Reliable Concentrations of Collagen Precursors Compared With Supplemental Sources of Collagen Used in Collagen Research. International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism. 2019;29(3):265–272.

2. Hsu DJ, Lee CW, Tsai WC, Chien YC. Essential and toxic metals in animal bone broths. Food & Nutrition Research. 2017;61(1):1347478.

3. Harvard T.H. Chan School of Public Health, The Nutrition Source. Collagen. Son değerlendirme: Mayıs 2021.

Bu satırların gerisinde, 26 Mart 1658’de gerçekleştirilmiş tehlikeli bir cerrahi girişim vardı. Pepys henüz 25 yaşındaydı. Modern cerrahi anestezinin bulunmadığı bir dönemde ameliyat olmuş ve hayatta kalmıştı.

Onun hikâyesini tıp tarihi açısından değerli kılan, yalnızca başarılı bir taş ameliyatı geçirmesi değil, bu deneyimin sonraki yaşamındaki izlerini kendi kayıtlarında görebilmemizdir.

AĞRILARIN GÖLGESİNDE VERİLEN KARAR

Samuel Pepys, bugün özellikle 17. yüzyıl Londra’sını anlattığı günlükleriyle tanınıyor. Donanma yönetiminde önemli görevler üstlenen Pepys; kent hayatını, siyasi gelişmeleri, 1665’teki veba salgınını ve 1666’daki Büyük Londra Yangını’nı kayda geçirdi.

Ancak bu tanıklıklardan önce, gündelik yaşamını etkileyen taş hastalığıyla uğraşıyordu. Üroloji tarihi araştırmaları, taş şikâyetlerinin erken yaşlarından itibaren sürdüğünü ve sonunda onu ameliyat olmaya yönelttiğini belirtiyor.

1658’deki müdahalenin hedefi mesanedeki taştı. Pepys’in yaşamının başka dönemlerinde böbrek taşlarıyla da karşılaşmış olması, bu girişimin böbrek taşı ameliyatı olarak adlandırılmasını doğru kılmaz.

Kararını dönemin tedavi imkânları içinde değerlendirmek gerekiyor. Bir tarafta süregelen ağrı ve hastalığın günlük hayata etkileri, diğer tarafta sonucu güvence altına alınamayan bir ameliyat vardı. Anestezi ve antibiyotiklerin olmadığı koşullarda bu karar, hastanın ciddi bir tehlikeyi kabul etmesini gerektiriyordu.

ÖZEL BİR EVDE GERÇEKLEŞEN AMELİYAT

Ameliyat, Londra’da Fleet Street yakınındaki Salisbury Court’ta, Bayan Turner’ın evinde yapıldı. Pepys, iki yıl sonraki günlük kaydında bu yeri açıkça belirtiyor.

Cerrah Thomas Hollier’di. Londra’daki St Bartholomew’s ve St Thomas’ hastanelerinde çalışmış olan Hollier, mesane taşlarını çıkarmadaki deneyimiyle tanınıyordu.

Bununla birlikte cerrahın becerisi, dönemin tehlikelerini ortadan kaldırmıyordu. Britanya Üroloji Cerrahları Birliği’nin tarih koleksiyonunda, Hollier’in 1662’de art arda 30 taş ameliyatını hasta kaybetmeden gerçekleştirmesinin ardından dört ameliyat sonrası ölüm yaşandığı aktarılıyor.

Bu sayıların belirli bir cerrahın belirli bir dönemine ait olduğu unutulmamalı. Bunlardan hareketle bütün 17. yüzyıl cerrahisi için tek bir ölüm oranı hesaplamak mümkün değil.

ANESTEZİ ÖNCESİNDE TAŞ CERRAHİSİ

Pepys’e uygulanan girişim “litotomi”, yani taşın kesi yoluyla çıkarılmasıydı. Dönemin perineal yaklaşımında, anüs ile dış genital organlar arasındaki bölgeden mesaneye ulaşılır ve taş cerrahi aletlerle çıkarılırdı.

Royal College of Physicians’ın tarih anlatısına göre bu tür girişimlerde yara, çoğunlukla dikilmek yerine pansumanla doğal iyileşmeye bırakılıyordu. Ağrı, enfeksiyon ve yara iyileşmesi, cerrahinin önemli sorunları arasındaydı.

Pepys’in ameliyatının anestezisiz yapılmış olması, hastayı rahatlatmaya yönelik hiçbir hazırlık bulunmadığı anlamına gelmiyor. Tıp tarihçisi ve üroloji cerrahı Jonathan Charles Goddard’ın incelemesinde, ameliyat öncesinde Pepys için hazırlanmış bir içecek reçetesi aktarılıyor. Ancak böyle bir hazırlık, ameliyat ağrısını ortadan kaldıran modern anesteziyle eş tutulamaz.

Cerrahi yöntemin genel özellikleri bilinse de Pepys’in ameliyatındaki her hareketi, odadaki konuşmaları veya hastanın anlık tepkilerini gösteren ayrıntılı bir kayıt bulunmuyor.

GÜNLÜĞÜN ANLATTIĞI VE ANLATMADIĞI

Pepys, günlüğünü 1 Ocak 1660’ta, ameliyatından yaklaşık iki yıl sonra tutmaya başladı. Dolayısıyla bu günlük, ameliyat anında yaşadıklarını günü gününe anlattığı bir tutanak değil.

Kaynağın asıl gücü, müdahalenin hastanın sonraki yaşamında taşıdığı anlamı göstermesinde yatıyor. Pepys, ameliyat tarihini hatırlıyor, sağlığı için şükran duyuyor ve o günü bir kutlama vesilesi sayıyordu.

Taşın büyüklüğü ise tarihsel anlatımlarda bir tenis topuna benzetiliyor. Bu ifade, dikkat çekici büyüklüğü anlatan bir karşılaştırma olarak değerlendirilmeli; günümüzdeki standart bir tenis topunun ölçülerinden hareketle kesin taş çapı verilmemeli.

Benzer biçimde, Pepys’in neden hayatta kaldığını tek bir etkene bağlamak da mümkün değil. Cerrahın deneyimi önemli olsa da ameliyatın sonucunu açıklayan ayrıntılı bir klinik kayıt elimizde bulunmuyor.

BAŞARILI AMELİYATIN ARDINDAN GELEN YILLAR

Mesane taşının çıkarılması, Pepys’in ömrünün geri kalanını bütünüyle şikâyetsiz geçirdiği anlamına gelmedi. Günlüğünde sonraki yıllarda da ağrıya ilişkin kayıtlar bulunuyor. Yaşamının son döneminde taş hastalığı yeniden önemli bir sağlık sorunu hâline geldi.

Nisan 1700’de yeğenine yazdığı mektupta, eski ameliyat yarasının kırk yılı aşkın sürenin ardından yeniden açıldığını anlatıyordu. Mayıs 1703’te, 70 yaşında öldü. Böylece 1658’deki ameliyatından sonra yaklaşık 45 yıl yaşamış oldu.

Pepys’in hikâyesi, anestezi öncesindeki cerrahinin tehlikelerini bir hastanın yaşamı üzerinden görünür kılıyor. Aynı zamanda insanların neden bu tehlikeyi kabul ettiğini ve iyileşmeye nasıl anlam verdiğini de düşündürüyor.

Cerrah için çıkarılan bir taş, hasta için yıllarca hatırlanacak bir tarihe dönüşebiliyordu. Pepys’in bıraktığı güçlü tanıklık da burada: Ameliyat masasındaki sözlerini bilmiyoruz; fakat iki yıl sonra hayatta ve sağlıklı olmaktan duyduğu sevinci kendi yazdıklarından okuyabiliyoruz.

KAYNAKLAR

1. Pepys, Samuel. The Diary of Samuel Pepys. Henry B. Wheatley tarafından hazırlanan 1893 basımı. Özellikle 26 Mart 1660 tarihli kayıt.

2. Kumar, Priyadarshi; Nargund, Vinod. “Samuel Pepys: A Patient Perspective of Lithotomy in 17th Century England.” The Journal of Urology. 2006;175(4):1221–1224.

3. Goddard, Jonathan Charles. “‘And so to Pepys’ – the other side of the knife.” Trends in Urology & Men’s Health. 2022.

4. British Association of Urological Surgeons. “Thomas Hollier.” Museum of Urology tarih koleksiyonu.

5. Wilkey, Beth. “‘The size of a tennis ball!’: surgery and Samuel Pepys.” Royal College of Physicians. 26 Şubat 2016.

6. Royal College of Physicians Museum. “The strange story of the bladder stone: from epidemic to virtual disappearance.”

7. Royal Museums Greenwich. “Samuel Pepys.” Biyografik inceleme.

Larrey’nin bu gecikmeyi azaltmak için geliştirdiği düzen, askerî tıp tarihine “uçan ambulanslar” adıyla geçti. Fransızca “ambulances volantes” olarak anılan bu birimler atlı araçlardan ve sağlık ekiplerinden oluşuyordu. “Uçan” sözcüğü, onların hareketliliğini ve yaralıya süratle ulaşma amacını ifade ediyordu.

Fikir, Napolyon imparator olmadan doğdu

1766 doğumlu Larrey’nin ambulans çalışmaları, 1792’de Ren cephesindeki deneyimleriyle ilişkilendirilir. Science Museum Group’un biyografi kaydına göre Larrey, hareketli topçu araçlarının hızından etkilenmişti. Silahların cephede yer değiştirmesini kolaylaştıran düzen, yaralıların taşınmasına da uyarlanabilirdi.

Bu başlangıç, Napolyon’un 1804’te imparator olmasından önceye uzanır. Dolayısıyla “Napolyon’un ambulansları” ifadesi, sistemi geliştiren kişinin Napolyon olduğu anlamına gelmez. Adlandırma, Larrey’nin çalışmalarının Napolyon ordularıyla kurduğu tarihsel bağı yansıtır.

Kaynaklarda geçen farklı tarihler, gelişimin çeşitli aşamalarıyla ilişkilidir. Hiroyuki Nakao ve arkadaşlarının tarihsel incelemesi, 1793’teki denemeler ile 1797’de İtalya cephesinde ambulans birliklerinin örgütlenmesini ayrı aşamalar olarak ele alır. Sistem, 1790’lar boyunca deneyimle biçimlenen bir düzenlemeydi.

Ambulans, taşıma aracından fazlasıydı

Dönemin Fransızcasında “ambulans” sözcüğü, yaralı taşıyan arabanın yanında hareketli sağlık kuruluşunu da ifade ediyordu. Cerrahlar, yardımcı personel, sürücüler ve sedye taşıyıcıları bu yapının parçalarıydı.

Bu nedenle Larrey’nin girişiminin önemi, yalnızca daha hızlı bir araba tasarlanmasıyla açıklanamaz. Yaralıyı bulacak, ilk bakımını sağlayacak ve tedavi yerine ulaştıracak insanların birlikte çalışması gerekiyordu.

Cerrah ve askerî tıp tarihi yazarı Charles W. Van Way, Larrey’nin düzeninde çatışma hattının hemen gerisindeki ilk bakım ile daha gerideki sahra hastaneleri arasındaki bağlantıyı vurgular. Yaralının toplanması, taşınması ve cerraha ulaştırılması, birbirini tamamlayan işler olarak örgütleniyordu.

Bu yaklaşım, savaş alanındaki bakımın önemli bir sorununa cevap arıyordu: Hastanenin ve cerrahın varlığı, yaralı onlara zamanında ulaşamıyorsa tek başına yeterli değildi.

Önce kim tedavi edilecekti?

Yaralıların daha hızlı toplanması, başka bir güçlüğü de görünür kılıyordu. Aynı anda çok sayıda asker yardıma ihtiyaç duyduğunda bakım sırası nasıl belirlenecekti?

Larrey, ağır yaralıların daha hafif yaralananlardan önce ele alınmasını savunuyordu. Önceliği belirleyen ölçütün, askerin rütbesi veya toplumsal konumu yerine yaralanmasının ağırlığı olması gerektiğini düşünüyordu.

Onun triyaj tarihinde önemli bir yer edinmesinin temelinde bu yaklaşım bulunur. Triyaj, hastaların veya yaralıların değerlendirilerek bakım ve tahliye önceliklerinin belirlenmesini ifade eder.

Bununla birlikte Larrey’nin uygulaması, günümüzdeki bütün triyaj yöntemleriyle aynı değildi. Robert Slawson’ın tarihsel değerlendirmesi, en ağır yaralıya öncelik verilmesi ile sonraki dönemlerde tedaviden yararlanma ihtimalinin de dikkate alınması arasındaki farkı ortaya koyar.

Bu ayrım önemlidir. Yaralanmanın ağırlığı, müdahalenin aciliyeti ve mevcut kaynaklarla sağlanabilecek yarar, her tarihsel uygulamada aynı biçimde değerlendirilmemiştir. Larrey, bu nedenle modern triyajın tek ve eksiksiz kurucusu olarak değil, bakım önceliğinin tıbbi ihtiyaçla ilişkilendirilmesinde önemli bir öncü olarak değerlendirilmelidir.

Dönüşümün başka aktörleri de vardı

Aynı dönemde Fransız askerî cerrah Pierre-François Percy de cerrahları ve cerrahi malzemeleri savaş alanına ulaştırmaya yönelik araçlar geliştirdi.

Percy’nin çalışmaları, yaralı bakımındaki değişimin birden fazla hekimin katkısıyla gerçekleştiğini gösterir. Ulaşım araçları, sağlık personelinin örgütlenmesi ve müdahale yerlerinin düzenlenmesi, birbirini tamamlayan sorunlardı.

Larrey’nin katkısı da bu geniş çerçevede anlam kazanır. Tıbbi becerinin etkili olabilmesi için cerrah, malzeme ve yaralı arasında işleyen bir bağlantı kurulması gerekiyordu. Ambulans sisteminin gelişimi, tıpta ilerlemenin yeni bir tedavi kadar hizmetin nasıl düzenlendiğiyle de ilgili olduğunu gösteriyordu.

Bu arayışın arka planında ise büyüyen ordular ve savaşların yarattığı ağır insan kayıpları bulunuyordu. Yaralı bakımındaki yenilikler, giderek artan ihtiyaca yetişme çabasının parçasıydı.

Hızın da sınırları vardı

Hareketli sağlık ekipleri, savaşın bütün yıkıcı koşullarını ortadan kaldıramıyordu. Napolyon’un 1812 Rusya seferi bunun belirgin örneklerinden biriydi.

Van Way’in değerlendirmesinde açlık, soğuk, hastalıklar ve ikmal yetersizliği birlikte ele alınır. Larrey’nin yaralılar için gösterdiği çaba, ordunun karşı karşıya kaldığı büyük felaketi önlemeye yetmemişti.

Yaralıya ulaşmak kadar, bakımın sürdürülebileceği koşulları sağlamak da gerekliydi. Ambulansların işleyişi personel, ulaşım ve malzeme imkânlarına bağlıydı. Bu nedenle sistemin tarihsel değeri, bütün cephelerde aynı sonucu verdiği veya belirli bir oranda ölümü önlediği varsayımına dayandırılamaz.

Yaralıya ulaşmayı tedavinin parçası yapmak

Larrey, deneyimlerini askerî cerrahi hatıratında kayda geçirdi. Eserinin İngilizce baskısı, Richard Willmott Hall çevirisiyle 1814’te Baltimore’da yayımlandı. Bu eser, dönemin cerrahi deneyimlerini araştıran çalışmaların başvurduğu tarihsel kaynaklar arasında yer alır.

Larrey’nin kendi anlatısı, modern tarih araştırmaları ve diğer kayıtlarla birlikte değerlendirildiğinde “uçan ambulanslar”ın önemi daha açık görülür: Yaralı tahliyesi, bakımın başlamasını mümkün kılan temel bir hizmet olarak örgütleniyordu.

Bu tarihten geriye kalan soru, bugün de anlaşılabilecek kadar somuttur: Yardım, yaralının bulunduğu yere nasıl daha erken ulaştırılabilir?

Larrey’nin cevabı; araçları, sağlık ekiplerini ve bakım önceliğini birlikte düşünmekti. “Uçan ambulanslar”, bu yönüyle yaralıya ulaşma süresini tıbbi hizmetin merkezine taşıyan önemli tarihsel girişimlerden biri oldu.

Kaynaklar

1. Science Museum Group. “Jean Dominique Larrey 1766–1842.” Kurumsal koleksiyon ve biyografi kaydı.

2. Slawson R. “The Development of Triage.” Surgeon’s Call. 2014;20(1). National Museum of Civil War Medicine.

3. Nakao H, Ukai I, Kotani J. “A review of the history of the origin of triage from a disaster medicine perspective.” Acute Medicine & Surgery. 2017;4(4):379–384.

4. Van Way CW III. “War and Trauma: A History of Military Medicine.” Missouri Medicine. 2016;113(4):260–263.

5. Wellcome Collection. Dominique-Jean Larrey’nin “Memoirs of Military Surgery, and Campaigns of the French Armies” adlı eserinin 1814 tarihli birinci cildine ait katalog kaydı. Çevirmen: Richard Willmott Hall. Yayıncı: Joseph Cushing, Baltimore.

SBÜ Rektörü Prof. Dr. Kemalettin Aydın, 9-13 Kasım 2026 tarihleri arasında Özbekistan'ın Ürgenç, Buhara ve Semerkant şehirleri ile Kırgızistan'ın başkenti Bişkek'te gerçekleştirilecek törenlere katılacak.

Dört şehirdeki program, üniversitenin Türk dünyasında yürüttüğü tıp, diş hekimliği ve sağlık bilimleri eğitimindeki uluslararası iş birliklerini de gündeme taşıyacak.

İLK DURAK ÜRGENÇ

Türkistan programının ilk durağı Özbekistan'ın Ürgenç şehri olacak.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi ile Ürgenç Devlet Tıp Enstitüsü iş birliğinde düzenlenen 2026-2027 Akademik Yılı Açılış ve Beyaz Önlük Giyme Töreni, 9 Kasım Pazartesi günü saat 11.00'de Harezm Vilayeti Medeniyet Merkezi'nde gerçekleştirilecek.

Törende, iki kurumun ortak eğitim programına kabul edilen öğrencilerin beyaz önlüklerini giymesi planlanıyor.

İBN-İ SİNA'NIN ŞEHRİ BUHARA'DA BEYAZ ÖNLÜK TÖRENİ

Programın ikinci durağı, dünya tıp tarihinin önemli isimlerinden İbn-i Sina'nın doğduğu topraklar olan Buhara olacak.

10 Kasım Salı günü saat 11.00'de Peşku ilçesine bağlı Afşona köyündeki Ebu Ali İbn Sina Halk Sağlığı Teknik Okulu'nda akademik yıl açılışı ve beyaz önlük giyme töreni düzenlenecek.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi ile Ebu Ali İbn Sina Buhara Devlet Tıp Enstitüsü iş birliğinde gerçekleştirilecek programda, Buhara İbni Sina Tıp ve Diş Hekimliği fakültelerinde eğitim gören öğrenciler bir araya gelecek.

2019 yılında eğitim faaliyetlerine başlayan SBÜ Buhara İbni Sina Tıp Fakültesi, 2025 yılında ilk mezunlarını vermişti.

SEMERKANT'TA ORTAK TIP EĞİTİMİ VURGUSU

Özbekistan programının üçüncü durağı, Türk-İslam medeniyetinin önemli bilim merkezlerinden Semerkant olacak.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi ile Semerkant Devlet Tıp Üniversitesi iş birliğinde düzenlenen akademik yıl açılışı ve beyaz önlük giyme töreni, 11 Kasım Çarşamba günü saat 11.00'de Marokand Konser Salonu'nda gerçekleştirilecek.

Törende, SBÜ Semerkant Tıp Fakültesi öğrencileri beyaz önlük giyecek.

İki üniversite arasında yürütülen ortak tıp eğitimi faaliyetleri, Türkiye ile Özbekistan arasındaki akademik iş birliğinin önemli örnekleri arasında yer alıyor.

TÜRKİSTAN YOLCULUĞUNUN SON DURAĞI BİŞKEK

Rektör Aydın'ın dört şehirlik programı, Kırgızistan'ın başkenti Bişkek'te tamamlanacak.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi ile Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Tıp Fakültesi tarafından düzenlenen 2026-2027 Akademik Yılı Açılış ve Beyaz Önlük Giyme Töreni, 13 Kasım Cuma günü saat 15.00'te Manas Üniversitesi Konferans Salonu'nda yapılacak.

İki üniversite arasında tıp eğitimi alanında yürütülen iş birliği kapsamında gerçekleştirilecek tören, Türkiye ile Kırgızistan arasındaki akademik bağların güçlendirilmesi açısından önem taşıyor.

AYDIN: TÜRKİSTAN YOLCULUĞUMUZ BAŞLADI

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Kemalettin Aydın, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamayla Türkistan programının başladığını duyurdu.

Üniversitenin tıp, diş hekimliği ve sağlık bilimleri alanlarındaki akademik açılış ve beyaz önlük törenlerine dikkat çeken Aydın, ziyaret güzergâhını Özbekistan'da Ürgenç, Buhara ve Semerkant; Kırgızistan'da ise Bişkek olarak açıkladı.

Rektör Aydın, paylaşımını "Altaylardan Tuna'ya" ifadesiyle tamamlayarak Türk dünyasının ortak tarihî ve kültürel bağlarına vurgu yaptı.

TÜRK DÜNYASINDA SAĞLIK EĞİTİMİ KÖPRÜSÜ

Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Türkiye dışındaki akademik yapılanması ve uluslararası eğitim iş birlikleriyle sağlık alanında yetişmiş insan gücünün geliştirilmesine katkı sağlamayı hedefliyor.

Özbekistan'da Buhara ve Semerkant başta olmak üzere yürütülen faaliyetler, tıp eğitimi alanında iki ülke arasındaki kurumsal ilişkilerin gelişmesine katkıda bulunuyor.

Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi ile yürütülen iş birliği ise bu akademik çalışmaların Türk dünyasındaki bir başka ayağını oluşturuyor.

Dört şehirde düzenlenecek törenlerin, yalnızca yeni akademik yılın başlangıcını değil, ortak bilimsel miras etrafında gelişen eğitim iş birliklerini de temsil etmesi bekleniyor.

Araştırmanın dikkat çekici sonuçlarından biri, az oturmanın tek başına düşük ölüm riski anlamına gelmemesiydi. Gün içinde dört saatten az oturan ancak çok az hareket eden kişilerde bile daha yüksek ölüm riski gözlendi.

1 milyon 5 bin kişinin verileri incelendi

Araştırmacılar, fiziksel aktivite ve hareketsiz yaşam üzerine yürütülen 16 ileriye dönük gözlemsel çalışmayı ortak bir yöntemle değerlendirdi.

Bunlardan 13'ü, günlük oturma süresi ile tüm nedenlere bağlı ölüm arasındaki ilişkiye yönelik veri sağladı.

Bu çalışmalar toplam 1 milyon 5 bin 791 kişiyi kapsıyordu. Katılımcılar 2 ile 18,1 yıl arasında takip edildi. İzlem döneminde 84 bin 609 kişinin hayatını kaybettiği belirlendi.

Araştırmada katılımcılar, günlük oturma sürelerine ve haftalık fiziksel aktivite düzeylerine göre gruplandırıldı. Böylece yalnızca ne kadar oturdukları değil, gün içinde ve hafta boyunca ne kadar hareket ettikleri de değerlendirildi.

En aktif grupta dikkat çekici sonuç

Araştırmanın en önemli bulgusu, fiziksel aktivite düzeyi en yüksek grupta ortaya çıktı.

Günde sekiz saatten fazla oturan ancak haftalık fiziksel aktivitesi yüksek olan kişiler ile günde dört saatten az oturan ve aynı yüksek aktivite grubunda bulunan kişiler karşılaştırıldı.

Sonuçta, uzun süre oturan grupta tüm nedenlere bağlı ölüm açısından istatistiksel olarak anlamlı bir risk artışı saptanmadı.

Bu karşılaştırmada hesaplanan risk oranı 1,04 olarak bulundu. Yüzde 95 güven aralığının 0,99 ile 1,10 arasında olması, gözlenen küçük farkın istatistiksel olarak anlamlı olmadığını gösteriyordu.

Ancak bu bulgu, fiziksel aktivitenin uzun süre oturmanın bütün sağlık risklerini ortadan kaldırdığını kanıtlamıyor.

En az hareket edenlerde risk daha yüksekti

Araştırmada fiziksel aktivitesi en düşük grupta bulunan ve günde sekiz saatten fazla oturan kişilerin ölüm riski, en aktif olup günde dört saatten az oturan referans gruba göre yüzde 59 daha yüksekti.

Bu yüzde 59'luk fark, hem oturma süresi hem de fiziksel aktivite düzeyi farklı olan iki grup arasındaki göreli karşılaştırmayı ifade ediyor. Dolayısıyla artışın tamamı yalnızca oturmaya bağlanamıyor.

Dikkat çekici bir başka bulgu ise gün içinde dört saatten az oturmasına rağmen fiziksel aktivitesi en düşük düzeyde olan kişilerde görüldü.

Bu grubun ölüm riski de en aktif ve en az oturan referans gruba göre yüzde 27 daha yüksekti.

Bulgular, günlük oturma süresiyle birlikte toplam hareket düzeyinin değerlendirilmesi gerektiğine işaret ediyor.

Günde 60–75 dakika hareket etmek ne anlama geliyor?

Araştırmada en yüksek fiziksel aktivite grubunun alt sınırı, haftada 35,5 MET-saatin üzerindeydi.

MET, fiziksel aktiviteler sırasında harcanan enerjiyi ifade etmek için kullanılan bir ölçü birimidir.

Araştırmacılar, bu aktivite düzeyinin yaklaşık olarak günde 60–75 dakika orta şiddette fiziksel aktiviteye karşılık geldiğini belirtti.

Tempolu yürüyüş ve orta tempoda bisiklet sürmek, bu tür hareketlere örnek gösterilebilir.

Ancak 60–75 dakikalık süre, herkes için geçerli ve bütün riskleri ortadan kaldırdığı kanıtlanmış bir eşik değildir. Araştırmada yüksek aktivite grubunu tanımlamak için kullanılan yaklaşık bir karşılıktır.

Daha düşük düzeyde fiziksel aktivite yapan kişilerde de uzun süre oturmayla ilişkili risk artışının daha sınırlı olduğu gözlendi. Dolayısıyla hareketin yararını yalnızca en yüksek aktivite grubuyla sınırlandırmak doğru değil.

Televizyon karşısında geçirilen sürede farklı sonuç

Araştırmanın ikinci bölümünde televizyon izleme süresi ayrıca incelendi.

Bu değerlendirmeye 465 bin 450 kişinin verilerini içeren altı çalışma dahil edildi. İzlem döneminde 43 bin 740 ölüm kaydedildi.

Günde üç saat veya daha fazla televizyon izlemek, fiziksel aktivitesi en yüksek grup dışındaki gruplarda artmış ölüm riskiyle ilişkili bulundu.

En aktif grupta ise istatistiksel olarak anlamlı risk artışı, günde beş saat veya daha uzun süre televizyon izleyenlerde görüldü.

Bu grupta hesaplanan göreli risk artışı yüzde 16 düzeyindeydi.

Araştırmacılar, toplam oturma süresi ile televizyon izleme süresine ilişkin sonuçların tamamen aynı olmadığını bildirdi.

Bu farklılığın nedenleri kesin olarak belirlenemedi. Televizyon izleme alışkanlıkları, oturma sürelerinin bölünme biçimi ve bu davranışların ölçülmesindeki farklılıklar sonuçları etkilemiş olabilir.

Araştırma hareketin bütün riskleri sildiğini kanıtlıyor mu?

Hayır. Araştırma, farklı fiziksel aktivite ve oturma alışkanlıklarına sahip kişiler arasındaki ölüm oranlarını karşılaştıran gözlemsel çalışmaların meta-analiziydi.

Bu nedenle fiziksel aktivitenin belirli bir ölüm riskini doğrudan ortadan kaldırdığını kesin olarak kanıtlamıyor.

Katılımcıların oturma süreleri ve fiziksel aktiviteleri büyük ölçüde kendi bildirimlerine dayanıyordu. Ayrıca başlangıçtaki sağlık durumu ve ölçülemeyen yaşam tarzı farklılıkları sonuçları etkilemiş olabilir.

Çalışmaların çoğunda katılımcılar 45 yaşın üzerindeydi. Araştırmaların büyük bölümü Avrupa, ABD ve Avustralya'da yürütüldüğünden sonuçların bütün yaş gruplarına ve toplumlara aynı biçimde uygulanması da mümkün değil.

Araştırmanın 2016 yılında yayımlandığı da unutulmamalı. Bulgular yeni bir klinik deneyin sonucu değil, uzun dönemli gözlemsel çalışmaların birleştirilmiş değerlendirmesidir.

Dünya Sağlık Örgütü ne öneriyor?

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2020 yılında yayımladığı fiziksel aktivite rehberi, yetişkinlerin haftada 150–300 dakika orta şiddette veya 75–150 dakika yüksek şiddette aerobik fiziksel aktivite yapmasını öneriyor.

Örgüt, uzun süre hareketsiz kalan yetişkinlerin, oturmanın olumsuz etkilerini azaltabilmek için önerilen temel fiziksel aktivite düzeylerinin üzerine çıkmayı hedefleyebileceğini belirtiyor.

Bununla birlikte, hareketsiz geçirilen zamanın azaltılması ve bu sürenin mümkün olduğunca fiziksel aktiviteyle değiştirilmesi de öneriliyor.

Bu yaklaşım, özellikle masa başında çalışanlar ve gününün önemli bölümünü oturarak geçirenler açısından anlam taşıyor.

Araştırmanın ortaya koyduğu temel ayrım şu: Gün içinde kaç saat oturulduğu önemli olsa da sağlıkla ilişkili sonuçları değerlendirirken kişinin ne kadar hareket ettiği de hesaba katılmalı.

KAYNAKLAR

1. Ekelund U, Steene-Johannessen J, Brown WJ ve diğerleri. Does physical activity attenuate, or even eliminate, the detrimental association of sitting time with mortality? A harmonised meta-analysis of data from more than 1 million men and women. The Lancet. 2016;388(10051):1302–1310. DOI: 10.1016/S0140-6736(16)30370-1.

2. Dünya Sağlık Örgütü (WHO). WHO Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. Cenevre, 2020.

30 profesör, 56 doçent ve 19 doktor öğretim üyesi alınacak

Yayımlanan ilana göre Sağlık Bilimleri Üniversitesi bünyesinde 30 profesör, 56 doçent ve 19 doktor öğretim üyesi istihdam edilecek.

Toplam 105 kadronun 91’i üniversiteye bağlı Sağlık Uygulama ve Araştırma Merkezlerine (SUAM), 14’ü ise Gülhane ve Hamidiye külliyelerindeki fakülte ve yüksekokullara ayrıldı.

En fazla kadro İstanbul ve Ankara’da

Sağlık uygulama ve araştırma merkezleri için açılan kadroların 31’i İstanbul, 23’ü Ankara’da bulunuyor.

Antalya’da 7, İzmir’de 5, Adana, Bursa, Erzurum ve Kayseri’de dörder, Kocaeli’de 3 kadro açıldı.

Balıkesir, Diyarbakır, Elazığ, Gaziantep, Konya ve Osmaniye’deki sağlık uygulama ve araştırma merkezlerine ise birer öğretim üyesi alınacak.

Gülhane ve Hamidiye fakültelerine de akademik kadro

İlan kapsamında Gülhane Diş Hekimliği Fakültesi, Gülhane Fizyoterapi ve Rehabilitasyon Fakültesi ve Gülhane Hemşirelik Fakültesine toplam 5 öğretim üyesi alınması planlanıyor.

Hamidiye Külliyesi’nde ise Eczacılık, Hemşirelik, Sağlık Bilimleri, Tıp ve Uluslararası Tıp fakülteleri ile Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu için toplam 9 akademik kadro açıldı.

Tıp ve sağlık bilimlerinin farklı alanlarında alım yapılacak

İlanda kardiyoloji, acil tıp, göz hastalıkları, iç hastalıkları, enfeksiyon hastalıkları, nöroloji, ortopedi ve travmatoloji, çocuk sağlığı ve hastalıkları ile kadın hastalıkları ve doğum gibi klinik branşlar yer aldı.

Bunların yanı sıra diş hekimliği, hemşirelik, eczacılık, fizyoterapi ve rehabilitasyon, beslenme ve diyetetik, sosyal hizmet, tıbbi farmakoloji ve histoloji ve embriyoloji alanlarında da öğretim üyesi kadroları açıldı.

Her kadro için ilgili akademik unvanın yanı sıra uzmanlık, doktora veya belirli bilimsel araştırma konularında çalışma yapmış olma gibi özel şartlar bulunuyor.

Başvurular yalnızca elektronik ortamda yapılacak

Adaylar, başvurularını ilanın Resmî Gazete’de yayımlandığı 9 Kasım 2026 tarihinden itibaren 15 gün içerisinde Sağlık Bilimleri Üniversitesi Akademik Bilgi Yönetim Sistemi (AKBYS) üzerinden gerçekleştirecek.

Şahsen, posta veya kargo yoluyla yapılan başvurular kabul edilmeyecek.

Başvuru sırasında adayların akademik özgeçmişlerini, yayın listelerini, kimlik ve diploma belgelerini, yabancı dil belgelerini ve ilan kapsamında istenen diğer evraklarını sisteme yüklemeleri gerekiyor.

Profesör kadrolarına başvuracak adayların ayrıca başlıca araştırma eserlerini belirtmeleri gerekiyor.

Her aday yalnızca bir kadroya başvurabilecek

Üniversite tarafından yayımlanan ilana göre adaylar, başvuru şartlarını karşıladıkları yalnızca bir kadroya müracaat edebilecek. Birden fazla kadroya yapılan başvurular iptal edilecek.

Başvuru belgeleri ilgili komisyonlar tarafından incelenecek. İlanda belirtilen nitelikleri taşımadığı belirlenen veya gerekli belgeleri eksik olan adayların başvuruları geçersiz sayılacak.

Atama sonrasında görevlendirme şartı

İlanda, ataması gerçekleştirilen öğretim üyelerinin ihtiyaç duyulması halinde üniversitenin yurt içi veya yurt dışındaki diğer birimlerinde iki yıl süreyle görevlendirilebileceği belirtildi.

Ayrıca ataması yapılan personelin iki yıl içerisinde başka bir kuruma geçmek amacıyla muvafakat veya istifa talebinde bulunamayacağı hükmüne yer verildi.

Başvuru yapacak adayların, ilan edilen kadrolara ilişkin akademik ve bilimsel şartları ayrıntılı biçimde incelemeleri gerekiyor.

KAYNAK: 9 Kasım 2026 tarihli Resmî Gazete, Sağlık Bilimleri Üniversitesi Rektörlüğü Öğretim Üyesi Alım İlanı.

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: