SGLT2 inhibitörleri ilk olarak tip 2 diyabette kan şekerini düşürmek amacıyla kullanılan ilaçlar olarak hayatımıza girdi. Bugün ise bu ilaç grubunun bazı üyeleri, uygun hastalarda kalp yetersizliği ve kronik böbrek hastalığı tedavisinin de önemli parçalarından biri haline geldi.

En dikkat çekici noktalardan biri, kalp ve böbrek üzerindeki faydaların yalnızca kan şekerinin düşmesiyle açıklanmaması. Büyük randomize klinik çalışmalarda bazı SGLT2 inhibitörlerinin kalp yetersizliği veya kronik böbrek hastalığı bulunan, diyabeti olmayan kişilerde de yarar sağlayabildiği gösterildi.

SGLT2 inhibitörleri nasıl çalışıyor?

SGLT2, böbreklerde süzülen glikozun yeniden kana alınmasında görev yapan bir taşıyıcı proteindir. Bu taşıyıcının engellenmesiyle glikozun bir bölümü idrarla vücuttan uzaklaştırılır.

Bu mekanizma kan şekerinin düşmesine yardımcı olur. Aynı zamanda böbreklerde sodyum ve sıvı dengesini etkiler. Böbrek içindeki basıncın azalması ve kalbin üzerindeki yükün hafiflemesi gibi mekanizmaların kalp ve böbrek faydalarına katkıda bulunduğu düşünülüyor.

Bu grupta hangi ilaçlar var?

SGLT2 inhibitörleri arasında empagliflozin, dapagliflozin, canagliflozin ve ertugliflozin bulunuyor.

Ancak bu ilaçların onaylanmış kullanım alanları, böbrek fonksiyonuna ilişkin kullanım koşulları ve klinik kanıtları tamamen aynı değil. Bu nedenle bir SGLT2 inhibitörü için geçerli olan kullanım koşulunu otomatik olarak grubun tamamına genellemek doğru değil.

Kronik böbrek hastalığında neden önem kazandı?

SGLT2 inhibitörlerinin kronik böbrek hastalığındaki yerini değiştiren önemli araştırmalardan biri DAPA-CKD çalışması oldu.

Kronik böbrek hastalığı bulunan 4.304 kişinin dahil edildiği randomize çalışmada dapagliflozin ile plasebo karşılaştırıldı. Yaklaşık 2,4 yıllık takipte böbrek fonksiyonunda ciddi ve kalıcı kötüleşme, son dönem böbrek hastalığı veya böbrek ya da kardiyovasküler nedenlere bağlı ölümden oluşan birleşik sonlanım dapagliflozin grubunda yüzde 9,2, plasebo grubunda yüzde 14,5 oranında görüldü.

Çalışmanın önemli taraflarından biri, koruyucu etkinin tip 2 diyabeti bulunmayan katılımcılarda da görülmesiydi.

EMPA-KIDNEY çalışması ise empagliflozini geniş bir kronik böbrek hastalığı grubunda değerlendirdi. Toplam 6.609 kişinin katıldığı çalışmada empagliflozin, böbrek hastalığının ilerlemesi veya kardiyovasküler ölümden oluşan birleşik sonlanımın görülme riskini azalttı.

Katılımcıların yarısından fazlasında diyabet bulunmaması, SGLT2 inhibitörlerinin böbrek üzerindeki etkilerinin yalnızca kan şekeri kontrolüne bağlı olmadığını destekleyen önemli kanıtlardan biri oldu.

Güncel kılavuzlar ne diyor?

Amerikan Diyabet Derneği’nin 2026 standartları, tip 2 diyabet ve kronik böbrek hastalığı bulunan uygun kişilerde böbrek hastalığının ilerlemesini ve kardiyovasküler olayları azaltmak amacıyla bu alanda faydası gösterilmiş SGLT2 inhibitörlerinin kullanılmasını öneriyor.

Kılavuz, bu ilaçların kalp ve böbrek üzerindeki yararlarının yalnızca glikoz düşürücü etkiden kaynaklanmadığını vurguluyor.

Tedavinin başlanıp başlanmayacağına karar verirken böbrek fonksiyonu, hastanın genel durumu, eşlik eden hastalıkları ve kullanılan diğer ilaçlar birlikte değerlendiriliyor.

Kalp yetersizliğinde ne değişti?

SGLT2 inhibitörlerinin kullanım alanını genişleten diğer önemli gelişme kalp yetersizliği çalışmalarından geldi.

DAPA-HF çalışmasında düşük ejeksiyon fraksiyonlu kalp yetersizliği bulunan 4.744 kişi değerlendirildi. Dapagliflozin, kalp yetersizliğinin kötüleşmesi veya kardiyovasküler ölümden oluşan ana sonlanımın görülme riskini plaseboya kıyasla azalttı.

Üstelik yarar yalnızca diyabeti olan kişilerle sınırlı değildi. Diyabeti bulunmayan kalp yetersizliği hastalarında da benzer yönde sonuçlar elde edildi.

Daha sonra DELIVER çalışması, ejeksiyon fraksiyonu yüzde 40’ın üzerinde olan 6.263 kalp yetersizliği hastasında dapagliflozini değerlendirdi.

Birincil sonlanım dapagliflozin grubunda yüzde 16,4, plasebo grubunda yüzde 19,5 oranında görüldü. Sonuçların önemli bölümü kalp yetersizliğinin kötüleşmesine ilişkin olaylardaki azalmadan kaynaklandı.

Böylece SGLT2 inhibitörlerinin kalp yetersizliğindeki yeri yalnızca diyabeti bulunan hastalarla veya yalnızca düşük ejeksiyon fraksiyonuyla sınırlı kalmadı.

Diyabeti olmayan kişiler de kullanabilir mi?

Evet, belirli hastalıklarda kullanılabilir. Ancak bu durum “diyabeti olmayan herkes kullanabilir” anlamına gelmiyor.

Büyük kalp yetersizliği ve kronik böbrek hastalığı çalışmalarında diyabeti bulunmayan hastalarda da klinik fayda gösterildi.

Bu nedenle bazı SGLT2 inhibitörleri artık yalnızca kan şekeri düşüren diyabet ilaçları olarak değerlendirilmiyor. Belirli kalp ve böbrek hastalıklarında da tedavi seçenekleri arasında bulunuyor.

Sağlıklı kişiler longevity amacıyla kullanmalı mı?

Burada kanıt çok daha farklı.

SGLT2 inhibitörlerinin diyabet, kalp yetersizliği ve kronik böbrek hastalığındaki etkileri büyük randomize klinik çalışmalarla destekleniyor. Buna karşılık metabolik olarak sağlıklı kişilerin yalnızca daha uzun yaşamak veya yaşlanmayı yavaşlatmak amacıyla bu ilaçları rutin kullanmasını destekleyen yeterli klinik kanıt bulunmuyor.

Hayvan deneylerinde veya biyolojik mekanizma çalışmalarında elde edilen yaşlanmayla ilişkili ilgi çekici bulgular, sağlıklı insanlarda yaşam süresinin uzatıldığının kanıtı sayılamaz.

Bu ayrım özellikle önemli. Bir ilacın belirli hastalıklarda ölüm veya hastaneye yatış gibi klinik sonuçları iyileştirmesi, aynı ilacın sağlıklı kişilerde “uzun yaşam ilacı” olduğu anlamına gelmez.

SGLT2 inhibitörleri kilo verdirir mi?

İdrarla glikoz kaybının artması nedeniyle bazı kişilerde mütevazı miktarda kilo kaybı görülebilir.

Ancak SGLT2 inhibitörlerini yalnızca kilo vermek amacıyla kullanılan ilaçlar olarak değerlendirmek doğru değildir. Kilo üzerindeki etkileri kişiden kişiye değişebilir ve kalp-böbrek hastalıklarındaki klinik yararlarından ayrı değerlendirilmelidir.

En sık görülen yan etkiler neler?

Genital mantar enfeksiyonları SGLT2 inhibitörlerinin iyi bilinen yan etkileri arasında bulunuyor. İdrarla glikoz atılımının artması genital bölgede mantar enfeksiyonlarının gelişmesini kolaylaştırabilir.

İdrar miktarında artış, susama, tansiyon düşmesi ve sıvı kaybı da görülebilir. Bu etkiler ileri yaştaki kişilerde, diüretik kullananlarda veya sıvı kaybına yatkın hastalarda daha fazla önem taşıyabilir.

SGLT2 inhibitörleri tek başlarına kullanıldığında hipoglisemi riski genellikle düşüktür. Ancak insülin veya hipoglisemiye yol açabilen bazı diğer diyabet ilaçlarıyla birlikte kullanıldığında risk artabilir.

Ketoasidoz neden önemli?

SGLT2 inhibitörleriyle ilişkili nadir fakat ciddi risklerden biri diyabetik ketoasidozdur.

Bu ilaçlarda farklı olan noktalardan biri, ketoasidoz geliştiğinde kan şekerinin klasik diyabetik ketoasidozda beklenen kadar yüksek olmayabilmesidir. Buna öglisemik ketoasidoz adı verilir.

Bulantı, kusma, karın ağrısı, belirgin halsizlik, nefes darlığı veya hızlı ve derin solunum gibi belirtiler ortaya çıktığında yalnızca kan şekerinin normal görünmesine güvenilmemelidir.

Uzun süreli açlık, ciddi hastalık, sıvı kaybı, insülin yetersizliği, çok düşük karbonhidratlı veya ketojenik beslenme ve ameliyat dönemleri ketoasidoz riskini artırabilecek koşullar arasında yer alabilir.

Ameliyat öncesinde neden ara verilebilir?

Ameliyat ve uzun süreli açlık ketoasidoz riskini artırabileceğinden SGLT2 inhibitörlerine bazı cerrahi işlemler öncesinde geçici olarak ara verilmesi gerekebilir.

Ara verme süresi kullanılan ilaca göre değişebilir. Tedavinin ne zaman yeniden başlanacağı da kişinin klinik durumu ve normal beslenmeye dönüp dönmediği dikkate alınarak belirlenir.

Bu nedenle ameliyat planlanan hastaların kullandıkları SGLT2 inhibitörünü cerrah, anestezi ekibi ve ilacı reçete eden hekimle paylaşması önemlidir. İlaç kendi kararıyla kesilmemeli veya yeniden başlanmamalıdır.

Nadir fakat ciddi enfeksiyon riski var mı?

SGLT2 inhibitörleriyle ilişkilendirilmiş çok nadir fakat ciddi güvenlik sorunlarından biri Fournier gangrenidir.

Bu hastalık genital ve perine bölgesindeki dokuları etkileyebilen ciddi bir nekrotizan enfeksiyondur.

Genital veya perine bölgesinde hızla artan ağrı, hassasiyet, kızarıklık veya şişlik ile birlikte ateş ve genel durum bozukluğu gelişmesi acil tıbbi değerlendirme gerektirir.

İlaç başladıktan sonra eGFR neden düşebilir?

SGLT2 inhibitörlerinin başlanmasının ardından eGFR’de küçük ve erken bir düşüş görülebilir. Bu değişiklik her zaman böbreğin giderek hasar gördüğü anlamına gelmez.

İlacın böbrek içindeki kan akımı ve basınç üzerindeki etkileri bu erken değişiklikte rol oynayabilir. Büyük klinik çalışmalarda başlangıçtaki bu etkiye rağmen uzun vadede böbrek fonksiyon kaybının yavaşladığı gösterildi.

Yine de böbrek fonksiyonu, sıvı durumu ve diğer ilaçlar hastaya göre değerlendirilmelidir.

SGLT2 inhibitörleri herkes için uygun mu?

Hayır. İlacın kullanılacağı hastalık, böbrek fonksiyonu, sıvı durumu, kullanılan diğer ilaçlar ve ketoasidoz açısından risk oluşturan koşullar birlikte değerlendirilmelidir.

Tip 1 diyabet, ketoasidoz öyküsü, ciddi sıvı kaybı, gebelik ve emzirme gibi durumlarda özel değerlendirme gerekir. Böbrek fonksiyonuna ilişkin başlama ve devam kriterleri de kullanılan ilaca ve tedavi endikasyonuna göre farklılık gösterebilir.

SGLT2 inhibitörlerinin tıptaki yeri son yıllarda belirgin biçimde genişledi. En güçlü kanıt ise sağlıklı insanlarda “uzun yaşam” amacıyla kullanımından değil; tip 2 diyabet, kalp yetersizliği ve kronik böbrek hastalığı bulunan uygun hastalardaki klinik sonuçlardan geliyor.

TIBBİ UYARI

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve kişisel tıbbi değerlendirme yerine geçmez. SGLT2 inhibitörleri reçeteli ilaçlardır; hekime danışmadan başlanmamalı, bırakılmamalı veya dozları değiştirilmemelidir. Ketoasidoz ya da ciddi enfeksiyonu düşündüren belirtilerde gecikmeden tıbbi yardım alın.

KAYNAKLAR

American Diabetes Association — Standards of Care in Diabetes 2026

KDIGO — Chronic Kidney Disease Clinical Practice Guideline, 2024

DAPA-CKD Trial Committees and Investigators — New England Journal of Medicine, 2020

EMPA-KIDNEY Collaborative Group — New England Journal of Medicine, 2023

DAPA-HF Trial Committees and Investigators — New England Journal of Medicine, 2019

DELIVER Trial Investigators — New England Journal of Medicine, 2022

European Medicines Agency — SGLT2 İnhibitörleri Güvenlik Değerlendirmeleri

U.S. Food and Drug Administration — SGLT2 İnhibitörleri Güvenlik Bilgileri

Prof. Dr. Faruk Memik’in vefat haberi, 8 Eylül 2026 tarihinde Kocaeli Üniversitesi eski Rektörü ve Kocaeli Milletvekili Prof. Dr. Sadettin Hülagü tarafından duyuruldu.

Hülagü, yayımladığı taziye mesajında Memik’in gastroenterohepatoloji alanındaki yurt içi ve yurt dışı eğitimine önemli katkılar sağladığını belirtti. Memik’i kendilerine yol gösteren duayen bir akademisyen ve rol model olarak anan Hülagü, ailesine, öğrencilerine ve tıp camiasına başsağlığı dileklerini iletti.

Bursa’da gastroenterolojinin kuruluşunda öncü rol

Prof. Dr. Faruk Memik’in akademik kariyerinin önemli bir bölümü Bursa Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde geçti.

Bursa Uludağ Üniversitesi kayıtlarına göre Memik, 6 Şubat 1979 tarihinde Erzurum Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden Bursa’ya geldi. O dönem Arabayatağı’ndaki Tıp Fakültesi Hastanesi bünyesinde Gastroenteroloji Kliniği’nin kuruluşunu gerçekleştirdi.

Memik, burada küçük bir endoskopi ünitesi kurdu. Üst ve alt gastrointestinal sistem endoskopilerinin yapılmaya başlanmasına öncülük etti. Bu çalışmalar, Bursa Uludağ Üniversitesi’nde gastroenteroloji hizmetlerinin ve endoskopik uygulamaların gelişmesinin ilk adımlarından biri oldu.

Gastroenteroloji Bilim Dalı’nın kurucu hocasıydı

Bursa Uludağ Üniversitesi, Prof. Dr. Faruk Memik’i Gastroenteroloji Bilim Dalı’nın kurucusu olarak kayıtlara geçiriyor.

Üniversitede gastroenteroloji yapılanmasının gelişmesinde uzun yıllar görev alan Memik, 1994-2005 yılları arasında Gastroenteroloji Bilim Dalı Başkanlığı yaptı.

Akademik yaşamı boyunca hasta hizmetlerinin yanı sıra hekim ve gastroenteroloji uzmanlarının yetiştirilmesine katkıda bulundu. Bilimsel çalışmalar ve yayınlarda yer aldı.

Prof. Dr. Faruk Memik kimdir?

Prof. Dr. Faruk Memik, iç hastalıkları ve gastroenteroloji alanlarında uzun yıllar akademisyen ve hekim olarak görev yaptı.

Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi’ndeki akademik çalışmalarının ardından 1979 yılında Bursa’ya geçen Memik, Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi bünyesindeki gastroenteroloji yapılanmasının temellerini attı.

Mesleki alanı: İç Hastalıkları ve Gastroenteroloji

Akademik kurumu: Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi

Önemli görevi: Gastroenteroloji Bilim Dalı kurucusu

Gastroenteroloji Bilim Dalı Başkanlığı: 1994-2005

Bursa’ya gelişi: 6 Şubat 1979

Emeklilik tarihi: 15 Mart 2005

Prof. Dr. Faruk Memik, yalnızca klinik çalışmalarla değil, akademik yayınlarıyla da gastroenteroloji literatürüne katkıda bulundu. Uludağ Üniversitesi adresli çok sayıda bilimsel çalışmada yer aldı. Klinik gastroenteroloji alanındaki akademik yayınlarda yazar ve editör olarak görev üstlendi.

Uzun yıllar süren akademik yaşamının ardından 15 Mart 2005 tarihinde emekliye ayrıldı.

Bir akademik miras bıraktı

Prof. Dr. Faruk Memik’in Bursa’ya geldiği 1979 yılında başlayan gastroenteroloji yapılanması, ilerleyen yıllarda gelişerek çok sayıda hekimin eğitim aldığı bir akademik merkeze dönüştü.

Memik’in kurucusu olduğu Gastroenteroloji Bilim Dalı, sonraki yıllarda yeni akademisyenler ve gastroenteroloji uzmanları yetiştirmeyi sürdürdü.

Vefatıyla birlikte Prof. Dr. Faruk Memik, Türkiye’de gastroenteroloji eğitiminin gelişimine katkıda bulunan kıdemli akademisyenlerden biri olarak ardında uzun yıllara yayılan bir mesleki ve akademik miras bıraktı.

Taze incirin kendine özgü tatlılığını chia tohumu ve yoğurtla buluşturan incirli chia puding, özellikle yaz sonu ve sonbahar başında hazırlanabilecek pratik tariflerden biri. Pişirme gerektirmeyen tarif birkaç dakikada hazırlanıyor; kıvamını alması için buzdolabında bekletildikten sonra kahvaltıda veya ara öğünde tüketilebiliyor.

Tarifin en dikkat çekici özelliklerinden biri ilave şeker gerektirmemesi. Olgun incirin doğal tatlılığı sayesinde bal, şeker veya şurup eklemeden de tatlı bir lezzet elde edilebiliyor.

Chia pudingin akşamdan hazırlanabilmesi de yoğun sabahlar için önemli bir avantaj. Gece buzdolabında bekletilen karışım sabah meyve ve kuruyemişlerle tamamlanarak doğrudan servis edilebilir.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Chia tohumu özellikle lif içeriğiyle dikkat çeken tohumlardan biridir. Aynı zamanda bitkisel kaynaklı omega-3 yağ asidi olan alfa-linolenik asit (ALA) içerir.

Yoğurt tarife protein ve kalsiyum katkısı sağlarken taze incir doğal tatlılığın yanı sıra lif ve çeşitli mikro besinleri beslenmeye dahil eder.

Ceviz kullanılması ise tarife farklı bir doku kazandırırken doymamış yağ asitlerinin miktarını artırır.

Bununla birlikte “ilave şekersiz” ifadesinin “şekersiz” ile aynı anlama gelmediğini bilmek önemlidir. İncir ve süt ürünleri doğal olarak şeker içerir. Bu tarifte sofra şekeri, bal veya şurup gibi ilave şeker kullanılmamaktadır.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 5 dakika
Bekleme süresi: En az 2 saat
Toplam süre: 2 saat 5 dakika
Aktif hazırlama süresi: 5 dakika
Kaç kişilik: 2 kişilik
Zorluk: Çok kolay
Öğün: Kahvaltı / ara öğün
Kategori: Şekersiz Tarifler
İkincil kategori: Sağlıklı Kahvaltılar

Yaklaşık besin değerleri

1 porsiyon için yaklaşık:

Kalori: 280 kcal
Protein: 11 g
Karbonhidrat: 30 g
Yağ: 14 g
Lif: 9 g

Besin değerleri kullanılan yoğurt ve süt çeşidine, incirlerin büyüklüğüne, chia tohumu ve ceviz miktarına göre değişebilir.

Malzemeler

4 yemek kaşığı chia tohumu
200 ml süt
150 gram sade yoğurt
2 adet orta boy taze incir
2 tam ceviz içi
Yarım çay kaşığı tarçın
İsteğe göre birkaç damla doğal vanilya özütü

İncirli chia puding nasıl yapılır?

1. Süt ve yoğurdu orta büyüklükte bir kaseye alın. Pürüzsüz bir kıvam elde edene kadar karıştırın.

2. Chia tohumlarını ekleyin ve tohumların sıvının her tarafına eşit şekilde dağılması için iyice karıştırın.

3. Tarçın ve kullanacaksanız vanilyayı ekleyin.

4. Karışımı yaklaşık 5 dakika bekletin ve tekrar karıştırın. Bu ikinci karıştırma işlemi chia tohumlarının birbirine yapışarak topak oluşturmasını azaltır.

5. Kabın üzerini kapatın ve buzdolabında en az 2 saat bekletin. Daha yoğun ve kremsi bir kıvam için gece boyunca buzdolabında bırakabilirsiniz.

6. Servis sırasında incirleri yıkayın ve dilimleyin.

7. Chia pudingi iki kaseye veya kavanoza paylaştırın.

8. Üzerine taze incir dilimlerini ve iri kırılmış cevizleri yerleştirin.

9. İsteğe göre çok az tarçın serperek soğuk servis edin.

Şefin püf noktası

Chia puding hazırlarken en sık karşılaşılan sorun tohumların topaklanmasıdır. Bunun önüne geçmek için chia tohumlarını sıvıya ekledikten hemen sonra iyice karıştırın ve 5-10 dakika sonra karıştırma işlemini tekrarlayın.

Puding fazla koyu olursa servis öncesinde bir miktar süt ekleyerek kıvamını açabilirsiniz. Çok sıvı kalırsa az miktarda chia tohumu ekleyip yeniden bekletebilirsiniz.

İncirin olgun olması da önemli. İyice olgunlaşmış incir daha belirgin doğal tatlılık sağlayacağından tarife şeker veya başka bir tatlandırıcı ekleme ihtiyacını azaltır.

Daha dengeli hale nasıl getirilebilir?

Tarifte şeker, bal veya şurup kullanılmasına gerek yok. İncirin doğal tatlılığı çoğu kişi için yeterli olabilir.

Protein miktarını artırmak isteyenler protein içeriği daha yüksek sade yoğurt veya süzme yoğurt tercih edebilir. Ancak ürünlerin protein, yağ ve şeker miktarları değişebildiğinden besin etiketi kontrol edilmelidir.

Ceviz miktarı da porsiyona göre ayarlanabilir. Kuruyemişler besleyici olmakla birlikte enerji yoğunluğu yüksek besinlerdir.

Kimler için uygun?

İncirli chia puding, ilave şeker tüketimini sınırlandırmak isteyenler için alternatif bir kahvaltı veya ara öğün olabilir.

Tarif vejetaryen beslenmeye uygundur. Süt ve yoğurt yerine uygun bitkisel alternatifler kullanılarak vegan bir versiyon da hazırlanabilir. Bitkisel içecek tercih edilecekse ilave şeker içermeyen ürünlerin seçilmesi tarifin temel özelliğini korur.

Chia tohumu doğal olarak gluten içermese de çölyak hastalığı bulunan kişilerin paketli ürünlerde glutenle çapraz bulaşma ihtimalini kontrol etmesi gerekir.

Süt alerjisi bulunan kişiler standart tarifteki süt ve yoğurdu tüketmemelidir.

İncirli chia puding kaç kaloridir?

Verilen ölçülerle hazırlanan tarifin bir porsiyonu yaklaşık 280 kalori sağlayabilir. Kullanılan yoğurdun yağ oranı, incirin büyüklüğü ve ceviz miktarı toplam enerji değerini değiştirecektir.

Chia puding akşamdan hazırlanır mı?

Evet. Hatta chia pudingin akşamdan hazırlanması oldukça pratiktir. Chia tohumları gece boyunca sıvıyı emerek daha yoğun bir kıvam kazanır. Sabah yalnızca taze incir ve cevizin eklenmesi yeterlidir.

İncirli chia puding gerçekten şekersiz mi?

Tarife sofra şekeri, bal veya şurup eklenmez; bu nedenle “ilave şeker içermez” demek daha doğrudur. İncir ve süt ürünleri doğal olarak şeker içerdiğinden tarif tamamen şekersiz değildir.

Chia puding neden kıvam almıyor?

Yetersiz chia tohumu kullanılması, fazla sıvı eklenmesi veya karışımın yeterince bekletilmemesi pudingin sıvı kalmasına neden olabilir. Karışımı en az 2 saat buzdolabında bekletmek gerekir.

Taze incir yerine kuru incir kullanılabilir mi?

Kullanılabilir ancak sonuç aynı olmaz. Kuru incirin su oranı daha düşük, doğal şeker ve enerji yoğunluğu ise gram başına daha yüksektir. Bu nedenle kuru incir kullanılacaksa porsiyon miktarı yeniden ayarlanmalıdır.

Saklama ve servis

Chia pudingin ana karışımı kapalı bir kapta buzdolabında hazırlanabilir. Taze incir ve cevizi ise mümkünse servis sırasında ekleyin. Böylece meyvenin tazeliği ve cevizin kıtır dokusu daha iyi korunur.

Tarif sıcak ortamda uzun süre bekletilmemelidir. Süt ve yoğurt içerdiği için hazırlama ve saklama sürecinde soğuk zincirin korunması önemlidir.

İncirli chia puding, taze incirin doğal tatlılığını kullanan, pişirme gerektirmeyen ve birkaç dakikada hazırlanabilen bir tarif. Özellikle akşamdan kahvaltı hazırlamak isteyenler için pratik bir seçenek sunuyor.

İncir mevsimi dışında aynı temel tarif çilek, böğürtlen, yaban mersini, elma veya armut gibi farklı meyvelerle hazırlanabilir. Böylece chia puding temelini koruyup mevsime göre farklı tarifler oluşturmak mümkün.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
USDA – FoodData Central
Harvard T.H. Chan School of Public Health – The Nutrition Source

Haplar düzenli ve doğru kullanıldığında gebeliği önlemede oldukça etkilidir. Ancak gerçek yaşamda hapın unutulması veya geç alınması nedeniyle koruyuculuk düşebilir. Güncel CDC verilerine göre hem kombine hormonal yöntemlerde hem de yalnızca progestin içeren haplarda tipik kullanımda yaklaşık her 100 kullanıcıdan 7'si ilk yıl içinde gebe kalabilir.

Doğum kontrol hapları nasıl çalışıyor?

Kombine doğum kontrol hapları gebeliği öncelikle yumurtlamayı baskılayarak önler. Ayrıca rahim ağzındaki salgıyı koyulaştırarak spermin ilerlemesini zorlaştırır ve rahim iç tabakasında değişikliklere yol açar.

Yalnızca progestin içeren haplarda ise rahim ağzı salgısının koyulaşması önemli bir etkidir. Kullanılan progestin türüne göre yumurtlamanın baskılanma derecesi de değişebilir.

Kombine hap ile mini hap arasındaki fark ne?

Kombine haplarda östrojen ve progestin birlikte bulunur. Yalnızca progestin içeren ve halk arasında "mini hap" olarak da bilinen ürünlerde ise östrojen bulunmaz.

Bu ayrım önemlidir. Çünkü östrojen içeren doğum kontrol yöntemleri bazı sağlık durumlarında uygun olmayabilir. Kullanılacak hapın türü kişinin yaşı, sigara kullanımı, migren öyküsü, tansiyonu, pıhtı öyküsü, doğum sonrası dönem ve diğer sağlık özelliklerine göre değerlendirilmelidir.

Her gün düzenli almak neden önemli?

Doğum kontrol haplarının başarısında düzenli kullanım belirleyicidir. Hapların her gün önerilen şekilde alınması gerekir.

Özellikle bazı progestin içeren haplarda birkaç saatlik gecikme bile kullanım talimatını değiştirebilir. Daha yeni bazı ürünlerde izin verilen gecikme süresi farklıdır. Bu nedenle unutulan hap durumunda tüm doğum kontrol haplarına uygulanabilecek tek bir kural yoktur.

Bir hap unutulduğunda kutunun kullanma talimatı ve kullanılan ürün için geçerli sağlık profesyoneli önerileri izlenmelidir. Kaç hapın unutulduğu, hapın türü ve döngünün hangi döneminde bulunulduğuna göre ek korunma veya acil kontrasepsiyon gerekip gerekmediği değişebilir.

Doğum kontrol haplarının koruyuculuğu ne kadar?

Doğru ve kesintisiz kullanımda hormonal doğum kontrol haplarının gebeliği önleme başarısı yüzde 99'un üzerine çıkabilir.

Ancak günlük yaşamda hap unutulabildiği için gerçek kullanım başarısı daha düşüktür. CDC, tipik kullanımda kombine haplar ve progestin içeren haplar için ilk yıl gebelik oranını yaklaşık yüzde 7 olarak bildirmektedir.

Bu rakam "hap kullananların yüzde 7'si mutlaka gebe kalır" anlamına gelmez. İstatistik, yöntemin bir yıl boyunca gerçek yaşam koşullarındaki kullanımını ifade eder.

Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korur mu?

Hayır. Doğum kontrol hapları HIV dahil cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı koruma sağlamaz.

Bu enfeksiyonlardan korunmanın da gerekli olduğu durumlarda kondom gibi bariyer yöntemlerinin doğru ve düzenli kullanımı ayrıca değerlendirilmelidir.

En sık görülen yan etkiler neler?

Doğum kontrol hapının içeriğine göre yan etkiler değişebilmekle birlikte başlangıç döneminde şu yakınmalar görülebilir:

Ara kanama veya lekelenme
Bulantı
Baş ağrısı
Meme hassasiyeti
Adet kanamasının miktarında veya düzeninde değişiklik

Bu yakınmaların bir bölümü kullanımın ilk aylarından sonra azalabilir. Ancak devam eden, şiddetlenen veya günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyen yakınmalarda sağlık profesyoneliyle görüşmek gerekir.

Kombine haplarda pıhtı riski var mı?

Östrojen içeren kombine hormonal yöntemler, toplardamarlarda kan pıhtısı oluşması riskini küçük ölçüde artırabilir. Risk herkeste aynı değildir.

Daha önce derin ven trombozu veya akciğer embolisi geçirenlerde, bazı kalp ve damar hastalıklarında, kontrolsüz hipertansiyonda, auralı migrende ve bazı diğer sağlık durumlarında östrojen içeren yöntemler uygun olmayabilir.

Özellikle 35 yaşın üzerindeki sigara kullanıcılarında kombine hormonal doğum kontrol yöntemleri açısından risk değerlendirmesi önem kazanır.

Tek taraflı bacakta belirgin şişme veya ağrı, ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, ani görme veya konuşma bozukluğu ya da yeni gelişen ciddi nörolojik belirtiler ortaya çıkarsa acil tıbbi değerlendirme gerekir.

Yalnızca progestin içeren hapların farkı ne?

Progestin içeren haplarda östrojen bulunmaz. Bu nedenle östrojen kullanımının uygun olmadığı bazı kişiler için alternatif olabilir.

ACOG, bu hapların doğumdan hemen sonra ve emzirme döneminde de kullanılabileceğini bildiriyor. Bununla birlikte meme kanseri öyküsü ve bazı diğer sağlık durumlarında hormonal yöntem seçimi ayrıca değerlendirilmelidir.

Adetleri etkiler mi?

Evet. Etki kullanılan hapın türüne göre değişir.

Kombine haplar bazı kişilerde adetlerin daha düzenli, daha kısa ve daha hafif olmasını sağlayabilir. Adet kramplarında azalma da görülebilir.

Progestin içeren haplarda ise düzensiz lekelenme, kanama miktarında azalma veya bazı kişilerde adet kanamasının tamamen kesilmesi görülebilir.

Doğum kontrol hapları kilo aldırır mı?

Doğum kontrol haplarının belirgin ve kalıcı kilo artışına yol açtığını gösteren güçlü kanıt bulunmuyor. Bununla birlikte hormonlara bağlı sıvı tutulması veya şişkinlik bazı kişilerde tartıda geçici değişikliklere neden olabilir.

Kilo değişikliğinin birçok farklı nedeni bulunduğundan belirgin veya devam eden değişiklikleri yalnızca doğum kontrol hapına bağlamak doğru değildir.

Başka ilaçlar hapın etkisini azaltabilir mi?

Evet. Bazı ilaçlar hormonal doğum kontrol haplarının kandaki düzeylerini veya etkinliğini değiştirebilir.

Özellikle rifampin gibi bazı antibiyotikler, belirli epilepsi ilaçları, bazı HIV tedavileri ve bazı bitkisel ürünler etkileşim açısından önem taşır.

Yeni bir ilaç veya bitkisel ürün kullanılacaksa doğum kontrol hapı kullanıldığı doktora veya eczacıya bildirilmelidir.

Kusma veya şiddetli ishal olursa ne olur?

Hap alındıktan kısa süre sonra meydana gelen kusma veya uzun süren şiddetli ishal, ilacın yeterince emilmemesine neden olabilir.

Böyle bir durumda ne yapılacağı kullanılan hapın türüne göre değişebileceği için ürünün unutulan hap veya gastrointestinal hastalık talimatları izlenmelidir.

Doğum kontrol hapı bırakılınca doğurganlık geri döner mi?

Doğum kontrol hapları geri dönüşümlü yöntemlerdir. Hap bırakıldıktan sonra doğurganlığın geri dönmesi için uzun süreli bir "arınma dönemi" gerektiğine dair bir kural yoktur.

Bazı kişilerde normal adet düzeninin yeniden oturması birkaç ay sürebilir. Ancak gebelik olasılığı hap bırakıldıktan kısa süre sonra yeniden ortaya çıkabilir.

Doğum kontrol hapı seçerken neden kişisel değerlendirme gerekiyor?

Her doğum kontrol hapı herkes için aynı derecede uygun değildir. Bir kişinin sorunsuz kullandığı ürün, başka bir kişi için sağlık geçmişi nedeniyle uygun olmayabilir.

Özellikle sigara kullanımı, auralı migren, yüksek tansiyon, pıhtı öyküsü, meme kanseri öyküsü, karaciğer hastalıkları, doğum sonrası dönem ve kullanılan diğer ilaçlar yöntem seçimini etkileyebilir.

Bu nedenle doğum kontrol hapına başlanması, bırakılması veya ürün değiştirilmesi kişisel sağlık özellikleri dikkate alınarak değerlendirilmelidir.

KAYNAKLAR

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri, U.S. Selected Practice Recommendations for Contraceptive Use, 2024

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri, U.S. Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use, 2024

American College of Obstetricians and Gynecologists, Combined Hormonal Birth Control: Pill, Patch, and Ring

American College of Obstetricians and Gynecologists, Progestin-Only Hormonal Birth Control: Pill and Injection

Dünya Sağlık Örgütü, Family Planning and Contraception Methods, 2025

WebMD, Birth Control Pills: Types, Side Effects, and Effectiveness, tıbbi değerlendirme Nisan 2025

Trabzon’un Tecrübeli Çocuk Doktorlarından Uzm. Dr. Sadiye Usta Vefat Etti

Trabzon sağlık camiasının uzun yıllar hizmet veren hekimlerinden Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Dr. Sadiye Usta hayatını kaybetti.

Meslek yaşamının önemli bölümünü Trabzon’da geçiren Usta, kentte çok sayıda çocuğun tedavi ve takibinde görev aldı.

Kanuni ve Haçkalı Baba’da görev yaptı

Uzm. Dr. Sadiye Usta, uzun yıllar kamu sağlık kuruluşlarında çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı olarak çalıştı.

Meslek hayatı boyunca Trabzon Kanuni Eğitim ve Araştırma Hastanesi ile Akçaabat Haçkalı Baba Devlet Hastanesi’nde görev yapan Usta, Nisan 2018’de emekliye ayrıldı.

Emekli olduktan sonra da mesleğinden kopmadı

Emekliliğinin ardından hekimliği tamamen bırakmayan Dr. Usta, Yomra’da hasta kabul etmeyi sürdürdü.

Sadiye Usta’nın mesleki çalışmalarının yanı sıra çocuk psikolojisine yönelik sosyal projelerde de görev aldığı belirtildi.

Bugün son yolculuğuna uğurlanacak

Bir süredir meme kanseri nedeniyle tedavi gördüğü bildirilen Uzm. Dr. Sadiye Usta’nın cenazesinin bugün ikindi namazının ardından Ortahisar Hanife Hatun Camii’nde kılınacak cenaze namazı sonrası toprağa verileceği açıklandı.

Uzm. Dr. Sadiye Usta’nın vefatı, uzun yıllar görev yaptığı Trabzon sağlık camiasında ve kendisini tanıyanlar arasında üzüntüyle karşılandı.

Bilimsel literatürdeki en önemli mesajlardan biri şu: Kalıcı ağız kokusunun kaynağı çoğu zaman mide değildir. Oral Diseases dergisinde yayımlanan sistematik derleme, halitozis vakalarının yaklaşık yüzde 80–90'ında ağız içi etkenlerin rol oynadığını bildiriyor.

Bu nedenle nefesi yalnızca nane, sakız veya gargara ile kısa süreli maskelemek yerine kokunun nereden kaynaklandığını belirlemek daha etkili bir yaklaşım.

Ağız kokusu nasıl oluşuyor?

Ağızda yüzlerce farklı mikroorganizma yaşar. Bunların bir kısmı; yiyecek artıklarını, tükürükteki proteinleri ve ağızdan dökülen hücreleri parçalar.

Bu süreç sırasında hidrojen sülfür ve metil merkaptan başta olmak üzere “uçucu kükürt bileşikleri” adı verilen kötü kokulu maddeler ortaya çıkabilir. Ağız kokusunun karakteristik kokusunun önemli bölümü bu maddelerle ilişkilidir.

Bakterilerin özellikle oksijenin daha az bulunduğu dilin arka yüzeyi, diş eti cepleri ve diş aralarında yoğunlaşması sorunu artırabilir.

Ağız kokusunun en sık nedeni dil olabilir

Dilin üst yüzeyi pürüzsüz değildir. Küçük çıkıntılar ve girintiler bakterilerin, ölü hücrelerin ve yiyecek artıklarının birikmesine uygun bir ortam oluşturur.

Özellikle dilin arka bölümünde oluşan beyazımsı veya sarımsı tabaka, ağız kokusunun başlıca kaynaklarından biri kabul ediliyor.

2025 yılında yayımlanan güncel bir bilimsel derleme de dil kaplamasının bakteriler için önemli bir rezervuar olduğunu ve halitozisle yakın ilişkisini vurguluyor.

Bu nedenle ağız kokusuyla mücadelede yalnızca dişleri temizlemek yeterli olmayabilir.

Dil temizliği gerçekten işe yarıyor mu?

Kanıtlar, dil temizliğinin kötü nefesi azaltmaya yardımcı olabileceğini gösteriyor.

Randomize çalışmaların değerlendirildiği sistematik derleme ve meta-analizlerde, diş fırçalamaya dil temizliğinin eklenmesiyle ağız kokusuna yol açan uçucu kükürt bileşiklerinde ve dil üzerindeki tabakada azalma görüldü.

Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Uzun süreli kronik halitoziste etkinliğin büyüklüğünü kesin biçimde belirlemek için kanıtlar hâlâ sınırlı.

Pratik olarak dil temizleyici veya yumuşak bir diş fırçasıyla dil yüzeyi günde bir kez nazikçe temizlenebilir. Çok sert kazımak, dil yüzeyini tahriş etmek veya kanatmak doğru değildir.

Diş araları neden bu kadar önemli?

Diş fırçası dişlerin görünen yüzeylerini temizlemekte etkilidir ancak dişlerin arasına her zaman yeterince ulaşamaz.

Burada kalan plak ve yiyecek artıkları bakteriler tarafından parçalanabilir ve kötü kokunun sürmesine katkıda bulunabilir.

Bu nedenle düzenli diş fırçalamaya ek olarak diş ipi veya kişinin diş yapısına uygun arayüz fırçalarının kullanılması ağız bakımının önemli parçalarından biridir.

NHS, ağız kokusunun kontrolünde diş aralarının günde en az bir kez temizlenmesini öneriyor.

Diş eti hastalıkları ağız kokusuna yol açabilir

Kalıcı kötü nefesin önemli nedenlerinden biri de periodontal hastalıklardır.

Periodontitis geliştiğinde diş eti ile diş arasındaki cepler derinleşebilir. Bu bölgelerde bakteri ve organik artıkların birikmesi kötü kokulu bileşiklerin üretimini kolaylaştırabilir.

2024 yılında Clinical Oral Investigations'ta yayımlanan sistematik derleme ve meta-analiz, periodontitis ile halitozis arasında anlamlı bir ilişki bulunduğunu gösterdi.

Diş eti hastalığının tedavi edilmesi de nefes kokusunu azaltabilir. Periodontal hastalığı bulunan kişilerde profesyonel diş temizliği ve cerrahi olmayan periodontal tedaviyi değerlendiren çalışmalar, kötü kokuyu gösteren ölçümlerde iyileşme bildirdi.

Diş eti kanaması, kızarıklık, şişlik, diş eti çekilmesi veya sallanan dişlerle birlikte kötü nefes varsa diş hekimi değerlendirmesi geciktirilmemeli.

Ağız kuruluğu nefesi neden kötüleştiriyor?

Tükürük yalnızca ağzı nemlendiren bir sıvı değildir. Ağız içini temizler, besin artıklarının uzaklaştırılmasına yardımcı olur ve mikroorganizma dengesinin korunmasına katkıda bulunur.

Tükürük miktarı azaldığında bu doğal temizleme mekanizması da zayıflar.

Bu nedenle ağız kuruluğu yaşayan kişilerde kötü nefes daha belirgin olabilir.

Gece boyunca tükürük salgısının doğal olarak azalması da sabahları nefes kokusunun daha fazla hissedilmesinin nedenlerinden biridir.

Ağız açık uyumak veya ağızdan nefes almak bu durumu daha da belirginleştirebilir.

Ağız kuruluğuna neler yol açabilir?

Susuz kalmak geçici ağız kuruluğuna neden olabilir. Ancak bazı kişilerde sorun daha kalıcıdır.

Çok sayıda ilaç ağız kuruluğuna katkıda bulunabilir. Amerikan Diş Hekimleri Birliği ayrıca bazı hastalıkların, baş-boyun bölgesine uygulanan radyoterapinin ve tükürük bezlerini etkileyen durumların da ağız kuruluğuna yol açabileceğini belirtiyor.

Şekersiz sakız çiğnemek bazı kişilerde tükürük üretimini artırarak kuruluk hissinin azalmasına yardımcı olabilir.

Sürekli ağız kuruluğu varsa yalnızca daha fazla su içmekle yetinmemek, nedeninin değerlendirilmesini sağlamak gerekir.

Sabah ağız kokusu neden olur?

Sabah uyandığınızda nefesinizin farklı kokması çoğu zaman normaldir.

Uyku sırasında tükürük üretimi azalır. Böylece ağızdaki bakteriler ve koku oluşturan bileşikler gece boyunca daha kolay birikebilir.

Ağızdan nefes almak, horlamak veya gece boyunca uzun süre susuz kalmak kokuyu daha belirgin hale getirebilir.

Sabah ağız kokusunun dişler fırçalandıktan, dil temizlendikten ve su içildikten sonra büyük ölçüde kaybolması genellikle geçici bir duruma işaret eder.

Gargara ağız kokusunu geçirir mi?

Bu sorunun yanıtı gargaranın içeriğine ve ağız kokusunun nedenine bağlıdır.

Kozmetik gargaralar hoş bir tat veya koku sağlayarak kötü nefesi kısa süreli maskeleyebilir. Ancak kokuya neden olan bakterileri veya altta yatan diş eti hastalığını ortadan kaldırmaz.

Bazı terapötik gargaralarda setilpiridinyum klorür, klorheksidin, çinko bileşikleri, klor dioksit veya uçucu yağlar gibi aktif maddeler bulunabilir.

Amerikan Diş Hekimleri Birliği, uygun aktif bileşenler içeren bazı gargaraların ağız kokusunun kontrolüne yardımcı olabileceğini belirtiyor.

Sistematik derlemelerde de bazı klorheksidin, setilpiridinyum klorür ve çinko kombinasyonları için olumlu sonuçlar bildirildi. Ancak genel kanıt kalitesi her ürün için aynı değil ve uzun dönem sonuçlara ilişkin veriler sınırlı.

Klorheksidin neden gelişigüzel kullanılmamalı?

Klorheksidin güçlü bir antiseptiktir ancak uzun süre kontrolsüz kullanım için sıradan bir nefes ferahlatıcı olarak görülmemeli.

Kullanım sırasında dişlerde veya dilde renklenme ve tat algısında değişiklik gibi yan etkiler ortaya çıkabilir.

Bu nedenle özellikle klorheksidin içeren ürünlerin kullanım süresi ve şekli diş hekiminin önerisi doğrultusunda belirlenmelidir.

Gargara diş fırçalamanın yerini tutar mı?

Hayır.

Ağız gargarası, diş fırçalama ve diş arası temizliğinin yerine geçmez. Gerektiğinde bunlara ek olarak kullanılabilir.

Kötü kokunun altında diş taşı, çürük, diş eti hastalığı veya yoğun dil kaplaması varsa yalnızca gargara kullanılması sorunun nedenini ortadan kaldırmayabilir.

Diş çürüğü ağız kokusuna neden olabilir mi?

İlerlemiş çürükler ve ağız içindeki enfeksiyonlar bazı kişilerde kötü nefese katkıda bulunabilir.

Özellikle gıda artıklarının biriktiği derin çürükler, sorunlu dolgular veya enfekte dişler bakterilerin çoğalmasına uygun ortam oluşturabilir.

Diş ağrısı, hassasiyet, şişlik veya kötü tatla birlikte devam eden ağız kokusu varsa diş muayenesi gerekir.

Protez ve ağız içi apareyler de unutulmamalı

Takma dişler, ortodontik apareyler, gece plakları ve diğer çıkarılabilir ağız içi cihazlarda yiyecek artıkları ve bakteriler birikebilir.

Yeterince temizlenmeyen protezler kötü kokuya katkıda bulunabilir.

Çıkarılabilir protezlerin önerildiği şekilde temizlenmesi ve uygun olduğunda gece çıkarılması önemlidir.

Sigara nefes kokusunu neden artırıyor?

Tütün ürünleri kendi kokularının yanı sıra ağız kuruluğuna ve ağız dokularında değişikliklere katkıda bulunabilir.

Sigara kullananlarda diş eti hastalığı riski de daha yüksektir. Bu durum kötü nefesin kalıcı hale gelmesine katkıda bulunabilir.

Ağız kokusunun kontrolü açısından tütün kullanımının bırakılması en etkili yaşam tarzı adımlarından biridir.

Soğan ve sarımsağın kokusu neden sadece ağızda kalmıyor?

Bazı yiyeceklerin etkisi dişlerin arasında kalan parçacıklarla sınırlı değildir.

Sarımsak ve soğan gibi gıdalardaki bazı uçucu bileşikler sindirimden sonra kana geçebilir ve akciğerler yoluyla nefesle dışarı atılabilir.

Bu nedenle dişlerin hemen fırçalanması kokuyu tamamen ortadan kaldırmayabilir. Vücudun bu bileşikleri metabolize etmesi için zaman gerekir.

Açlık da ağız kokusuna yol açabilir mi?

Uzun süreli açlık ve çok düşük kalorili diyetler nefes kokusunun değişmesine neden olabilir.

Ağız kuruluğunun artması ve metabolizma sırasında keton adı verilen maddelerin oluşması nefes kokusunda değişiklik yaratabilir.

Bu nedenle ağız kokusunun ortaya çıktığı dönem, kişinin beslenme düzeniyle birlikte değerlendirilmelidir.

Ağız kokusu gerçekten mideden gelir mi?

Mide, halk arasında ağız kokusunun başlıca nedeni olarak görülse de vakaların çoğunda durum böyle değildir.

Sistematik değerlendirmeler ağız içi nedenlerin çok daha baskın olduğunu gösteriyor.

Gastroözofageal reflü ile ağız kokusu arasında bazı araştırmalarda ilişki bildirilmiş olsa da reflü, her kalıcı ağız kokusunun açıklaması değildir.

Bu nedenle ilk değerlendirme çoğu zaman ağız ve diş sağlığı üzerinden yapılır.

Bademcik taşları nefes kokusunun nedeni olabilir

Bademciklerin üzerindeki küçük girintilere hücre artıkları, mukus ve bakteriler yerleşebilir. Zamanla bunlar beyaz veya sarı renkli sertleşmiş yapılara dönüşebilir.

Bunlara bademcik taşı veya tonsillolit adı verilir.

Bademcik taşlarında kötü nefes sık görülen şikâyetlerden biri olabilir. Ancak bu durum ağız kokusunun daha az görülen nedenleri arasındadır.

Bademciklerde sürekli taş oluşması, boğaz yakınmaları veya kötü kokunun ağız ve diş tedavisine rağmen devam etmesi halinde kulak burun boğaz değerlendirmesi düşünülebilir.

Sinüs ve burun sorunları da etkileyebilir

Kronik burun ve sinüs enfeksiyonları, geniz akıntısı ve bazı boğaz enfeksiyonları kötü nefese katkıda bulunabilir.

Burun tıkanıklığı nedeniyle sürekli ağızdan nefes almak da ağız kuruluğunu artırarak dolaylı biçimde nefesi kötüleştirebilir.

Ağız ve diş kaynaklı nedenler dışlandıktan sonra özellikle burun veya boğaz belirtileri varsa bu alanların değerlendirilmesi anlamlı olabilir.

Daha nadir tıbbi nedenler var mı?

Evet, ancak ağız kokusu yaşayan herkesin ciddi bir hastalığa sahip olduğunu düşünmek doğru değildir.

Bazı metabolik hastalıklar, ileri karaciğer veya böbrek sorunları ve kontrolsüz diyabet gibi durumlarda nefes kokusunda karakteristik değişiklikler görülebilir.

Bunlar yaygın nedenler değildir ve genellikle başka belirtilerle birlikte ortaya çıkar.

Bu nedenle tek başına ağız kokusundan yola çıkarak sistemik hastalık teşhisi konulamaz.

Kendi nefes kokunuzu anlamak neden zor?

İnsan beyni sürekli maruz kaldığı kokulara zamanla alışabilir. Bu nedenle kişi kendi nefes kokusunu doğru değerlendirmekte zorlanabilir.

Bazı insanlar gerçek bir ağız kokusu bulunmasına rağmen bunu fark etmezken bazıları da objektif kötü koku olmadığı halde nefeslerinin kötü koktuğundan endişe edebilir.

Klinikte ağız kokusu gerektiğinde hekim veya diş hekimi tarafından doğrudan koku değerlendirmesi ve uçucu kükürt bileşiklerini ölçen cihazlarla değerlendirilebilir.

Ağız kokusunu azaltmak için ne yapılabilir?

Temel yaklaşım kokuyu örtmek değil, koku oluşturan kaynakları azaltmaktır.

Dişlerin florürlü diş macunuyla günde en az iki kez yaklaşık iki dakika fırçalanması temel adımdır.

Diş aralarının diş ipi veya uygun arayüz fırçasıyla düzenli temizlenmesi gerekir.

Dil, özellikle arka bölümü tahriş edilmeden günde bir kez nazikçe temizlenebilir.

Ağız kuruluğu varsa yeterli sıvı alınmalı ve gerekiyorsa şekersiz sakızla tükürük akışı desteklenebilir.

Tütün ürünlerinden kaçınılmalı.

Protez ve ağız içi apareylerin temizliği ihmal edilmemeli.

Diş çürükleri, diş taşı ve diş eti hastalıkları varsa tedavi edilmelidir.

Gargara gerekiyorsa kozmetik bir koku gidericiden ziyade ihtiyaca uygun terapötik ürün seçimi konusunda diş hekiminden destek alınabilir.

Ağız kokusu için en etkili günlük rutin nasıl olabilir?

Sabah ve akşam dişlerin dikkatlice fırçalanması temel adımdır.

Günde en az bir kez diş aralarının temizlenmesi, fırçanın ulaşamadığı bölgelerde plak birikimini azaltır.

Dil temizliği de özellikle dil üzerinde belirgin tabaka bulunan kişilerde rutine eklenebilir.

Gün içinde yeterince su içmek, uzun süre ağız kuruluğu yaşamamak ve şekersiz sakız kullanmak bazı kişilerde yardımcı olabilir.

Ancak iyi ağız bakımına rağmen koku devam ediyorsa daha fazla ürün kullanmak yerine nedeni araştırmak gerekir.

Probiyotikler ağız kokusuna iyi gelir mi?

Bu alanda araştırmalar devam ediyor.

2026 yılında yayımlanan randomize kontrollü bir çalışmada Streptococcus salivarius K12 içeren oral probiyotik, dil fırçalama ve bunların kombinasyonu halitozis açısından karşılaştırıldı.

Bu ve önceki bazı çalışmalar probiyotiklerin ağız kokusunda potansiyel yarar sağlayabileceğini düşündürüyor. Ancak çalışma sayıları, kullanılan bakteri türleri ve yöntemler farklı olduğu için oral probiyotikleri henüz standart halitozis tedavisinin yerine koymak doğru değil.

Bu aşamada en güçlü günlük yaklaşım hâlâ mekanik ağız temizliği ve varsa altta yatan diş veya diş eti sorununun tedavisidir.

Maydanoz, nane ve benzeri yiyecekler işe yarar mı?

Nane, maydanoz veya aromatik yiyecekler ağızda hoş bir tat ve geçici ferahlık sağlayabilir.

Şekersiz sakız da tükürük üretimini artırdığı için kısa süreli fayda sağlayabilir.

Ancak bunların hiçbiri periodontitis, çürük, kalın dil tabakası veya kronik ağız kuruluğu gibi nedenleri tedavi etmez.

Kokuyu maskelemek ile nedeni ortadan kaldırmak aynı şey değildir.

Ağız kokusu birkaç haftadan uzun sürüyorsa ne yapılmalı?

İyi ağız bakımına rağmen birkaç hafta boyunca devam eden kötü nefeste ilk başvuru noktası genellikle diş hekimidir.

NHS özellikle birkaç haftalık kişisel bakıma rağmen geçmeyen ağız kokusunda diş hekimi değerlendirmesini öneriyor.

Diş hekimi; dil, dişler, diş araları, dolgular, çürükler, diş etleri ve protezleri değerlendirebilir.

Ağız içi neden bulunmazsa kişinin belirtilerine göre aile hekimi, kulak burun boğaz uzmanı, gastroenteroloji veya başka bir uzmanlık alanının değerlendirmesi gerekebilir.

Hangi belirtiler özellikle değerlendirilmelidir?

Ağız kokusuna diş eti kanaması veya şişliği eşlik ediyorsa diş eti hastalığı araştırılmalıdır.

Diş ağrısı, sallanan yetişkin dişi, belirgin çürük veya protezle ilgili sorunlar varsa diş hekimine başvurulmalıdır.

Sürekli ağız kuruluğu da ayrıca değerlendirilmelidir; özellikle kullanılan ilaçlarla veya başka belirtilerle birlikte ortaya çıkıyorsa nedeni araştırılabilir.

Ağızda iyileşmeyen yara, açıklanamayan şişlik veya kalıcı olağan dışı değişiklikler varsa bunlar yalnızca ağız kokusuna bağlanmamalı ve sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmelidir.

Kötü nefeste en önemli hata: Sadece kokuyu bastırmak

Sakız, nane ve kozmetik gargara kullanıldığında nefes kısa süre için daha iyi kokabilir. Ancak birkaç saat sonra sorun geri geliyorsa asıl neden yerinde duruyor olabilir.

Bilimsel veriler ağız kokusunun büyük bölümünün ağız içinden kaynaklandığını gösteriyor. Bu nedenle ilk hedef dil, diş araları, plak, diş eti sağlığı ve ağız kuruluğu olmalı.

Düzenli ağız bakımı çoğu kişide fark yaratabilir. Buna rağmen kalıcı ağız kokusu devam ediyorsa çözüm daha güçlü bir nane aromasında değil, kokunun kaynağını doğru belirlemektedir.

KAYNAKLAR

Memon MA ve arkadaşları — Aetiology and Associations of Halitosis: A Systematic Review — Oral Diseases, 2023

Nini W ve arkadaşları — The Association Between Halitosis and Periodontitis: A Systematic Review and Meta-analysis — Clinical Oral Investigations, 2024

Albeshr S ve arkadaşları — Perspectives on Tongue Coating: Etiology, Clinical Management, and Associated Diseases — 2025

Van der Sleen MI ve arkadaşları — Effectiveness of Mechanical Tongue Cleaning on Breath Odour and Tongue Coating: A Systematic Review — International Journal of Dental Hygiene, 2010

Kuo YW ve arkadaşları — Toothbrushing Versus Toothbrushing Plus Tongue Cleaning in Reducing Halitosis and Tongue Coating: A Systematic Review and Meta-analysis — Nursing Research, 2013

Slot DE ve arkadaşları — Treatment of Oral Malodour: Medium-term Efficacy of Mechanical and/or Chemical Agents: A Systematic Review — International Journal of Dental Hygiene, 2015

Acar B ve arkadaşları — Effects of Oral Prophylaxis Including Tongue Cleaning on Halitosis and Gingival Inflammation in Gingivitis Patients — Clinical Oral Investigations, 2019

De Geest S ve arkadaşları — The Effect of Professional Tooth Cleaning or Non-surgical Periodontal Therapy on Oral Halitosis in Patients with Periodontal Diseases: A Systematic Review — Journal of Clinical Periodontology, 2018

Fedorowicz Z ve arkadaşları — Mouthrinses for the Treatment of Halitosis — Cochrane Database of Systematic Reviews, 2008

Ferguson M, Aydin M, Mickel J — Halitosis and the Tonsils: A Review of Management — Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 2014

Picos A ve arkadaşları — Gastroesophageal Reflux, Dental Erosion, and Halitosis in Epidemiological Surveys: A Systematic Review — Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases, 2013

American Dental Association — Mouthrinse (Mouthwash), Oral Malodor

American Dental Association — Xerostomia (Dry Mouth)

NHS — Bad Breath, 2025

Mayo Clinic — Bad Breath: Symptoms, Causes, Diagnosis and Treatment

Tongue Brushing and Oral Probiotics for the Treatment of Halitosis: A Randomized Controlled Trial — Journal of Breath Research, 2026

Takvimler 8 Eylül 2003’ü gösteriyordu.

Türkiye, kamu yönetiminin en sıra dışı isimlerinden birini henüz 55 yaşındayken kaybetti.

Aradan tam 23 yıl geçti.

Ancak Recep Yazıcıoğlu’nun adı, görev yaptığı şehirlerde ve onu tanıyan kuşakların hafızasında yaşamaya devam ediyor.

Peki bir vali, ölümünden 23 yıl sonra neden hâlâ bu kadar güçlü biçimde hatırlanıyor?

Belki de cevabı, onun valiliğe yüklediği anlamda saklı.

MAKAMIN DEĞİL HALKIN VALİSİ

Recep Yazıcıoğlu’nu Türkiye’nin tanıdığı diğer bürokratlardan ayıran en önemli özelliklerden biri, devlet ile vatandaş arasındaki mesafeyi azaltmaya çalışan yönetim anlayışıydı.

Makam ve protokolün oluşturduğu duvarların arkasında kalmak yerine sahada olmayı tercih etti.

Vatandaşla doğrudan temas kurması, sorunları yerinde görmeye çalışması ve bürokrasinin ağır işleyişine açıkça karşı çıkması zamanla onun adıyla özdeşleşti.

Bu nedenle kamuoyu ona farklı isimler verdi:

“Süper Vali.”

“Efsane Vali.”

“Halkın Valisi.”

36 YAŞINDA VALİ OLDU

Recep Yazıcıoğlu, 2 Haziran 1948’de Trabzon’un Köprübaşı ilçesinde dünyaya geldi.

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesini bitirdikten sonra 1968 yılında Aydın’da başladığı mülki idare mesleğinde çeşitli ilçelerde kaymakamlık yaptı.

1984 yılına gelindiğinde henüz 36 yaşındaydı.

Tokat Valiliğine atandı ve Türkiye’nin en genç valisi olarak tanındı.

Tokat’taki yaklaşık beş yıllık görevinin ardından 1989’da Aydın Valisi, 1991’de ise Erzincan Valisi oldu.

Özellikle Tokat ve Erzincan yılları, Yazıcıoğlu’nun yönetim anlayışının Türkiye çapında tanınmasında önemli rol oynadı.

ERZİNCAN DEPREMİ ONUN İÇİN BÜYÜK BİR SINAVDI

Recep Yazıcıoğlu’nun Erzincan Valiliği döneminin henüz ilk yılı dolmadan şehir büyük bir felaketle karşı karşıya kaldı.

13 Mart 1992’de meydana gelen Erzincan depremi büyük yıkıma neden oldu.

Yazıcıoğlu, deprem sonrasında şehrin yeniden ayağa kaldırılması ve vatandaşların yaralarının sarılması için yürütülen çalışmaların öne çıkan isimlerinden biri oldu.

Onun yönetim anlayışında sorunları Ankara’ya bildirip beklemek yerine, yerel imkânları harekete geçirmek ve vatandaşın da sürece katılımını sağlamak önemliydi.

Yıllardır gerçekleştirilemeyen Kemaliye-Başpınar bölgesindeki köprünün tamamlanmasına öncülük etmesi de bu yaklaşımın sembollerinden biri haline geldi.

BÜROKRASİYİ ELEŞTİREN BİR BÜROKRATTI

Recep Yazıcıoğlu’nun belki de en sıra dışı tarafı buydu.

Kendisi devletin üst düzey bir bürokratıydı ancak bürokrasinin işleyişini en sert biçimde eleştiren isimlerden biri olarak tanındı.

Eleştirisinin hedefi devlet değil; devletin vatandaşına hizmet etmesini zorlaştıran hantallık, aşırı merkeziyetçilik ve kırtasiyecilikti.

Yerel yönetimlerin daha güçlü olması gerektiğini savunuyor, vatandaşın karar süreçlerine daha fazla katılmasını istiyordu.

Kamu yöneticisinin yalnızca talimat veren değil, çözüm üreten kişi olması gerektiğini düşünüyordu.

Bu görüşlerini kitaplarında ve yazılarında da dile getirdi.

“Bu Sistem Değişmeli” ve “Sil Baştan” gibi eserlerinin isimleri bile onun mevcut kamu yönetimi düzenine bakışını anlatıyordu.

VALİ AMA ALIŞILMIŞ VALİLERDEN DEĞİLDİ

Recep Yazıcıoğlu yalnızca düşünceleriyle değil yaşam tarzıyla da alışılmış bürokrat profilinden farklıydı.

Doğa sporlarıyla ilgileniyordu.

Rafting yapıyor, bölgenin doğal kaynaklarının turizme kazandırılmasını destekliyor ve görev yaptığı şehirlerin ekonomik potansiyelini ortaya çıkarmaya çalışıyordu.

Zaman zaman kamu kurumlarını habersiz ziyaret etmesiyle de tanındı.

Onun dünyasında valilik yalnızca bir makam değildi.

Sokağı, köyü ve vatandaşın günlük hayatını tanımadan şehir yönetilemeyeceğine inanıyordu.

SON DURAK DENİZLİ OLDU

Erzincan’daki uzun görev döneminin ardından 1999 yılında Merkez Valiliğine getirilen Yazıcıoğlu, 30 Ocak 2003 tarihinde yeniden aktif göreve dönerek Denizli Valisi oldu.

Ancak Denizli’deki görevi çok kısa sürdü.

2 Eylül 2003 tarihinde Eskişehir-Ankara kara yolunun Temelli yakınlarında geçirdiği trafik kazasında ağır yaralandı.

Altı gün süren yaşam mücadelesinin ardından 8 Eylül 2003 tarihinde Ankara’da hayatını kaybetti.

55 yaşındaydı.

Cenazesi Aydın’ın Söke ilçesinde binlerce kişinin katıldığı törenin ardından toprağa verildi.

23 YIL SONRA NEDEN HÂLÂ UNUTULMADI?

Recep Yazıcıoğlu’nun ölümünün üzerinden bugün tam 23 yıl geçti.

Onun döneminde doğmamış gençlerin bile adını duymaya devam etmesi, geride bıraktığı mirasın yalnızca yaptığı yol, köprü veya kamu yatırımlarından ibaret olmadığını gösteriyor.

Çünkü Yazıcıoğlu’nun hafızalarda kalan asıl mirası bir yönetim anlayışıydı.

Devletin vatandaşa tepeden değil, yanından bakabileceğini göstermeye çalıştı.

Makamın büyüklüğünden çok yapılan işin değerini öne çıkardı.

Bir yöneticinin halkın arasına karışmasının otoritesini azaltmadığını, aksine güveni artırabileceğini savundu.

Bürokrasinin kendi kurallarını korumak yerine vatandaşın sorununu çözmesi gerektiğini söyledi.

Bu yaklaşımı elbette tartışmasız değildi.

Sisteme yönelik çıkışları ve sıra dışı yöntemleri zaman zaman bürokraside tartışmalara neden oldu.

Fakat belki de tam olarak bu nedenle unutulmadı.

ADI HÂLÂ YAŞIYOR

Bugün Recep Yazıcıoğlu’nun adı Türkiye’nin farklı şehirlerinde okullarda, hastanelerde, caddelerde ve köprülerde yaşamaya devam ediyor.

Fakat onun asıl bıraktığı miras, adının verildiği yapılardan daha büyük olabilir.

Çünkü Recep Yazıcıoğlu’nun hikâyesi, Türkiye’ye hâlâ güncelliğini koruyan bir soru bıraktı:

Bir kamu yöneticisi halkına ne kadar yakın olmalı?

Yazıcıoğlu bu soruya uzun konuşmalardan çok, görev yaptığı yıllardaki tavrıyla cevap vermeye çalıştı.

Bu yüzden ölümünün üzerinden 23 yıl geçmesine rağmen adı hâlâ “vali” kelimesi geçtiğinde hatırlanan ilk isimlerden biri.

Türkiye onu 8 Eylül 2003’te kaybetti.

Ama “Süper Vali” Recep Yazıcıoğlu, insanların hafızasında makamıyla değil, bıraktığı izlerle yaşamaya devam ediyor.

KAYNAKLAR

Anadolu Ajansı
Millî Eğitim Bakanlığı
T.C. Erzincan Valiliği
TRT

Soğuk algınlığına yakalandığınızda ne yediğiniz virüsü ortadan kaldırmaz. Buna karşılık yeterli sıvı almak, beslenmeyi sürdürmek ve boğazı tahriş etmeyen yiyecekleri tercih etmek hastalık döneminin daha rahat geçirilmesine yardımcı olabilir.

Özellikle su, çorba ve diğer sıvı ağırlıklı yiyecekler susuz kalmayı önlemeye destek olur. Ilık içecekler ve çorbalar boğazı rahatlatabilir; burun tıkanıklığı yaşayan bazı kişilerde sıcak sıvılar geçici rahatlama sağlayabilir.

SOĞUK ALGINLIĞINDA NE YEMELİ?

Tavuk veya sebze çorbası

Tavuk çorbası soğuk algınlığını tedavi etmez ancak hastalık döneminde pratik bir seçim olabilir. Sıvı alımına katkı sağlarken sebze, protein ve enerji içeren bir öğünün daha kolay tüketilmesine yardımcı olur.

Sıcak çorba özellikle boğaz ağrısı ve burun tıkanıklığı yaşayan kişilerde rahatlatıcı olabilir. Ancak tavuk çorbasını virüsü ortadan kaldıran bir tedavi olarak görmek doğru değildir.

Su ve diğer sıvılar

Soğuk algınlığında temel ihtiyaçlardan biri yeterli sıvı almaktır. Su, çorba ve kişinin rahat tüketebildiği diğer sıvılar günlük ihtiyacın karşılanmasına yardımcı olabilir.

Ateş, iştahsızlık veya yeterince içememe sıvı kaybını artırabilir. Özellikle çocuklarda ve yaşlılarda yeterli sıvı alımına dikkat edilmelidir.

Ilık çay ve sıcak içecekler

Ilık çay, çorba ve diğer sıcak içecekler boğazı geçici olarak rahatlatabilir. Burada önemli nokta içeceğin yakacak kadar sıcak olmamasıdır.

Sıcak içeceklerin içine bal eklenmesi de öksürüğün hafiflemesine yardımcı olabilir.

BAL ÖKSÜRÜĞE İYİ GELİR Mİ?

Balın özellikle öksürük üzerindeki etkisine ilişkin klinik kanıtlar bulunuyor. Sağlık otoriteleri ve klinik kaynaklar, 1 yaşından büyük çocuklarda ve yetişkinlerde balın öksürüğün hafifletilmesine yardımcı olabileceğini belirtiyor.

Ancak bal soğuk algınlığını tedavi etmez ve virüsü ortadan kaldırmaz.

Çok önemli bir istisna var: Bal, botulizm riski nedeniyle 1 yaşından küçük çocuklara verilmemelidir.

MEYVE VE SEBZELERİ İHMAL ETMEYİN

Portakal, mandalina, kivi, çilek, biber ve brokoli gibi besinler C vitamini dahil çeşitli vitamin ve mineraller sağlar.

Ancak soğuk algınlığı başladıktan sonra çok miktarda portakal veya başka bir C vitamini kaynağı tüketmenin hastalığı bir anda geçireceği düşüncesi bilimsel kanıtlarla desteklenmiyor.

Meyve ve sebzelerin asıl avantajı hastalık döneminde dengeli ve çeşitli beslenmenin sürdürülmesine katkıda bulunmalarıdır.

BOĞAZ AĞRISINDA YUMUŞAK YİYECEKLER

Boğaz ağrısı belirgin olduğunda sert ve kuru yiyecekleri yutmak zorlaşabilir. Yoğurt gibi yumuşak yiyecekler ve kişinin rahat tüketebildiği serin besinler daha kolay yenebilir.

Bazı kişiler sıcak yiyecek ve içeceklerden, bazıları ise serin seçeneklerden daha fazla rahatlama hissedebilir. Kişinin boğazını daha fazla tahriş etmeyen seçenekleri tercih etmesi daha uygundur.

ZENCEFİL VE SARIMSAK ŞART MI?

Zencefil ve sarımsak sağlıklı ve dengeli beslenmenin bir parçası olabilir. Ancak bunların soğuk algınlığını tedavi ettiği veya hastalığın süresini kesin olarak kısalttığı söylenemez.

Sevenler çorba, yemek veya içeceklere normal beslenme miktarlarında ekleyebilir. Fakat ilaç veya tıbbi tedavinin yerine kullanılmamalıdır.

İŞTAH AZALDIYSA KÜÇÜK ÖĞÜNLER DENEYİN

Soğuk algınlığı sırasında burun tıkanıklığı, koku duyusundaki geçici azalma ve halsizlik iştahı etkileyebilir.

Büyük porsiyonlar yerine daha küçük ve kolay tüketilebilen öğünler tercih edilebilir. Çorba, yoğurt, yumurta, meyve ve benzeri besleyici seçenekler bu dönemde pratik olabilir.

NELERİ SINIRLAMAK GEREKİR?

Alkol hastalık döneminde iyi bir seçenek değildir. Fazla miktarda kafein de bazı kişilerde uykuyu veya genel rahatlığı olumsuz etkileyebilir.

Çok baharatlı veya asitli yiyecekler hassas boğazı tahriş edebilir. Ancak tolerans kişiden kişiye değiştiğinden herkese uygulanabilecek tek bir yasaklı yiyecek listesi bulunmaz.

BESLENME SOĞUK ALGINLIĞINI GEÇİRİR Mİ?

Hayır. Soğuk algınlığı solunum yolu virüslerinin yol açtığı bir enfeksiyondur. Belirli bir yiyecek veya içeceğin virüsü ortadan kaldırdığı gösterilmiş değildir.

Beslenmenin amacı daha çok yeterli sıvı ve enerji alımını sürdürmek, kişinin rahat yiyebildiği besinleri seçmek ve bazı belirtileri hafifletmeye yardımcı olmaktır.

Dinlenme ve yeterli sıvı tüketimi de evde bakımın temel parçaları arasındadır.

NE ZAMAN DOKTORA BAŞVURMALI?

Nefes almada güçlük, belirgin sıvı kaybı, uzun süren ateş veya düzelmeyen belirtiler tıbbi değerlendirme gerektirebilir.

Belirtilerin düzelmeye başladıktan sonra yeniden kötüleşmesi de dikkate alınmalıdır. Soğuk algınlığına benzeyen yakınmalar grip ve COVID-19 gibi başka solunum yolu enfeksiyonlarında da görülebilir.

Özellikle ağır hastalık açısından risk grubunda bulunan kişilerin belirtileri konusunda sağlık profesyoneline daha erken danışması uygun olabilir.

KAYNAKLAR

WebMD, Foods to Eat When You Have a Cold

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri, Common Cold

Mayo Clinic, Common Cold: Diagnosis and Treatment

Mayo Clinic, Cold Remedies: What Works, What Doesn’t, What Can’t Hurt

NHS, Common Cold

Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) Mühendislik Fakültesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü 2. sınıf öğrencisi Burak Çınar'ın vefatı, ailesini, yakınlarını ve üniversite camiasını yasa boğdu.

Edinilen bilgilere göre Burak Çınar, üç gün önce geçirdiği trafik kazasında ağır yaralandı. Kazanın ardından Bolu'da Köroğlu İzzet Baysal Devlet Hastanesi'ne kaldırılan genç öğrenci, yoğun bakımda tedavi altına alındı.

Burak Çınar, doktorların tüm çabalarına rağmen yoğun bakımda sürdürdüğü yaşam mücadelesini kaybetti.

KTÜ CAMİASINDA BÜYÜK ÜZÜNTÜ

Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü 2. sınıfında eğitim gören Burak Çınar'ın genç yaşta hayatını kaybetmesi, başta ailesi ve arkadaşları olmak üzere KTÜ camiasında büyük üzüntüye neden oldu.

KTÜ Rektörü Prof. Dr. Hamdullah Çuvalcı'nın da Burak Çınar'ın vefatının ardından yayımladığı mesajda ailesine, yakınlarına ve Karadeniz Teknik Üniversitesi ailesine başsağlığı dileklerini ilettiği bildirildi.

CENAZESİ ÇAYKARA'DA TOPRAĞA VERİLECEK

Murat Çınar'ın oğlu Burak Çınar'ın cenazesinin 9 Eylül 2026 Çarşamba günü öğle namazına müteakip Trabzon'un Çaykara ilçesindeki Hurmalık Camii'nde kılınacak cenaze namazının ardından aile mezarlığında toprağa verileceği belirtildi.

Burak Çınar'a Allah'tan rahmet; ailesine, yakınlarına, arkadaşlarına ve Karadeniz Teknik Üniversitesi camiasına başsağlığı diliyoruz.

Özellikle ileri yaşta birden fazla ilaç kullanılması, ilaçların birbirleriyle etkileşimi ve antikolinerjik etkisi olan ilaçların birlikte alınması bilişsel yan etkilerin ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir. Ancak bir ilacın hafıza sorunlarıyla ilişkilendirilmesi, o ilacın herkeste unutkanlığa veya demansa yol açacağı anlamına gelmez.

Hangi ilaçlar hafızayı etkileyebilir?

ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü, yaşlı yetişkinlerde bazı ilaçların veya ilaç kombinasyonlarının kafa karışıklığı ve hafıza sorunlarına yol açabileceğini belirtiyor. Özellikle antikolinerjik ilaçlar, bazı antihistaminikler, sakinleştiriciler, benzodiazepinler, opioidler ve bazı mesane ilaçları bu açıdan değerlendirilmesi gereken gruplar arasında.

Sağlık kaynaklarında üzerinde en fazla durulan ilaç grupları şöyle:

Benzodiazepinler

Lorazepam, alprazolam, diazepam ve temazepam gibi benzodiazepinler kaygı, uykusuzluk ve bazı nörolojik durumlarda kullanılabiliyor.

Bu ilaçların özellikle yeni bilgilerin belleğe kaydedilmesini zorlaştırabildiği biliniyor. Uyku hali ve dikkat azalması da kişinin yaşadıklarını yeterince iyi öğrenememesine ve daha sonra hatırlamakta güçlük çekmesine neden olabilir.

Uzun süreli benzodiazepin kullanımı ile demans arasındaki ilişkiyi inceleyen gözlemsel araştırmalar da bulunuyor. Ancak bu çalışmalar doğrudan neden-sonuç ilişkisini kanıtlamıyor. Benzodiazepinlerin kullanıldığı uykusuzluk ve kaygı gibi durumların kendileri de demans riskiyle ilişkili olabileceğinden sonuçların dikkatli yorumlanması gerekiyor.

Epilepsi ilaçları

Topiramat, lamotrijin, karbamazepin, levetirasetam ve lakosamid gibi epilepsi tedavisinde kullanılan ilaçların bilişsel yan etkileri aynı değildir.

Bazı kişilerde özellikle dikkat, kelime bulma, işlem hızı ve kısa süreli hafızayla ilgili yakınmalar görülebilir. İlacın türü, doz, birlikte kullanılan diğer ilaçlar ve kişinin özellikleri bu etkilerin şiddetini değiştirebilir.

Epilepsinin kendisi de hafızayı etkileyebileceğinden ortaya çıkan bir bilişsel sorunun yalnızca ilaca bağlanması doğru değildir.

Opioid ağrı kesiciler

Morfin, oksikodon ve hidromorfon gibi opioidler özellikle güçlü ağrı tedavisinde kullanılabilir.

Opioidler uyku hali, dikkat azalması ve zihinsel yavaşlama oluşturabilir. Bu durum yeni bilgilerin öğrenilmesini ve hatırlanmasını zorlaştırabilir.

Uzun süreli opioid kullanımı ile demans arasında ilişki bildiren gözlemsel çalışmalar bulunmakla birlikte bu veriler opioidlerin doğrudan demansa yol açtığını kanıtlamaz. Kronik ağrı, eşlik eden hastalıklar ve diğer ilaçların kullanımı gibi faktörler de sonuçları etkileyebilir.

Trisiklik antidepresanlar

Amitriptilin, imipramin ve bazı diğer trisiklik antidepresanların antikolinerjik özellikleri vardır.

Antikolinerjik etki, sinir sistemindeki asetilkolin adlı haberci maddenin etkisinin azaltılması anlamına gelir. Asetilkolin öğrenme ve hafıza süreçlerinde de görev yaptığı için güçlü antikolinerjik ilaçlar bazı kişilerde kafa karışıklığı, dikkat güçlüğü veya unutkanlığa katkıda bulunabilir.

Bu etki özellikle ileri yaştaki kişilerde ve başka antikolinerjik ilaçların da birlikte kullanıldığı durumlarda daha fazla önem kazanır.

Bazı antihistaminikler

Alerji ilaçlarının tamamı hafıza açısından aynı özelliklere sahip değildir.

Difenhidramin, klorfeniramin ve dimenhidrinat gibi eski kuşak antihistaminikler beyne daha kolay geçebilir ve belirgin antikolinerjik etki gösterebilir. Uyku hali, dikkat azalması ve kafa karışıklığı özellikle ileri yaşlarda daha belirgin olabilir.

Loratadin ve feksofenadin gibi daha yeni antihistaminikler genel olarak daha az merkezi sinir sistemi etkisi oluşturur. Buna rağmen hangi ilacın kişi için uygun olduğuna hastalıklar, diğer ilaçlar ve yaş gibi faktörler dikkate alınarak karar verilmelidir.

Uyku ilaçları

Zolpidem, zaleplon ve eszopiklon gibi bazı uyku ilaçları özellikle ilacın etkili olduğu saatlerde yeni anı oluşturma ve dikkat süreçlerini etkileyebilir.

Bu ilaçlarla ilgili uzun dönem demans araştırmalarında ise sonuçlar kesin değildir. Uyku bozukluğunun kendisinin bilişsel sağlıkla ilişkili olması, gözlemsel çalışmalarda ilaç ile hastalık arasındaki ilişkinin değerlendirilmesini zorlaştırır.

Aşırı aktif mesane ilaçları

Oksibutinin, tolterodin ve solifenasin gibi bazı aşırı aktif mesane ilaçları antikolinerjik etki gösterir.

Bu nedenle özellikle yaşlı kişilerde toplam antikolinerjik ilaç yükü değerlendirilirken mesane ilaçları da dikkate alınır. Bazı gözlemsel araştırmalarda uzun süreli antikolinerjik ilaç kullanımı ile daha yüksek demans görülme oranı arasında ilişki bildirilmiştir.

Bununla birlikte gözlemsel ilişki, bu ilaçların tek başına demansa neden olduğunu göstermez.

Her ilaç aynı riski taşımıyor

Aynı gruptaki ilaçların bile beyne geçişi, antikolinerjik etkisi, kullanılan dozu ve vücutta kalma süresi farklı olabilir. Bu nedenle “alerji ilaçları hafızayı bozar” ya da “mesane ilaçları demans yapar” gibi genellemeler bilimsel olarak doğru değildir.

Yaş, böbrek ve karaciğer fonksiyonları, kullanılan doz, tedavi süresi ve aynı anda alınan diğer ilaçlar bilişsel yan etkilerin ortaya çıkmasında rol oynayabilir.

İleri yaşta neden daha fazla dikkat gerekiyor?

ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü, bilişsel yakınması olan yaşlı hastalarda reçeteli ilaçların yanı sıra reçetesiz kullanılan ürünlerin ve takviyelerin de gözden geçirilmesini öneriyor.

Özellikle antikolinerjikler, antihistaminikler, opioidler, sakinleştiriciler ve benzodiazepinler değerlendirilmesi gereken gruplar arasında sayılıyor.

Birden fazla ilacın aynı anda kullanılması da önem taşıyor. Tek tek hafif bilişsel etkileri bulunan ilaçların birlikte kullanılması bazı kişilerde toplam etkiyi artırabilir.

Unutkanlık demans anlamına gelmez

İlaç kullanımı sırasında ortaya çıkan unutkanlık ile Alzheimer hastalığı veya başka bir demans türü aynı şey değildir.

Bazı ilaçların oluşturduğu hafıza problemi ilacın doğrudan bilişsel yan etkisine, uyku haline veya dikkatin azalmasına bağlı olabilir. İlaç değiştirildiğinde veya tedavi yeniden düzenlendiğinde bazı belirtiler düzelebilir.

Buna karşılık ilerleyici ve günlük yaşamı giderek daha fazla etkileyen hafıza kaybının başka nedenlerinin de araştırılması gerekir.

Unutkanlığın başka nedenleri de olabilir

Hafıza sorunlarının altında ilaçların dışında depresyon, yoğun stres, uyku bozuklukları, B12 vitamini eksikliği, tiroit hastalıkları, alkol kullanımı ve bazı nörolojik hastalıklar bulunabilir.

Bu nedenle yeni başlayan unutkanlığı yalnızca kullanılan ilaca bağlamak da yalnızca yaşlanmanın doğal sonucu olarak görmek de doğru değildir.

İlaç kullanırken unutkanlık başladıysa ne yapılmalı?

Yeni bir ilacın başlanmasından veya dozunun değiştirilmesinden sonra belirgin unutkanlık, dikkat güçlüğü ya da zihinsel bulanıklık geliştiyse kullanılan tüm reçeteli ve reçetesiz ilaçların hekim veya eczacıyla değerlendirilmesi yararlı olabilir.

İlacın adı kadar dozunun, ne kadar süredir kullanıldığının ve diğer ilaçlarla birlikte alınıp alınmadığının bilinmesi önemlidir.

Reçeteli bir ilaç, hafızayı etkilediği düşünülerek kendi kendine kesilmemelidir. Özellikle benzodiazepinler, epilepsi ilaçları ve opioidler gibi bazı tedavilerin aniden bırakılması ciddi sorunlara yol açabilir.

Ne zaman daha hızlı değerlendirme gerekir?

Ani başlayan belirgin kafa karışıklığı, kişinin nerede olduğunu bilememesi, konuşma bozukluğu, tek taraflı güçsüzlük, bilinç değişikliği veya alışılmadık derecede ciddi davranış değişikliği yalnızca ilaç yan etkisi kabul edilmemelidir ve acil tıbbi değerlendirme gerektirebilir.

Yavaş gelişen ancak giderek artan unutkanlık günlük işleri, ilaç kullanımını, para yönetimini veya yol bulmayı etkiliyorsa da hekime başvurulması gerekir.

KAYNAKLAR

National Institute on Aging, Cognitive Health and Older Adults, 2024

National Institute on Aging, Caring for Older Patients With Cognitive Impairment

Health, Ashley Wong, 7 Common Medications That Can Cause Memory Loss, güncelleme 2026

He Q ve arkadaşları, Journal of Clinical Neurology, 2019

Gray SL ve arkadaşları, JAMA Internal Medicine, 2015

Su CH ve arkadaşları, Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice, 2024

Malcher MF ve arkadaşları, Journal of Urology, 2022

Oh TK ve Song I-A, Scientific Reports, 2024

Dokkedal-Silva V ve arkadaşları, Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry, 2021

Mayo Clinic, Memory Loss: When to Seek Help

Ancak mevcut bilimsel kanıtlar, sağlıklı kişilerin bu sebzeleri sırf iltihap veya eklem ağrısı korkusuyla beslenmelerinden çıkarmasını desteklemiyor. Özellikle artrit açısından, itüzümü sebzelerinin hastalık alevlenmesine yol açtığını gösteren güçlü insan araştırmaları bulunmuyor.

İtüzümü sebzeleri hangileri?

Günlük beslenmede en sık tüketilen patlıcangiller arasında domates, patates, patlıcan ve farklı biber türleri bulunuyor.

Bu sebzeler vitaminler, mineraller, lif ve çeşitli bitkisel bileşikler içeriyor. Aynı botanik ailede bulunmaları, hepsinin aynı miktarda veya aynı türde doğal savunma bileşiği içerdiği anlamına gelmiyor.

Solanin neden gündeme geliyor?

Tartışmanın önemli bir bölümünü solanin ve benzeri glikoalkaloidler oluşturuyor. Bunlar bazı patlıcangillerin kendilerini zararlılardan korumak için doğal olarak ürettiği bileşikler.

Özellikle patateste alfa-solanin ve alfa-chaconine üzerinde duruluyor. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi tarafından yapılan değerlendirmede, yüksek miktarda patates glikoalkaloidine kısa sürede maruz kalmanın bulantı, kusma ve ishal gibi sindirim sistemi belirtilerine yol açabileceği bildirildi.

Bu durum normal koşullarda tüketilen bütün patateslerin zararlı olduğu anlamına gelmiyor. Risk özellikle glikoalkaloid miktarının yükseldiği patateslerle ilgili.

Yeşillenmiş ve filizlenmiş patatese dikkat

Patates ışığa maruz kaldığında yeşillenebilir ve glikoalkaloid miktarı yükselebilir. Filizlenme, hasar ve uygun olmayan saklama koşulları da miktarın artmasıyla ilişkili olabilir.

Belirgin biçimde yeşillenmiş, yoğun filizlenmiş veya acı tat veren patateslerin tüketilmemesi en güvenli yaklaşımdır. Çünkü yüksek glikoalkaloid düzeylerinde akut zehirlenme görülebilir.

Peki domates ve biber eklem iltihabını artırıyor mu?

İtüzümü sebzelerinin romatoid artrit veya diğer artrit türlerinde ağrı ve iltihabı artırdığı iddiası internette oldukça yaygın. Buna karşın Arthritis Foundation, itüzümü sebzelerinin artrit alevlenmelerini tetiklediğini gösteren bilimsel kanıt bulunmadığını belirtiyor.

Bu nedenle eklem ağrısı bulunan herkesin domates, biber, patlıcan ve patatesi otomatik olarak beslenmesinden çıkarması için bilimsel bir gerekçe yok.

Kişisel olarak belirli bir besinden sonra yakınmaların sürekli arttığını fark eden kişiler ise durumu sağlık profesyoneliyle değerlendirebilir. Birden fazla besin grubunun uzun süre gereksiz yere çıkarılması, beslenmenin çeşitliliğini azaltabilir.

Bağırsak hastalıklarında durum daha mı farklı?

Burada kanıtlar daha belirsiz. 2023 yılında yayımlanan bilimsel bir derleme, patlıcangillerden gelen glikoalkaloidlerin bağırsak bariyeri ve bağışıklık sistemi üzerindeki olası etkilerini değerlendirdi.

Araştırmacılar, irritabl bağırsak sendromu ve inflamatuvar bağırsak hastalıklarında bazı mekanizmaların araştırılmaya değer olduğunu belirtti. Ancak mevcut insan verilerinin sınırlı olması nedeniyle itüzümü sebzelerinin bu hastalıkları kötüleştirdiği kesin olarak söylenemiyor.

Başka bir deyişle laboratuvar veya mekanizma düzeyindeki bulgular, domates ya da patlıcan yiyen insanların bağırsaklarında mutlaka iltihap gelişeceği anlamına gelmiyor.

Herkes itüzümü sebzelerini bırakmalı mı?

Mevcut kanıtlara göre hayır. Domates, biber, patlıcan veya normal koşullarda saklanmış patatesi yalnızca Solanaceae ailesinden oldukları için genel nüfusa yasaklamak için yeterli bilimsel dayanak bulunmuyor.

Asıl önemli ayrım, normal beslenme miktarlarıyla tüketilen sebzeler ile toksik glikoalkaloid düzeylerine ulaşabilecek yeşillenmiş veya yoğun filizlenmiş patatesler arasında yapılmalı.

Belirli bir besinin kişide tekrarlayan sindirim yakınması, ağızda kaşıntı, kurdeşen veya başka bir reaksiyon oluşturması ise farklı bir durumdur. Böyle bir tabloda besin alerjisi veya bireysel intolerans açısından sağlık profesyoneli değerlendirmesi gerekebilir.

İtüzümü tartışmasında en güçlü mesaj ne?

Bilimsel veriler, “itüzümü sebzeleri herkes için iltihap yapar” şeklindeki genel bir iddiayı desteklemiyor. Artrit açısından doğrudan tetikleyici olduklarını gösteren güçlü kanıt bulunmazken, bağırsak hastalıklarındaki olası etkiler konusunda araştırmalar henüz kesin bir sonuca ulaşmış değil.

Buna karşılık yeşillenmiş ve yüksek glikoalkaloid içerebilen patateslerin oluşturduğu akut toksisite riski daha iyi belgelenmiş durumda. Bu nedenle bütün bir sebze grubunu korkuyla beslenmeden çıkarmak yerine, kanıtın hangi risk için ne kadar güçlü olduğuna bakmak gerekiyor.

KAYNAKLAR

WebMD, What to Know About Nightshade Vegetables

European Food Safety Authority CONTAM Panel, Risk Assessment of Glycoalkaloids in Feed and Food, in Particular in Potatoes and Potato-Derived Products, EFSA Journal, 2020

Dolan ve arkadaşları, Nightshade Vegetables: A Dietary Trigger for Worsening Inflammatory Bowel Disease and Irritable Bowel Syndrome?, Digestive Diseases and Sciences, 2023

Arthritis Foundation, The Ultimate Arthritis Diet

Ostreikova ve arkadaşları, Glycoalkaloids of Plants in the Family Solanaceae as Potential Drugs, Pharmaceutical Chemistry Journal, 2022

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın imzasını taşıyan 7 Eylül 2026 tarihli kararlarda Sayıştay, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı ve Helal Akreditasyon Kurumundaki görevlendirmeler yer aldı.

SAYIŞTAY’A ATAMA

2026/303 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile Sayıştay Savcılığına, Sayıştay Kanunu’nun 18’inci maddesi ile 3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 2’nci maddesi gereğince Millî Emlak Genel Müdür Yardımcısı Ahmet AKCAN atandı.

KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞINDA ATAMALAR

2026/304 sayılı kararla Kültür ve Turizm Bakanlığında açık bulunan Bitlis İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne Osman Fadıl ÜNER atandı.

2026/305 sayılı kararla ise Kültür ve Turizm Bakanlığında bazı il müdürlüklerinde değişikliğe gidildi.

Karara göre Mersin İl Kültür ve Turizm Müdürü Hakan DOĞANAY görevden alındı.

Mersin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne Malatya İl Kültür ve Turizm Müdürü Yener OBAR, Aksaray İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne Abdullah OĞUZ, Samsun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne Süleyman DEMİRTAŞ atandı.

MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞINA GENEL MÜDÜR ATAMASI

2026/306 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile Millî Eğitim Bakanlığında açık bulunan Yükseköğretim ve Yurt Dışı Eğitim Genel Müdürlüğüne Faruk Berat AKÇEŞME atandı.

TİCARET BAKANLIĞINDA YENİ GÖREVLENDİRMELER

2026/307 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile Ticaret Bakanlığında açık bulunan Destek Hizmetleri, Tasfiye İşleri ve Döner Sermaye Genel Müdürlüğüne Strateji Geliştirme Başkanı Adil YILDIRIM atandı.

2026/308 sayılı kararla Ticaret Bakanlığı bünyesindeki bazı il müdürlüklerinde de değişikliğe gidildi.

Düzce Ticaret İl Müdürü Çiğdem ACAR görevden alındı.

Çorum Ticaret İl Müdürlüğüne Fatih İNCİTMEZ, Hatay Ticaret İl Müdürlüğüne Hüseyin Yalçın KOCA, Konya Ticaret İl Müdürlüğüne Batman Ticaret İl Müdürü Burak NERSE, Malatya Ticaret İl Müdürlüğüne Gazi DİNÇASLAN atandı.

HELAL AKREDİTASYON KURUMUNA İKİ ATAMA

2026/309 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile Helal Akreditasyon Kurumunda açık bulunan Yönetim Kurulu üyeliklerine Yasin AYDOĞAN ve Recep AYDIN atandı.

Böylece Resmî Gazete’de yayımlanan kararlarla farklı bakanlık ve kamu kurumlarının merkez ve taşra teşkilatlarında yeni görevlendirmeler yapılmış oldu.

Kaynak: 8 Eylül 2026 tarihli Resmî Gazete, Cumhurbaşkanlığı Atama Kararları.

TSEDAD İlk Genel Kurulunu Yaptı: Başkanlığa Prof. Dr. Cevdet Erdöl Seçildi

Tıp ve sağlık eğitiminin niteliğinin geliştirilmesi, kalite kültürünün güçlendirilmesi ve değerlendirme ile akreditasyon süreçlerine katkı sağlanması amacıyla kurulan Tıp ve Sağlık Eğitimi Değerlendirme ve Akreditasyon Derneği (TSEDAD), ilk genel kurulunu gerçekleştirdi.

Bugün gerçekleştirilen genel kurulda derneğin başkanı ve yönetim kurulu üyeleri belirlendi. TSEDAD Başkanlığına Prof. Dr. Cevdet Erdöl seçildi.

TSEDAD yönetiminde akademi ve sağlık eğitimi alanında görev yapan isimler yer aldı. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Kemalettin Aydın ile Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Zehra Aycan başkan yardımcılığı görevine seçildi.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Umut Beylik ile Gazi Üniversitesinden Prof. Dr. Mustafa Necmi İlhan yönetim kurulu üyesi olarak görev alırken, Prof. Dr. Ergün Hasgül derneğin saymanı oldu. Dr. Asiye Gökçe ise genel sekreterlik görevine getirildi.

TSEDAD yönetimi şu isimlerden oluştu:

Başkan: Prof. Dr. Cevdet Erdöl

Başkan Yardımcısı: Prof. Dr. Kemalettin Aydın – Sağlık Bilimleri Üniversitesi Rektörü

Başkan Yardımcısı: Prof. Dr. Zehra Aycan – Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekanı

Yönetim Kurulu Üyesi: Prof. Dr. Umut Beylik – Sağlık Bilimleri Üniversitesi

Sayman: Prof. Dr. Ergün Hasgül – Sağlık Bilimleri Üniversitesi

Yönetim Kurulu Üyesi: Prof. Dr. Mustafa Necmi İlhan – Gazi Üniversitesi

Genel Sekreter: Dr. Asiye Gökçe – Sağlık Bilimleri Üniversitesi

Tıp ve sağlık eğitiminde kaliteye odaklanacak

2026 yılında faaliyete geçen TSEDAD, tıp ve sağlık bilimleri alanındaki eğitim programlarında kalite güvencesinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütmeyi amaçlıyor.

Derneğin çalışma alanları arasında eğitim programlarının değerlendirilmesi, kalite standartlarının geliştirilmesi, akreditasyon süreçlerine yönelik yöntem ve ölçütlerin oluşturulması, değerlendirici yetiştirilmesi ve sağlık eğitimi alanındaki kurumlar arasında iş birliğinin artırılması bulunuyor.

TSEDAD’ın aynı zamanda tıp ve sağlık eğitimindeki değişimi yakından takip ederek yapay zekâ, dijitalleşme, yeni eğitim modelleri, klinik yeterliklerin değerlendirilmesi ve sürekli kalite iyileştirme gibi başlıklarda akademik çalışmalar ve toplantılar gerçekleştirmesi hedefleniyor.

Dernek, kuruluşunun hemen ardından bu alandaki ilk çalışmalarına da başladı. Sağlık Bilimleri Üniversitesinin ev sahipliğinde gerçekleştirilen “Yükseköğretimde Değişim, Kalite ve Akreditasyon” toplantısında sağlık eğitiminde kalite güvencesinden yapay zekâya, esnek öğrenmeden klinik yeterliklerin ölçülmesine kadar birçok konu ele alındı.

Sıradaki önemli süreç YÖKAK tescili

TSEDAD’ın önündeki önemli kurumsal aşamalardan biri Yükseköğretim Kalite Kurulu (YÖKAK) nezdindeki tescil süreci olacak.

Türkiye’de yükseköğretim programlarını akredite eden ulusal kuruluşların YÖKAK tarafından tanınmasına yönelik tescil mekanizması bulunuyor. TSEDAD’ın da gerekli kurumsal ve kalite altyapısını oluşturarak YÖKAK tescili için süreci yürütmesi hedefleniyor.

Burada önemli bir ayrım bulunuyor: TSEDAD henüz YÖKAK’ın tescil süresi devam eden akreditasyon kuruluşları listesinde yer almıyor. Bu nedenle dernek için şu aşamada “YÖKAK tarafından tescilli akreditasyon kuruluşu” ifadesi kullanılamıyor. Hedef, gerekli koşulların tamamlanmasının ardından tescil sürecinin gerçekleştirilmesi.

Tıp ve sağlık eğitiminin farklı alanlarını kapsaması hedefleniyor

TSEDAD’ın çalışma alanının yalnızca mezuniyet öncesi tıp eğitimiyle sınırlı kalmayarak sağlık bilimleri içerisindeki farklı eğitim alanlarını da kapsayacak biçimde geliştirilmesi öngörülüyor.

Derneğin önümüzdeki dönemde oluşturacağı standartlar, değerlendirme ölçütleri, komisyonlar ve YÖKAK tescil sürecinde izleyeceği yol, TSEDAD’ın Türkiye’deki sağlık eğitimi kalite güvencesi sistemindeki konumunun belirlenmesi açısından önem taşıyacak.

İlk genel kurulun tamamlanması ve yönetim kadrosunun belirlenmesiyle TSEDAD’ın kuruluş sürecinde yeni bir aşamaya geçilmiş oldu.

Yaklaşık on yıllık fark dikkat çekici olsa da araştırma, ventilasyonun her hastanın yaşamını doğrudan on yıl uzattığını kanıtlamıyor. Bulgular bireysel hasta karşılaştırmasına değil, farklı dönemlerde yürütülmüş gözlemsel çalışmaların toplu analizine dayanıyor.

Elli üç çalışmadan 13 bin 168 hastanın verisi incelendi

Zürih Üniversite Hastanesi ve Zürih Üniversitesi araştırmacıları, Duchenne musküler distrofide sağkalım sonuçlarını bildiren 53 çalışmayı değerlendirdi. Bunların 44’ü geriye dönük, dokuzu ileriye dönük araştırmalardı.

Toplam 13 bin 168 hastayı kapsayan çalışmaların ortanca takip süresi 8,2 yıldı. Çalışmalarda evde mekanik ventilasyon alan hastaların ortanca oranı yüzde 59,5’ti.

Ortanca sağkalım verisi bildiren 34 çalışma birlikte değerlendirildiğinde genel ortanca sağkalım 23,9 yıl olarak hesaplandı. Geçmiş dönemlerde yaklaşık 19 yıl olan sağkalımın, daha yakın dönemlerde 27–28 yıl aralığına yükseldiği görüldü.

Ventilasyon kullanılan çalışma kollarında havuzlanmış ortanca sağkalım 28,9 yıl, yüzde 95 güven aralığı ise 27,0–30,7 yıl bulundu. Ventilasyon kullanılmayan çalışma kollarında ortanca sağkalım 19,0 yıl, güven aralığı 18,2–19,7 yıldı.

Bu değerler, doğrudan karşılaştırılan iki hasta grubunun sonucu değildir. Ventilasyon analizindeki çalışma kolu sayıları, toplam benzersiz çalışma sayısıyla aynı şekilde yorumlanmamalıdır.

Ortanca sağkalım ne anlama geliyor?

Ortanca sağkalım, incelenen grubun yarısının ulaştığı veya geçtiği tahmini yaş noktasını ifade eder. Bir kişinin kaç yıl yaşayacağını göstermez.

Duchenne’de hastalığa neden olan genetik değişiklik, solunum ve kalp kaslarının etkilenme düzeyi, tedaviye erişim, enfeksiyonlar ve multidisipliner bakımın niteliği kişiden kişiye değişebilir. Bu nedenle 28,9 yıllık değer bireysel yaşam beklentisi olarak kullanılmamalıdır.

Ventilasyon yaşamı yaklaşık on yıl uzatıyor mu?

Araştırmanın gösterdiği şey, evde mekanik ventilasyon kullanılan kohortlarda sağkalımın daha uzun olduğudur. Hastalar ventilasyon alıp almamaya rastgele atanmadığı için doğrudan neden-sonuç ilişkisi kurulamıyor.

Ventilasyonun yaygınlaştığı daha yakın dönemlerde kalp takibi, kalp yetersizliği tedavileri, rehabilitasyon, beslenme desteği, enfeksiyon yönetimi ve uzmanlaşmış merkez bakımı da gelişti. Sağkalımdaki iyileşme büyük olasılıkla bu uygulamaların birleşik etkisini yansıtıyor.

Hastaların evde ventilasyona başlayabilecek kadar uzun süre yaşamış olmaları da sağ kalan hasta yanlılığı oluşturabilir. Araştırmacılar bunu çalışmanın temel sınırlılıklarından biri olarak gösteriyor.

Çalışmalar arasında hasta özellikleri, cihazın başlama zamanı, ventilasyon yöntemi ve diğer tedaviler açısından büyük farklılıklar vardı. Özellikle ventilasyon kullanılan çalışma kollarındaki istatistiksel heterojenlik çok yüksekti.

Duchenne musküler distrofi nedir?

Duchenne musküler distrofi, DMD genindeki hastalık oluşturucu değişikliklerin işlevsel distrofin proteininin üretimini bozmasıyla gelişen ilerleyici bir kas hastalığıdır. X kromozomuyla ilişkili olduğu için çoğunlukla erkek çocukları etkiler.

Distrofin yetersizliği kas hücrelerini hasara karşı dayanıksız hâle getirir. Zamanla hareketi sağlayan iskelet kaslarının yanında kalp ve solunum kasları da etkilenebilir.

Solunum kaslarındaki zayıflama başlangıçta fark edilmeyebilir. Hareket kapasitesi sınırlanan bir kişi, sağlıklı bir kişide eforla ortaya çıkacak nefes darlığını oluşturacak düzeyde fiziksel aktivite yapamayabilir.

Ev tipi mekanik ventilasyon nasıl çalışır?

Ev tipi mekanik ventilasyon, soluk alıp vermeyi pozitif basınçla destekleyen bir cihaz kullanılmasıdır. Destek çoğunlukla burun veya yüz maskesiyle ve başlangıçta gece uykusu sırasında uygulanır.

Solunum kaslarındaki zayıflama ilerlediğinde gündüz desteği veya ağızlıkla ventilasyon gündeme gelebilir. Trakeostomi yoluyla invaziv ventilasyon ise noninvaziv desteğin yetersiz kaldığı seçilmiş hastalarda, kişinin tercihleri ve klinik durumu birlikte değerlendirilerek planlanır.

Meta-analiz hem noninvaziv hem de invaziv ev tipi ventilasyon uygulamalarını içeren çalışmaları kapsadı. Bu nedenle elde edilen sağkalım değeri yalnızca tek bir cihaz veya uygulama yöntemine ait değildir.

Ventilasyon kas hastalığını ortadan kaldırmaz ve kaybedilen kas gücünü geri getirmez. Amaç, özellikle gece gelişen yetersiz solunumu düzeltmek, karbondioksit birikimini azaltmak ve solunum kaslarının yükünü hafifletmektir.

Ventilasyon oksijen tedavisiyle aynı şey değildir

Mekanik ventilasyon akciğerlere girip çıkan havayı destekler; oksijen tedavisi ise solunan havadaki oksijen oranını artırır. Duchenne’de solunum kası zayıflığına bağlı yetersiz havalanma geliştiğinde yalnız oksijen verilmesi, karbondioksit birikimini düzeltmeyebilir.

Bu ifade, ihtiyaç duyulan hastaya oksijen verilmemesi gerektiği anlamına gelmez. Oksijen tedavisi gerekli olduğunda hekim gözetiminde uygulanabilir; ancak yetersiz havalanmanın yerini tek başına tutmaz ve gerektiğinde ventilasyon desteğiyle birlikte planlanır.

Oksijen düşüklüğünün nedeni değerlendirilmeden yalnız oksijen tedavisine yönelmek, altta yatan solunum yetersizliğinin gözden kaçmasına neden olabilir. Ventilasyon ve oksijen gereksinimi, nöromusküler hastalıklarda deneyimli ekip tarafından ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Solunum desteği ne zaman gündeme gelir?

Evde ventilasyon her Duchenne hastasına aynı yaşta veya aynı test sonucunda başlanmaz. Karar; belirtiler, solunum fonksiyonlarının zaman içindeki değişimi, uyku sırasında solunum ve karbondioksit ölçümleri birlikte değerlendirilerek verilir.

Takipte değerlendirilmesi gereken bulgular şunlardır:

Sabah baş ağrısı ve dinlenmeden uyanma

Gündüz aşırı uyku hâli veya belirgin yorgunluk

Dikkat ve odaklanma güçlüğü

Uykuda düzensiz, yüzeysel veya zorlanarak soluma

Öksürük gücünün azalması

Balgam ve salgıları temizlemekte zorlanma

Sıklaşan veya uzayan alt solunum yolu enfeksiyonları

Bu belirtiler tek başına ventilasyon başlanması gerektiğini göstermez. Zorlu vital kapasite, öksürük tepe akımı, solunum kası basınçları, gece oksijen ve karbondioksit izlemi veya uyku incelemesi gerekebilir.

Bazı uluslararası bakım önerilerinde zorlu vital kapasitenin beklenen değerin yüzde 50’sinin altına düşmesi, daha yakın değerlendirme ve uzman solunum merkezine yönlendirme açısından önemli bir eşik olarak ele alınıyor. Bu değer, bütün hastalarda otomatik ventilasyon başlama sınırı değildir.

Öksürük desteği de bakımın bir parçası

Duchenne’de solunum bakımı yalnız ventilasyon cihazından oluşmaz. Öksürük zayıfladığında salgıların akciğerlerden uzaklaştırılması güçleşebilir ve enfeksiyon sırasında solunum yetersizliği riski artabilir.

Akciğer hacmini korumaya yönelik uygulamalar, elle destekli öksürük ve mekanik öksürük destek cihazları uygun hastalarda kullanılabilir. Hangi yöntemin ne zaman ve hangi ayarlarla uygulanacağı solunum fizyoterapisti ve hekim tarafından belirlenmelidir.

Ailenin cihaz kullanımı, maske bakımı, salgı temizleme yöntemleri, elektrik kesintisi ve solunum yolu enfeksiyonu sırasında izlenecek plan konusunda eğitim alması da evde bakımın güvenliğini etkiler.

Ölüm nedenleri solunumdan kalp hastalıklarına doğru değişiyor

Meta-analiz, Duchenne’de sağkalım uzadıkça ölüm nedenlerinin de değiştiğini gösterdi. Eski çalışmalarda solunum yetersizliği baskınken daha yakın dönemlerde kardiyomiyopati ve diğer sağlık sorunlarının payı arttı.

Renin-anjiyotensin sistemini hedefleyen kalp ilaçlarının daha fazla kullanıldığı çalışma kollarında sağkalım daha uzundu. Ancak bu analiz yalnız 10 çalışmaya dayanıyordu. Beta blokerlerle saptanan ilişki ise yalnız altı çalışmadan elde edildi.

Bu gözlemsel bağlantılar, ilaçların sağkalımı kesin olarak artırdığını kanıtlamıyor ve kişisel tedavi önerisi oluşturmuyor. Bulgular, Duchenne’de kalp izleminin solunum takibiyle birlikte yürütülmesi gerektiğini destekliyor.

Glukokortikoid kullanımıyla sağkalım arasında çalışma düzeyindeki analizde anlamlı ilişki bulunmadı. Bu sonuç, glukokortikoidlerin kas işlevi ve hareket kapasitesi üzerindeki bilinen yararlarını geçersiz kılmaz. Kullanılan tedavi hekim önerisi olmadan bırakılmamalı veya değiştirilmemelidir.

Aileler kontrollerde hangi konuları sorabilir?

Duchenne bakımında solunum ve kalp izleminin birbirinden kopuk yürütülmemesi gerekiyor. Hasta ve ailesi takip görüşmelerinde şu konuları sağlık ekibiyle değerlendirebilir:

Solunum fonksiyonlarının son değeri ve zaman içindeki değişimi

Öksürük gücünün yeterli olup olmadığı

Gece oksijen ve karbondioksit izlemi gerekip gerekmediği

Mekanik öksürük desteğine ihtiyaç bulunup bulunmadığı

Solunum yolu enfeksiyonları için kişisel eylem planı

Cihazın yedek güç kaynağı ve seyahat düzenlemeleri

Kalp görüntüleme ve koruyucu tedavi planı

Hangi durumlarda acil değerlendirme gerekir?

Yeni başlayan veya hızla artan solunum güçlüğü, salgıları temizleyememe, dudaklarda morarma, olağan dışı uyku hâli, bilinç değişikliği ya da enfeksiyonla birlikte hızlı kötüleşme acil değerlendirme gerektirir.

Böyle bir durumda evdeki cihaz ayarları kişisel kararla değiştirilmemeli; 112 veya hastayı izleyen sağlık ekibiyle iletişime geçilmelidir.

Araştırmanın asıl mesajı ne?

Yeni meta-analiz bir ilaç veya cihaz onayı bildirmiyor. Bulgular, evde mekanik ventilasyonun düzenli solunum izlemi, öksürük desteği, kalp koruyucu yaklaşım ve multidisipliner bakımla birlikte Duchenne’in değişen doğal seyrinin temel parçalarından biri olduğunu gösteriyor.

Sağkalım rakamları kişisel bir takvim değildir. Genetik değişiklik, kalp ve solunum tutulumunun seyri, tedaviye erişim, bakım merkezinin deneyimi ve eşlik eden sağlık sorunları her hastada farklı olabilir.

Çalışmanın açık erişim giderleri Zürih Üniversitesi tarafından karşılandı ve araştırma Löwenstein Medical AG Switzerland tarafından kısmen desteklendi. Araştırmacılar destekleyicinin tasarım, analiz ve verilerin yorumlanmasında rol almadığını; yazarların çıkar çatışması bildirmediğini belirtti.

KAYNAKLAR

Lara Benning, Zoe Bousraou, Bastian Gruber ve arkadaşları. Improving survival in Duchenne muscular dystrophy across eras: a systematic review and cumulative meta-analysis. Journal of Neurology, 2026. DOI: 10.1007/s00415-026-14121-4

David J. Birnkrant ve arkadaşları. Diagnosis and management of Duchenne muscular dystrophy, part 2: respiratory, cardiac, bone health, and orthopaedic management. The Lancet Neurology, 2018. DOI: 10.1016/S1474-4422(18)30025-5

Anne-Marie Childs ve arkadaşları. Development of respiratory care guidelines for Duchenne muscular dystrophy in the UK: key recommendations for clinical practice. Thorax, 2024. DOI: 10.1136/thorax-2023-220811

Dongsheng Duan, Nathalie Goemans, Shin’ichi Takeda ve arkadaşları. Duchenne muscular dystrophy. Nature Reviews Disease Primers, 2021. DOI: 10.1038/s41572-021-00248-3

Imagine a medical school today.
Textbooks, clinical training, diagnosis of disease, surgical knowledge, and rules governing how medicine should be practiced...
One of the important milestones in the institutional history of these traditions in Europe emerged around a thousand years ago in the southern Italian city of Salerno.
Before universities in the modern sense became widespread across Europe, Salerno had developed into an important center where medical knowledge from different sources was taught.
The tradition now known as the Schola Medica Salernitana, or Salerno Medical School, became increasingly visible from the 10th century onward and rose to a significant position in European medical history during the 11th and 12th centuries.
Salerno’s importance was not based solely on training physicians.
What made it particularly remarkable was its role in bringing together medical knowledge produced in different cultures within the same geographical and intellectual environment.
When was the Salerno Medical School founded?
The answer is not as simple as it may seem.
Some sources trace medical teaching in Salerno back to the 9th century or even earlier. However, it would be misleading to think of the school as a university founded on a single, clearly documented date in the modern sense.
Medical teaching in Salerno developed gradually over time.
The center’s reputation began to grow particularly in the 10th century, and by the 11th and 12th centuries it had become one of Europe’s important medical centers.
For this reason, rather than assigning Salerno a precise “founding day,” it is more accurate to view it as a medical teaching tradition that evolved over several centuries.
Is the story that four physicians founded the school true?
One of the best-known legends in the history of the Salerno school concerns its founding.
According to the story, the school was established by four physicians:
a Latin,
a Greek,
a Jewish physician,
and an Arab physician.
These four figures were said to have brought together different medical traditions and laid the foundations of Salerno.
However, this account cannot be regarded as a documented historical event.
Modern historical scholarship treats it as a founding legend.
Even so, the idea represented by the legend reflects an important feature of Salerno’s actual history:
Salernitan medicine did indeed develop in an environment where knowledge from different cultural traditions came together.
Why did Salerno become such an important center?
Salerno’s geographical position played an important role.
Southern Italy was in contact with different regions of the Mediterranean world.
The Latin medical tradition of Western Europe encountered Greek and Byzantine medical heritage there, while works translated from Arabic medical literature also entered circulation in Western Europe.
During the 11th and 12th centuries, texts derived from Greek, Latin and Arabic traditions, together with local medical practice, came together in different ways in and around Salerno.
This helped make Salerno not only a center of treatment but also an important place for the transmission and teaching of medical knowledge.
Constantine the African and the great translation movement
One of the most important figures associated with Salerno’s history is Constantinus Africanus, or Constantine the African.
Active in southern Italy in the 11th century, Constantine is generally understood to have begun his translation work in Salerno and later continued it at the monastery of Monte Cassino.
He played a major role in transmitting Arabic medical literature into Latin, thereby expanding access in Latin Europe to important medical writings of the period.
One of his most important works was the Pantegni, based on the extensive medical writings of the Persian physician Ali ibn Abbas al-Majusi.
The Pantegni became one of the foundational medical texts of medieval Latin medicine.
There is, however, an important historical distinction to make:
Claims that Constantine formally taught at Salerno or was directly part of the school’s teaching staff are not firmly established.
His most clearly documented influence lies in the circulation of the works he translated and adapted, first in the Salernitan environment and later throughout European medical education.
Why were Arabic medical texts so important?
Medical literature in the medieval Islamic world was highly developed.
Large parts of the ancient Greek medical tradition had been translated into Arabic, preserved, interpreted, and further developed by physicians through new observations and medical writing.
The works of al-Razi, Ali ibn Abbas al-Majusi, Ibn al-Jazzar, and many other physicians formed part of a substantial body of medical knowledge.
Through the translation activities associated with Constantine the African, important portions of this literature became available to the Latin world.
The Pantegni in particular became a major reference work on anatomy, causes of disease, and approaches to treatment.
As a result, medical teaching around Salerno was not limited to older Latin texts but gained access to a broader pool of knowledge shaped by different scientific traditions across the Mediterranean.
What did medical students study in the Middle Ages?
One of Salerno’s important contributions to later European medical education was its role in the systematization of medical knowledge around specific texts and traditions of interpretation.
In this context, the medical text collection known as the Articella became historically important.
The Articella was long strongly associated with medical teaching in Salerno.
However, historians continue to debate where the collection was actually formed; alongside the traditional Salernitan attribution, a Parisian origin has also been proposed.
For that reason, it would be inaccurate to describe the Articella definitively as “a textbook created in Salerno.”
There is, however, broad agreement that the Articella was highly influential in medieval European medical education.
The collection included Latin texts associated with the Hippocratic and Galenic traditions, as well as writings linked to Hunayn ibn Ishaq and other medical authors.
The systematization of medical teaching in the Salernitan environment around texts, commentary, and practical knowledge contributed to the later development of university-based medical education in Europe.
Women were present in Salerno’s medical world
One of the most striking features of Salerno is the visibility of women in its medical environment.
Historical sources refer to female practitioners known as mulieres Salernitanae, meaning “women of Salerno.”
One of the best-known figures associated with this tradition is Trota.
However, the subject of “Trotula” was presented too simplistically in popular historical accounts for many years.
Modern scholarship has shown that “Trotula” was not the name of a single female author, but rather the title associated with a collection of three separate texts on women’s health.
It would therefore be inaccurate to claim that all of these texts were written by one female physician.
At the same time, strong historical scholarship links at least one of the texts in the collection to a female practitioner from Salerno named Trota.
This distinction matters.
It preserves the genuine historical importance of women in Salernitan medicine without assigning excessive certainty to a later, simplified image of a single legendary “Trotula.”
The presence of women in Salerno’s medical world shows that women’s role in the production and practice of medical knowledge in medieval Europe was more complex than is often assumed.
The health guide associated with the name of Salerno
One of the most famous health texts associated with Salerno is the Regimen Sanitatis Salernitanum.
However, it has not been conclusively demonstrated that the work was actually written at the Salerno Medical School.
The anonymous Latin poem, which was expanded in different periods, contained a range of recommendations aimed at preserving health.
Diet,
sleep,
exercise,
emotions,
and daily routines
were among the topics given significant attention.
It would therefore be misleading to treat the work as a modern-style health guide written by a single author at a clearly defined moment.
Nevertheless, the widespread circulation of the Regimen Sanitatis Salernitanum across Europe is notable because it shows how old medical ideas about preventive health and lifestyle management really are.
Surgery was also important in the Salernitan tradition
The influence of the Salernitan tradition was not limited to internal medicine or diet.
The 12th-century surgeon Roger Frugardi is also known in sources as Rogerius Salernitanus.
The Practica Chirurgiae, also known as the Chirurgia Rogerii, is associated with him and became one of the important surgical texts of medieval Europe.
The work organized surgical problems according to different parts of the body and described possible treatments.
It became an important example of how surgical knowledge could be transmitted in a systematic written form and influenced later surgical literature.
Was Salerno a modern medical school?
Not exactly.
It would be historically inaccurate to portray Salerno as an institution identical to a modern university.
There was no faculty administration, modern diploma system, laboratory infrastructure, medical specialization structure, or scientific research framework comparable to those of today.
Salerno’s importance lay elsewhere.
By teaching medical knowledge in a more systematic way, bringing together texts from different traditions, and developing a recognizable culture of medical instruction, it became an important stage in the development of later European university medicine.
Medical texts used and circulated in Salerno later influenced university medicine in centers such as Bologna, Montpellier, Paris, and elsewhere in Europe.
Rules also emerged for becoming a physician
The 13th century marked an important turning point in Salerno’s history.
During the reign of Holy Roman Emperor Frederick II, medical education and the right to practice medicine in southern Italy became subjects of state regulation.
These measures are regarded as an important stage in European medical history because they linked medical education more explicitly to standards and to the assessment of a physician’s qualifications.
Medicine thus became more clearly associated with formal education and demonstrated competence.
However, because historical sources vary regarding exact training periods, examination structures, and anatomical requirements, it would be misleading to present these details as a single, universally fixed model.
From a medieval school to modern medical education
What makes the history of the Salerno Medical School important is not that modern medicine had somehow already been discovered a thousand years ago.
Physicians in Salerno still worked within the limited anatomical knowledge of their time, humoral theories, and many medical ideas that have no scientific validity today.
Its importance lies elsewhere:
in taking knowledge from different cultures,
translating it,
organizing it,
teaching it,
and passing it on to new generations of physicians.
Greek and Latin medical heritage, Arabic medical literature, and different intellectual traditions of the Mediterranean met in and around Salerno.
The visibility of women in medicine, the development of surgical texts, the circulation of health-related writings, and the gradual systematization of medical education all contributed to the center’s historical significance.
Modern medical schools are not direct copies of Salerno.
But the processes that took place there around a thousand years ago represented an important stage in the transformation of medicine in Europe into a more systematically taught academic discipline.
For that reason, Salerno’s legacy is not simply the story of an old medical school.
It is also the story of how medical knowledge grew by moving across cultures.
SOURCES
U.S. National Library of Medicine — Medieval Manuscripts: The School of Salerno
U.S. National Library of Medicine — An Odyssey of Knowledge: From Translation to Teaching
Neurosurgery — The Schola Medica Salernitana: The Forerunner of the Modern University Medical Schools
Treccani — La scuola di Salerno e l'Articella
Oxford Academic — Constantine the African and Medieval Medical Teaching
Medicina nei Secoli — Constantine the African and Salernitan Pharmacology
University of Edinburgh Collections — Regimen Sanitatis Salernitanum

Ders kitapları, klinik eğitim, hastalıkların tanısı, cerrahi bilgi ve hekimliğin nasıl uygulanacağına ilişkin kurallar...

Bunların Avrupa'daki kurumsal tarihinin önemli duraklarından biri, yaklaşık bin yıl önce Güney İtalya'nın Salerno kentinde ortaya çıktı.

Modern anlamdaki üniversitelerin Avrupa'da yaygınlaşmasından önce Salerno, farklı kaynaklardan gelen tıp bilgisinin öğretildiği önemli bir merkez haline gelmişti.

Bugün Schola Medica Salernitana, yani Salerno Tıp Okulu olarak anılan bu gelenek, özellikle 10. yüzyıldan itibaren daha görünür hale geldi; 11. ve 12. yüzyıllarda ise Avrupa tıp tarihinde önemli bir konuma ulaştı.

Salerno'nun önemi yalnızca hekim yetiştirmesinden kaynaklanmıyordu.

Onu asıl dikkat çekici yapan, farklı kültürlerde üretilen tıbbi bilgilerin aynı coğrafyada buluşmasına katkı sağlamasıydı.

Salerno Tıp Okulu ne zaman kuruldu?

Bu sorunun sanıldığı kadar basit bir cevabı yok.

Bazı kaynaklar Salerno'daki tıp öğretiminin köklerini 9. yüzyıla, hatta daha erken dönemlere götürüyor. Ancak okulun bugünkü anlamda belirli bir tarihte, tek bir kararla kurulmuş bir üniversite olduğunu düşünmek yanıltıcı olur.

Salerno'da tıp öğretimi zaman içinde gelişen bir gelenekti.

Okulun ünü özellikle 10. yüzyılda artmaya başladı ve 11.–12. yüzyıllarda Avrupa'nın önemli tıp merkezlerinden biri haline geldi.

Dolayısıyla Salerno'nun tarihini anlatırken kesin bir “kuruluş günü” vermek yerine, yüzyıllar içinde gelişen bir tıp öğretim merkezi olarak değerlendirmek daha doğru.

Dört hekimin kurduğu okul anlatısı gerçek mi?

Salerno'nun kuruluşuyla ilgili tıp tarihinin en bilinen efsanelerinden biri anlatılır.

Rivayete göre okul dört hekim tarafından kurulmuştu:

Bir Latin,

bir Yunan,

bir Yahudi

ve bir Arap hekim.

Bu dört kişinin farklı tıp geleneklerini bir araya getirerek Salerno'nun temelini attığı söylenir.

Ancak bunu belgelenmiş bir tarihsel olay olarak kabul etmek mümkün değil.

Modern tarih çalışmalarında bu anlatı bir kuruluş efsanesi olarak değerlendiriliyor.

Yine de efsanenin temsil ettiği düşünce Salerno'nun gerçek tarihindeki önemli bir özelliği yansıtıyor:

Salerno tıbbı gerçekten de farklı kültürlerden gelen bilgi kaynaklarının buluştuğu bir ortamda gelişti.

Salerno neden böyle bir merkez haline geldi?

Salerno'nun coğrafi konumu önemliydi.

Güney İtalya, Akdeniz dünyasının farklı bölgeleriyle temas halindeydi.

Latin Batı'nın tıp geleneği burada Yunan ve Bizans mirasıyla karşılaşıyor; Arapça tıp literatüründen çevrilen eserler de Batı Avrupa'nın kullanımına giriyordu.

11. ve 12. yüzyıllarda Salerno çevresinde Yunan, Latin ve Arap kaynaklarından gelen metinler ile yerel tıp pratiği farklı biçimlerde bir araya geldi.

Bu durum Salerno'yu yalnızca bir tedavi merkezi değil, aynı zamanda tıbbi bilginin aktarıldığı ve öğretildiği önemli bir merkez haline getirdi.

Afrikalı Konstantin ve büyük çeviri hareketi

Salerno tarihindeki en önemli isimlerden biri Constantinus Africanus, yani Afrikalı Konstantin'dir.

11. yüzyılda Güney İtalya'da faaliyet gösteren Konstantin'in çeviri çalışmalarının Salerno'da başladığı, daha sonra Monte Cassino manastırında sürdüğü kabul ediliyor.

Arapça tıp literatürünün Latinceye aktarılmasında çok önemli bir rol oynayan Konstantin'in çalışmaları, Latin Avrupa'nın dönemin gelişmiş tıp literatürüne erişimini genişletti.

En önemli çalışmalarından biri, Pers hekimi Ali ibn Abbas el-Mecusi'nin kapsamlı tıp eserinden hareketle hazırlanan Pantegni idi.

Pantegni, Orta Çağ Latin tıbbının temel metinlerinden biri haline geldi.

Ancak burada önemli bir tarihsel ayrıntı bulunuyor:

Afrikalı Konstantin'in Salerno'da resmî olarak ders verdiği veya doğrudan okulun öğretim kadrosunda yer aldığı yönündeki anlatılar kesin değildir.

Asıl tartışmasız etkisi, çevirdiği ve uyarladığı eserlerin Salerno çevresinde ve daha sonra Avrupa'daki tıp eğitiminde yaygınlaşmasıdır.

Arapça tıp eserleri neden bu kadar önemliydi?

Orta Çağ İslam dünyasında tıp literatürü son derece gelişmişti.

Antik Yunan tıp mirasının önemli bölümleri Arapçaya çevrilmiş, korunmuş, yorumlanmış ve hekimler tarafından yeni gözlemlerle geliştirilmişti.

Râzî, Ali ibn Abbas el-Mecusi, İbnü'l-Cezzâr ve başka birçok hekimin eserleri geniş bir tıp birikiminin parçasıydı.

Afrikalı Konstantin'in çeviri faaliyetleriyle bu birikimin önemli bölümleri Latin dünyasına ulaştı.

Özellikle Pantegni, anatomi, hastalıkların nedenleri ve tedavi yaklaşımlarına ilişkin kapsamlı bir başvuru metni haline geldi.

Böylece Salerno çevresindeki tıp öğretimi yalnızca eski Latin metinlerine bağlı kalmadı; Akdeniz'in farklı bilim geleneklerinden beslenen daha geniş bir bilgi havuzuna erişti.

Orta Çağ'da tıp öğrencileri ne okuyordu?

Salerno'nun sonraki Avrupa tıp eğitimi üzerindeki en önemli etkilerinden biri, tıp bilgisinin belirli metinler ve yorum gelenekleri çevresinde sistemleşmesine katkıda bulunmasıydı.

Bu bağlamda Articella olarak bilinen tıp metinleri koleksiyonu tarihsel açıdan büyük önem taşıdı.

Articella uzun süre Salerno tıp öğretimiyle güçlü biçimde ilişkilendirildi.

Ancak koleksiyonun oluşum yeri konusunda tarihçiler arasında tartışma bulunuyor; geleneksel Salerno atfının yanında Paris kökenli olabileceği de ileri sürülüyor.

Bu nedenle Articella'yı kesin biçimde “Salerno'da oluşturulmuş bir ders kitabı” olarak tanımlamak doğru olmaz.

Buna karşılık Articella'nın Orta Çağ Avrupa'sındaki tıp eğitiminde son derece etkili olduğu konusunda geniş bir görüş birliği bulunuyor.

Koleksiyonda Hipokrat ve Galen geleneğinin yanı sıra Huneyn ibn İshak ve başka tıp yazarlarıyla ilişkilendirilen Latince metinler bulunuyordu.

Salerno çevresinde tıp öğretiminin belirli metinler, yorumlar ve uygulamalı bilgi etrafında sistemleşmesi, Avrupa'da daha sonraki üniversite tıp eğitiminin gelişimine katkıda bulundu.

Kadınlar Salerno tıp dünyasında yer aldı

Salerno'nun en dikkat çekici özelliklerinden biri kadınların tıp dünyasındaki görünürlüğüdür.

Tarihsel kaynaklarda mulieres Salernitanae, yani “Salernolu kadınlar” olarak anılan kadın uygulayıcılara rastlanıyor.

Salerno ile ilişkilendirilen kadın tıp geleneğinin en tanınmış isimlerinden biri Trota'dır.

Ancak “Trotula” konusu uzun süre popüler tarih anlatılarında olduğundan daha basit biçimde aktarıldı.

Modern araştırmalar, “Trotula”nın tek bir kadın yazarın adı değil, kadın sağlığı üzerine üç ayrı metinden oluşan bir külliyatın adı olduğunu ortaya koydu.

Bu metinlerin tümünün tek bir kadın hekim tarafından yazıldığını söylemek doğru değildir.

Bununla birlikte külliyat içindeki metinlerden en az birinin Salernolu Trota adlı kadın uygulayıcıyla ilişkilendirildiğine dair güçlü tarihsel değerlendirmeler bulunuyor.

Bu ayrım önemli.

Çünkü Salerno'daki kadın tıp geleneğinin gerçek tarihsel önemini korurken, sonradan oluşturulan tek ve efsanevi bir “Trotula” figürüne gereğinden fazla kesinlik atfetmemek gerekiyor.

Kadınların Salerno tıp çevresindeki varlığı, Orta Çağ Avrupa'sında kadınların tıbbi bilgi üretimi ve uygulamasındaki rolünün sanıldığından daha karmaşık olduğunu gösteriyor.

Salerno adıyla özdeşleşen sağlık rehberi

Salerno adıyla özdeşleşen en ünlü sağlık metinlerinden biri Regimen Sanitatis Salernitanum'dur.

Ancak eserin gerçekten Salerno Tıp Okulunda kaleme alındığı kesin olarak gösterilebilmiş değildir.

Yazarı bilinmeyen ve farklı dönemlerde genişletilen Latince şiir, sağlığın korunmasına yönelik çeşitli öneriler içeriyordu.

Beslenme,

uyku,

egzersiz,

duygular

ve günlük yaşam düzeni gibi konular metinde önemli yer tutuyordu.

Bu nedenle eseri tek bir kişinin belirli bir tarihte yazdığı modern bir sağlık rehberi gibi değerlendirmek doğru olmaz.

Buna karşılık Regimen Sanitatis Salernitanum'un Avrupa'da geniş biçimde dolaşıma girmesi, sağlığı korumaya ve yaşam düzenine ilişkin düşüncelerin tıp tarihinde ne kadar eski olduğunu göstermesi açısından dikkat çekicidir.

Cerrahi de Salerno geleneğinde önemliydi

Salerno geleneğinin etkisi yalnızca dahili hastalıklar veya beslenmeyle sınırlı değildi.

12. yüzyılda yaşamış cerrah Roger Frugardi, kaynaklarda Rogerius Salernitanus olarak da anılır.

Onunla ilişkilendirilen Practica Chirurgiae, diğer adıyla Chirurgia Rogerii, Orta Çağ Avrupa cerrahisinin önemli metinlerinden biri oldu.

Eserde cerrahi sorunlar vücudun farklı bölgelerine göre ele alınıyor ve uygulanabilecek tedaviler tarif ediliyordu.

Bu eser, cerrahi bilginin sistematik bir metin halinde aktarılmasının önemli örneklerinden biri olarak sonraki cerrahi literatürü etkiledi.

Salerno modern tıp fakültesi miydi?

Tam olarak değil.

Salerno'yu bugünkü üniversitelerle birebir aynı kurum gibi anlatmak tarihsel açıdan yanlış olur.

Bugünkü anlamıyla fakülte yönetimi, modern diploma sistemi, laboratuvarlar, uzmanlık dalları ve bilimsel araştırma düzeni henüz yoktu.

Ancak Salerno'nun önemi başka bir noktadaydı.

Tıp bilgisinin sistematik biçimde öğretilmesi, farklı kaynaklardan gelen eserlerin bir araya getirilmesi ve belirli bir tıp öğretim geleneğinin oluşması bakımından sonraki Avrupa üniversitelerine giden yolun önemli duraklarından birini oluşturdu.

Salerno'da kullanılan ve geliştirilen tıbbi metinlerin etkisi daha sonra Bologna, Montpellier, Paris ve diğer Avrupa merkezlerinde gelişen üniversite tıbbında da görüldü.

Hekim olmak için kurallar da ortaya çıktı

Salerno'nun tarihinde 13. yüzyıl önemli bir dönüm noktasıydı.

Kutsal Roma İmparatoru II. Friedrich döneminde Güney İtalya'da hekimlik eğitimi ve hekimlerin uygulama yetkisine ilişkin kurallar devlet düzenlemelerine konu oldu.

Bu düzenlemeler, tıp eğitiminin belirli standartlarla ilişkilendirilmesi ve hekimlik yapacak kişilerin yeterliliğinin denetlenmesi açısından Avrupa tıp tarihinde önemli bir aşama olarak değerlendiriliyor.

Böylece hekimlik, eğitim ve yeterlilik şartlarıyla daha açık biçimde ilişkilendirilmeye başladı.

Ancak bu döneme ilişkin ayrıntılı eğitim süreleri, sınav yapıları veya anatomi uygulamaları konusunda farklı kaynaklarda değişen bilgiler bulunduğundan, bu ayrıntıları tek ve kesin bir model gibi vermek doğru olmaz.

Bir Orta Çağ okulundan modern tıp eğitimine

Salerno Tıp Okulu'nun hikâyesini önemli yapan, modern tıbbı bin yıl önce keşfetmiş olması değildir.

Salerno'daki hekimler de kendi dönemlerinin sınırlı anatomik bilgileri, humoral teorileri ve bugün bilimsel geçerliliği bulunmayan birçok tıbbi düşüncesi içinde çalışıyordu.

Onu önemli yapan başka bir şeydi:

Bilginin farklı kültürlerden alınması,

tercüme edilmesi,

düzenlenmesi,

öğretilmesi

ve yeni kuşak hekimlere aktarılması.

Yunan ve Latin mirası, Arapça tıp literatürü ve Akdeniz'in farklı bilgi gelenekleri Salerno çevresinde karşılaştı.

Kadınların tıp dünyasındaki görünürlüğü, cerrahi metinlerin gelişmesi, sağlıklı yaşam üzerine eserlerin dolaşımı ve tıp eğitiminin giderek sistemleşmesi bu merkezin tarihsel önemini artırdı.

Bugünkü tıp fakülteleri Salerno'nun doğrudan kopyaları değil.

Ancak yaklaşık bin yıl önce Salerno'da yaşanan süreç, Avrupa'da tıbbın daha sistematik biçimde öğretilen akademik bir disipline dönüşmesinin önemli aşamalarından biriydi.

Bu nedenle Salerno'nun mirası yalnızca eski bir okulun hikâyesi değil.

Aynı zamanda tıbbi bilginin kültürler arasında dolaşarak nasıl büyüdüğünün de hikâyesidir.

KAYNAKLAR

U.S. National Library of Medicine — Medieval Manuscripts: The School of Salerno

U.S. National Library of Medicine — An Odyssey of Knowledge: From Translation to Teaching

Neurosurgery — The Schola Medica Salernitana: The Forerunner of the Modern University Medical Schools

Treccani — La scuola di Salerno e l'Articella

Oxford Academic — Constantine the African and Medieval Medical Teaching

Medicina nei Secoli — Constantine the African and Salernitan Pharmacology

University of Edinburgh Collections — Regimen Sanitatis Salernitanum

Genel Tıp Dergisi — Salerno Tıp Okulu

Bugün bir hastalığın araştırılması gerektiğinde kan ve idrar tahlilleri, ultrason, bilgisayarlı tomografi, manyetik rezonans ve çok sayıda laboratuvar yöntemi kullanılabiliyor.

Yüzlerce yıl önce hekimin elinde bunların hiçbiri yoktu.

İnsan bedeninin içine doğrudan bakmanın mümkün olmadığı bir çağda, vücuttan çıkan maddeler içeride olup bitenlerin işaretlerinden biri olarak görülüyordu.

Bunların arasında idrarın özel bir yeri vardı.

Hekim hastanın idrarını cam bir kaba koyuyor; rengini, berraklığını, kıvamını ve dibinde oluşan tortuyu inceliyordu.

İdrarın makroskopik olarak incelenmesine dayanan üroskopi, Antik Çağ'dan Rönesans'a kadar farklı tıp geleneklerinde önemli bir tanısal ve prognostik araç olarak kullanıldı.

Hatta zamanla idrar dolu cam şişe, Orta Çağ ve erken modern dönem hekimini tasvir eden en tanınabilir sembollerden biri oldu.

Hikâye Orta Çağ'dan çok daha önce başladı

İdrarın sağlık hakkında bilgi verebileceği düşüncesi Orta Çağ'da ortaya çıkmadı.

Antik Yunan tıbbında, özellikle Hipokrat geleneğinde idrarın rengi, görünümü, tortusu ve miktarı hastanın durumunu ve hastalığın seyrini değerlendirmede kullanılabilecek belirtiler arasında yer alıyordu.

Bu dönemde idrar çoğunlukla diğer klinik belirtilerle birlikte değerlendiriliyor ve özellikle hastalığın nasıl seyredeceğine ilişkin gözlemlerde kullanılıyordu.

Galen döneminde de vücut sıvıları, dönemin humoral tıp anlayışı çerçevesinde yorumlandı.

Ancak Antik Çağ'daki bu uygulamaları modern anlamdaki laboratuvar tanısıyla karıştırmamak gerekiyor.

Sonraki yüzyıllarda özellikle Bizans tıbbında üroskopi giderek daha ayrıntılı ve sistematik hale geldi.

Bizans hekimlerinin idrar üzerine hazırladığı eserlerde idrarın rengi, kıvamı, tortusu ve diğer özellikleri sınıflandırılmaya çalışıldı.

Antik Yunan ve Bizans'tan aktarılan üroskopi bilgisi, İslam dünyasındaki hekimler tarafından da ele alındı ve geliştirildi. Arapça tıp eserlerinin Latinceye çevrilmesi, bu bilgi birikiminin Orta Çağ Avrupa'sındaki tıp eğitimine taşınmasında önemli kanallardan biri oldu.

Bu aktarımı tek yönlü ve tek kaynaklı bir süreç olarak görmek doğru değil. Farklı coğrafyalardaki tıp gelenekleri, antik mirası kendi bilgi sistemleri içinde yorumlayarak geliştirdi.

İdrar neden bu kadar önemliydi?

Orta Çağ hekimlerinin karşısında temel bir sorun vardı:

İnsan bedeninin içinde neler olduğunu nasıl anlayacaklardı?

Bugünkü anlamda kan biyokimyası yoktu.

Mikroskop yoktu.

Röntgen yoktu.

Ultrason yoktu.

Modern stetoskop bile henüz geliştirilmemişti.

Buna karşılık idrar kolayca elde edilebiliyor ve çıplak gözle incelenebiliyordu.

Rengi değişebiliyor, bulanıklaşabiliyor, tortu oluşturabiliyor ve miktarı farklılaşabiliyordu.

Bugün bu özelliklerin bazılarının gerçekten fizyolojik veya patolojik nedenlerle değişebildiğini biliyoruz. Hidrasyon durumu, kanama, bazı ilaçlar, metabolik değişiklikler ve çeşitli hastalıklar idrarın görünümünü etkileyebilir.

Ancak Orta Çağ hekimlerinin bu gözlemleri yorumladıkları teorik çerçeve günümüz tıbbından tamamen farklıydı.

Hekimin elindeki özel şişe: Matula

Üroskopinin yaygınlaşmasıyla idrarı incelemek için karakteristik biçimli cam kaplar kullanılmaya başlandı.

Batı Avrupa kaynaklarında bu kap “matula” adıyla biliniyordu.

Geniş ve yuvarlak alt bölümü ile dar boynu, idrarın rengini ve tortusunu gözlemlemeye elverişli bir görünüm sağlıyordu.

Hekim matulayı ışığa doğru kaldırarak içindeki sıvıyı inceliyordu.

Zamanla bu görüntü o kadar yaygınlaştı ki elinde idrar şişesi tutan kişi, resimlerde ve tıbbi el yazmalarında hekimin görsel simgelerinden birine dönüştü.

Matula, özellikle Orta Çağ Avrupa'sındaki hekim tasvirlerinde mesleğin en tanınabilir görsel sembollerinden biri haline geldi.

İdrar çarkları ne işe yarıyordu?

Üroskopinin en dikkat çekici unsurlarından biri, farklı idrar görünümlerini sınıflandırmaya çalışan çizelgelerdi.

12. yüzyılın sonları ile 13. yüzyılın başlarında yaşayan Fransız hekim ve tıp öğretmeni Gilles de Corbeil, idrarın renk ve tortu özelliklerini sistematik biçimde ele alan önemli isimlerden biri oldu.

Onun üroskopi üzerine öğretisi, Orta Çağ Avrupa'sında tıp eğitiminde etkili oldu ve idrarın farklı görünümlerinin sınıflandırılmasına katkı sağladı.

Kaynaklarda Gilles de Corbeil'in öğretisiyle ilişkilendirilen sınıflandırmalarda yaklaşık 20 farklı idrar rengi ve görünümü tarif edilir.

Ancak bunu bütün tarihî idrar çarklarının değişmez standardı olarak görmek doğru değildir.

Daha sonraki dönemlerde benzer sınıflandırmalar farklı biçimlerde görsel şemalara dönüştürüldü.

Bugün “urine wheel”, yani “idrar çarkı” olarak adlandırılan bu çizimlerde farklı renklerde idrar bulunan matulalar dairesel biçimde sıralanıyordu.

Farklı dönemlerde ve farklı eserlerde kullanılan çarklardaki kap ve renk sayıları değişebiliyordu.

Hekimler hastadan gelen örneğin görünümünü bu tür sınıflandırmalarla karşılaştırarak dönemin tıp anlayışı çerçevesinde yorumlamaya çalışıyordu.

Orta Çağ geleneği erken modern dönemde de sürdü

İdrar çarkları yalnızca Orta Çağ'a ait değildi.

Orta Çağ'da gelişen bu gelenek erken modern dönemde de devam etti.

Nürnbergli hekim Ulrich Pinder'in 1506'da basılan Epiphanie medicorum adlı eserindeki renkli idrar çarkı bunun günümüze ulaşan dikkat çekici örneklerinden biridir.

Bu görseller yalnızca tıbbi bilgi aktarmıyordu. Aynı zamanda dönemin hekimlerine idrarın görünümünü sınıflandırmak ve öğrencilere üroskopiyi öğretmek için görsel bir referans sağlıyordu.

Yalnızca renge bakmıyorlardı

Üroskopi yalnızca “idrar sarı mı, kırmızı mı?” sorusundan ibaret değildi.

Hekimler örneğin rengini, berraklığını, kıvamını, tortusunu ve miktarını değerlendiriyordu.

Bazı dönem ve kaynaklarda kokusu da değerlendirmeye dahil edilebiliyordu.

İdrarın kabın hangi bölümünde nasıl göründüğüne de anlam yüklenebiliyordu.

Bütün bunlar dönemin baskın humoral tıp anlayışıyla birlikte yorumlanıyordu.

Vücudun sağlıklı olmasının kan, balgam, sarı safra ve kara safra olarak tanımlanan dört “hılt” arasındaki dengeye bağlı olduğu düşünülüyordu.

İdrardaki değişiklikler de bu varsayılan dengenin bozulmasının dışarıdan görülebilen işaretlerinden biri olarak değerlendirilebiliyordu.

Hastayı görmeden bile idrar örneği gönderilebiliyordu

Üroskopinin yaygınlaşması zamanla oldukça sıra dışı bir uygulamayı da ortaya çıkardı.

Bazı durumlarda hasta hekimin karşısına hiç gelmiyordu.

Hastanın yakını idrar örneğini bir kap içinde hekime götürüyor, hekim de örneği inceleyerek hastanın durumu hakkında görüş bildirmeye çalışıyordu.

Erken modern Avrupa'da hastaların mektuplarıyla birlikte idrar örneklerinin hekimlere gönderildiğini gösteren tarihî kayıtlar bulunuyor.

Böylece idrar, bir anlamda hasta ile hekim arasında taşınan biyolojik bir mesaj haline gelmişti.

Ancak hastayı doğrudan değerlendirmeden yalnızca idrarın görünümünden kapsamlı teşhisler çıkarmaya çalışılması, üroskopinin zamanla eleştirilen yönlerinden biri oldu.

Osmanlı hekimleri de idrarı “karure” ile inceliyordu

Üroskopi yalnızca Batı Avrupa tıbbına özgü değildi.

Klasik dönem Türkçe tıp yazmalarında da idrar muayenesine ayrıntılı biçimde yer verildi.

Bu eserlerde idrar örneğinin incelendiği özel kap “karure” adıyla anılıyordu.

Hekimler idrarın rengini, kıvamını, tortusunu ve diğer görünür özelliklerini dönemin tıp anlayışı çerçevesinde değerlendiriyordu.

Türkçe tıp yazmalarındaki üroskopi bölümleri, idrar incelemesinin Osmanlı hekimlik geleneğinde de tanısal değerlendirmenin unsurlarından biri olduğunu gösteriyor.

Bu yönüyle Avrupa'daki matula ile Osmanlı tıp metinlerindeki karure, farklı tıp geleneklerinde benzer bir ihtiyaca cevap veriyordu:

Vücudun içinde olup bitenleri dışarıdan elde edilen bir örnek üzerinden anlamaya çalışmak.

Yalnızca idrara bakarak teşhis koyma anlayışı neden geriledi?

Üroskopi uzun süre hekimlik pratiğinin önemli parçalarından biri olarak kaldı.

Ancak yalnızca idrarın görüntüsüne bakarak çok sayıda hastalık hakkında kesin hükümler çıkarılması zamanla eleştirilmeye başladı.

Özellikle geç Orta Çağ ve erken modern dönemde yöntemin aşırı yorumlanmasına yönelik hekim eleştirileri arttı.

Tıp ilerledikçe hastayı doğrudan değerlendiren fizik muayene yöntemleri gelişti.

Daha sonraki yüzyıllarda mikroskobik inceleme ve kimyasal analizlerin ortaya çıkması idrar değerlendirmesini tamamen farklı bir bilimsel zemine taşıdı.

Stetoskop, termometre, laboratuvar yöntemleri ve görüntüleme teknolojilerinin gelişmesiyle hastalıkların araştırılmasında hekimin kullanabileceği araçların sayısı da hızla arttı.

Böylece gerileyen şey idrarın tıptaki önemi değil, yalnızca görünümüne bakarak kapsamlı tanısal sonuçlara ulaşılabileceği düşüncesiydi.

Çünkü idrar tıptan hiçbir zaman kaybolmadı.

Orta Çağ'ın idrar şişesinden modern laboratuvara

Bugün idrar örneği yalnızca ışığa tutularak değerlendirilmez.

Kimyasal test şeritleri, mikroskobik inceleme ve laboratuvar analizleriyle idrarda protein, glukoz, kan, ketonlar, hücreler, kristaller ve çok sayıda başka özellik değerlendirilebiliyor.

Böbrek ve idrar yolu hastalıklarından diyabete kadar birçok durumda idrar analizi hâlâ önemli klinik bilgiler sağlayabiliyor.

Ancak modern idrar analizi ile tarihî üroskopi bilimsel yöntem açısından birbirinden çok farklıdır.

Bu nedenle üroskopinin tarihini yalnızca “Orta Çağ'ın tuhaf tıbbi uygulamalarından biri” olarak görmek eksik kalır.

Yüzyıllar önceki hekimlerin temel gözlemlerinden biri doğruydu:

Vücuttan çıkan bir sıvı, vücudun içinde gerçekleşen süreçler hakkında bilgi taşıyabilir.

Fakat bu bilgiyi güvenilir biçimde ölçmek ve doğru yorumlamak için modern laboratuvar biliminin gelişmesi gerekiyordu.

Tarihî idrar çarklarından bugünün otomatik analiz cihazlarına uzanan yol, aynı zamanda tıbbi gözlemin ölçülebilir bilimsel veriye dönüşmesinin dikkat çekici hikâyelerinden biridir.

KAYNAKLAR

Journal of Clinical Medicine of Kazakhstan — Urinalysis in Medical Diagnosis: The Historical and Contemporary Usage

National Library of Medicine — Uroscopy and Urinary Ailments in Medieval Welsh Medical Texts

American Journal of Nephrology — Critical and Historical Approach to Theophilus' De Urinis

The Journal of Urology — Uroscopy in Byzantium (330–1453 AD)

Türkiye Klinikleri Tıp Etiği-Hukuku-Tarihi Dergisi — Uroscopy According to Turkish Medical Manuscripts of Classical Period

Wellcome Collection — Remote Diagnosis from Wee to the Web

Yale University Library — Historical Uroscopy and Urine Wheel Collections

Royal College of Physicians of Edinburgh — Historical Collections on Physical Examination and Diagnosis

Akşam yemeğinde hem pratik hem de sebze ağırlıklı bir ana yemek hazırlamak isteyenler için fırında sebzeli somon güçlü seçeneklerden biri. Somon fileto; kabak, renkli biberler, domates ve kırmızı soğanla aynı tepside pişiriliyor. Zeytinyağı, limon ve baharatlarla lezzetlendirilen tarif, mutfakta uzun süre geçirmek istemeyenler için de oldukça kullanışlı.

Tarifin önemli avantajlarından biri balık ile farklı sebzeleri aynı öğünde buluşturması. Üstelik kızartma gerektirmiyor ve tek tepside hazırlanabildiği için bulaşık miktarını da azaltıyor.

Sebzeler mevsime göre değiştirilebildiğinden tarif yıl boyunca farklı malzemelerle hazırlanabilir. Kabak yerine brokoli, kuşkonmaz veya karnabahar; kırmızı biber yerine farklı renklerde biberler kullanılabilir.

Sağlıklı beslenme açısından neden öne çıkıyor?

Somon, protein içeriğinin yanı sıra uzun zincirli omega-3 yağ asitleri EPA ve DHA açısından öne çıkan yağlı balıklardan biridir. Balığın sebzeler ve zeytinyağıyla birlikte hazırlanması, tarifi Akdeniz tipi beslenme yaklaşımıyla uyumlu bir ana yemek seçeneğine dönüştürür.

Kabak, biber, domates ve soğan kullanılması ise tek öğünde sebze çeşitliliğini artırmaya yardımcı olur. Sebzeler lif, vitamin, mineral ve farklı bitkisel bileşenlerin beslenmeye dahil edilmesini sağlar.

Zeytinyağı da tarifin temel yağ kaynağıdır. Ancak sağlıklı kabul edilen yağlarda da porsiyon miktarının toplam enerji alımını etkilediği unutulmamalıdır.

Tek bir yemek kalp hastalıklarını önlemez veya tedavi etmez. Bununla birlikte balık, sebze, tam tahıllar, baklagiller ve doymamış yağ kaynaklarının ağırlıkta olduğu genel beslenme modelleri kalp sağlığını destekleyen beslenme yaklaşımlarının temel parçaları arasında değerlendirilir.

Tarif bilgileri

Hazırlama süresi: 15 dakika
Pişirme süresi: 20-25 dakika
Toplam süre: Yaklaşık 35-40 dakika
Kaç kişilik: 4 kişilik
Zorluk: Kolay
Öğün: Akşam yemeği / ana yemek
Kategori: Kalp Dostu Tarifler
İkincil kategori: Akdeniz Tipi Beslenme

Yaklaşık besin değerleri

1 porsiyon için yaklaşık:

Kalori: 390 kcal
Protein: 34 g
Karbonhidrat: 13 g
Yağ: 23 g
Lif: 4 g

Besin değerleri kullanılan somonun türüne, fileto büyüklüğüne, sebze miktarına ve kullanılan zeytinyağına göre değişebilir.

Malzemeler

600 gram somon fileto
1 orta boy kabak
1 kırmızı kapya biber
1 sarı biber
1 küçük kırmızı soğan
200 gram cherry domates
2 yemek kaşığı zeytinyağı
1 adet limon
2 diş sarımsak
1 çay kaşığı kekik
Yarım çay kaşığı karabiber
2 yemek kaşığı ince kıyılmış maydanoz veya dereotu
İsteğe göre kontrollü miktarda tuz

Fırında sebzeli somon nasıl yapılır?

1. Fırını 200 derece alt-üst ayarda önceden ısıtın.

2. Kabağı yaklaşık 1 santimetre kalınlığında yarım ay şeklinde doğrayın. Biberleri iri parçalar halinde kesin. Kırmızı soğanı ince dilimleyin, cherry domatesleri ikiye bölün.

3. Sebzeleri geniş bir fırın tepsisine alın. Bir yemek kaşığı zeytinyağı, kekik ve karabiberin yarısını ekleyerek karıştırın.

4. Sebzeleri tepsiye mümkün olduğunca tek kat halinde yayın. Önceden ısıtılmış fırında yaklaşık 8-10 dakika ön pişirme yapın.

5. Somon filetoların yüzeyini kağıt havluyla nazikçe kurulayın.

6. Kalan zeytinyağı, ezilmiş sarımsak, limon suyu, kalan karabiber ve az miktarda kekiği küçük bir kapta karıştırın.

7. Sebzelerin bulunduğu tepsiyi fırından çıkarın. Somon filetoları sebzelerin arasına yerleştirin ve hazırladığınız limonlu-zeytinyağlı karışımı balıkların üzerine sürün.

8. Tepsiyi yeniden fırına verin. Somonun kalınlığına bağlı olarak yaklaşık 12-15 dakika daha pişirin.

9. Balığın en kalın bölümünün güvenli şekilde piştiğinden emin olun. Gıda güvenliği açısından balığın iç sıcaklığının yaklaşık 63 dereceye ulaşması güvenli pişirme için kullanılan temel referanslardan biridir.

10. Fırından çıkardıktan sonra üzerine taze maydanoz veya dereotu serpin. Limon dilimleriyle sıcak servis edin.

Şefin püf noktası

Somonun kuru olmaması için gereğinden uzun süre fırında bırakmayın. Pişirme süresi filetonun kalınlığına göre değişebileceğinden ince ve kalın parçaların aynı sürede pişmeyebileceğini unutmayın.

Sebzelere kısa bir ön pişirme uygulamak da önemlidir. Somon hızlı piştiği için havuç, kabak veya biber gibi sebzeler balıkla aynı anda fırına konulduğunda istenenden daha diri kalabilir.

Tepsiyi aşırı doldurmayın. Sebzelerin üst üste yığılması fırında kızarmak yerine kendi buharlarında yumuşamalarına neden olabilir.

Daha sağlıklı hale nasıl getirilebilir?

Tarif zaten kızartma yerine fırında pişirme yöntemini kullanıyor. Eklenen yağ miktarını kontrol etmek için zeytinyağını doğrudan şişeden dökmek yerine kaşıkla ölçmek faydalı olabilir.

Somon ve baharatlar yeterince lezzetli olduğundan tuz miktarı düşük tutulabilir. Limon, sarımsak, dereotu, maydanoz, kekik ve karabiber gibi aromatik malzemeler tuzu artırmadan lezzeti güçlendirebilir.

Sebze miktarı artırılarak tabağın daha büyük bölümünün sebzelerden oluşması sağlanabilir.

Kimler için uygun?

Fırında sebzeli somon; balık tüketen, protein açısından zengin bir ana yemek isteyen ve Akdeniz tipi beslenme modeline uygun tarifler arayanlar için iyi bir alternatiftir.

Tarifte buğday veya başka gluten içeren tahıllar kullanılmadığından temel tarif doğal olarak gluten içeren bir malzeme gerektirmez. Çölyak hastalığı bulunan kişilerin baharatlar ve diğer paketli ürünlerde olası çapraz bulaşma riskini ayrıca kontrol etmesi gerekir.

Balık alerjisi bulunan kişiler için uygun değildir.

Fırında sebzeli somon kaç kaloridir?

Verilen malzemelerle hazırlanan tarifin bir porsiyonu yaklaşık 390 kalori olarak hesaplanabilir. Somonun yağ oranı, porsiyon büyüklüğü ve kullanılan zeytinyağı miktarı toplam kaloriyi değiştirebilir.

Somon fırında kaç dakikada pişer?

Somon fileto çoğunlukla 200 derecelik fırında yaklaşık 12-15 dakikada pişebilir. Ancak kesin süre balığın kalınlığına ve fırına göre değişir. Çok kalın filetoların daha uzun süre pişmesi gerekebilir.

Somonun piştiği nasıl anlaşılır?

Pişmiş somonun eti opaklaşır ve çatalla hafifçe bastırıldığında katmanlarına ayrılmaya başlar. Yalnızca renk ve dokuya güvenmek yerine mutfak termometresi kullanmak daha güvenilir bir yöntemdir. Balığın en kalın kısmında yaklaşık 63 derecelik iç sıcaklık güvenli pişirme açısından yaygın kullanılan referanstır.

Fırında somonun yanına ne gider?

Fırında sebzeli somon zaten sebze içeren bir ana yemektir. Daha doyurucu bir öğün için yanında kişinin ihtiyacına uygun miktarda bulgur, karabuğday, esmer pirinç veya başka bir tam tahıl seçeneği servis edilebilir. Bol yeşillikli bir salata da iyi bir eşlikçi olabilir.

Dondurulmuş somon kullanılabilir mi?

Evet. Ancak somonun güvenli şekilde çözdürülmesi gerekir. Balığı oda sıcaklığında uzun süre bekletmek yerine buzdolabında çözdürmek daha güvenli bir yöntemdir. Çözünen balığın fazla suyunu pişirmeden önce kağıt havluyla almak, fırında daha iyi bir doku elde edilmesine yardımcı olur.

Saklama ve servis

Fırında sebzeli somon en iyi lezzet ve dokuyu pişirildiği gün verir.

Artan yemek oda sıcaklığında uzun süre bekletilmemeli ve uygun biçimde soğutularak kapalı bir kapta buzdolabına kaldırılmalıdır. Yeniden ısıtırken somonun kurumasını önlemek için düşük veya orta sıcaklıkta kontrollü ısıtma tercih edilebilir.

Servis sırasında üzerine taze limon suyu, dereotu veya maydanoz eklemek balığın aromasını tazeleyebilir.

Fırında sebzeli somon; balık, farklı renklerde sebzeler ve zeytinyağını tek tepside bir araya getiren pratik bir akşam yemeği. Kısa hazırlık süresi ve sebzelerin mevsime göre değiştirilebilmesi, tarifi günlük mutfakta uygulanabilir hale getiriyor.

Temel yöntemi öğrendikten sonra sebze ve baharatları değiştirerek aynı tarifin farklı versiyonlarını hazırlamak mümkün. Böylece balığı sofraya dahil etmek için hem pratik hem de çeşitlendirilebilir bir ana yemek alternatifi elde edilebilir.

Kaynaklar

Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022)
Dünya Sağlık Örgütü – Healthy Diet
U.S. Food and Drug Administration – Safe Minimum Internal Temperature Chart

BURS ARAYAN ÖĞRENCİLER NE YAPMALI?

Burs arayan öğrencilerin tek bir kuruma başvurup sonucu beklemek yerine şartlarını karşıladıkları farklı programları değerlendirmeleri daha doğru bir yöntem.

İlk olarak öğrencinin kendi üniversitesinin burs koordinatörlüğü, Sağlık Kültür ve Spor Daire Başkanlığı, öğrenci işleri ve üniversite vakfı duyuruları kontrol edilmeli.

Ardından KYK, VGM, TEV, Anadolu Vakfı, ÇYDD, büyük vakıflar, belediyeler ve bölüm bazlı burs programları takip edilmeli.

Özellikle Eylül ve Ekim aylarında başvuru takvimleri sık değişebildiği için öğrencilerin haftalık bir burs kontrol listesi oluşturması yararlı olabilir.

Başvuru yapılacak kurumların resmi sayfaları tarayıcıya kaydedilebilir ve son başvuru tarihleri telefondaki takvime eklenebilir.

SADECE BURS MİKTARINA BAKMAYIN

Burs seçerken yalnızca aylık ödeme tutarına odaklanmak doğru olmayabilir.

Bazı burslar dokuz ay, bazıları sekiz ay, bazıları ise on iki ay boyunca ödeniyor.

Bazı programlar yalnızca maddi destek sağlarken bazı vakıflar mentorluk, staj, kariyer gelişimi, yabancı dil, proje geliştirme ve mezun ağı gibi ek imkânlar da sunabiliyor.

Bu nedenle öğrencilerin burs tutarının yanında programın sağladığı diğer fırsatları da değerlendirmesi gerekiyor.

BAŞARI BURSLARI AYRI TAKİP EDİLMELİ

YKS’de yüksek başarı gösteren, üniversitede yüksek not ortalamasına sahip olan veya bilim olimpiyatları ve proje yarışmalarında derece alan öğrenciler için ihtiyaç burslarından farklı programlar bulunuyor.

TEV Üstün Başarı Bursu, TÜBİTAK 2205 ve çeşitli üniversitelerin başarı bursları bu gruptaki öğrenciler açısından önemli seçenekler arasında.

Bazı burslarda öğrencinin gelir durumu ana kriter olurken bazı programlarda akademik başarı çok daha belirleyici olabiliyor.

YÜKSEK LİSANS VE DOKTORA ÖĞRENCİLERİ İÇİN AYRI BURS HAVUZU VAR

Burs arayışı yalnızca lisans öğrencileriyle sınırlı değil.

Yüksek lisans ve doktora öğrencileri için TEV, TÜBİTAK, çeşitli eğitim vakıfları ve araştırma kuruluşlarının ayrı destek programları bulunuyor.

Bu programlarda akademik başarı, tez konusu, araştırma alanı, yayın geçmişi, yabancı dil puanı ve bilimsel çalışma planı gibi kriterler değerlendirilebiliyor.

Özellikle yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin genel öğrenci bursları dışında araştırma bursları, proje bursları ve tez desteklerini de takip etmesi önemli.

KIZ ÖĞRENCİLERE YÖNELİK ÖZEL BURSLAR

Bazı vakıf ve kuruluşlar kız öğrencilerin eğitimini desteklemeye yönelik özel burs programları da yürütüyor.

Bu programlar özellikle mühendislik, teknoloji, fen bilimleri ve belirli meslek alanlarında okuyan kız öğrencileri desteklemeye odaklanabiliyor.

Alarko Eğitim ve Kültür Vakfı gibi bazı kuruluşların dönemsel olarak belirli üniversitelerde kız öğrencilere özel programları bulunabiliyor.

Bu nedenle öğrencilerin yalnızca genel burs başlıklarını değil, kendilerine özel kontenjan veya program bulunup bulunmadığını da kontrol etmesi gerekiyor.

ŞEHİT VE GAZİ YAKINLARI İÇİN DESTEKLER

Şehit ve gazi yakınları için kamu kurumları, üniversiteler, vakıflar ve çeşitli kuruluşlar tarafından ayrı burs ve eğitim destekleri sağlanabiliyor.

Bu programlarda öğrencilerden ilgili durumlarını gösteren resmi belgeler istenebiliyor.

Şehit ve gazi yakınlarının genel bursların yanı sıra kendilerine özel tanımlanan programları da ayrıca araştırması gerekiyor.

ENGELLİ ÖĞRENCİLER İÇİN BURSLAR

Engelli üniversite öğrencileri için de farklı kurum ve kuruluşlar tarafından eğitim destekleri sağlanabiliyor.

Bazı burs programlarında engellilik durumu özel kontenjan veya değerlendirme kriteri olarak dikkate alınıyor.

Öğrencilerin başvuru sırasında engellilik durumlarını gösteren güncel sağlık kurulu raporu veya ilgili resmi belgeleri hazırlaması istenebiliyor.

YEREL VAKIFLAR ÖNEMLİ BİR KAYNAK

Türkiye’deki burs imkânlarının önemli bir bölümü ulusal çapta bilinen büyük vakıflardan ibaret değil.

İl, ilçe ve köy vakıfları ile hemşehri dernekleri de kendi bölgelerinden üniversite kazanan öğrencilere burs verebiliyor.

Örneğin öğrencinin nüfusa kayıtlı olduğu il veya ilçeye göre kurulan eğitim vakıfları, kalkınma vakıfları ve hemşehri dernekleri dönemsel burs programları açabiliyor.

Bu burslar ulusal burs programlarına göre daha az başvuru alabildiği için öğrenciler açısından önemli bir fırsat oluşturabiliyor.

Öğrencilerin memleketlerine ait vakıf ve dernekleri de ayrıca araştırması yararlı olabilir.

TİCARET VE SANAYİ ODALARINI KONTROL EDİN

Türkiye’nin birçok ilindeki ticaret ve sanayi odaları ile bunlara bağlı vakıflar da öğrencilere burs veya eğitim desteği sağlayabiliyor.

Bu programlarda çoğu zaman öğrencinin veya ailesinin ilgili il ile bağlantısı, belirli bir bölümde okuması veya maddi ihtiyaç kriterleri aranabiliyor.

İstanbul Ticaret Odası dışında öğrencilerin kendi şehirlerindeki ticaret ve sanayi odalarının resmi duyurularını da takip etmesi gerekiyor.

MESLEK ODALARININ BURSLARI DA VAR

Mühendislik, mimarlık, hukuk, sağlık ve diğer meslek alanlarında eğitim gören öğrenciler için meslek odaları ve bunlara bağlı vakıflar da dönemsel destekler sağlayabiliyor.

Bu nedenle öğrencilerin yalnızca büyük burs listelerini değil, eğitim gördükleri meslek alanına ait odaların ve mesleki kuruluşların duyurularını da incelemesi önemli.

TIP ÖĞRENCİLERİ İÇİN FAKÜLTE MEZUN DERNEKLERİNE BAKIN

Tıp fakültesi öğrencileri açısından önemli fakat çoğu zaman gözden kaçan kaynaklardan biri fakülte mezun dernekleri.

Bazı tıp fakültelerinin mezun dernekleri kendi fakültelerinde öğrenim gören ihtiyaç sahibi öğrencilere destek verebiliyor.

Bu burslar her zaman büyük burs platformlarında yer almayabiliyor.

Bu nedenle tıp öğrencilerinin fakülte yönetimi, öğrenci işleri, mezun derneği ve varsa üniversite vakfı üzerinden ayrıca araştırma yapması gerekiyor.

DİŞ HEKİMLİĞİ VE ECZACILIK ÖĞRENCİLERİ DE AYRI ARAŞTIRMALI

Diş hekimliği ve eczacılık öğrencileri de genel üniversite burslarının yanında meslek kuruluşları, fakülte mezun dernekleri ve sektör vakıflarını takip edebilir.

Meslek odaları ve ilgili meslek örgütleri dönemsel olarak öğrenci destekleri açıklayabiliyor.

HEMŞİRELİK VE SAĞLIK BİLİMLERİ ÖĞRENCİLERİ İÇİN DE SEÇENEKLER VAR

Hemşirelik, fizyoterapi ve rehabilitasyon, beslenme ve diyetetik, ergoterapi, odyoloji, sağlık yönetimi ve diğer sağlık bilimleri bölümlerinde okuyan öğrenciler de genel burs programlarının tamamına yakınını değerlendirebilir.

Bunun yanında sağlık alanındaki vakıflar, üniversite hastanelerine bağlı vakıflar, meslek dernekleri ve üniversite mezun oluşumları da dönemsel burslar sağlayabiliyor.

BURS BAŞVURULARINDA MÜLAKAT OLABİLİR

Bazı vakıflar yalnızca belge değerlendirmesiyle bursiyer seçmiyor.

Ön değerlendirmeyi geçen öğrenciler çevrim içi veya yüz yüze mülakata çağrılabiliyor.

Mülakatta öğrencinin ekonomik durumu, eğitim hedefleri, akademik başarısı, sosyal faaliyetleri ve gelecek planları hakkında sorular yöneltilebiliyor.

Öğrencilerin başvuru formunda verdikleri bilgilerle mülakatta söyledikleri bilgilerin birbiriyle uyumlu olması gerekiyor.

YANLIŞ VEYA EKSİK BEYAN BURSUN İPTALİNE YOL AÇABİLİR

Burs başvurularında gelir, aile durumu, eğitim bilgileri veya başka burslara ilişkin yanlış beyanda bulunmak ciddi sonuçlara neden olabilir.

Birçok kurum başvuru bilgilerini resmi sistemlerden veya belgeler üzerinden doğruluyor.

Yanlış bilgi verilmesi halinde başvuru reddedilebilir veya kazanılmış burs sonradan iptal edilebilir.

Bu nedenle öğrencilerin formları eksiksiz ve doğru bilgilerle doldurması gerekiyor.

BURSUN DEVAM ETMESİ İÇİN BAŞARI ŞARTI OLABİLİR

Bir bursu kazanmak desteğin mezuniyete kadar otomatik olarak devam edeceği anlamına gelmiyor.

Birçok vakıf her eğitim yılı sonunda öğrencinin akademik başarısını yeniden değerlendiriyor.

Belirlenen not ortalamasının altına düşmek, sınıf tekrarı yapmak, disiplin cezası almak veya öğrencilik statüsünün sona ermesi bursun kesilmesine yol açabiliyor.

Bu nedenle öğrencilerin bursu kazandıktan sonra devam koşullarını da dikkatle incelemesi gerekiyor.

BAŞVURU TARİHİNİ SON GÜNE BIRAKMAYIN

Burs sistemlerinde son günlerde yoğunluk yaşanabiliyor.

Belge yükleme hatası, e-Devlet belgesinin alınamaması veya başvuru sistemindeki teknik sorunlar öğrencinin başvuruyu tamamlamasını engelleyebilir.

Bu nedenle burs başvurularının mümkünse son güne bırakılmadan tamamlanması gerekiyor.

2026-2027 DÖNEMİ İÇİN ÖNE ÇIKAN TARİHLER

7 Eylül 2026 itibarıyla öğrencilerin ajandalarına ekleyebileceği bazı önemli tarihler şöyle:

Anadolu Vakfı: 1-30 Eylül 2026.

TEV Üniversite Eğitim Bursu: 14 Eylül-8 Ekim 2026.

ÇYDD yeni burs başvuruları: 14-20 Eylül 2026.

ÇYDD mevcut bursiyer kayıt yenileme: 25 Eylül-9 Ekim 2026.

TÜBİTAK 2205 ikinci dönem: 5-27 Ekim 2026.

Diğer büyük vakıflar, KYK, VGM, belediyeler ve yerel kuruluşların yeni dönem duyuruları da Eylül ve Ekim boyunca takip edilmeli.

BAŞVURU TARİHİ AÇIKLANMAYAN KURUMLARDA NE YAPILMALI?

Bir kuruluşun 2026-2027 başvuru tarihinin henüz açıklanmaması o kurumun bu yıl burs vermeyeceği anlamına gelmiyor.

Bazı kuruluşlar takvimlerini üniversitelerin açılmasının ardından duyuruyor.

Bu nedenle geçmiş yıllardaki başvuru tarihlerine bakılarak tahminde bulunulabilir ancak eski tarih kesin yeni dönem tarihi olarak kabul edilmemeli.

Öğrencilerin kurumun resmi internet sitesindeki duyurular ve burs sayfasını takip etmesi gerekiyor.

SOSYAL MEDYADAKİ BURS LİSTELERİNE TEMKİNLİ YAKLAŞIN

Sosyal medyada onlarca bursun tek görselde toplandığı listeler öğrenciler açısından yararlı bir başlangıç noktası olabilir.

Ancak bu listelerde kapanmış burs programları, eski başvuru tarihleri veya güncelliğini yitirmiş burs tutarları bulunabiliyor.

En güvenli yöntem, listedeki kuruluşun adına ulaştıktan sonra başvuruyu doğrudan kurumun resmi internet sitesi üzerinden doğrulamak.

PARA İSTEYEN “BURS” BAŞVURULARINA DİKKAT

Burs başvurusu adı altında kayıt ücreti, dosya masrafı, güvence bedeli veya benzeri isimlerle para talep edilmesi önemli bir uyarı işareti.

Özellikle bilinmeyen kişi veya hesaplara para transferi yapılmamalı.

Öğrenciler banka hesabı, şifre, kart bilgileri veya mobil bankacılık doğrulama kodlarını hiçbir burs kuruluşuyla paylaşmamalı.

Kimlik fotoğrafı ve kişisel belgeler de yalnızca kurumun doğrulanmış resmi başvuru sistemi üzerinden gönderilmeli.

2026-2027 BURS DÖNEMİNİN EN ÖNEMLİ KURALI: ERKEN BAŞLAYIN

Burs arayan öğrenciler için en büyük avantaj hazırlıklı olmak.

Eylül ve Ekim aylarında çok sayıda başvuru aynı anda açıldığı için öğrencinin belgelerini önceden hazırlaması, uygun bursları listelemesi ve son başvuru tarihlerini takip etmesi gerekiyor.

Bir programa uygun olmamak diğer burslara da uygun olunmadığı anlamına gelmiyor.

Kurumların ekonomik durum, akademik başarı, şehir, bölüm, sınıf, yaş ve özel koşullara ilişkin kriterleri birbirinden farklı.

Bu nedenle mümkün olduğunca çok sayıda uygun ve güvenilir programa başvurmak burs alma ihtimalini artırabilir.

SONUÇ: BURS İMKÂNI KYK İLE SINIRLI DEĞİL

Türkiye’de üniversite öğrencilerine yönelik burs ve eğitim desteği ağı oldukça geniş.

KYK ve Vakıflar Genel Müdürlüğü gibi kamu desteklerinin yanı sıra TEV, Anadolu Vakfı, ÇYDD, Vehbi Koç Vakfı, Sabancı Vakfı, Mehmet Zorlu Vakfı, Borusan Kocabıyık Vakfı, Çağdaş Eğitim Vakfı ve çok sayıda başka vakıf öğrencilere farklı programlar sunuyor.

TÜBİTAK bilimsel başarı gösteren öğrenciler ile yüksek lisans ve doktora öğrencilerine yönelik ayrı burslara sahip.

Belediyeler, üniversite vakıfları, mezun dernekleri, ticaret ve sanayi odaları, meslek kuruluşları ve yerel vakıflar da öğrenciler için önemli destek kaynakları arasında.

Özellikle tıp ve sağlık bilimleri öğrencilerinin genel bursların yanı sıra kendi üniversitelerinin vakıflarını, fakülte mezun derneklerini ve mesleki kuruluşları ayrıca araştırması önemli.

2026-2027 burs döneminde bazı başvurular şimdiden başladı, bazıları ise Eylül ve Ekim aylarında açılacak.

Başvuru tarihleri ve burs tutarları değişebildiği için öğrencilerin her başvurudan önce kurumun resmi güncel duyurusunu kontrol etmesi gerekiyor.

Burs arayan öğrenciler için en doğru yöntem ise tek bir başvuruya güvenmek yerine şartlarını karşıladıkları bütün güvenilir burs programlarını zamanında değerlendirmek.

Tıp bölümünü yüzde 90,8 ile özel eğitim öğretmenliği takip etti. Havacılık elektrik ve elektroniğinde kayıtlı istihdam oranı yüzde 89,9 olurken, matematik mühendisliği ve hemşirelikte bu oran yüzde 89,8 olarak gerçekleşti.

İSTİHDAM ORANI EN YÜKSEK 5 LİSANS BÖLÜMÜ

Tıp: %95,5

Özel Eğitim Öğretmenliği: %90,8

Havacılık Elektrik ve Elektroniği: %89,9

Matematik Mühendisliği: %89,8

Hemşirelik: %89,8

TIP SADECE İSTİHDAMDA DEĞİL, İŞE GEÇİŞ HIZINDA DA ÖNDE

Verilerin dikkat çeken taraflarından biri de mezunların ilk işlerini bulmalarının ne kadar sürdüğü.

Lisans mezunlarında ortalama ilk iş bulma süresi 14,2 ay olarak hesaplanırken bazı bölümlerde bu süre birkaç aya kadar düşüyor.

İlk iş bulma süresinin en kısa olduğu bölüm 2,4 ay ile dil ve konuşma terapisi oldu. Tıp mezunları ise ortalama 3,9 ayda ilk işlerini buldu.

Özel eğitim öğretmenliğinde bu süre 4,4 ay, eczacılıkta 4,6 ay, ergoterapide ise 7,6 ay olarak gerçekleşti.

İLK İŞİNİ EN HIZLI BULAN BÖLÜMLER

Dil ve Konuşma Terapisi: 2,4 ay

Tıp: 3,9 ay

Özel Eğitim Öğretmenliği: 4,4 ay

Eczacılık: 4,6 ay

Ergoterapi: 7,6 ay

SAĞLIK BÖLÜMLERİNİN AĞIRLIĞI DİKKAT ÇEKİYOR

İki gösterge birlikte değerlendirildiğinde sağlık alanlarının güçlü konumu dikkat çekiyor.

Tıp ve hemşirelik yüksek kayıtlı istihdam oranlarıyla öne çıkarken; dil ve konuşma terapisi, tıp, eczacılık ve ergoterapi ilk işe geçiş süresinin en kısa olduğu bölümler arasında bulunuyor.

Bu tablo, sağlık alanındaki bazı mesleklerin mezuniyetten istihdama geçiş açısından diğer birçok lisans alanından ayrıştığını gösteriyor.

Ancak yüksek istihdam oranı, bir bölümün herkes için doğru tercih olduğu anlamına gelmiyor. Çalışma koşulları, eğitim süresi, mesleğin gerektirdiği yetkinlikler, gelir beklentisi, kişinin ilgi alanları ve uzun vadeli kariyer hedefleri de tercih sırasında birlikte değerlendirilmeli.

“İSTİHDAM ORANI” NE ANLAMA GELİYOR?

TÜİK verilerindeki kayıtlı istihdam oranını doğrudan “mezunların yüzde kaçı hemen iş buldu?” şeklinde yorumlamak doğru değil.

Gösterge, ilgili yükseköğretim programından mezun olan kişilerin kayıtlı istihdam içerisindeki durumunu ortaya koyuyor. Bu nedenle istihdam oranı ile mezuniyet sonrasında ilk işi bulma süresi birbirinden farklı iki gösterge olarak değerlendirilmeli.

TERCİH YAPACAK ÖĞRENCİLER İÇİN ÖNEMLİ BİR GÖSTERGE

Üniversite tercihleri yapılırken geçmiş yıllarda çoğunlukla taban puanlar, başarı sıralamaları ve üniversitelerin olanakları ön plana çıkıyordu. Mezunların istihdam performansı ise artık tercih denklemine eklenebilecek önemli göstergelerden biri.

TÜİK’in verileri özellikle bir noktayı açık biçimde ortaya koyuyor: Üniversite bölümlerinin mezuniyet sonrasındaki iş gücü performansı arasında ciddi farklılıklar bulunabiliyor.

Bu nedenle adayların yalnızca “Hangi bölümü kazanabilirim?” sorusuna değil, “Bu bölümden mezun olduktan sonra nasıl bir çalışma hayatı beni bekliyor?” sorusuna da yanıt araması önem taşıyor.

KAYNAK

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)
Yükseköğretim İstihdam Göstergeleri, 2025

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: