BMC Medicine dergisinde 22 Ekim 2026’da yayımlanan çalışma, yalnızca kan şekerini düşüren ilaçları değil, diyabet hastalarında kullanılan bazı tansiyon ve kolesterol ilaçlarını da kapsıyor.

12 ilaç eşleşmesinin 7’sinde sinyal

Araştırmacılar, İskoçya ve Galler’deki sağlık veri tabanlarında 2015–2023 dönemine ait kayıtları değerlendirdi. Veri kümelerinde toplam 683 bin 920 uygun hasta bulunuyordu. Analizler, 40 yaş ve üzerindeki tip 2 diyabet hastalarında ilaçların başlanma sırasını inceledi.

Önceden belirlenen 12 ilaç eşleşmesinin 7’sinde olası “reçete zinciri” bulgusu saptandı. SGLT2 inhibitörlerinin ardından mantar ilaçları, idrar yolu enfeksiyonu antibiyotikleri ve aşırı aktif mesane ilaçlarının başlanması bunlar arasındaydı.

Bazı şeker ve tansiyon ilaçlarının ardından idrar söktürücüler; statinlerin ardından ise uyku ve mesane ilaçları başlanmasına ilişkin sinyaller de görüldü.

Yeni reçete, kesin yan etki kanıtı değil

Çalışma gözlemsel nitelikte. Reçetelerin sıralaması, her hastada ikinci ilacın ilk ilacın yan etkisi nedeniyle verildiğini kanıtlamıyor. Bulgular bütün diyabet ilaçlarına genellenemiyor; hastaların ne kadarının gereksiz ilaç kullandığını da tek başına göstermiyor.

Reçete zinciri nasıl oluşuyor?

Bir ilacın yol açtığı belirti, ayrı bir hastalık olarak değerlendirildiğinde tedaviye başka bir ilaç eklenebiliyor. Örneğin bazı tansiyon ilaçlarına bağlı ayak bileği şişliği için idrar söktürücü başlanması, bu durumun bilinen örneklerinden biri.

Ancak yan etkiyi yönetmek amacıyla ek ilaç kullanılması her zaman yanlış değil. İlk tedavinin yararı yüksekse, yan etkinin başka bir tedaviyle kontrol edilmesi hekim tarafından uygun bulunabilir. Asıl ayrım, yeni belirtinin kaynağının fark edilip edilmediği ve ek tedavinin gerçekten gerekli olup olmadığı.

Birden fazla ilaç kullanmak neden her zaman sorun değil?

Diyabet tedavisinde kan şekerinin yanı sıra kalp, böbrek ve damar sağlığının korunması da hedefleniyor. Bu nedenle birden fazla ilaç kullanılması tıbben gerekli olabiliyor.

Amerikan Diyabet Derneğinin 2026 standartları, ilaç seçiminin kişinin eşlik eden hastalıkları, yan etki riski, tedaviyi tolere edebilmesi ve tercihleriyle birlikte yapılmasını öneriyor. Belirli hasta gruplarında kalp ve böbrek yararı gösterilmiş tedaviler de bu değerlendirmenin parçası.

Yeni belirti ortaya çıktığında hangi bilgi önemli?

Şikâyetin ne zaman başladığı, yakın zamanda hangi ilacın eklendiği ve doz değişikliği yapılıp yapılmadığı, hekim değerlendirmesinde önem taşıyor. Kullanılan ilaçların tamamının birlikte gözden geçirilmesi, gerekli tedavilerle önlenebilir ilaç yükünün ayrılmasına yardımcı olabilir.

Güncel diyabet standartları da ilaç planının düzenli aralıklarla, örneğin 3–6 ayda bir yeniden değerlendirilmesini öneriyor.

TIBBİ UYARI

Bu haberden hareketle diyabet, tansiyon veya kolesterol ilacınızı bırakmayın; dozunu değiştirmeyin. Yeni başlayan şikâyetlerinizi, kullandığınız ilaçların listesiyle birlikte hekiminize bildirin.

KAYNAKLAR

1. Berthon W. ve arkadaşları. Prescribing cascades in people with type 2 diabetes: analyses of two representative routine healthcare databases. BMC Medicine. 22 Ekim 2026.
2. Devine L. Prescribing cascades and people living with type 2 diabetes. Diabetes & Primary Care. 2026;28:69–71.
3. American Diabetes Association Professional Practice Committee. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care. 2026;49, Ek 1.

Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliği'nin EK-C Hastalıklar Listesi'nin 55'inci maddesi, testis hastalıkları ve ameliyatlarına ilişkin hükümleri düzenliyor.

Yönetmeliğin 55/A-1 hükmünde, testiste atrofiye yani küçülmeye neden olmamış hidrosel, varikosel ve bunların ameliyatları ile inmemiş testis ameliyatlarının, dış kaynaktan alınan subay ve astsubaylar ile askerî öğrenci adaylığına engel oluşturmayacağı açıkça belirtiliyor.

Ancak testis fonksiyonlarını bozan hastalıklar, hormonal bozukluklar ve bazı diğer ameliyatlar bu istisnadan farklı değerlendiriliyor.

Varikosel subay ve astsubaylığa engel mi?

Varikosel, testislerden kan taşıyan toplardamarların genişlemesiyle ortaya çıkan bir hastalık. Çoğunlukla sol testiste görülmekle birlikte iki taraflı da gelişebiliyor.

Bazı kişilerde hiçbir belirtiye neden olmazken bazılarında testislerde ağrı, ağırlık hissi, damarların belirginleşmesi veya testis hacminde azalma görülebiliyor.

Varikosel erkek üreme sağlığını da etkileyebiliyor. Ancak varikoseli bulunan her erkekte kısırlık veya hormonal bozukluk gelişmiyor.

Sağlık Yeteneği Yönetmeliği'nin 55/A-1 hükmü, üçüncü derece ve daha düşük derecelerdeki varikoselleri kapsıyor.

Aynı hükümde, testiste küçülmeye neden olmamış varikosel ve ameliyatlarının subay, astsubay ve askerî öğrenci alımına engel teşkil etmeyeceği belirtiliyor.

Dolayısıyla varikosel tanısının bulunması tek başına adayın eleneceği anlamına gelmiyor.

Burada en önemli ayrım, hastalığın testis dokusunda küçülmeye veya hormonal işlev bozukluğuna neden olup olmadığı.

Grade 1, Grade 2 ve Grade 3 varikosel arasındaki fark nedir?

Varikosel klinik değerlendirmede genellikle üç dereceye ayrılıyor.

Grade 1 varikosel, çoğunlukla yalnızca karın içi basıncın artırıldığı Valsalva manevrası sırasında muayeneyle hissedilebiliyor.

Grade 2 varikosel, normal muayenede elle hissedilebiliyor ancak dışarıdan belirgin biçimde görülmeyebiliyor.

Grade 3 varikosel ise damar genişlemesinin dışarıdan görülebildiği ve elle hissedilebildiği daha belirgin tabloyu ifade ediyor.

Yönetmeliğin 55/A-1 hükmünde Grade III ve daha düşük derecelerdeki varikoseller açıkça sayılıyor.

Bu nedenle üçüncü derece varikoseli olan bir adayın yalnızca hastalığın derecesi nedeniyle kesin olarak eleneceği düşünülmemeli.

Ancak Grade 3 varikoselin testiste küçülmeye neden olması veya testis fonksiyonlarını etkilemesi sağlık değerlendirmesini değiştirebiliyor.

Yönetmelikteki istisna, belirlenen tıbbi koşulların karşılanmasına bağlı.

Varikosel ameliyatı olanlar subay olabilir mi?

Varikosel ameliyatı geçirmiş olmak, tek başına subay veya astsubay adaylığına engel sayılmıyor.

Çünkü Yönetmeliğin 55/A-1 hükmündeki istisna, testiste atrofiye neden olmamış varikosel ameliyatlarını da açıkça kapsıyor.

Varikosel tedavisinde genişlemiş toplardamarların bağlanması veya kapatılması amaçlanıyor. Bazı hastalarda mikrocerrahi yöntemler kullanılabiliyor.

Ameliyat sonrası sağlık değerlendirmesinde testislerin mevcut durumu, kalıcı komplikasyon bulunup bulunmadığı ve hastalığın devam edip etmediği önem taşıyor.

Örneğin üç yıl önce varikosel ameliyatı geçirmiş, testis hacimleri normal ve ameliyat sonrası kalıcı sorunu bulunmayan bir aday ile ameliyat sonrasında belirgin testis küçülmesi gelişmiş aday aynı durumda değil.

Bu nedenle ameliyat raporu ve güncel üroloji muayenesi önem taşıyor.

Varikosel ameliyatından sonra hastalık tekrarlarsa ne olur?

Varikosel bazı hastalarda ameliyattan sonra yeniden ortaya çıkabiliyor.

Tekrarlayan varikoselin değerlendirilmesinde hastalığın derecesi, testis hacmi, ağrı yakınması ve hormonal işlevler dikkate alınıyor.

Yönetmelikte varikosel nüksü için bütün adayları otomatik olarak eleyen bağımsız bir hüküm bulunmuyor.

Bununla birlikte tekrarlayan varikoselin testiste küçülmeye veya başka bir fonksiyon bozukluğuna neden olması değerlendirmeyi değiştirebilir.

Bu nedenle ameliyat sonrası yeniden damar genişlemesi saptanan adayların mevcut durumlarını üroloji uzmanına değerlendirmesi yararlı olabilir.

Hidrosel subay ve astsubaylığa engel mi?

Hidrosel, testisin çevresindeki zarlar arasında sıvı birikmesi sonucu oluşan şişlik.

Genellikle ağrısız bir büyüme şeklinde ortaya çıkabiliyor. Bazı hastalarda ise ağırlık hissi, rahatsızlık veya hareket sırasında zorlanma görülebiliyor.

Hidrosel ile varikosel aynı hastalık değil.

Varikoselde testis çevresindeki toplardamarlar genişlerken hidroselde testisin çevresinde sıvı birikiyor.

Askerî sağlık mevzuatında hidrosel de 55/A-1 hükmünde düzenleniyor.

Testiste atrofiye neden olmamış hidrosel ve ameliyatları için subay, astsubay ve askerî öğrenci alımına engel oluşturmayacağı açıkça belirtiliyor.

Dolayısıyla komplikasyonsuz hidrosel bulunan adayların yalnızca bu tanı nedeniyle elenmesi gerektiği yönündeki genel kanı doğru değil.

Ancak hidroselin başka bir hastalıkla ilişkili olması, testis yapısını etkilemesi veya komplikasyon oluşturması durumunda değerlendirme farklılaşabilir.

Hidrosel ameliyatı geçirenler MSÜ'ye girebilir mi?

Hidrosel ameliyatı, testis çevresinde biriken sıvının tedavi edilmesi amacıyla gerçekleştiriliyor.

Yönetmelikte testiste küçülmeye neden olmamış hidrosel ameliyatlarının askerî öğrenci alımına engel oluşturmadığı açıkça belirtiliyor.

Bu hüküm, Millî Savunma Üniversitesi harp okulları ve astsubay meslek yüksekokulu adayları açısından önem taşıyor.

Ancak ameliyatın ardından iyileşme sürecinin tamamlanmış olması, enfeksiyon veya kalıcı bir komplikasyon bulunup bulunmadığı ayrıca incelenebiliyor.

Ameliyatın geçmişte yapılmış olması ile adayın hâlen ameliyat sonrası iyileşme döneminde bulunması aynı durum değil.

Testis küçülmesi neden önemli?

Testis atrofisi, testis hacminin azalması anlamına geliyor.

Varikosel, geçirilen bazı enfeksiyonlar, travmalar ve farklı hastalıklar testis dokusunda değişikliklere neden olabiliyor.

Testisin küçülmesi her zaman aynı derecede hormonal veya üreme fonksiyonu bozukluğu oluşturmasa da askerî sağlık mevzuatındaki istisnalar açısından önem taşıyor.

Çünkü 55/A-1 hükmünde hidrosel ve varikosel için belirtilen açık uygunluk istisnası, testiste atrofi gelişmemiş olması koşulunu içeriyor.

Bu nedenle testis hacminde azalma saptanan adaylarda yalnızca varikosel veya hidrosel tanısına bakılması yeterli değil.

Küçülmenin nedeni, derecesi ve eşlik eden fonksiyon bozuklukları değerlendirilmeli.

Testis boyutu kaç milimetre olursa engel?

Askerî sağlık mevzuatının 55/A-1 hükmünde bütün adaylar için geçerli tek bir testis uzunluğu veya hacim sınırı belirtilmiyor.

Bu nedenle yalnızca ultrason raporunda yer alan bir milimetre veya mililitre değerinden hareketle kesin kabul ya da ret kararı çıkarılamaz.

Testis hacmi kişinin yaşı, gelişim durumu ve diğer tıbbi özellikleriyle birlikte değerlendiriliyor.

Gerektiğinde her iki testisin hacmi karşılaştırılıyor ve hormonal işlevler inceleniyor.

Testis boyutuyla ilgili tek bir internet tablosunun askerî sağlık kurulu kararının yerine geçmesi mümkün değil.

Çocukken inmemiş testis ameliyatı olanlar subay olabilir mi?

İnmemiş testis, testisin anne karnındaki gelişim sırasında veya doğumdan sonra normal yerleşim yeri olan testis torbasına inmemesi anlamına geliyor.

Bu durum genellikle çocukluk döneminde cerrahi yöntemle tedavi ediliyor.

Orşiopeksi adı verilen ameliyatta testisin normal anatomik yerine yerleştirilmesi amaçlanıyor.

Yönetmeliğin 55/A-1 hükmünde inmemiş testis ameliyatları için açık bir istisna bulunuyor.

Buna göre geçmişte inmemiş testis ameliyatı geçirmiş olmak, ilgili hükümde belirtilen koşullar kapsamında subay ve astsubay adaylığına engel teşkil etmiyor.

Ancak tedavi edilmemiş inmemiş testis ile geçmişte ameliyatla düzeltilmiş inmemiş testis aynı şekilde değerlendirilmemeli.

Ayrıca testisin mevcut anatomik durumu, hormonal işlevleri ve varsa kalıcı komplikasyonlar önem taşıyor.

Çocuklukta testis ameliyatı geçiren adayların eski ameliyat kayıtlarını saklaması bu nedenle yararlı olabilir.

Epididim kisti subaylığa engel mi?

Epididim, testisin arka bölümünde bulunan ve sperm hücrelerinin olgunlaşmasında görev alan tüp şeklindeki yapı.

Bu bölgede gelişen sıvı içerikli iyi huylu kistler çoğu zaman herhangi bir belirtiye neden olmuyor.

Yönetmeliğin 55/A-2 hükmünde epididim kistlerine ilişkin açık bir istisna bulunuyor.

İyi huylu özellikteki, komplikasyon oluşturmamış epididim kistleri ve bunların ameliyatları; dış kaynaktan alınan subay, astsubay ve askerî öğrenci adaylığına engel teşkil etmiyor.

Dolayısıyla ultrasonografide küçük ve iyi huylu epididim kisti saptanması tek başına otomatik ret nedeni olarak değerlendirilmemeli.

Ancak bu istisna bütün testis kitlelerini kapsamıyor.

İyi huylu kist ile şüpheli veya kötü huylu testis tümörünün birbirinden ayrılması gerekiyor.

Testis kisti ameliyatı olanlar astsubay olabilir mi?

Komplikasyonsuz iyi huylu epididim kistlerinin ameliyatları, Yönetmeliğin 55/A-2 hükmündeki açık istisna kapsamında bulunuyor.

Bu nedenle yalnızca böyle bir ameliyat geçirmiş olmak, ilgili koşullar karşılandığında astsubay adaylığına engel oluşturmuyor.

Bununla birlikte ameliyatın hangi nedenle yapıldığı, patoloji sonucu bulunup bulunmadığı ve ameliyat sonrası komplikasyon gelişip gelişmediği önem taşıyor.

Özellikle testis dokusunun kendisini etkileyen ameliyatlarla epididim kisti ameliyatlarının birbirine karıştırılmaması gerekiyor.

Tek testisi olanlar subay veya astsubay olabilir mi?

Bir testisin doğuştan bulunmaması, travma nedeniyle kaybedilmesi veya ameliyatla çıkarılması, varikosel ve hidroselden farklı bir sağlık durumu.

Bazı kişiler tek testisle normal testosteron düzeylerine ve üreme fonksiyonlarına sahip olabiliyor.

Ancak tıbben normal hormon düzeylerine sahip olmak, askerî adaylık şartlarının otomatik olarak karşılandığı anlamına gelmiyor.

Yönetmeliğin 55/A-2 hükmünde testis ve eklerinin hormonal işlevleri bozmayan bazı doğuştan veya sonradan gelişen bozuklukları düzenleniyor.

Bununla birlikte bu hükümde açıkça engel oluşturmayacağı belirtilen özel istisna, iyi huylu ve komplikasyonsuz epididim kistleriyle bunların ameliyatlarına ilişkin.

Dolayısıyla tek testis bulunması durumunun, varikosel ve hidrosel için tanınan istisnalarla aynı şekilde değerlendirilmesi doğru değil.

Bu tür durumlarda ilgili hastalık fıkrası, hormon fonksiyonları ve dış kaynak adayları için EK-D çizelgesindeki karşılık önem taşıyor.

Her iki testisin bulunmaması veya çıkarılması ise Yönetmeliğin 55/D-3 hükmünde ayrıca düzenleniyor.

Testis ameliyatı sonrası hormon bozukluğu engel mi?

Testislerin testosteron üretimi ve diğer hormonal işlevleri, bazı hastalıklar veya ameliyatlardan etkilenebiliyor.

Yönetmeliğin 55/B-1 hükmünde, testis ve eklerinin hormonal fonksiyon bozukluğu oluşturmuş bazı doğuştan veya sonradan gelişen hastalıkları ve ameliyatları düzenleniyor.

Bu nedenle ameliyatın ardından kalıcı hormonal bozukluk gelişmesi, herhangi bir fonksiyon kaybı bulunmayan ameliyat geçmişinden farklı değerlendiriliyor.

Ancak yalnızca bir hormon değerinin referans aralığından farklı olması, doğrudan belirli bir askerî sağlık dilimine girildiğini kanıtlamıyor.

Hormonal bozukluğun tanısı, nedeni ve sürekliliği uzman hekim tarafından değerlendirilmeli.

Testis kanseri ameliyatı olanlar subay olabilir mi?

Kötü huylu testis tümörleri, varikosel, hidrosel ve iyi huylu epididim kistlerinden tamamen farklı bir hastalık grubu.

Yönetmeliğin 55/D-4 hükmünde kötü huylu testis tümörleri açıkça düzenleniyor.

Bu nedenle geçmişte testis kanseri nedeniyle ameliyat geçirmiş adayların durumu, komplikasyonsuz varikosel veya hidrosel ameliyatı geçirmiş adaylarla aynı şekilde değerlendirilmiyor.

Kanserin türü, geçirilmiş tedaviler ve güncel sağlık durumu tıbbi açıdan önem taşısa da adaylık bakımından ilgili hastalık diliminin hükümleri esas alınıyor.

MSÜ askerî öğrenci adayları için sağlık şartları neler?

Millî Savunma Üniversitesi harp okulları ve astsubay meslek yüksekokullarına başvuran adaylar, Sağlık Yeteneği Yönetmeliği'nin 35'inci maddesi kapsamında değerlendiriliyor.

Bu maddede genel olarak tam sağlam olma şartı aranıyor.

Ancak Hastalıklar Listesi'nde bazı hastalıklar için açıkça öğrenci alımına engel oluşturmayacağı belirtilen özel hükümler bulunuyor.

Varikosel ve hidrosel bunların önemli örneklerinden.

Testiste atrofiye neden olmamış varikosel ve hidrosel ile bunların ameliyatları, 55/A-1 hükmündeki koşullar kapsamında askerî öğrenci alımına engel teşkil etmiyor.

Aynı şekilde komplikasyonsuz iyi huylu epididim kistleri ve bunların ameliyatları için de 55/A-2 hükmünde istisna bulunuyor.

Ancak bu istisnaların kapsamı dışında kalan testis hastalıkları, tam sağlam olma şartı ve ilgili diğer hükümler uyarınca değerlendiriliyor.

Dış kaynak subay ve astsubay adaylarında şartlar değişiyor mu?

Dış kaynaktan subay ve astsubay olarak alınacak adayların değerlendirmelerinde Yönetmeliğin 71'inci maddesi ve EK-D Personel Adaylarının Hastalıklara Göre Değerlendirme Çizelgesi uygulanıyor.

Burada dikkat çekici bir hukuki ayrıntı bulunuyor.

EK-D çizelgesinde 55'inci maddenin A dilimindeki birinci ve ikinci fıkralar, subay ve astsubay adayları için her iki değerlendirme sütununda da olumsuz işaret taşıyor.

Ancak Hastalıklar Listesi'nin 55/A-1 ve 55/A-2 hükümlerinde açıkça engel oluşturmayacağı belirtilen özel istisnalar da bulunuyor.

Bu nedenle yalnızca çizelgedeki eksi işaretine bakılarak varikosel, hidrosel ve komplikasyonsuz epididim kisti bulunan bütün adayların eleneceği sonucuna varılmamalı.

Aynı şekilde bu özel istisnalar, 55'inci maddenin A dilimindeki bütün testis hastalıklarının dış kaynak adaylığına uygun olduğu anlamına da gelmiyor.

Sağlık kurulunda tanının hangi hüküm ve istisna kapsamına girdiği belirlenmeli.

Varikosel muayenesinde hangi testler yapılabilir?

Varikosel değerlendirmesinde üroloji uzmanının fizik muayenesi temel önem taşıyor.

Muayene sırasında testislerin boyutları, damar genişlemeleri ve mevcut yakınmalar değerlendiriliyor.

Gerekli durumlarda skrotal Doppler ultrasonografi kullanılarak toplardamarlardaki genişleme ve kan akımının yönü incelenebiliyor.

Ultrasonografi aynı zamanda testis hacimlerinin değerlendirilmesine ve farklı hastalıkların ayırt edilmesine yardımcı olabiliyor.

Hormonal fonksiyon bozukluğundan şüphelenildiğinde testosteron ve gerekli görülen diğer hormon testleri istenebiliyor.

Semen analizi ise her askerî aday için otomatik olarak istenen bir test anlamına gelmiyor. Üreme sağlığı açısından klinik gereklilik varsa uzman tarafından değerlendirmeye alınabiliyor.

Varikosel veya hidrosel için ameliyat olmak şart mı?

Varikosel ve hidrosel tanısı bulunan her kişiye ameliyat yapılması gerekmiyor.

Tedavi gerekliliği; hastalığın belirtilerine, testis üzerindeki etkilerine ve diğer klinik bulgulara göre belirleniyor.

Özellikle varikoselde ağrı, testis gelişimi veya hacminde azalma ve üreme sağlığına ilişkin sorunlar tedavi kararında önem taşıyabiliyor.

Hidroselde ise şişliğin büyüklüğü, rahatsızlık oluşturması ve altta yatan başka bir hastalık bulunup bulunmadığı değerlendiriliyor.

Yönetmelikte belirli koşullardaki varikosel ve hidroselin adaylığa engel olmadığının açıkça belirtilmesi nedeniyle, yalnızca askerî sağlık muayenesinden geçmek amacıyla gereksiz ameliyat yaptırılması doğru değil.

Ameliyat kararı hastanın sağlığı esas alınarak üroloji uzmanıyla birlikte verilmeli.

Sağlık muayenesinden önce hangi belgeler hazırlanmalı?

Geçmişte varikosel, hidrosel, inmemiş testis veya epididim kisti ameliyatı geçiren adayların ameliyat raporlarını saklaması yararlı olabilir.

Özellikle ameliyatın hangi nedenle yapıldığı, kullanılan yöntem, ameliyat sonrası komplikasyon gelişip gelişmediği ve son muayene sonuçları önem taşıyor.

Testis hacmi veya hormonal fonksiyon açısından daha önce inceleme yapılmışsa bu sonuçlar da tıbbi geçmişin açıklığa kavuşturulmasına yardımcı olabiliyor.

Ancak adayların kendi imkânlarıyla gereksiz tetkik yaptırmaları gerekmiyor. Hangi incelemelerin gerekli olduğuna klinik değerlendirmeyi yapan hekim karar vermeli.

2026 sağlık şartlarında en önemli sonuç

Varikosel, hidrosel ve testis ameliyatları subay ve astsubay adaylığında her zaman engel oluşturmuyor.

Sağlık Yeteneği Yönetmeliği'nin 55/A-1 hükmü, testiste küçülmeye neden olmamış varikosel ve hidrosel ile bunların ameliyatları için açık bir istisna içeriyor. İnmemiş testis ameliyatları da ilgili hükümde ayrıca belirtiliyor.

55/A-2 hükmünde ise iyi huylu, komplikasyon oluşturmamış epididim kistleri ve bunların ameliyatları için istisna bulunuyor.

Buna karşılık testis fonksiyonlarını bozan hastalıklar, hormonal bozukluklar ve kötü huylu testis tümörleri farklı sağlık dilimlerinde değerlendiriliyor.

Bu nedenle adayların yalnızca hastalığın adına değil, hastalığın testiste kalıcı değişiklik oluşturup oluşturmadığına, ameliyat geçmişine ve başvurdukları statüye dikkat etmeleri gerekiyor.

Kesin sağlık uygunluğu, yürürlükteki mevzuat ve ilgili alım şartları doğrultusunda yetkili sağlık kurulu tarafından belirleniyor.

TIBBİ VE HUKUKİ UYARI

Bu haber genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Kişiye özel tanı, tedavi veya kesin askerî adaylık kararı niteliğinde değildir. Testiste ani ve şiddetli ağrı gelişmesi, testis dönmesi gibi acil müdahale gerektiren hastalıkların belirtisi olabileceğinden gecikmeden acil sağlık değerlendirmesi gerektirir. Sağlık kurulu kararlarında başvuru tarihinde yürürlükte olan mevzuat ve ilgili alım kılavuzu esas alınır.

KAYNAKLAR

1. Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliği, 2016/9431; 35 ve 71'inci maddeler, EK-C Hastalıklar Listesi'nin 55'inci maddesi ve EK-D değerlendirme çizelgesi. 15 Nisan 2020 tarihli, 31100 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 2413 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı'nın 40'ıncı maddesi.

2026 yılında uygulanan askerî sağlık şartları, Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliği kapsamında belirleniyor. Yönetmeliğin EK-C Hastalıklar Listesi'nin 53'üncü maddesi böbrek, idrar yolları ve mesane hastalıklarını düzenliyor.

Özellikle basit böbrek kistlerinin belirli koşullarda askerî öğrenci adaylarında sağlam kabul edilmesi, böbrek taşı ve ameliyatlarına ilişkin daha kısıtlayıcı hükümlerden ayrılıyor. Ayrıca dış kaynaktan alınan subay ve astsubaylar için EK-D değerlendirme çizelgesi uygulanıyor.

Böbrek taşı subay ve astsubaylığa engel mi?

Yönetmeliğin 53/A-2 hükmünde, genel vücut ve böbrek fonksiyonlarını bozmayan, komplikasyona neden olmamış böbrek, üreter ve mesane taşları ile bunlara ilişkin ameliyatlar ve tekrarlayan taşlar düzenleniyor.

Burada önemli bir ayrıntı bulunuyor.

Hastalığın A diliminde yer alması, profesyonel subay veya astsubay adaylığı bakımından mutlaka uygunluk anlamına gelmiyor.

Nitekim EK-D Personel Adaylarının Hastalıklara Göre Değerlendirme Çizelgesi'nde 53/A-2 hükmü, hem bir numaralı hem de iki numaralı subay ve astsubay adayları değerlendirme sütununda olumsuz işaret taşıyor.

Bu nedenle söz konusu hüküm kapsamında değerlendirilen böbrek taşı, dış kaynaktan subay ve astsubay adaylığına engel oluşturuyor.

Böbreğin normal çalışması veya taşın herhangi bir ağrıya neden olmaması, ilgili hükmün dış kaynak adaylığındaki olumsuz karşılığını kendiliğinden değiştirmiyor.

Böbrek taşı düşürenler subay olabilir mi?

Adayların en çok merak ettiği sorulardan biri, yıllar önce böbrek taşı düşürmüş olmanın askerî mesleğe engel oluşturup oluşturmadığı.

Burada mevcut taş hastalığı ile geçmişte yaşanmış bir olayın birbirinden ayrılması gerekiyor.

Örneğin beş yıl önce küçük bir taşı kendiliğinden düşüren, ameliyat geçirmeyen, güncel görüntülemesinde taş saptanmayan ve böbrek fonksiyonları normal olan bir aday ile böbreğinde hâlen taş bulunan veya tekrarlayan taşlar nedeniyle takip edilen adayın tıbbi durumu aynı değil.

Ancak yönetmelikte yalnızca belirli sayıda yıl taş görülmemesine bağlı genel bir kabul hakkı tanımlanmıyor.

Geçmiş taş hastalığının niteliği, uygulanan tedaviler, tekrarlama durumu, güncel görüntüleme bulguları ve böbrek fonksiyonları birlikte inceleniyor.

Bu nedenle daha önce taş düşürmüş her adayın kesin eleneceği veya güncel ultrasonu normal çıkan herkesin kabul edileceği şeklinde bir sonuç çıkarılamaz.

Kesin değerlendirmede adayın sağlık geçmişinin yönetmelikte hangi hükme karşılık geldiği belirleniyor.

Böbrekte 2, 3 veya 5 milimetrelik taş bulunması engel mi?

Böbrek taşlarının büyüklüğü, ürolojik tedavinin planlanmasında önemli bir ölçüt.

Ancak Sağlık Yeteneği Yönetmeliği'nin 53/A-2 hükmünde subay ve astsubay adayları için 2, 3 veya 5 milimetre gibi genel bir serbest taş sınırı bulunmuyor.

Bu nedenle "Taşım 3 milimetre, mutlaka geçerim" şeklindeki yorum doğru değil.

Küçük taşlar da yönetmelikteki taş hastalığı kapsamında değerlendirilebiliyor.

Bunun yanında taşın böbrekte mi, üreterde mi bulunduğu, idrar akışını engelleyip engellemediği, enfeksiyona yol açıp açmadığı ve böbrek fonksiyonlarına etkisi önem taşıyor.

Küçük taşların bazılarında kendiliğinden düşme mümkün olsa da bu tıbbi durum, askerî adaylık bakımından otomatik bir uygunluk anlamına gelmiyor.

MSÜ askerî öğrenci adaylarında böbrek taşı şartı

Millî Savunma Üniversitesi harp okulları ve astsubay meslek yüksekokullarına başvuran adayların sağlık şartları, Yönetmeliğin 35'inci maddesi kapsamında değerlendiriliyor.

Bu maddede askerî öğrenci adayları için tam sağlam olma şartı esas alınıyor.

Böbrek taşlarının düzenlendiği 53/A-2 hükmünde, askerî öğrenci adaylarını genel olarak sağlam kabul eden özel bir taş istisnası bulunmuyor.

Bu nedenle mevcut böbrek taşı bulunan adayların sağlık durumları, tam sağlam olma şartı ve Hastalıklar Listesi hükümleri birlikte dikkate alınarak inceleniyor.

Özellikle harp okulu veya astsubay meslek yüksekokulu adaylarının, zorunlu askerlikte uygulanan sağlık değerlendirmesiyle askerî öğrenci şartlarını birbirine karıştırmaması gerekiyor.

Böbrek taşı ameliyatı olanlar astsubay olabilir mi?

Böbrek taşı tedavisinde üreteroskopi, lazerle taş kırma, perkütan nefrolitotomi ve vücut dışından şok dalgalarıyla taş kırma gibi yöntemler kullanılabiliyor.

Ancak taşın tedavi edilmiş olması, geçmiş hastalığın askerî sağlık değerlendirmesinde tamamen önemsiz hâle geldiği anlamına gelmiyor.

Yönetmeliğin 53/A-2 hükmü, komplikasyon yapmamış taş hastalıklarının yanı sıra bunlara ilişkin ameliyatları da kapsıyor.

Bu nedenle taş ameliyatı geçirmiş adayların yalnızca son ultrason sonucuna bakılarak sağlık şartlarını karşıladığı sonucuna varılması mümkün değil.

Ameliyatın türü, geride taş kalıp kalmadığı, böbrekte kalıcı hasar bulunup bulunmadığı ve daha önce tekrarlayan taş hastalığı yaşanıp yaşanmadığı önem taşıyor.

Ayrıca taş nedeniyle gelişen ileri derecede böbrek fonksiyon bozuklukları, 53'üncü maddenin daha ağır hastalık dilimlerinde değerlendirilebiliyor.

Böbrek kisti subaylığa engel mi?

Böbrek kisti, böbrek içinde veya yüzeyinde gelişebilen, içi sıvı dolu bir oluşum.

Basit böbrek kistleri çoğunlukla iyi huylu oluyor ve herhangi bir şikâyete yol açmadan görüntüleme sırasında tesadüfen saptanabiliyor.

Askerî sağlık mevzuatında bu konuda açık bir düzenleme bulunuyor.

24 Şubat 2023 tarihinde yapılan değişiklikle Yönetmeliğin 53/A-1 hükmüne eklenen açıklamaya göre klinik belirti vermeyen, radyolojik görüntülemeyle saptanan, fonksiyon ve işlev bozukluğu oluşturmayan basit böbrek kistleri öğrenci adaylarında sağlam kabul ediliyor.

Bu düzenleme, MSÜ harp okulları ve astsubay meslek yüksekokulu adayları açısından önemli bir istisna oluşturuyor.

Dolayısıyla böbreğinde basit kist bulunan her askerî öğrenci adayının otomatik olarak eleneceği yönündeki değerlendirme doğru değil.

Ancak istisna yalnızca belirtilen özellikleri karşılayan basit böbrek kistlerini kapsıyor.

Böbrek kisti kaç santimetre olursa engel?

2026 sağlık şartlarında, 53/A-1 kapsamındaki basit böbrek kistleri için bütün adaylara uygulanabilecek tek bir santimetre sınırı tanımlanmıyor.

Bu nedenle yalnızca kistin 1, 2 veya 3 santimetre olması üzerinden kesin kabul veya ret sonucu çıkarılamaz.

Kistin görüntüleme özellikleri, basit kist niteliğinde olup olmadığı, belirti verip vermediği ve böbrek fonksiyonlarına etkisi değerlendiriliyor.

Örneğin ultrason raporunda basit kist olarak tanımlanan ve herhangi bir böbrek fonksiyon bozukluğu oluşturmayan küçük bir kist ile kompleks yapıda, şüpheli özellikler taşıyan veya idrar akışını etkileyen bir kist aynı durumda değil.

Kompleks kistlerde gerekli görüldüğünde ileri görüntüleme ve uzman değerlendirmesi yapılabiliyor.

Basit böbrek kisti ile polikistik böbrek hastalığı aynı mı?

Hayır.

Basit böbrek kistleri genellikle böbreğin normal yapısını ve işlevini bozmayan iyi huylu oluşumlar.

Polikistik böbrek hastalığı ise çok sayıda kistin gelişebildiği, genetik özellik gösterebilen ve zamanla böbrek fonksiyonlarını etkileyebilen farklı bir hastalık.

Bu nedenle sağlık raporunda yalnızca kist kelimesinin bulunması yeterli değil.

Kistin türü, hastalığın yaygınlığı ve böbreğin işlevi önem taşıyor.

Polikistik böbrek hastalığı bulunan adayların değerlendirmesi, basit kistler için tanımlanan sağlam kabul edilme istisnasıyla aynı şekilde yapılmıyor.

Dış kaynak subay ve astsubay adaylarında basit kist engel mi?

Dış kaynak personel alımlarında uygulanacak hükümler, Yönetmeliğin 71'inci maddesi ve EK-D çizelgesinde düzenleniyor.

Basit böbrek kistlerinin de yer aldığı 53/A-1 hükmü, EK-D çizelgesindeki olumsuz işaretli fıkralar arasında sayılmıyor.

Çizelgenin açıklamasına göre A diliminde bulunmasına rağmen tabloda yer almayan fıkralar olumlu kabul ediliyor.

Bu nedenle genel vücut ve böbrek fonksiyonlarını bozmayan, 53/A-1 kapsamında değerlendirilen basit böbrek kisti, dış kaynak subay ve astsubay adaylığında da tek başına olumsuz değerlendirme nedeni oluşturmuyor.

Bununla birlikte kistin gerçekten basit kist olması ve ilgili hükmün koşullarını karşılaması gerekiyor.

Başka böbrek hastalıkları veya özel görev şartları bulunması değerlendirmeyi değiştirebilir.

Tek böbreği olanlar subay ve astsubay olabilir mi?

Tek böbrek, doğuştan bir böbreğin gelişmemesi veya sonradan bir böbreğin ameliyatla çıkarılması nedeniyle ortaya çıkabiliyor.

Bazı kişiler tek sağlıklı böbrekle uzun yıllar normal yaşam sürdürebiliyor. Ancak tıbbi açıdan normal yaşam sürdürmek, askerî adaylık için aranan sağlık şartlarının mutlaka karşılandığı anlamına gelmiyor.

Sağlık Yeteneği Yönetmeliği'nin 53/D-5 hükmünde bir böbreğin çıkarılması veya fonksiyon bakımından yok hükmünde olması düzenleniyor.

Bu durum D diliminde yer alıyor.

Dolayısıyla bir böbreği ameliyatla alınmış ya da işlevini kaybetmiş adaylar bakımından, diğer böbreğin normal çalışması tek başına yeterli kabul edilmiyor.

Doğuştan tek böbrek bulunan adayların durumunda da organın anatomik olarak mevcut olup olmadığı, işlev durumu ve ilgili hastalık hükmü birlikte değerlendiriliyor.

Burada önemli olan, tek böbrekle sağlıklı yaşamanın mümkün olması ile askerî mesleğin sağlık şartlarının karşılanmasının farklı konular olması.

Böbreği alınmış kişiler MSÜ'ye girebilir mi?

Bir böbreğin ameliyatla çıkarılması, Yönetmeliğin 53/D-5 hükmünde açıkça düzenlendiği için askerî öğrenci adaylığı bakımından ciddi bir engel oluşturuyor.

Harp okulları ve astsubay meslek yüksekokullarındaki tam sağlam olma şartı da bu değerlendirmede önem taşıyor.

Örneğin trafik kazası nedeniyle bir böbreği çıkarılmış ve diğer böbreği normal çalışan bir adayın tıbbi durumu, böbreğinde basit kist bulunan adaydan farklı.

Diğer böbreğin sağlıklı olması, çıkarılmış böbreğe ilişkin hastalık hükmünün uygulanmasını ortadan kaldırmıyor.

Bir böbreği küçük veya az çalışan kişiler için şartlar ne?

Bazı kişilerde böbreklerden biri doğuştan küçük olabilir veya geçirilen hastalıklar nedeniyle zamanla işlev kaybına uğrayabilir.

Böyle durumlarda yalnızca böbreğin boyutuna değil, fonksiyonlarına da bakılıyor.

Yönetmeliğin 53/B-1 hükmünde, böbrek sintigrafisinde tek böbrekte fonksiyon bozukluğuna yol açan bazı doğuştan veya sonradan gelişen üriner sistem patolojileri düzenleniyor.

Daha ağır durumlarda, böbreğin fonksiyon bakımından yok hükmünde olması 53/D-5 kapsamında değerlendirilebiliyor.

Bu nedenle ultrason raporunda küçük böbrek veya atrofik böbrek ifadesi bulunan adayların sağlık durumunun yalnızca bu ifadeler üzerinden kesinleştirilmesi doğru değil.

Fonksiyon kaybının varlığı ve derecesi, ilgili tıbbi incelemelerle ortaya konuluyor.

İdrarda kan görülmesi subaylığa engel mi?

İdrarda kan bulunması, tıbbi adıyla hematüri, bazen çıplak gözle fark edilebiliyor; bazen de yalnızca laboratuvar incelemesinde ortaya çıkıyor.

Mikroskobik hematüri, idrarın mikroskobik incelemesinde kırmızı kan hücrelerinin saptanması anlamına geliyor.

Yönetmeliğin 53/A-1 hükmünde nedeni bilinmeyen izole mikroskobik hematüri de düzenleniyor.

Bu hükmün dış kaynak personel adayları açısından EK-D çizelgesinde olumlu karşılığı bulunuyor.

Ancak burada iki koşul önemli.

İlk olarak hematürinin izole olması, yani başka anormal bulgularla birlikte değerlendirilmesini gerektiren bir durum bulunmaması gerekiyor.

İkinci olarak altta yatan hastalığın araştırılması önem taşıyor.

Örneğin böbrek taşı, idrar yolu enfeksiyonu veya böbrek hastalığı nedeniyle gelişen hematüri, nedeni bilinmeyen izole mikroskobik hematüriyle aynı değerlendirmeye tabi değil.

Gözle görülen kanlı idrar da tek başına bu istisna kapsamında kabul edilemez.

İdrarda kan saptanan adayların öncelikle tıbbi nedeninin açıklığa kavuşturulması gerekiyor.

Böbrek fonksiyon testlerinde nelere bakılıyor?

Böbrek hastalıklarının değerlendirilmesinde kan ve idrar testleri ile görüntüleme incelemeleri birlikte kullanılabiliyor.

Kanda kreatinin düzeyi ve tahmini glomerüler filtrasyon hızı, böbreğin süzme işlevi hakkında bilgi sağlıyor.

İdrar tahlilinde kan, protein ve enfeksiyon bulguları araştırılabiliyor.

Ultrasonografiyle böbreklerin büyüklüğü, şekli, taş veya kist bulunup bulunmadığı ve idrar yollarında genişleme olup olmadığı değerlendirilebiliyor.

Gerekli görülen hastalarda bilgisayarlı tomografi veya böbrek sintigrafisi gibi ileri incelemeler de istenebiliyor.

Ancak tek bir normal kreatinin sonucu, bütün böbrek hastalıklarının bulunmadığını göstermiyor.

Örneğin bir böbreğin işlevi ciddi biçimde azalmış olsa bile diğer böbreğin bu kaybı kısmen veya tamamen telafi etmesi nedeniyle toplam böbrek fonksiyon testleri normal sınırlarda bulunabiliyor.

Bu nedenle sağlık değerlendirmesinde yapısal ve işlevsel bulguların birlikte incelenmesi önem taşıyor.

Böbrek taşı nedeniyle daha önce tedavi görenler hangi belgeleri hazırlamalı?

Böbrek taşı geçmişi bulunan adaylar için eski tıbbi kayıtlar önem taşıyabiliyor.

Özellikle taşın hangi tarihte saptandığı, nerede bulunduğu, ameliyat yapılıp yapılmadığı ve tedaviden sonra tekrar taş oluşup oluşmadığına ilişkin belgeler yararlı olabiliyor.

Böbrek ameliyatı geçiren adaylarda ameliyat raporları, taburculuk belgeleri ve sonraki takip sonuçları değerlendirmeyi kolaylaştırabiliyor.

Basit böbrek kisti bulunan adaylarda ise görüntüleme raporunda kistin niteliğinin açıkça belirtilmesi önem taşıyor.

Doğuştan tek böbrek veya böbrek fonksiyon bozukluğu bulunan kişilerde daha önce yapılmış sintigrafi ve diğer fonksiyon incelemeleri tıbbi durumun ortaya konulmasına yardımcı olabiliyor.

Bu belgelerin bulunması tek başına olumlu sağlık kurulu kararı sağlama garantisi değil. Ancak geçmiş hastalık ile mevcut durumun doğru değerlendirilmesini kolaylaştırabilir.

Böbrek taşı düşürmek için ilaç kullanmak veya ameliyat olmak sonucu değiştirir mi?

Böbrek taşının tedavisinde uygulanacak yöntem, taşın büyüklüğüne, konumuna, belirtilere ve hastanın genel durumuna göre belirleniyor.

Adaylık şartlarını karşılamak amacıyla gereksiz cerrahi girişim yapılması veya doktor önerisi olmadan ilaç kullanılması doğru değil.

Özellikle idrar akışını engelleyen, enfeksiyona yol açan veya böbrek fonksiyonlarını tehdit eden taşlar tıbbi değerlendirme gerektiriyor.

Sağlık muayenesine hazırlanmak amacıyla tedavinin ertelenmesi veya değiştirilmesi de risk oluşturabilir.

Adayların önceliği böbrek sağlıklarının korunması olmalı.

2026 sağlık şartlarında en önemli ayrım ne?

Böbrek taşı, böbrek kisti ve tek böbrek bulunan bütün adayların aynı şekilde değerlendirilmesi doğru değil.

2026 askerî sağlık mevzuatında komplikasyonsuz böbrek taşları ve bunlara ilişkin ameliyatlar 53/A-2 kapsamında düzenleniyor. Bu hüküm, dış kaynak subay ve astsubay adaylarının her iki değerlendirme sütununda da olumsuz karşılık taşıyor.

Buna karşılık belirti vermeyen, böbrek işlevini bozmayan basit kistler askerî öğrenci adaylarında açıkça sağlam kabul ediliyor. Dış kaynak adaylarında da 53/A-1 hükmünün çizelgedeki olumlu karşılığı önem taşıyor.

Bir böbreğin çıkarılması veya işlev bakımından yok hükmünde olması ise daha ağır bir sağlık diliminde düzenleniyor.

Bu nedenle adayların yalnızca hastalık adını değil, tanının kapsamını, böbrek fonksiyonlarını, ameliyat geçmişini ve hangi askerî statüye başvurduklarını dikkate almaları gerekiyor.

Kesin sağlık uygunluğu, yürürlükteki yönetmelik ve ilgili alım kılavuzu hükümlerine göre yetkili sağlık kurulu tarafından belirleniyor.

TIBBİ VE HUKUKİ UYARI

Bu haber genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Kişiye özel tanı, tedavi veya kesin askerî adaylık kararı niteliğinde değildir. Böbrek taşı, kist ve fonksiyon bozukluklarının tıbbi değerlendirmesi uzman hekim tarafından yapılmalıdır. İlgili alım kılavuzu ve yetkili sağlık kurulunun kararı esas alınır.

Nature Medicine dergisinde 29 Ekim 2026 tarihinde yayımlanan yeni bir araştırma, genç hastaların tümörlerinde yaşla ilişkili önemli hücresel farklılıklar bulunduğunu ortaya koydu.

ABD'deki Dana-Farber Kanser Enstitüsü, Broad Institute ve Mass General Brigham bünyesindeki araştırmacıların yürüttüğü çalışma, gençlerde görülen kolorektal kanserin neden bazı durumlarda daha agresif davranabildiğini anlamaya yönelik yeni ipuçları sunuyor.

189 TÜMÖR VE 850 BİNDEN FAZLA HÜCRE ÇEKİRDEĞİ İNCELENDİ

Araştırmada, yaşları 29 ile 90'ın üzerinde değişen hastalardan alınan 189 kolorektal tümör örneği analiz edildi.

Bu örneklerin 54'ü, kanser tanısını 50 yaşından önce alan hastalara; 135'i ise 50 yaş ve üzerindeki hastalara aitti.

Bilim insanları, tek çekirdekli RNA dizileme adı verilen ileri bir moleküler analiz tekniği kullanarak 850 binden fazla hücre çekirdeğinin gen faaliyetlerini değerlendirdi.

Böylece yalnızca kanser hücreleri değil, tümörlerin çevresinde bulunan destek dokusu, bağışıklık sistemi ve diğer hücre grupları da ayrıntılı biçimde incelendi.

Çalışmanın dikkat çekici yönlerinden biri, yaşın yalnızca 50 yaş altı ve üzeri şeklinde değerlendirilmemesiydi. Araştırmacılar, hastanın yaşı ilerledikçe tümörün hücresel özelliklerinin nasıl değiştiğini de araştırdı.

TÜMÖRLERİN ÇEVRESİNDEKİ DESTEK HÜCRELERİ DİKKAT ÇEKTİ

Araştırmanın en önemli bulgularından biri, genç hastaların bazı tümörlerinde stromal hücre adı verilen destek dokusu hücrelerinin daha yüksek oranda bulunmasıydı.

Bu farklılık özellikle mikrosatellit stabil olarak sınıflandırılan kolorektal tümörlerde belirginleşti.

Stromal hücreler, kanser hücrelerinin çevresinde bulunan bağ ve destek dokusunun bir parçasını oluşturuyor.

Normal koşullarda dokuların yapısının korunmasına katkı sağlayan bu hücreler, kanser ortamında tümörün büyümesini ve çevresiyle ilişkisini etkileyebiliyor.

Daha önce farklı kanser türlerinde yapılan araştırmalar, tümör çevresindeki yoğun destek dokusunun bazı kemoterapi ilaçlarının veya bağışıklık hücrelerinin kanser hücrelerine ulaşmasını zorlaştırabileceğini göstermişti.

Yeni araştırmada saptanan hücresel farklılık, genç hastalarda tedaviye yanıtın neden bazı durumlarda beklendiği kadar güçlü olmayabileceğini açıklamaya aday mekanizmalardan biri olarak değerlendiriliyor.

Ancak önemli bir ayrıntı bulunuyor: Bu çalışma, stromal hücre yoğunluğunun genç kolon kanseri hastalarında doğrudan tedavi direncine neden olduğunu kanıtlamıyor.

Bulgular, gelecekte yapılacak deneysel ve klinik araştırmalar için yeni bir başlangıç noktası oluşturuyor.

KANSERİN YAYILMASIYLA İLİŞKİLİ MOLEKÜLER SİNYALLER

Araştırmacılar, genç hastaların tümörlerinde bazı genlerin ve düzenleyici RNA moleküllerinin faaliyetlerinin de farklılaştığını belirledi.

Özellikle uzun kodlamayan RNA olarak adlandırılan moleküllerin genç hastaların tümör hücrelerinde daha yüksek düzeyde faaliyet gösterdiği görüldü.

Bu RNA molekülleri doğrudan protein üretmeseler de genlerin çalışma biçimini etkileyebiliyor.

Bilim insanları ayrıca kanser hücrelerinin çevre dokularla etkileşimini, hareketini ve yayılma potansiyelini ilgilendiren bazı hücresel iletişim yollarının genç hastalarda daha aktif olabileceğine ilişkin bulgular elde etti.

Bunlar arasında FN1, GDF ve ACTIVIN ile ilişkili sinyal mekanizmaları dikkat çekti.

Söz konusu mekanizmaların, tümör hücrelerinin çevresindeki dokuyla kurduğu ilişkiyi değiştirebileceği düşünülüyor.

Ancak bu moleküler farklılıkların hastalarda daha fazla metastaza veya daha düşük sağkalıma neden olduğu henüz gösterilmiş değil.

BULGULAR BAŞKA TÜMÖR ÖRNEKLERİNDE DE İNCELENDİ

Araştırma ekibi, elde ettiği bazı sonuçları bağımsız hasta gruplarında kontrol etti.

Bunun için 564 tümörden elde edilen gen faaliyeti verileri ile başka 712 tümörün doku görüntüleri kullanıldı.

Özellikle destek dokusu hücrelerinin oranına ilişkin bulguların farklı analiz yöntemleriyle de desteklenmesi, araştırmanın bilimsel değerini artırdı.

Bununla birlikte çalışma gözlemsel ve moleküler analizlere dayanıyor. Hastalara yeni bir tedavi uygulanmadı ve belirli bir ilacın gençlerde daha etkili ya da etkisiz olduğu test edilmedi.

Araştırmada bağışıklık hücrelerinin görece az yakalanması da yaş grupları arasındaki bağışıklık yanıtı farklılıklarının ayrıntılı değerlendirilmesini sınırladı.

GENÇLERDE KOLON KANSERİ NEDEN ARTIYOR?

Son yıllarda özellikle ABD'de 50 yaş altındaki bireylerde kolorektal kanser görülme sıklığında artış bildiriliyor.

Amerikan Kanser Derneği verilerine göre, ABD'de 2013-2022 döneminde 50 yaş altındaki kişilerde kolorektal kanser tanı oranları yılda yaklaşık yüzde 2,9 arttı.

Bu eğilim, hastalığın yalnızca ileri yaşlarda görüldüğü yönündeki yaygın düşüncenin yeniden değerlendirilmesine neden oluyor.

Araştırmacılar, gençlerdeki artışın nedenlerini henüz kesin olarak açıklayamıyor.

Beslenme alışkanlıkları, çevresel etkenler, bağırsak mikrobiyotası, metabolik özellikler ve genetik yatkınlık üzerinde araştırmalar sürüyor.

Ancak yeni çalışma, bu faktörlerden herhangi birinin gençlerde kolon kanserindeki artışın doğrudan nedeni olduğunu göstermiyor.

Araştırmanın temel katkısı, genç yaşta gelişen tümörlerin hücresel yapılarının daha ayrıntılı anlaşılmasını sağlamak.

GENÇLERDE KOLON KANSERİNİN BELİRTİLERİ NELER?

Kolorektal kanserin erken dönemde belirti vermemesi mümkün. Bununla birlikte bazı yakınmaların özellikle uzun sürmesi durumunda tıbbi değerlendirme gerekiyor.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler arasında şunlar bulunuyor:

Dışkıda kan görülmesi veya makattan kanama.

Uzun süren kabızlık ya da ishal.

Bağırsak alışkanlıklarında açıklanamayan değişiklikler.

Geçmeyen veya tekrarlayan karın ağrısı.

Dışkı çapında belirgin incelme.

Nedeni açıklanamayan kilo kaybı.

Demir eksikliği veya açıklanamayan kansızlık.

Halsizlik ve sürekli yorgunluk.

Bu belirtilerin görülmesi mutlaka kanser anlamına gelmiyor. Hemoroit, bağırsak enfeksiyonları ve başka sindirim sistemi hastalıkları da benzer yakınmalara neden olabiliyor.

Ancak özellikle dışkıda kan görülmesi veya bağırsak alışkanlıklarında kalıcı değişiklik bulunması durumunda şikâyetleri yalnızca hemoroide ya da beslenmeye bağlamak doğru değil.

KOLON KANSERİ TARAMASINA KAÇ YAŞINDA BAŞLANMALI?

Türkiye'de Sağlık Bakanlığının ulusal kolorektal kanser tarama programı, ortalama risk taşıyan 50-70 yaş aralığındaki kadın ve erkekleri kapsıyor.

Program kapsamında iki yılda bir gaitada gizli kan testi uygulanıyor. Ayrıca 10 yılda bir kolonoskopi öneriliyor.

Aile sağlığı merkezleri ve KETEM birimlerinde tarama hizmetleri sunuluyor.

Bununla birlikte ailede kolon kanseri öyküsü, kalıtsal kanser sendromu veya inflamatuvar bağırsak hastalığı bulunan bireylerde tarama daha erken yaşta başlayabiliyor.

Önemli olan, belirti gösteren kişilerin rutin tarama yaşını beklememesi. Şikâyeti bulunan bir kişide yapılacak değerlendirme, herhangi bir yaş sınırından bağımsız olarak tanı amaçlı planlanıyor.

YENİ TEDAVİLER GELİŞTİRİLEBİLİR Mİ?

Araştırmanın uzun vadeli hedeflerinden biri, genç hastaların tümörlerinde daha belirgin görülen hücresel mekanizmaların yeni tedavi hedeflerine dönüştürülmesi.

Örneğin tümörü çevreleyen destek dokusunun yapısını veya kanser hücreleriyle kurduğu iletişimi değiştirmeye yönelik yaklaşımlar gelecekte araştırılabilir.

Bununla birlikte mevcut bulgular, genç kolon kanseri hastaları için yeni bir ilacın bulunduğu ya da mevcut tedavi protokollerinin değiştirilmesi gerektiği anlamına gelmiyor.

Tedavi seçiminde kanserin evresi, tümörün moleküler özellikleri, hastanın genel sağlık durumu ve klinik kılavuzlar belirleyici olmayı sürdürüyor.

Bilim insanları şimdi hücresel farklılıkların gerçek tedavi sonuçlarıyla ilişkisini ve bu mekanizmalara müdahale edilmesinin hastalara yarar sağlayıp sağlamayacağını araştırmayı hedefliyor.

Nature Medicine'da yayımlanan çalışma, gençlerde görülen kolon ve rektum kanserinin biyolojik açıdan daha ayrıntılı incelenmesi gerektiğini gösteriyor.

Araştırmanın ortaya koyduğu en önemli mesaj ise şu: Aynı kanser türü, farklı yaş gruplarında farklı hücresel özellikler taşıyabilir. Bu farklılıkların anlaşılması, gelecekte daha kişiselleştirilmiş tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesine katkı sağlayabilir.

TIBBİ UYARI

Bu haber bilimsel araştırma sonuçlarını aktarmak amacıyla hazırlanmıştır. Araştırmada tanımlanan hücresel farklılıklar henüz klinik tedavi önerisine dönüşmemiştir. Dışkıda kan, açıklanamayan kansızlık, uzun süren bağırsak alışkanlığı değişiklikleri veya istemsiz kilo kaybı bulunan kişiler yaşlarından bağımsız olarak hekime başvurmalıdır. Kanser taraması ve tedavisi kişisel risk durumuna göre planlanmalıdır.

KAYNAKLAR

1. Porter CBM ve arkadaşları. Insights into early-onset colorectal cancer from a single-nucleus RNA-seq atlas of colorectal cancer across the age continuum. Nature Medicine, 29 Ekim 2026.

2. Broad Institute. Study reveals distinct cellular and genetic differences in colorectal cancer in younger patients. 29 Ekim 2026.

3. T.C. Sağlık Bakanlığı, Polatlı Duatepe Devlet Hastanesi. Kalın Bağırsak Kanserinden Korunmak Sizin Elinizde. 6 Temmuz 2026.

30 Ekim 2026 tarihli FDA açıklamasına göre uyarı, ürünün bütün aromalarını, çeşitlerini, paket miktarlarını, parti kodlarını ve son kullanma tarihlerini kapsıyor.

Üretici Once Upon a Farm da aynı gün Tractor Wheels ürünlerinin tamamı için gönüllü geri çağırma başlattığını açıkladı.

FDA’nın uyarısında, 1,5 ile 2,5 yaş arasındaki çocuklarda ürünü tükettikten sonra nefes alamamaya yol açan tam hava yolu tıkanması vakaları bildirildiği belirtildi.

Bazı olaylarda acil müdahale ve hastanede gözlem gerekti.

Ürün çiğnendiğinde kuru ve yapışkan bir kütle oluşturabiliyor

FDA’nın değerlendirmesindeki en dikkat çekici ayrıntı ürünün çiğnendikten sonraki kıvamı.

Kuruma ulaşan bildirimlerde Tractor Wheels ürününün çiğnendiğinde kuru ve yapışkan bir kütle hâline gelebildiği aktarıldı.

FDA, bu kütlenin hava yolunu tamamen tıkayabildiğini ve standart boğulma müdahaleleriyle çıkarılmasının zor olabileceğine ilişkin olay bildirimleri bulunduğunu açıkladı.

Bu nedenle sorun yalnızca yiyeceğin boyutu veya şekliyle sınırlı görünmüyor. Çiğnendikten sonra oluşan kıvam da küçük çocukların güvenli biçimde yutmasını etkileyebilecek bir unsur olarak değerlendiriliyor.

Üretici üç tüketici şikâyeti bildirdi

Once Upon a Farm, gönüllü geri çağırma kararının 1,5–2,5 yaşındaki çocuklarla ilgili üç tüketici şikâyeti sonrasında alındığını açıkladı.

FDA ise kendi uyarısında “birkaç bildirim” bulunduğunu belirtti ve tam hava yolu tıkanması yaşandığını bildiren olayları aktardı.

Bu iki ifade aynı veri setinin ayrıntılı dökümü olmadığı için toplam vaka sayısını kesinleştirmek doğru değil.

Üretici, geri çağırmanın ihtiyati olarak bütün Tractor Wheels ürünlerini kapsadığını bildirdi.

Hangi ürünler geri çağırılıyor?

Geri çağırma yalnızca belirli bir aroma veya belirli bir partiyle sınırlı değil.

Üreticinin açıklamasına göre üç Tractor Wheels çeşidi geri çağırma kapsamında:

Apple, Sweet Potato & Spinach.

Strawberry, Pumpkin & Beet.

Banana, Pumpkin & Cauliflower.

FDA ise tüketici uyarısını daha geniş ifadeyle bütün Tractor Wheels aromaları, miktarları ve çeşitleri ile bütün parti kodları ve son kullanma tarihleri için yayımladı.

Once Upon a Farm’ın diğer ürünleri geri çağırmanın kapsamında değil.

ABD genelinde satıldı

Üreticinin açıklamasına göre Tractor Wheels ürünleri ABD genelinde internet üzerinden ve çok sayıda eyalette dağıtım merkezleri ile mağazalara gönderildi.

FDA, ürünlerin Costco, Target ve Walmart dahil çeşitli perakendecilerde, internet üzerinden ve üçüncü taraf satıcılarda bulunabildiğini bildirdi.

Birincil kaynaklarda Türkiye’ye resmî dağıtım yapıldığına ilişkin doğrulanmış bilgi bulunmuyor.

Bu nedenle haber Türkiye’de bir geri çağırma kararı alınmış gibi yorumlanmamalı.

Neden küçük çocuklarda boğulma riski daha yüksek?

Küçük çocuklar yetişkinler kadar etkili çiğneme ve yutma becerisine sahip değil.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri, özellikle bebek ve küçük çocuklarda yiyeceğin şekli, büyüklüğü ve dokusunun boğulma riskini etkileyebildiğini belirtiyor.

CDC’ye göre küçük, sert veya yapışkan yiyecekler küçük çocukların çiğneyip yutması açısından daha zor olabilir.

Çocuğun yemek yerken oturması, acele ettirilmemesi, dikkatinin dağılmaması ve yetişkin gözetiminde olması da boğulma riskinin azaltılması açısından önemli kabul ediliyor.

“Yumuşak” ibaresi otomatik olarak güvenli anlamına gelmiyor

Tractor Wheels ürünleri “soft-baked”, yani yumuşak pişirilmiş çocuk atıştırmalığı olarak pazarlanıyordu.

FDA uyarısı, bir yiyeceğin ambalajında yumuşak veya küçük çocuklara yönelik ifadelerin bulunmasının tek başına boğulma riskinin olmadığı anlamına gelmediğini gösteriyor.

Çocuğun gelişim düzeyi, çiğneme yeteneği ve ürünün ağız içinde aldığı kıvam da önem taşıyor.

Bu durum, bütün yumuşak çocuk atıştırmalıklarının tehlikeli olduğu anlamına gelmiyor. FDA uyarısı belirli Tractor Wheels ürünleriyle ilgili gerçek olay bildirimlerine dayanıyor.

Geri çağırma ile FDA uyarısı aynı şey mi?

Burada önemli bir düzenleyici ayrım bulunuyor.

FDA, tüketicilere söz konusu ürünleri satın almamaları veya çocuklara vermemeleri yönünde resmî bir güvenlik uyarısı yayımladı ve üreticiye geri çağırma tavsiyesinde bulundu.

Once Upon a Farm ise bunun ardından ürünün bütün çeşitleri için gönüllü geri çağırma başlattığını açıkladı.

Dolayısıyla piyasadan çekme işlemini başlatan şirket; tüketici güvenliği uyarısını yayımlayan kurum ise FDA.

FDA ayrıca incelemenin devam ettiğini ve yeni bilgi geldikçe uyarı sayfasının güncelleneceğini belirtiyor.

Aileler için daha geniş ders ne?

Bu olay tek bir markaya ilişkin bir geri çağırmadan daha geniş bir gıda güvenliği konusunu da gündeme getiriyor.

Küçük çocuklara verilen yiyeceklerde yalnızca içeriğin “sağlıklı”, “organik” veya “şeker ilavesiz” olup olmadığına bakmak yeterli değil.

Yiyeceğin kıvamı, büyüklüğü, şekli ve çocuğun gelişim düzeyine uygunluğu da güvenli beslenmenin parçası.

CDC, küçük çocuklarda yiyeceklerin gelişim düzeyine uygun büyüklükte ve dokuda hazırlanmasını; yemek sırasında çocuğun yakından izlenmesini öneriyor.

TIBBİ UYARI

Çocuk nefes alamıyor, ses çıkaramıyor veya belirgin biçimde hava yolu tıkanıklığı yaşıyorsa durum acildir. Türkiye’de 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalı ve eğitim alınmış çocuk boğulma ilk yardım uygulamaları gecikmeden başlatılmalıdır.

KAYNAKLAR

1. U.S. Food and Drug Administration. FDA Advises Consumers Not to Buy or Serve Once Upon a Farm Tractor Wheels Organic Toddler Soft-Baked Bars. 30 Ekim 2026.

2. Once Upon a Farm, PBC. Once Upon a Farm Announces Recall and Reformulation of Tractor Wheels Due to Potential Choking Hazard. 30 Ekim 2026.

3. Centers for Disease Control and Prevention. Choking Hazards: Infant and Toddler Nutrition. 11 Mart 2026.

Soğuk algınlığı, çoğunlukla rinovirüslerin de aralarında bulunduğu solunum yolu virüslerinin neden olduğu bir enfeksiyon. Burun akıntısı, hapşırma, boğaz ağrısı, öksürük ve halsizlikle kendini gösterebiliyor.

Hastalık çoğu kişide yaklaşık bir hafta içinde hafifliyor. Bazı kişilerde belirtiler 10 gün veya daha uzun sürebiliyor. Öksürük ise diğer şikâyetler düzeldikten sonra da devam edebiliyor.

Peki, nezleyi daha kolay atlatmak için hangi yöntemler gerçekten işe yarıyor?

Dinlenmek ve yeterince uyumak neden önemli?

Soğuk algınlığında vücut, enfeksiyona karşı bağışıklık yanıtı oluşturuyor. Bu süreçte yeterli dinlenme, hastalıkla birlikte ortaya çıkan yorgunluk ve halsizliğin yönetilmesine yardımcı oluyor.

CDC, soğuk algınlığı belirtilerini hafifletmek için yeterli istirahati temel destekleyici önlemler arasında gösteriyor.

Bununla birlikte daha fazla uyumanın enfeksiyonu belirli sayıda gün kısalttığına ilişkin kesin bir sonuç bulunmuyor.

Dinlenmenin temel amacı, kişinin hastalık sırasında kendisini gereksiz yere zorlamamasını ve toparlanma sürecini daha rahat geçirmesini sağlamak.

Bol sıvı tüketmek nezleye iyi gelir mi?

Soğuk algınlığında yeterli sıvı tüketimi, özellikle ateş, terleme veya iştahsızlık nedeniyle sıvı kaybı yaşandığında önem taşıyor.

Su, çorba ve uygun sıcaklıktaki içecekler sıvı ihtiyacının karşılanmasına yardımcı olabiliyor.

Ilık içecekler, boğazda geçici rahatlama sağlayabiliyor. Ancak çok sıcak içecekler boğazı tahriş edebileceğinden aşırı sıcak tüketimden kaçınmak gerekiyor.

Limonlu su, bitki çayı veya tavuk çorbası gibi seçenekler rahatlatıcı olabilse de bunların soğuk algınlığına neden olan virüsü ortadan kaldırdığı ya da hastalık süresini belirgin biçimde kısalttığı gösterilmiş değil.

Burun tıkanıklığını hafifletmek için ne yapılabilir?

Burun tıkanıklığı, soğuk algınlığında günlük yaşamı en fazla zorlaştıran belirtilerden biri.

CDC, tuzlu su içeren burun spreylerini ve damlalarını belirtileri hafifletmek amacıyla kullanılabilecek yöntemler arasında sıralıyor.

Serum fizyolojik olarak bilinen tuzlu su çözeltileri, burun içindeki salgıların temizlenmesine ve kuruluğun azalmasına yardımcı olabiliyor.

Bu ürünler virüsü öldürmüyor ancak burun tıkanıklığının oluşturduğu rahatsızlığı hafifletebiliyor.

Burun yıkama cihazlarıyla yapılan uygulamalarda ise önemli bir güvenlik ayrıntısı bulunuyor: Doğrudan musluk suyu kullanılmamalı. Yalnızca steril, distile veya uygun şekilde kaynatılıp soğutulmuş su tercih edilmeli. Cihazın temizliği de büyük önem taşıyor.

Öksürüğü hafifletmek için bal işe yarar mı?

Bal, soğuk algınlığına bağlı öksürüğün hafifletilmesinde araştırılmış doğal seçeneklerden biri.

Araştırmalar, balın özellikle gece öksürüğünün hafifletilmesine yardımcı olabileceğini gösteriyor. Ancak kanıtlar, balın enfeksiyonu tedavi ettiğini veya hastalığın süresini kısalttığını göstermiyor.

Ilık bir içeceğe eklenen bal, boğazdaki tahriş hissinin azaltılmasına katkı sağlayabiliyor.

Burada yaş sınırı önemli: Bir yaşından küçük bebeklere botulizm riski nedeniyle kesinlikle bal verilmemeli.

Bal tüketiminin şeker alımına katkıda bulunduğu da unutulmamalı.

Boğaz ağrısı ve kuru hava için hangi yöntemler kullanılabilir?

Boğaz ağrısı, soğuk algınlığının ilk belirtilerinden biri olabiliyor.

Ilık tuzlu suyla gargara yapmak, özellikle yetişkinlerde boğazdaki rahatsızlık hissini geçici olarak hafifletebiliyor.

Boğaz pastilleri de bazı kişilerde kısa süreli rahatlama sağlayabiliyor. Ancak boğulma riski nedeniyle dört yaşından küçük çocuklara pastil verilmemeli.

Kuru hava, burun ve boğazdaki tahrişi artırabiliyor. Temiz tutulan soğuk buhar cihazları ortam havasının nemlendirilmesine yardımcı olabiliyor.

Bu cihazların düzenli temizlenmesi gerekiyor. Aksi takdirde bakteri ve küf birikimi solunum yolları açısından yeni sorunlara yol açabiliyor.

C vitamini soğuk algınlığını daha hızlı geçirir mi?

Nezle başladığında yüksek miktarda C vitamini tüketmenin hastalığı hemen geçireceği düşüncesi oldukça yaygın.

Ancak bilimsel araştırmalar bu beklentiyi güçlü biçimde desteklemiyor.

NIH tarafından değerlendirilen çalışmalar, C vitamininin düzenli kullanımının genel toplumda soğuk algınlığına yakalanma olasılığını belirgin biçimde azaltmadığını gösteriyor.

Düzenli C vitamini kullanan kişilerde hastalık süresi ve belirtilerin şiddetinde küçük azalmalar görülebiliyor.

Buna karşılık C vitaminine yalnızca soğuk algınlığı belirtileri başladıktan sonra başlamanın hastalığı kısalttığına dair ikna edici kanıt bulunmuyor.

Dolayısıyla portakal, mandalina, kivi ve diğer C vitamini kaynaklarını tüketmek dengeli beslenmenin parçası olsa da yüksek doz C vitamini almak nezleyi hızla geçiren bir tedavi olarak görülmemeli.

Gereksiz yüksek doz C vitamini takviyeleri ishal ve mide rahatsızlığına neden olabiliyor.

Çinko takviyesi hastalığın süresini kısaltabilir mi?

Çinko, soğuk algınlığının süresini kısaltma olasılığı nedeniyle araştırılan mineraller arasında bulunuyor.

Bazı klinik çalışmalarda, ağızdan kullanılan belirli çinko preparatlarının özellikle belirtilerin erken döneminde alındığında hastalık süresini azaltabileceğine ilişkin sonuçlar elde edildi.

Ancak araştırmalarda kullanılan çinko türleri, miktarları ve uygulama süreleri farklılık gösteriyor. Bu nedenle bulgular bütün çinko ürünlerinin aynı etkiye sahip olduğunu göstermiyor.

Üstelik çinko takviyeleri bulantı, ağızda kötü tat ve sindirim sistemi şikâyetlerine neden olabiliyor. Bazı ilaçlarla etkileşime girebiliyor.

Uzun süre yüksek miktarda çinko alınması bakır eksikliğine yol açabiliyor.

Özellikle burun içine uygulanan çinko ürünleri önemli bir risk taşıyor. Bu ürünler kalıcı olabilen koku kaybıyla ilişkilendirildiğinden kullanılmaları önerilmiyor.

Çinko hakkında olumlu araştırma sonuçları bulunması, herkesin nezle olduğunda çinko takviyesi kullanması gerektiği anlamına gelmiyor.

D vitamini ve bitkisel takviyeler işe yarıyor mu?

D vitamini bağışıklık sisteminin normal işleyişinde görev alıyor. Ancak bu biyolojik işlev, soğuk algınlığı başladıktan sonra D vitamini takviyesi almanın hastalığı hızla iyileştirdiğini göstermiyor.

Mevcut veriler, D vitamini takviyesinin aktif soğuk algınlığının süresini kısalttığı sonucuna varmak için yeterli değil.

Ekinezya gibi bitkisel ürünler de soğuk algınlığında araştırıldı. Bununla birlikte çalışmaların sonuçları tutarsız ve ürünler arasında önemli farklılıklar bulunuyor.

Bitkisel ürünlerin doğal olması, her birey için güvenli oldukları anlamına gelmiyor. Bazıları alerjik reaksiyonlara veya ilaç etkileşimlerine neden olabiliyor.

Soğuk algınlığında antibiyotik neden işe yaramaz?

Soğuk algınlığının nedeni bakteriler değil, virüslerdir.

Antibiyotikler ise bakterilere karşı kullanılan ilaçlardır. Bu nedenle sıradan bir soğuk algınlığında antibiyotik almak hastalığın süresini kısaltmaz.

Gereksiz antibiyotik kullanımı yan etkilere ve antibiyotik direncinin gelişmesine katkıda bulunabilir.

Bununla birlikte soğuk algınlığı sırasında bazı kişilerde ikincil bakteriyel enfeksiyonlar gelişebilir. Böyle bir durumda antibiyotik gerekip gerekmediğine hekim karar verir.

Ağrı kesici ve soğuk algınlığı ilaçları hastalığı geçirir mi?

Parasetamol veya ibuprofen gibi bazı ilaçlar, uygun kişilerde ateşin, baş ağrısının ve vücut ağrılarının hafifletilmesine yardımcı olabilir.

Ancak bu ilaçlar hastalığa neden olan virüsü ortadan kaldırmaz.

Burun açıcı ve diğer soğuk algınlığı ilaçları da bazı belirtilerde geçici rahatlama sağlayabilir. Bunların herkes için uygun olmadığı, başka ilaçlarla etkileşebileceği ve bazı hastalıklarda sakıncalı olabileceği unutulmamalıdır.

Özellikle altı yaşından küçük çocuklarda reçetesiz öksürük ve soğuk algınlığı ilaçları önerilmemektedir.

Nezle ne zaman daha ciddi bir hastalığın belirtisi olabilir?

Burun akıntısı, boğaz ağrısı ve öksürük yalnızca sıradan soğuk algınlığında görülmez.

Grip ve COVID-19 da benzer belirtilerle başlayabilir.

Özellikle ileri yaştaki kişiler, gebeler, bağışıklık sistemi baskılanmış bireyler ve ciddi kronik hastalığı bulunanlar için bu ayrım önemlidir.

Grip ve COVID-19'a yönelik bazı antiviral tedaviler, hastalığın erken döneminde başlandığında daha etkili olabilmektedir. Bu nedenle yüksek riskli kişilerin belirtileri hafif olsa bile erken sağlık değerlendirmesi alması önem taşır.

Nefes darlığı, hızlı solunum, susuz kalma belirtileri, dört günden uzun süren ateş, 10 günü aşan ve düzelmeyen şikâyetler veya başlangıçta iyileşip sonradan kötüleşen belirtiler tıbbi değerlendirme gerektirir.

Soğuk algınlığında esas amaç, kanıtlanmamış yöntemlerle hastalığı bir gecede bitirmeye çalışmak değil; belirtileri güvenli biçimde hafifletmek ve ciddi hastalık işaretlerini zamanında fark etmektir.

TIBBİ UYARI

Soğuk algınlığında ilaç veya takviye kullanmadan önce özellikle çocuklar, gebeler, kronik hastalığı bulunanlar ve düzenli ilaç kullanan kişiler sağlık uzmanına danışmalıdır. Burun yıkamada güvenli su kullanılmalı; nefes darlığı gibi ciddi belirtilerde gecikmeden tıbbi yardım alınmalıdır.

KAYNAKLAR

1. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Manage Common Cold. 11 Mart 2026.

2. National Institutes of Health (NIH), National Center for Complementary and Integrative Health. 5 Tips: Natural Products for the Flu and Colds: What Does the Science Say?

3. Curtis L. 9 Tips for Getting Rid of a Cold Fast. Health. Güncelleme: 7 Eylül 2026.

2026–2033 dönemini kapsayan “Sağlıkta Yapay Zekâ Eylem Yol Haritası”, 29 Ekim 2026’da Kopenhag’da düzenlenen DSÖ Avrupa Bölge Komitesi’nin 76. oturumunda kabul edildi.

Kararın dikkat çeken yönlerinden biri ise yapay zekânın sağlık hizmetlerinde kullanım hızıyla sağlık çalışanları ve öğrencilerinin eğitimi arasındaki fark.

DSÖ Avrupa’nın 2024–2025 döneminde 50 üye ülkeden topladığı verilere göre ülkelerin yaklaşık üçte ikisi yapay zekâyı tanı süreçlerinde kullanıyor. Buna karşılık yalnızca her beş ülkeden biri sağlık öğrencilerine yapay zekâ eğitimi verdiğini bildiriyor.

Hâlihazırda çalışan sağlık personeline yapay zekâ eğitimi veren ülkelerin oranı ise yaklaşık dörtte bir düzeyinde.

Yapay zekâ sağlık sistemlerine eğitimden daha hızlı giriyor

DSÖ Avrupa’nın değerlendirmesi, yapay zekânın artık geleceğe ait teorik bir teknoloji olmaktan çıktığını gösteriyor.

Bölgedeki ülkelerin yaklaşık üçte ikisi yapay zekâ araçlarının tanı süreçlerinde kullanıldığını bildirirken ülkelerin yaklaşık yarısında konuşmaya dayalı yapay zekâ uygulamaları da sağlık alanında kullanılıyor.

Buna karşılık eğitim ve yönetişim altyapısı aynı hızla gelişmiş görünmüyor.

DSÖ’nün verilerine göre sağlık öğrencilerine yapay zekâ eğitimi sağlayan ülkelerin oranı yaklaşık yüzde 20. Mevcut sağlık çalışanlarına eğitim veren ülkelerin oranı ise yaklaşık yüzde 25.

Bu fark, sağlık hizmetlerinde kullanılmaya başlayan teknolojiyi değerlendirecek, sınırlarını anlayacak ve hatalı sonuçlarını fark edebilecek insan kaynağının nasıl yetiştirileceği sorusunu öne çıkarıyor.

Yol haritasının dört temel alanı var

Yeni yol haritası yalnızca klinik yapay zekâ araçlarının kullanımını artırmayı amaçlamıyor.

DSÖ Avrupa dört temel öncelik belirledi:

Yönetişim ve liderlik.

Etik, düzenleyici ve hukuki çerçeveler.

Sağlık verileri ve dijital altyapı.

İnsan kaynağı, uygulama kapasitesi ve sürekli öğrenme.

Bu yaklaşım, bir yapay zekâ sisteminin yalnızca teknik olarak çalışmasının sağlık hizmetlerinde kullanılması için yeterli görülmediğini ortaya koyuyor.

DSÖ, araçların güvenliği, klinik etkinliği, hesap verebilirliği, veri güvenliği ve gerçek sağlık hizmetlerindeki performansının da değerlendirilmesini istiyor.

Yalnızca yüzde 8’inde sağlık için özel yapay zekâ stratejisi var

DSÖ’nün bölgesel hazırlık raporundaki başka veriler de sağlık sistemlerindeki düzenleme açığını gösteriyor.

Araştırmaya yanıt veren 50 ülkenin yalnızca dördünde, yani yüzde 8’inde sağlık alanına özel ulusal bir yapay zekâ stratejisi bulunuyordu.

Yedi ülke ise böyle bir strateji geliştirme aşamasında olduğunu bildirdi.

Ülkelerin yarısından azı mevcut yasalarının sağlıkta kullanılan yapay zekâ sistemlerini yeterince kapsayıp kapsamadığını değerlendirmişti.

Yaklaşık yüzde 40’ında sağlıkta yapay zekâ kullanımına ilişkin etik rehber bulunmadığı da bildirildi.

DSÖ’ye göre bu tablo, teknolojinin sağlık sistemlerine giriş hızının düzenleme, eğitim ve denetim kapasitesini bazı ülkelerde geride bıraktığını gösteriyor.

Tıp eğitiminde hangi beceriler öne çıkabilir?

Yeni yol haritası tıp fakülteleri için tek tip veya zorunlu bir ders programı belirlemiyor.

Bunun yerine ülkelerin ve kurumların yapay zekâ okuryazarlığını sağlık iş gücü kapasitesinin bir parçası hâline getirmesini hedefliyor.

Bu yaklaşım, gelecekte tıp ve sağlık bilimleri öğrencilerinin yalnızca yapay zekâ araçlarını kullanmayı değil, bu araçların ürettiği sonuçları eleştirel biçimde değerlendirmeyi de öğrenmesi gerektiğine işaret ediyor.

Örneğin bir klinik yapay zekâ sisteminin hangi veriyle eğitildiği, belirli hasta gruplarında hata yapıp yapmadığı, kişisel sağlık verilerini nasıl kullandığı ve verdiği öneriden kimin sorumlu olduğu giderek daha önemli eğitim başlıkları hâline geliyor.

Bu nedenle yapay zekâ eğitiminin yalnızca “hangi komut nasıl yazılır?” düzeyinde ele alınması yeterli olmayabilir.

Hasta güvenliği yol haritasının merkezinde

DSÖ Avrupa, yapay zekânın hastalıkların daha erken belirlenmesine, hastaların durumundaki kötüleşmenin daha hızlı fark edilmesine ve sağlık çalışanlarının idari yükünün azaltılmasına yardımcı olabileceğini belirtiyor.

Ancak kurum, bir sistemin yaygın biçimde kullanılmasından önce güvenli ve etkili bakım sağladığına ilişkin kanıt bulunması gerektiğini özellikle vurguluyor.

Yapay zekâ hatalarının sorumluluğunun kimde olacağı da yol haritasının önemli başlıklarından biri.

Bir yapay zekâ sisteminin yanlış öneri üretmesi durumunda teknoloji geliştiricisinin, sağlık kuruluşunun veya sağlık çalışanının sorumluluğunun nasıl belirleneceği birçok ülkede hâlâ tam olarak çözülmüş değil.

Türkiye ve tıp fakülteleri açısından ne anlama geliyor?

Türkiye, DSÖ Avrupa Bölgesi’nin 53 üye ülkesinden biri.

Ancak yeni yol haritasının kabul edilmesi, Türkiye’de tıp fakültelerinin müfredatının otomatik olarak değiştiği veya sağlık kuruluşlarında yeni bir yapay zekâ zorunluluğunun yürürlüğe girdiği anlamına gelmiyor.

Yol haritası, ülkelerin kendi sağlık sistemlerine ve mevzuatlarına göre kullanabilecekleri ortak bölgesel politika çerçevesi oluşturuyor.

Bununla birlikte insan kaynağı ve eğitim yol haritasının dört ana ayağından biri olduğu için tıp fakülteleri, sağlık bilimleri üniversiteleri, eğitim ve araştırma hastaneleri açısından doğrudan önem taşıyor.

Türkiye’deki üniversiteler açısından temel soru, öğrencilerin yapay zekâ sistemlerini yalnızca kullanan değil; doğruluğunu sorgulayabilen, etik sınırlarını bilen ve hasta güvenliği açısından değerlendirebilen sağlık profesyonelleri olarak nasıl yetiştirileceği.

SBÜ gibi geniş sağlık eğitimi ağı bulunan üniversiteler açısından da yol haritası, yapay zekâ okuryazarlığının tıp, diş hekimliği, hemşirelik ve diğer sağlık programlarındaki yerine ilişkin yeni bir değerlendirme alanı oluşturuyor. Ancak DSÖ kararı herhangi bir üniversiteye özel yükümlülük getirmiyor.

2033’e kadar ne olacak?

Yol haritası 2026–2033 dönemini kapsıyor.

DSÖ Avrupa, ülkelerin yapay zekâyı ulusal sağlık politikalarına entegre etmesini, kurumların sorumluluklarının açık biçimde tanımlanmasını, sürdürülebilir yatırımlar yapılmasını ve gerçek yaşamda kullanılan sistemlerin düzenli olarak değerlendirilmesini hedefliyor.

Üye ülkeler ayrıca yol haritasının uygulanmasını desteklemek üzere DSÖ bünyesinde yapay zekâ konusunda yeni bir ofis kurulmasını destekledi.

Yol haritasının uygulanmasına ilişkin ara değerlendirme 2029’da yapılacak.

Bu nedenle 29 Ekim’de alınan karar, sağlıkta yapay zekânın kontrolsüz biçimde hızlandırılmasına yönelik bir çağrıdan çok; teknoloji yaygınlaşırken eğitim, kanıt, etik, veri güvenliği ve hesap verebilirliğin aynı anda geliştirilmesi gerektiğine ilişkin ortak bir politika çerçevesi niteliğinde.

KAYNAKLAR

1. World Health Organization Regional Office for Europe. Governments across Europe and Central Asia unanimously adopt new vision for AI in health care. 29 Ekim 2026.

2. World Health Organization Regional Office for Europe. Artificial intelligence is reshaping health systems: state of readiness across the WHO European Region. 19 Kasım 2025.

Hastalık, dönemin insanlarının yakından tanıdığı vebadan farklı bir görünüm sergiliyordu. Üstelik yalnızca yoksulları değil, kraliyet sarayı çevresini ve toplumun varlıklı kesimlerini de etkiliyordu.

İngilizlerin sweating sickness, tıp tarihçilerinin ise Sudor Anglicus adıyla tanımladığı bu hastalık, 1485 ile 1551 yılları arasında beş büyük salgınla kayıtlara geçti.

Daha sonra aynı adla tanımlanan büyük salgınlar sona erdi.

Ancak hastalığın kaybolduğu düşüncesi, kökenine ilişkin soruları da beraberinde getirdi: Bu hastalık neden özellikle İngiltere'de dikkat çekmişti? Nasıl bu kadar hızlı ilerliyordu? Ve onu ortadan kaldıran neydi?

1485: İngiltere tahtı değişirken başlayan salgın

22 Ağustos 1485'te gerçekleşen Bosworth Muharebesi, İngiltere'nin siyasi tarihinde önemli bir dönüm noktasıydı. III. Richard'ın yenilmesinin ardından Henry Tudor, VII. Henry adıyla tahta çıktı ve Tudor Hanedanı dönemi başladı.

Terleme hastalığının ilk büyük salgını da aynı yıl kaydedildi.

Uzun süre kabul gören anlatıya göre hastalık, Henry Tudor'un ordusunda bulunan ve kıta Avrupası'ndan gelen askerlerle İngiltere'ye taşınmıştı. Özellikle Fransa ve Flandre bölgesinden gelen askerlerin hastalığın yayılmasında rol oynadığı öne sürüldü.

Ancak bu açıklama kesin değildir.

Tıp tarihçisi Ann Carmichael'in The Cambridge World History of Human Disease adlı eserdeki değerlendirmesine göre, İngiltere'nin kuzeyinde Haziran 1485'e tarihlenen ve salgınla ilişkilendirilen daha erken kayıtlar bulunmaktadır.

Bu kayıtlar, hastalığın Bosworth Muharebesi'nden önce görülmüş olabileceğini düşündürmektedir. Bununla birlikte söz konusu hastalık kayıtlarının kesin olarak terleme hastalığına ait olduğu da gösterilmiş değildir.

Dolayısıyla hastalığın askerler tarafından İngiltere'ye getirildiği görüşü, tarihsel olarak kanıtlanmış bir bulaşma zinciri değildir.

1485'te İngiltere'de alışılmadık bir salgının yaşandığı kabul edilse de hastalığın nerede başladığı ve ülkeye nasıl ulaştığı belirsizliğini korumaktadır.

İnsanları saatler içinde öldüren hastalık

Terleme hastalığını dönemin diğer salgınlarından ayıran temel özellik, belirtilerin aniden başlaması ve ağır vakalarda ölümün çok hızlı gerçekleşebilmesiydi.

Dönemin hekimlerinin anlatımları ile modern tarihsel araştırmalarda hastalığın başlıca belirtileri arasında şiddetli baş ağrısı, ateş, kas ağrıları, titreme, yoğun terleme ve belirgin halsizlik yer almaktadır.

Bazı kayıtlarda nefes alma güçlüğü, çarpıntı, bilinç değişiklikleri ve ağır uyku hâli de tarif edilmiştir.

Özellikle hastalığın ilerleyen aşamalarındaki uyku hâli, dönemin hekimleri tarafından tehlikeli bir belirti olarak değerlendirilmiştir.

Ancak her hastanın aynı belirtileri gösterdiğini söylemek mümkün değildir. Tarihsel belgeler, günümüzdeki klinik araştırmalarda kullanılan standart muayene bulgularını veya laboratuvar sonuçlarını içermemektedir.

Hastalığın en çok korkulan yönü, bazı hastaların 24 saat dolmadan hayatını kaybetmesiydi. Bununla birlikte bütün hastaların bu kadar hızlı öldüğü ya da hastalığın her vakada ölümcül seyrettiği düşünülmemelidir.

Modern araştırmalarda hastalığın ölüm oranı için yüzde 30–50 arasında değişen tahminler aktarılmaktadır. Fakat bu rakamlar, bütün salgınlara uygulanabilecek kesin istatistikler değildir.

Toplam hasta sayısının, hafif vakaların ve gerçek ölüm sayılarının bilinmemesi nedeniyle güvenilir bir genel ölüm oranı hesaplanamamaktadır.

Hastalığın tarihsel anlatılarda ne kadar korkutucu olduğuyla toplum üzerindeki gerçek demografik etkisi bu nedenle birbirinden ayrılmalıdır.

Neden özellikle yetişkin erkekler ve varlıklı kişiler?

Terleme hastalığına ilişkin kayıtlarda yetişkin erkeklerin, din adamlarının ve toplumun ekonomik bakımdan güçlü kesimlerinin sıkça anılması dikkat çekmektedir.

Bu durum hastalığın neden belirli toplumsal gruplarla ilişkilendirildiği sorusunu doğurmuştur.

Gerçekten erkekler ve yetişkinler biyolojik bakımdan daha mı fazla risk altındaydı? Yoksa varlıklı kişilerin hastalıkları tarihsel belgelere daha ayrıntılı biçimde mi yansıyordu?

Dönemin kayıtları bu soruya kesin bir cevap vermemektedir.

Kraliyet sarayındaki bir ölümün veya önemli bir din adamının hastalanmasının belgelenme ihtimali, sıradan bir köylünün yaşadığı hastalıktan daha yüksekti.

Nitekim tarihçi John Christiansen'in 1529 yılında Kuzey Almanya'daki salgına ilişkin araştırması, ölüm kayıtları bulunmayan dönemlerde vasiyetnameler gibi belgelerin önemini göstermektedir. Ancak bu tür belgeler de toplumun bütün kesimlerini eşit ölçüde temsil etmez.

Benzer şekilde, hastalığın özellikle İngilizlerle ilişkilendirilmesi başka toplulukların doğal olarak bağışık olduğu anlamına gelmez.

Hastalığın yaşa, cinsiyete veya toplumsal konuma göre gerçek dağılımı, günümüze ulaşan kaynaklarla kesin olarak belirlenememektedir.

Salgın geri döndü: Kraliyet sarayı da etkilendi

1485'teki ilk büyük salgının ardından hastalık uzun süre görünmez oldu.

Modern tarih araştırmalarında sonraki büyük salgınlar genellikle 1508, 1517, 1528 ve 1551 yıllarına tarihlenmektedir.

Bununla birlikte John Caius'un 1552 tarihli eserinde ikinci salgın için 1506 yılını vermesi, tarihsel kaynaklar arasındaki farklılıklardan biridir.

Bu ayrıntı, olayların kronolojisi oluşturulurken dönemin anlatımlarıyla modern tarih araştırmalarının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Özellikle 1528 salgını, VIII. Henry dönemindeki kraliyet sarayıyla bağlantılı belgeler sayesinde daha ayrıntılı biçimde izlenebilmektedir.

Fransız elçisi Jean du Bellay'ın Haziran 1528 tarihli mektupları, hastalığın saray çevresinde yarattığı kaygıyı ve kralın bulunduğu yerden ayrılmasını anlatmaktadır.

Aynı dönemde VIII. Henry'nin Anne Boleyn'e yazdığı mektuplarda da hastalık önemli bir yer tutmaktadır.

Kral, saray çevresindeki bazı kişilerin hastalandığını bildirmiş, Anne Boleyn'in sağlığıyla ilgilenmiş ve hekim yardımı konusunda girişimlerde bulunmuştur.

Bu mektuplar, bir salgının devlet yönetiminin merkezindeki insanları nasıl etkileyebildiğini göstermesi bakımından önemlidir.

Hastalıktan korunmak amacıyla yer değiştirmek, dönemin saray çevresinde başvurulan yöntemlerden biriydi.

Ne var ki bugün bu davranışın hangi koşullarda koruma sağladığını değerlendirmek mümkün değildir. Çünkü hastalığın bulaşma biçimi bilinmemektedir.

1528'de İngiltere'de yaşanan büyük salgını, 1529 yılında Avrupa ana karasında görülen salgınlar izledi.

Hamburg, Lübeck ve diğer Alman şehirleriyle İskandinavya ve Baltık bölgelerinde terleme hastalığı olarak tanımlanan vakalar kaydedildi.

John L. Flood'un Avrupa'daki salgın üzerine yaptığı araştırma, hastalığın yayılması karşısında Alman hekimlerin ve matbaacıların hızla harekete geçtiğini ortaya koymaktadır.

Salgın yalnızca insanların günlük hayatını değil, tıbbi bilgi üretimini ve bu bilgilerin kitaplarla dolaşıma girmesini de etkiledi.

Bununla birlikte 1529'da Avrupa'da görülen bütün ateşli hastalıkları aynı mikroorganizmaya bağlamak mümkün değildir. O dönemde veba ve tifüs gibi başka salgınlar da bulunuyordu.

John Caius: Kaybolan hastalığı anlatan hekim

Terleme hastalığının belirtilerini anlamamızda en önemli kaynaklardan biri, İngiliz hekim John Caius'un 1552 yılında yayımladığı eserdir.

1510 yılında Norwich'te doğan Caius, Cambridge'de eğitim gördü. Ardından İtalya'daki Padova Üniversitesi'nde tıp çalışmalarını sürdürdü.

1551 salgını sırasında hastalarla ilgilenen hekim, ertesi yıl A Boke or Counseill Against the Disease Commonly Called the Sweate or Sweatyng Sicknesse adlı eserini yayımladı.

Kitapta hastalığın belirtilerini, olası nedenlerini, korunma yöntemlerini ve uygulanan tedavileri ele aldı.

Caius, hastalığın yalnızca aşırı terlemeden ibaret olmadığını, ateşli bir hastalık olduğunu özellikle vurguluyordu.

Hastalığa ilişkin açıklamalarını dönemin tıbbi düşüncesi içinde geliştirdi.

Bozulmuş hava, vücut sıvılarındaki dengesizlikler ve çevresel koşullar, onun hastalığı açıklamak için başvurduğu temel unsurlardı.

Caius'a göre yoğun terleme, vücudun zararlı maddeleri dışarı atma çabasıydı. Bu nedenle hastaların sıcak tutulmasını ve terlemenin sürdürülmesini öneriyordu.

Hekimin önerdiği uygulamalar arasında hastanın yatakta tutulması, üzerinin örtülmesi, belirli sürelerle yiyecek ve içecek verilmesinin sınırlandırılması, gerektiğinde sıcak içeceklerle terlemenin desteklenmesi bulunuyordu.

Caius özellikle ağır uyku hâlini tehlikeli buluyor ve hastanın uyumasına izin verilmemesini öğütlüyordu.

Bu yaklaşımın nedeni, uykunun hastalığa neden olduğunu bilimsel olarak göstermiş olması değildi. Hekim, dönemin fizyoloji anlayışı doğrultusunda uyku sırasında zararlı maddelerin kalbe yöneldiğini düşünüyordu.

Bugün bu açıklamanın bilimsel bir dayanağı bulunmamaktadır.

Üstelik terleyen ve ateşi olan hastaların aşırı sıcak tutulması, sıvı alımının kısıtlanması veya zorla uyanık bırakılması gibi yöntemler modern tıp açısından ciddi riskler taşıyabilir.

Caius'un kitabı bu nedenle günümüzde uygulanabilecek bir tedavi rehberi değildir.

Eserin asıl değeri, 16. yüzyıl hekimlerinin kaynağını bilmedikleri bir hastalığı nasıl gözlemlediklerini, açıklamaya çalıştıklarını ve tedavi ettiklerini göstermesidir.

1551: İki kardeşin ölümü ve son büyük salgın

Terleme hastalığının İngiltere'de kaydedilen son büyük salgını 1551 yılında, VI. Edward'ın hükümdarlığı sırasında yaşandı.

John Caius'un anlatımına göre hastalık Shrewsbury çevresinde görülmüş, ardından farklı İngiliz şehirlerine yayılmış ve temmuz ayında Londra'yı etkilemişti.

Bu dönemin dikkat çekici olaylarından biri, Suffolk Dükü Henry Brandon ile kardeşi Charles Brandon'ın aynı salgın sırasında hayatlarını kaybetmesiydi.

İki kardeş, İngiltere'nin soylu ailelerinden birine mensuptu. Cambridge'de eğitim görüyorlardı.

1551 yılının temmuz ayında, salgından uzaklaşmak amacıyla gittikleri Buckden'da kısa aralıklarla öldüler.

Kardeşlerin ölümü, John Caius'un eserinde de anılmaktadır.

Bu olay hastalığın soylular arasında yarattığı korkunun anlaşılmasına yardımcı olur. Ancak tek başına, varlıklı insanların hastalığa biyolojik olarak daha yatkın olduğunu kanıtlamaz.

1551 salgını, aynı zamanda dönemin ölüm kayıtlarını karşılaştırma imkânı sunduğu için tıp tarihçileri açısından özel bir öneme sahiptir.

Alan Dyer'ın 1997 yılında yayımladığı kapsamlı araştırma, salgının yayılımını ve demografik etkilerini tarihsel belgeler üzerinden değerlendirdi.

Paul Hunter'ın Chester üzerine yaptığı inceleme ise salgının yüksek ölümcüllük şöhretine rağmen şehirdeki defin ve vasiyet kayıtlarında büyük bir nüfus kaybının açık biçimde görülmediğine dikkat çekti.

Bu sonuçlar arasında bir çelişki bulunması gerekmez.

Bir hastalık, kısa bir zaman aralığında çok sayıda ölüme yol açarak büyük korku yaratabilir. Ancak nüfusun tamamı üzerindeki etkisi, daha uzun süreli ve geniş çaplı salgınlara göre sınırlı kalabilir.

Bu nedenle terleme hastalığının bütün İngiltere nüfusunu büyük ölçüde azalttığı yönündeki yorumlar yeterli kanıt olmadan benimsenmemelidir.

Hastalığın nedeni bir virüs müydü?

Terleme hastalığının kayboluşunu açıklayabilmek için öncelikle ona neyin neden olduğunu bilmek gerekir.

Modern araştırmacılar, tarihsel kaynaklarda tanımlanan belirtileri günümüzdeki enfeksiyon hastalıklarıyla karşılaştırarak bu soruya cevap aramıştır.

Öne çıkan açıklamalardan biri hantavirüslerle ilişkili enfeksiyonlardır.

Bazı hantavirüsler, insanlarda ateş, kas ağrıları, solunum güçlüğü ve ağır vakalarda hızla kötüleşen hastalık tablolarına yol açabilir.

Bu benzerlikler nedeniyle Paul Heyman ve çalışma arkadaşları, 2014 yılında yayımladıkları incelemede İngiliz terleme hastalığının hantavirüs kaynaklı olabileceği olasılığını değerlendirdi.

Ancak belirtilerin benzemesi, hastalıkların aynı mikroorganizma tarafından oluşturulduğunu kanıtlamaz.

Üstelik terleme hastalığının tarihsel özellikleri, günümüzde bilinen hantavirüs enfeksiyonlarıyla tam olarak örtüşmemektedir.

Başka araştırmacılar enterovirüsleri, influenza virüslerini ve farklı enfeksiyon etkenlerini de olası açıklamalar arasında değerlendirmiştir.

Paul Hunter, 1991 tarihli araştırmasında enterovirüs olasılığını öne çıkarmıştır.

William Cheshire ve çalışma arkadaşlarının 2020 yılında yayımladığı inceleme ise hastalığın yoğun terleme ve diğer belirtilerini, otonom sinir sistemindeki olası bozukluklar açısından ele almıştır.

Otonom sinir sistemi, vücudun terleme, kalp atımı ve benzeri istemsiz işlevlerinin düzenlenmesinde rol oynar.

Ancak bu değerlendirme de hastalığa kesin bir teşhis konulduğu anlamına gelmemektedir.

Bugüne kadar terleme hastalığına neden olan mikroorganizmayı doğrudan tanımlayan güvenilir bir genetik kanıt ortaya konulmamıştır.

Bu nedenle hastalığın hantavirüs, enterovirüs veya başka bir etken nedeniyle geliştiği kesin olarak söylenemez.

Hastalık neden ortadan kayboldu?

İngiliz Terleme Hastalığı'nın en dikkat çekici özelliklerinden biri, 1551 yılından sonra aynı ölçekte büyük salgınların kaydedilmemesidir.

Ancak büyük salgınların sona ermesiyle hastalığın doğadan bütünüyle yok olması aynı şey değildir.

Hastalığın kayboluşunu açıklamak için öne sürülen görüşlerden biri, çevresel koşulların değişmesidir.

Eğer hastalık hayvanlardan insanlara geçen bir enfeksiyon nedeniyle ortaya çıkmışsa, hayvanlarla temasın değişmesi veya hastalığın doğadaki dolaşımını sağlayan koşulların farklılaşması salgınları etkilemiş olabilir.

Bir başka olasılık, hastalık etkeninin zaman içinde değişmesi ve insanlarda hastalık oluşturma özelliklerinin farklılaşmasıdır.

Üçüncü açıklama ise hastalığın bütünüyle kaybolmamış, sonraki dönemlerde farklı adlarla kaydedilmiş olmasıdır.

2018 yılında Acta Medica Academica dergisinde yayımlanan tarihsel inceleme, geleneksel olarak kabul edilen beş büyük salgının dışında da terleme hastalığına benzeyen olayların kaydedildiğini göstermiştir.

Bu durum, hastalığın yalnızca belirli beş yılda ortaya çıkıp diğer dönemlerde tamamen yok olduğu düşüncesini sorgulatmaktadır.

Fransa'da 1718'den itibaren kaydedilen ve Picardy sweat olarak adlandırılan hastalık da İngiliz terleme hastalığıyla karşılaştırılmıştır.

Ancak iki hastalığın aynı etkenden kaynaklandığı gösterilmiş değildir.

Dolayısıyla 1551 sonrasında hastalığın gerçekten ortadan kalktığını değil, İngiltere'de daha önce görülen büyük salgın biçiminin artık kaydedilmediğini söylemek daha doğrudur.

Hastalığın neden tekrar aynı büyüklükte ortaya çıkmadığı sorusuna kesin cevap verebilmek için, öncelikle etkeninin belirlenmesi gerekmektedir.

Tıp tarihinin hâlâ cevaplanamayan sorusu

İngiliz Terleme Hastalığı, geçmişteki salgınları günümüz tıp bilgisiyle açıklamanın sınırlarını gösteren örneklerden biridir.

Elimizde dönemin hekimlerinin eserleri, kraliyet mektupları, diplomatik yazışmalar, kronikler ve çeşitli ölüm kayıtları bulunmaktadır.

Bunlar hastalığın nasıl algılandığını, kimlerin etkilendiğini ve toplumun salgına nasıl karşılık verdiğini anlamamıza yardımcı olmaktadır.

Ancak aynı belgeler, hastalığın kesin nedenini belirlemeye yetmemektedir.

Gelecekte hastalıkla güvenilir biçimde ilişkilendirilebilecek tarihsel insan kalıntılarından mikrobiyal genetik materyal elde edilmesi, araştırmalara yeni bir yön verebilir. Böyle bir bulgunun da tarihsel belirtilerle ve başka kanıtlarla birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Şimdilik bilimsel olarak ulaşılabilecek sonuç açıktır:

1485 ile 1551 yılları arasında İngiltere'de beş büyük salgınla ilişkilendirilen terleme hastalığının nedeni bilinmemektedir. Son büyük salgının ardından neden aynı ölçekte geri dönmediği de açıklığa kavuşmamıştır.

Tıp tarihinin bu sorusu, yalnızca bir hastalığın nasıl ortaya çıktığını değil, geçmişte yaşanan bir salgının neden sona erdiğini anlamanın da ne kadar güç olabileceğini göstermektedir.

Kaynaklar

1. Caius, John. A Boke or Counseill Against the Disease Commonly Called the Sweate or Sweatyng Sicknesse. London: Richard Grafton, 1552.

2. Carmichael, Ann. “Sweating Sickness.” Kenneth F. Kiple (ed.), The Cambridge World History of Human Disease. Cambridge University Press, 1993, s. 1023–1025.

3. Wylie, J. A. H.; Collier, L. H. “The English Sweating Sickness (Sudor Anglicus): A Reappraisal.” Journal of the History of Medicine and Allied Sciences, 36(4), 1981, s. 425–445.

4. Hunter, P. R. “The English Sweating Sickness, with Particular Reference to the 1551 Outbreak in Chester.” Reviews of Infectious Diseases, 13(2), 1991, s. 303–306.

5. Dyer, Alan. “The English Sweating Sickness of 1551: An Epidemic Anatomized.” Medical History, 41(3), 1997, s. 362–384.

6. Flood, John L. “‘Safer on the Battlefield Than in the City’: England, the ‘Sweating Sickness’, and the Continent.” Renaissance Studies, 17(2), 2003, s. 147–176.

7. Christiansen, John. “The English Sweat in Lübeck and North Germany, 1529.” Medical History, 53(3), 2009, s. 415–424.

8. Heyman, Paul; Simons, Leopold; Cochez, Christel. “Were the English Sweating Sickness and the Picardy Sweat Caused by Hantaviruses?” Viruses, 6(1), 2014, s. 151–171.

9. Heyman, Paul; Cochez, Christel; Hukić, Mirsada. “The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?” Acta Medica Academica, 47(1), 2018, s. 102–116.

10. Cheshire, William P.; van Gerpen, Jay A.; Sejvar, James J. “Sudor Anglicus: An Epidemic Targeting the Autonomic Nervous System.” Clinical Autonomic Research, 30(4), 2020, s. 317–323.

11. Henry VIII. The Love Letters of Henry VIII to Anne Boleyn; With Notes. Boston: John W. Luce & Company, 1906. Özellikle Haziran 1528 tarihli mektuplar.

Ekşi maya ve tam tahıl aynı şey mi?

Bu iki ifade farklı özellikleri anlatıyor. Ekşi maya, hamurun mayalanma yöntemini; tam tahıl ise kullanılan tahılın yapısını ifade ediyor. Dolayısıyla bir ekmek hem ekşi mayalı hem tam tahıllı olabilir. Beyaz unla hazırlanmış ekşi mayalı ekmekler de bulunuyor.

Ekşi mayanın temelinde un ve suyla beslenen, maya ve bakterileri içeren bir başlangıç kültürü yer alıyor. Fermantasyon ekmeğin özelliklerini etkiliyor; fakat kullanılan unu kendiliğinden tam tahıllı hâle getirmiyor.

İlk bakılacak yer: İçindekiler listesi

Tam tahıl tanesi kepek, öz ve endosperm bölümlerini içeriyor. Beyaz un elde edilirken kepek ve özün büyük bölümü ayrılıyor. Bu işlem, ürünün lif ve diğer besin öğeleri bakımından yapısını değiştiriyor.

Harvard’ın beslenme kaynakları, tam tahıllı ekmek seçerken içindekiler listesinin başında tam buğday, tam çavdar veya başka bir tam tahıl bulunmasına dikkat çekiyor. Varsa tam tahıl oranı da incelenmeli.

Ambalajın ön yüzündeki isimle yetinmek yerine kullanılan unları kontrol etmek, iki ekmek arasındaki farkı daha açık gösteriyor.

“Çok tahıllı” yazması yeterli mi?

Çok tahıllı ifadesi, birden fazla tahıl kullanıldığını anlatabilir; bunların tamamının tam tahıl olduğu anlamına gelmez. Benzer biçimde, ekmeğin üzerine serpilmiş tohumlar da içindeki unun niteliğini tek başına göstermiyor.

Bu nedenle görünüşten veya ürün adından hareketle karar vermek yerine içindekiler listesine dönmek gerekiyor.

Lif miktarını nasıl karşılaştırmalı?

Besin değerleri tablosunda lif bilgisi bulunuyorsa ürünler aynı miktar üzerinden karşılaştırılmalı. Bir ekmeğin tek dilimlik değeriyle diğerinin 100 gramlık değerini karşılaştırmak yanıltıcı olabilir.

Lif miktarı da tek başına bütün resmi anlatmıyor. Bazı ürünlerde eklenen lifler bu değeri yükseltebiliyor. Bu yüzden lif tablosuyla içindekiler listesini birlikte okumak daha anlamlı.

Tuz miktarını gözden kaçırmayın

Ekşi mayalı olması, ekmeğin az tuzlu olduğunu göstermiyor. Geleneksel görünümlü veya fırından alınmış bir ekmeğin tuzu da yüksek olabilir.

Ambalajlı ürünlerde 100 gram başına tuz miktarı karşılaştırılabilir. Açık satılan ekmeklerde kullanılan un ve tuz hakkında üreticiden bilgi istenebilir.

Ekşi mayalı ekmek probiyotik mi?

Fermantasyonda mikroorganizmaların görev alması, pişmiş ekmeğin canlı probiyotik kaynağı olduğu anlamına gelmiyor. Hamurun kabarmasına katkı sağlayan maya ve bakteriler, fırınlama sırasında yüksek sıcaklıktan etkilenerek canlılıklarını kaybediyor.

Bu nedenle ekşi mayalı ekmeği, canlı kültür içeren fermente ürünlerle aynı gerekçeyle değerlendirmemek gerekiyor.

Çölyak hastaları tüketebilir mi?

Buğday, çavdar veya arpa içeren sıradan ekşi mayalı ekmekler, çölyak hastaları için uygun değildir. Ekşi mayalanma, bu ürünleri kendiliğinden glutensiz hâle getirmez.

Çölyak hastalığında güvenilir glutensiz etiketlemesi ve çapraz bulaşma kontrolü önem taşır. Ekmeğin “doğal”, “geleneksel” veya “uzun fermente” olarak tanımlanması, glutensiz olduğu anlamına gelmez.

Alışverişte sorulacak dört soru

Ekşi mayalı ekmek seçerken şu dört soruya yanıt aranabilir:

Hangi unlar kullanılmış?
Tam tahıl oranı belirtilmiş mi?
Lif bilgisi varsa aynı miktardaki diğer ürünlerle nasıl karşılaştırılıyor?
100 gramında ne kadar tuz bulunuyor?

Böylece seçim yalnızca “ekşi maya” ifadesine değil, ekmeğin gerçek içeriğine dayanır.

TIBBİ UYARI: Çölyak hastalığınız veya buğday alerjiniz varsa ekşi mayalı ürünleri kendiliğinden güvenli kabul etmeyin; size uygun ürün seçimini sağlık uzmanınızla değerlendirin.

Kaynaklar
1. British Heart Foundation. Is sourdough bread healthy?; Wholegrains: why there’s more to them than wholemeal bread.
2. Harvard Health Publishing. In search of healthy whole grains: How to read a whole grain nutrition label.
3. NHS. Coeliac disease — Treatment.

Magnezyumun vücuda ne kadar geçtiğini araştıran çalışmalarla, belirli bir şikâyeti azaltıp azaltmadığını inceleyen çalışmalar farklı sorulara cevap veriyor. Daha iyi emilen bir formun bütün kullanım alanlarında daha etkili olduğu sonucuna varılamıyor.

Magnezyum sitrat ve oksit arasındaki fark ne?

ABD Ulusal Sağlık Enstitülerinin değerlendirmesine göre küçük çalışmalarda magnezyum sitratın, okside kıyasla daha iyi emildiği görülüyor. Ancak bu fark, sitratın herkes için en uygun seçenek olduğunu göstermiyor.

Magnezyum oksit de takviyelerde kullanılan formlar arasında bulunuyor. Emiliminin görece düşük olması, hiç emilmediği anlamına gelmiyor. Magnezyum takviyeleri ishal, bulantı ve karın kramplarına neden olabiliyor; oksit de ishalle ilişkilendirilen formlar arasında yer alıyor.

Glisinat uyku için gerçekten etkili mi?

Glisinat ve bisglisinat isimleriyle karşılaşılan ürünler, özellikle uyku beklentisiyle gündeme geliyor. Bu alanda klinik araştırma bulunuyor; ancak sonuçlar kesin bir uyku çözümü vaat etmiyor.

2025 yılında yayımlanan, uyku kalitesinin kötü olduğunu bildiren 155 yetişkinin katıldığı randomize, çift kör, plasebo kontrollü bir araştırmada magnezyum bisglisinat incelendi. Dört haftalık çalışmada günlük 250 miligram elementel magnezyum kullanılan grupta uykusuzluk şiddeti puanı ortalama 3,9; plasebo grubunda 2,3 puan azaldı.

Gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlıydı, fakat etki büyüklüğü küçüktü. Çalışmanın kısa sürmesi ve değerlendirmelerin katılımcı bildirimlerine dayanması da sonuçların sınırları arasında bulunuyor.

Üstelik bu araştırma bisglisinatı sitrat veya oksitle karşılaştırmadı. Dolayısıyla sonuçlardan “Uyku için en iyi magnezyum budur” çıkarımı yapılamıyor. Araştırmada kullanılan doz da herkes için kullanım önerisi anlamına gelmiyor.

Etikette hangi miktara bakılmalı?

Magnezyum içeren bileşiğin toplam ağırlığıyla elementel magnezyum miktarı aynı şey değil. Elementel magnezyum, alınan gerçek magnezyum miktarını ifade ediyor.

Ürünleri karşılaştırırken günlük porsiyonda kaç miligram magnezyum bulunduğuna ve bu porsiyonun kaç tablet ya da kapsülden oluştuğuna bakılmalı. Kutunun ön yüzündeki büyük sayı tek başına yeterli bilgi vermeyebilir.

Birden fazla form içeren ürün daha mı iyi?

Bir üründe birkaç magnezyum formunun bulunması, tek başına üstünlük kanıtı değildir. Böyle bir iddia için ürünün ilgili kullanım amacı bakımından karşılaştırmalı araştırmalarla değerlendirilmesi gerekir.

Okurun sorması gereken soru yalnızca “Kaç çeşit magnezyum içeriyor?” değil; “Bu ürünle ilgili hangi sonuç, hangi insan çalışmasında gösterilmiş?” olmalı.

İlaç kullananlar neden dikkat etmeli?

Magnezyum bazı antibiyotiklerin ve osteoporoz tedavisinde kullanılan bazı ilaçların emilimini etkileyebiliyor. Böbrek işlevleri bozulduğunda ise fazla magnezyumun vücuttan uzaklaştırılması zorlaşabiliyor.

Bu nedenle seçim, yalnızca sosyal medyadaki “uykuya şu, yorgunluğa bu form” eşleştirmelerine dayandırılmamalı. Önce takviyeye ihtiyaç olup olmadığı, ardından uygun ürün ve kullanım planı değerlendirilmeli.

TIBBİ UYARI: Böbrek hastalığınız varsa veya düzenli ilaç kullanıyorsanız magnezyum takviyesine başlamadan önce hekiminize ya da eczacınıza danışın. Süren uykusuzluk ve yorgunluk yalnızca mineral eksikliğine bağlanmamalıdır.

Kaynaklar
1. NIH Office of Dietary Supplements. Magnesium: Fact Sheet for Health Professionals.
2. Magnesium Bisglycinate Supplementation in Healthy Adults Reporting Poor Sleep: A Randomized, Placebo-Controlled Trial. Nature and Science of Sleep, 2025.

Erikteki hangi maddeler incelendi?

Plant Foods for Human Nutrition dergisinde 2021’de yayımlanan araştırmada, erikten ayrıştırılan polifenoller kullanıldı. Polifenoller, bitkilerde bulunan doğal bileşiklerdir.

Çalışma, A549 adı verilen insan akciğer kanseri hücreleri üzerinde yürütüldü. Buradaki “insan hücresi” ifadesi, hastalara erik özütü verildiği anlamına gelmiyor. Deneyler laboratuvarda yetiştirilen hücrelerde yapıldı.

Kanser hücrelerinin ölüm mekanizması nasıl etkilendi?

Araştırmanın erişilebilir özetinde, özütün programlı hücre ölümünü tetiklediği bildirildi. Bilimsel adı “apoptoz” olan bu süreç, hücrenin kendi iç mekanizmalarıyla yaşamını sonlandırması anlamına geliyor.

Araştırmacılar, hücrelerin hayatta kalmasını düzenleyen bir sinyal yolundaki değişikliklerin bu etkiyle bağlantılı olduğunu belirledi. Çalışma, hastalarda tümör küçülmesini veya iyileşmeyi değerlendirmedi.

Erik yemek de aynı sonucu verir mi?

Bu araştırmadan böyle bir sonuç çıkarılamaz. Deneyde meyvenin kendisi değil, saflaştırılmış bileşenleri kullanıldı. Çalışma, günlük erik tüketiminin hastalar üzerindeki etkisini ölçmediği için kanserden korunmak veya tedaviye katkı sağlamak amacıyla bir tüketim miktarı da önerilemez.

Kanserden korunmada beslenmenin yeri ne?

Beslenmeyle kanser riski arasındaki ilişki, tek bir meyveden daha geniş bir çerçevede değerlendiriliyor. Dünya Kanser Araştırma Fonu; tam tahılların, sebzelerin, meyvelerin ve baklagillerin günlük beslenmede önemli yer tutmasını öneriyor.

Lif içeren besinlerin kalın bağırsak ve rektum kanseri riskini azaltmasına ilişkin güçlü kanıt bulunuyor. Ancak bu bilgi, eriğin tek başına kanseri önlediğini veya mevcut hastalığı tedavi ettiğini göstermez. Erik, çeşitli bitkisel besinlerin bulunduğu bir beslenme düzeninde yer alabilir.

Erik özütü takviyesi almak gerekir mi?

Laboratuvar bulgusu, erik özütü ya da polifenol takviyesi kullanılması için yeterli değildir. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü, belirli bir yiyeceğin, özel diyetin veya takviyenin kanseri iyileştirdiğinin ya da tekrarını engellediğinin kanıtlanmadığını belirtiyor.

Kurum ayrıca bazı takviyelerin kanser tedavilerinin etkisini değiştirebileceğine dikkat çekiyor. Meyve tüketimi ile yoğunlaştırılmış bir özütü tedavi amacıyla kullanmak bu nedenle ayrı değerlendirilmelidir.

TIBBİ UYARI

Kanser tedavisi sırasında erik özütü veya polifenol takviyesi kullanmayı düşünüyorsanız önce tedavi ekibinize danışın. Bu ürünleri mevcut tedavinizin yerine kullanmayın.

KAYNAKLAR

1. Li W, Cheng M, Zhang W, He R, Yang H. New Insights into the Mechanisms of Polyphenol from Plum Fruit Inducing Apoptosis in Human Lung Cancer A549 Cells Via PI3K/AKT/FOXO1 Pathway. Plant Foods for Human Nutrition. 2021;76:125–132. DOI: 10.1007/s11130-021-00882-y. Erişilebilir araştırma özeti.
2. World Cancer Research Fund. Eat a diet rich in wholegrains, vegetables, fruit and beans. Kanserden korunma önerisi ve kanıt değerlendirmesi.
3. National Cancer Institute. Popular Diets, Supplements, and Cancer. 30 Ekim 2024.

Hangi yiyeceklerin tüketimi sınırlandırılıyor?

Beyin sağlığı üzerine geliştirilen MIND beslenme modeli; tatlı ve hamur işleri, kızartmalar, kırmızı ve işlenmiş etler, tereyağı ve tam yağlı peynir gibi doymuş yağ veya şeker içeriği yüksek ürünleri sınırlandırıyor. Yeşil yapraklı sebzeler, kuruyemişler, balık ve zeytinyağı ise bu modelde öne çıkan besinler arasında.

Bu yaklaşım, listedeki her yiyeceğin aynı ölçüde zararlı olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmiyor. Beslenme modelinin bileşenleri ile tek bir ürünün bağımsız etkisini birbirinden ayırmak gerekiyor.

Şekerli içecekler ve paketli atıştırmalıklar neden araştırılıyor?

Gazlı şekerli içecekler, birçok paketli tatlı ve tuzlu atıştırmalık, bazı işlenmiş et ürünleri ve hazır yemekler ultra işlenmiş gıda grubuna girebiliyor. Bu tanım, yalnızca pişirilmiş veya paketlenmiş olmayı değil; endüstriyel bileşenler ve çeşitli katkılarla oluşturulan ürünleri anlatıyor.

Brezilya’da 10 bin 775 yetişkinin incelendiği gözlemsel araştırmada, ortanca sekiz yıllık takip boyunca bu ürünleri daha fazla tüketenlerde genel zihinsel becerilerdeki gerileme daha hızlı bulundu. Araştırma 2022’de çevrim içi yayımlandı; yeni yapılmış bir deney değil.

Yüzde 28 bulgusu ne anlama geliyor?

Günlük enerjisinin yüzde 19,9’undan fazlasını ultra işlenmiş ürünlerden alanlarda, daha düşük tüketim grubuna göre genel bilişsel gerileme hızı yüzde 28 daha yüksekti. Bu, Alzheimer riskinin yüzde 28 arttığı veya kişilerin hafızalarının yüzde 28’ini kaybettiği anlamına gelmiyor.

Çalışmada bellek puanı için ayrıca anlamlı bir ilişki bulunmadı. Beslenme alışkanlıklarının gözlemlenmesine dayanan tasarım, neden-sonuç ilişkisini kanıtlamıyor. Yüzde 19,9 değeri de herkes için geçerli bir güvenli tüketim sınırı değil.

Beyni koruyan kesin bir diyet var mı?

Beslenme ile beyin sağlığı arasındaki ilişki umut verici olsa da klinik deneylerin sonuçları daha temkinli okunmalı. Ailesinde demans öyküsü bulunan, bilişsel bozukluğu olmayan 604 ileri yaştaki yetişkinle yapılan üç yıllık deneyde, hafif kalori kısıtlaması uygulanan MIND diyeti ile kontrol diyeti karşılaştırıldı.

2023’te yayımlanan çalışmada iki grubun bilişsel performans değişimleri arasında istatistiksel olarak anlamlı fark görülmedi. Sonuç, sağlıklı beslenmenin değersiz olduğunu göstermiyor; bu koşullarda MIND diyetinin karşılaştırılan beslenme düzenine üstünlüğünün gösterilemediğini anlatıyor.

Sofrada yasak listesi yerine neye bakılmalı?

ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü, belirli bir yiyeceği tüketmenin veya ondan kaçınmanın Alzheimer’ı ya da yaşa bağlı bilişsel gerilemeyi önlediğinin gösterilmediğini belirtiyor. Bu nedenle tek bir ürüne “hafıza koruyucu” ya da “beyin düşmanı” etiketi vermek yanıltıcı olabilir.

Akdeniz tipi beslenme yaklaşımı; sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, balık ve zeytinyağı gibi besinlere ağırlık veriyor. Günlük hayatta bakılabilecek nokta, tek bir öğünden çok haftanın genel düzeni: Sebze ve baklagiller sofrada düzenli yer buluyor mu, yoksa öğünlerin önemli bölümünü hazır ürünler ve tatlılar mı oluşturuyor?

KAYNAKLAR

1. Gomes Gonçalves N ve arkadaşları. Association Between Consumption of Ultraprocessed Foods and Cognitive Decline. JAMA Neurology. Çevrim içi yayın: 5 Aralık 2022; 2023;80(2):142–150. DOI: 10.1001/jamaneurol.2022.4397.

2. Barnes LL ve arkadaşları. Trial of the MIND Diet for Prevention of Cognitive Decline in Older Persons. New England Journal of Medicine. 2023;389:602–611. DOI: 10.1056/NEJMoa2302368.

3. ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü (NIA). What Do We Know About Diet and Prevention of Alzheimer’s Disease?

Kaza, 1 Kasım 2026 sabahı saat 07.00 sıralarında Akin köyü yolunda meydana geldi. Eroğlu’nun bulunduğu otomobil kontrolden çıkarak takla attı. Olay yerine sevk edilen sağlık ekiplerinin müdahalesine rağmen Eroğlu kurtarılamadı. Kazada yaralanan sürücü, Aksaray Eğitim ve Araştırma Hastanesine kaldırıldı.

Eroğlu’nun cenazesinin, 1 Kasım 2026 Pazar günü ikindi namazının ardından Somuncu Baba Külliyesi’nden kaldırılacağı duyurulmuştu.

Aksaray Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Alpay Arıbaş, sosyal medya hesabında Eroğlu için hazırlanan başsağlığı mesajını paylaştı. Mesajda Eroğlu’na Allah’tan rahmet; ailesine, yakınlarına ve üniversite camiasına başsağlığı ve sabır dilendi.

Bununla birlikte, bir belirtiyi tek bir bölüme bağlamak her zaman mümkün değil. Baş dönmesi kulaktan, sinir sisteminden, kullanılan ilaçlardan veya başka nedenlerden kaynaklanabiliyor. Halsizlik de yalnızca vitamin eksikliği anlamına gelmiyor. Bu nedenle doğru başlangıç, kişinin kendi kendine tanı koyması değil; şikâyetin aciliyetine göre uygun değerlendirmeye ulaşması.

Türkiye’de aile hekimliği, hastane poliklinikleri ve ileri uzmanlık alanları birbirini tamamlıyor. Hangi bölüme başvuracağını bilmeyen kişinin bütün branşları öğrenmesi gerekmiyor; acil olmayan durumlarda aile hekimi ilk değerlendirmeyi yaparak yol gösterebiliyor.

ÖNCE ACİL DURUMU AYIRT EDİN

Yeni başlayan şiddetli göğüs ağrısı, belirgin nefes darlığı, bilinç kaybı, yüzde aniden gelişen kayma, konuşma bozukluğu veya vücudun bir tarafında güçsüzlük varsa poliklinik randevusu beklenmemeli. Hayati tehlike düşündüren durumlarda 112 aranmalı.

Ani görme kaybı, ciddi göz yaralanması ve şiddetli göz ağrısı da rutin randevuya bırakılmaması gereken yakınmalar arasında bulunuyor.

Aşağıdaki bölüm açıklamaları, ağırlıklı olarak acil olmayan başvurular için yol gösteriyor.

AİLE HEKİMLİĞİ: NEREDEN BAŞLAYACAĞINI BİLMEYENLER İÇİN İLK DURAK

Aile hekimi; çocuklardan ileri yaştaki bireylere kadar farklı yaş gruplarının genel sağlık ihtiyaçlarını değerlendiriyor. Yaygın hastalıkların ilk muayenesi, kronik hastalık takibi, aşılama, taramalar ve koruyucu sağlık danışmanlığı bu hizmetin parçaları.

Acil olmayan halsizlik, hafif enfeksiyon belirtileri, genel sağlık soruları veya birden fazla sistemi ilgilendiren yakınmalarda aile hekimine başvurulabiliyor. Gerektiğinde tetkik isteniyor ve ilgili uzmanlık alanına yönlendirme yapılıyor.

Aile hekimliği yalnızca reçete yenileme hizmeti olarak görülmemeli. Kişinin farklı hastalıklarını, ilaçlarını ve zaman içinde değişen sağlık durumunu birlikte değerlendirebilmesi önemli bir avantaj.

İÇ HASTALIKLARI: DAHİLİYE HANGİ SORUNLARA BAKAR?

İç hastalıkları, yetişkinlerde birçok sağlık sorununun birlikte ele alındığı uzmanlık alanı. Kan şekeri ve tansiyon sorunları, kansızlık, açıklanamayan halsizlik, kilo değişiklikleri ve çeşitli sindirim sistemi yakınmaları bu bölümde değerlendirilebiliyor.

Birden fazla hastalığı bulunan veya şikâyetinin hangi organdan kaynaklandığı net olmayan kişiler için de uygun bir başvuru noktası olabiliyor.

Dahiliye muayenesi sonrasında ihtiyaç duyulursa endokrinoloji, gastroenteroloji, nefroloji veya hematoloji gibi yan dallara yönlendirme yapılıyor. Her kansızlıkta doğrudan hematolojiye, her tiroid tahlili bozukluğunda doğrudan endokrinolojiye gitmek gerekmiyor.

ENDOKRİNOLOJİ VE METABOLİZMA HASTALIKLARI: HORMONLAR VE METABOLİZMA

Diyabet, tiroid hastalıkları, hipofiz ve böbrek üstü bezi sorunları, bazı kalsiyum bozuklukları ve kemik erimesi endokrinolojinin çalışma alanları arasında.

Kilo artışı, aşırı terleme veya saç dökülmesi tek başına hormonal hastalık anlamına gelmiyor. İlk değerlendirme sonrasında hormonal bir sorun düşünülürse bu alana yönlendirme yapılabiliyor.

Tiroid bezinin az veya fazla çalışmasıyla tiroid nodülünün cerrahi değerlendirmesi de aynı şey değil. Hastanın durumuna göre dahiliye, endokrinoloji ve genel cerrahi birlikte görev alabiliyor.

GASTROENTEROLOJİ: MİDE, BAĞIRSAK, KARACİĞER VE SAFRA YOLLARI

Gastroenteroloji; yemek borusu, mide, bağırsaklar, karaciğer, safra yolları ve pankreas hastalıklarıyla ilgileniyor. Reflü, yutma güçlüğü, uzun süren bağırsak alışkanlığı değişiklikleri, çölyak ve iltihabi bağırsak hastalıkları bu alanda değerlendiriliyor.

Endoskopi ve kolonoskopi, gerekli görülen hastalarda kullanılan incelemeler arasında. Ancak her mide ağrısında endoskopi veya her kabızlıkta kolonoskopi gerekmiyor; karar muayene ve risk değerlendirmesine göre veriliyor.

Türkiye’de bazı merkezlerde “hepatoloji” adıyla karaciğer hastalıklarına odaklanan birimler de bulunabiliyor. Bu hizmet çoğunlukla gastroenteroloji yapılanması içinde sunuluyor.

NEFROLOJİ: BÖBREĞİN ÇALIŞMASIYLA İLGİLİ HASTALIKLAR

Nefroloji; böbrek işlevlerinde azalma, idrarda protein kaçağı, bazı idrar anormallikleri, sıvı ve elektrolit bozukluklarıyla ilgileniyor. Diyabet ve yüksek tansiyonun böbrekte oluşturduğu hasar da bu alanın kapsamında.

İleri böbrek hastalığında diyaliz planlaması, böbrek nakline hazırlık ve nakil sonrası tıbbi takipte de nefroloji görev alıyor.

Böbrekle ilgili her yakınmanın adresi aynı değil. Taşın çıkarılması veya idrar yolundaki tıkanıklığın giderilmesi ürolojiyi ilgilendirirken, böbreğin süzme işlevindeki bozulma nefrolojik değerlendirme gerektirebiliyor.

ÜROLOJİ: YALNIZCA ERKEKLERE BAKAN BİR BÖLÜM DEĞİL

Üroloji, kadınlarda ve erkeklerde böbrekler, idrar yolları ve mesaneyle ilgili hastalıkları değerlendiriyor. Böbrek taşı, idrar yapmada güçlük, idrar kaçırma ve idrarda kan görülmesi başvuru nedenleri arasında.

Prostat hastalıkları, testis sorunları, sertleşme bozukluğu ve erkek üreme sağlığı da ürolojinin çalışma alanına giriyor.

İdrarda kan görülmesi “taş vardır” veya “enfeksiyondur” denilerek geçiştirilmemeli. Nedenin muayene ve gerekli incelemelerle belirlenmesi gerekiyor.

HEMATOLOJİ: KAN VE KEMİK İLİĞİ HASTALIKLARI

Hematoloji; kan hücreleri, kemik iliği ve pıhtılaşma sistemiyle ilgili hastalıkların uzmanlık alanı. Açıklanamayan veya tedaviye beklenen yanıtı vermeyen kansızlıklar, kan hücrelerinde belirgin bozukluklar ve kanama-pıhtılaşma hastalıkları bu bölümde değerlendiriliyor.

Lösemi, lenfoma ve multipl miyelom gibi hastalıkların tanı ve tedavisinde de hematoloji görev alıyor.

Tahlilde tek bir değerin referans aralığı dışında çıkması, doğrudan ciddi bir kan hastalığı bulunduğu anlamına gelmiyor. Sonuçlar diğer bulgularla birlikte yorumlanmalı.

ROMATOLOJİ: HER EKLEM AĞRISI AYNI NEDENDEN KAYNAKLANMAZ

Romatoloji; iltihaplı eklem hastalıkları ve bağışıklık sisteminin vücudun kendi dokularını etkilediği çeşitli hastalıklarla ilgileniyor.

Eklem şişliği, uzun süren sabah tutukluğu, hareketle azalan bazı bel ağrıları ve birden fazla organı ilgilendiren bulgular romatolojik değerlendirmeyi gerektirebiliyor.

Her diz ağrısı romatizma olmadığı gibi, romatizmal hastalıklar da yalnızca eklemlerde ağrı yapmıyor. İlk muayene sonrasında romatoloji, fiziksel tıp ve rehabilitasyon veya ortopedi arasında yönlendirme yapılabiliyor.

KARDİYOLOJİ: KALP HASTALIKLARININ TANI VE TEDAVİSİ

Kardiyoloji; koroner damar hastalıkları, ritim bozuklukları, kalp yetersizliği ve kapak hastalıklarıyla ilgileniyor. Kalp hastalığı açısından risk değerlendirmesi de bu alanın önemli bir parçası.

EKG, ekokardiyografi ve ritim takibi gibi incelemeler, hastanın ihtiyacına göre kullanılabiliyor. Bazı kalp hastalıklarının kateter yoluyla tedavisi de kardiyoloji içinde yürütülüyor.

Yeni başlayan göğüs ağrısı veya bayılmayla birlikte gelişen çarpıntı ise rutin kontrol gibi değerlendirilmemeli; aciliyet açısından ele alınmalı.

KALP VE DAMAR CERRAHİSİ: KALP AMELİYATLARI VE DAMAR HASTALIKLARI

Kalp ve damar cerrahisi; bypass, bazı kapak ve büyük damar ameliyatları ile çeşitli atardamar ve toplardamar hastalıklarının tedavisinde görev alıyor.

Varis ve bacak damarlarıyla ilgili sorunlar da bu bölümün çalışma alanları arasında bulunuyor.

Kardiyoloji ile kalp ve damar cerrahisi birbirinin alternatifi değil. Hastalığın türüne ve gereken tedaviye göre birlikte çalışıyorlar.

GÖĞÜS HASTALIKLARI: AKCİĞER VE SOLUNUM YOLLARI

Uzayan öksürük, balgam, hırıltılı solunum, astım ve KOAH gibi hastalıklar göğüs hastalıklarının çalışma alanına giriyor. Akciğerde saptanan şüpheli bulguların değerlendirilmesinde de bu bölüm görev alıyor.

Horlama ve uykuda solunum durması şüphesinde, uyku laboratuvarı bulunan merkezlerde göğüs hastalıkları değerlendirmesi gerekebiliyor. Sorunun niteliğine göre KBB ve diğer alanlarla iş birliği yapılıyor.

Ani veya ağır nefes darlığında ise poliklinik randevusu beklenmemeli.

GÖĞÜS CERRAHİSİ: ADI BENZESE DE GÖREVİ FARKLI

Göğüs cerrahisi; akciğer, göğüs duvarı ve göğüs boşluğundaki bazı hastalıkların cerrahi tedavisiyle ilgileniyor.

Akciğer tümörlerinin cerrahi değerlendirmesi, bazı göğüs duvarı bozuklukları ve akciğer çevresinde hava birikmesi gibi durumlarda bu bölüm görev alabiliyor.

Meme hastalıkları ise Türkiye’de çoğunlukla genel cerrahi veya bu alana odaklanan meme cerrahisi birimlerince değerlendiriliyor. “Göğüs” sözcüğü nedeniyle iki alan karıştırılmamalı.

NÖROLOJİ: BEYİN, OMURİLİK VE SİNİRLER

Tekrarlayan baş ağrıları, migren, epilepsi, Parkinson hastalığı, multipl skleroz, unutkanlık ve çeşitli sinir hastalıkları nörolojinin çalışma alanları arasında.

Uyuşma, titreme ve denge sorunlarında da nörolojik değerlendirme gerekebiliyor. Ancak bu belirtilerin her biri farklı nedenlerle ortaya çıkabildiğinden, muayene belirleyici oluyor.

Ani konuşma bozukluğu, yüzde kayma veya tek taraflı güçsüzlük inme belirtisi olabilir. Böyle bir durumda nöroloji randevusu aranarak zaman kaybedilmemeli; 112 aranmalı.

BEYİN VE SİNİR CERRAHİSİ: HANGİ DURUMLARDA DEVREYE GİRER?

Beyin ve sinir cerrahisi; beyin, omurilik, omurga ve çevresel sinirlerin cerrahi değerlendirme gerektirebilen hastalıklarıyla ilgileniyor.

Bazı beyin tümörleri, sinir basıları, bel ve boyun fıtıkları bu alanın kapsamında bulunuyor. Bununla birlikte bu bölüme başvuran her hastanın ameliyat olması gerekmiyor; cerrahi dışı seçenekler de değerlendirilebiliyor.

Baş ağrısının varlığı tek başına beyin cerrahisine başvurmayı veya ameliyat gerektiren bir hastalığı düşündürmüyor.

ORTOPEDİ VE TRAVMATOLOJİ: KEMİK, EKLEM VE YARALANMALAR

Ortopedi; kemikler, eklemler, bağlar ve tendonlarla ilgili hastalıklarla ilgileniyor. Kırıklar, çıkıklar, menisküs ve bağ yaralanmaları, diz ve kalça sorunları başlıca çalışma alanları arasında.

Spor sırasında oluşan yaralanmalar ve bazı omurga bozuklukları da bu bölümde değerlendiriliyor.

Tedavi yalnızca ameliyattan oluşmuyor. Hastalığa göre ilaç, egzersiz, fizik tedavi, destekleyici uygulamalar veya cerrahi seçenekler planlanabiliyor.

FİZİKSEL TIP VE REHABİLİTASYON: AĞRIYI AZALTMAK VE İŞLEVİ KAZANDIRMAK

Uzun süren bel-boyun ağrıları, eklem hareketlerinde kısıtlanma ve çeşitli kas-iskelet sistemi sorunları bu bölümde değerlendiriliyor.

İnme, omurilik yaralanması veya ameliyat sonrasında kişinin hareket ve günlük yaşam becerilerini geliştirmeye yönelik rehabilitasyon da bu alanın kapsamında.

Fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanı bir hekimdir. Fizyoterapist ise rehabilitasyon ekibinde farklı bir mesleki görev üstlenir; iki unvan birbirinin yerine kullanılmamalı.

ALGOLOJİ: UZUN SÜREN VE KONTROL EDİLEMEYEN AĞRILAR

Algoloji, özellikle kronik ağrıların değerlendirilmesi ve tedavisine odaklanıyor. Sinir kaynaklı ağrılar, bazı omurga ağrıları ve kanserle ilişkili ağrılar bu kapsamda ele alınabiliyor.

Tedavide ilaçlar, girişimsel yöntemler ve farklı uzmanlıkların birlikte çalıştığı yaklaşımlar kullanılabiliyor.

Algoloji, yeni başlayan ve nedeni bilinmeyen her ağrının ilk başvuru noktası değil. Önce ağrının nedeninin ve acil bir durum bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi gerekiyor.

KULAK BURUN BOĞAZ HASTALIKLARI: İŞİTME, SOLUNUM, SES VE YUTMA

Kulak ağrısı, işitme kaybı, kulak çınlaması, burun tıkanıklığı, sinüs sorunları ve boğaz yakınmaları KBB’nin çalışma alanları arasında.

Ses kısıklığı, bazı yutma sorunları, horlama ve baş-boyun bölgesindeki çeşitli hastalıklar da bu bölümde değerlendiriliyor.

Baş dönmesi her zaman iç kulaktan kaynaklanmadığı için bazı hastalarda nöroloji veya başka bölümlerin değerlendirmesine de ihtiyaç duyulabiliyor.

GÖZ HASTALIKLARI: GÖZLÜK MUAYENESİNDEN RETİNA HASTALIKLARINA

Göz hastalıkları; görme kusurları, katarakt, göz tansiyonu, retina hastalıkları, şaşılık ve göz enfeksiyonlarıyla ilgileniyor.

Diyabet gibi hastalıkların göze etkilerinin takibi de bu alanın kapsamında. Gözlük ihtiyacı ile görmeyi tehdit eden bir hastalığın ayrımı muayeneyle yapılıyor.

Ani görme kaybı, ciddi göz travması veya şiddetli göz ağrısı varsa rutin randevu tarihi beklenmemeli.

DERİ VE ZÜHREVİ HASTALIKLARI: CİLDİYE VE DERMATOLOJİ AYNI BÖLÜM

Sivilce, egzama, sedef hastalığı, mantar, kurdeşen, saç dökülmesi ve tırnak sorunları dermatolojinin çalışma alanları arasında.

Benlerde şekil, renk veya boyut değişikliği ve iyileşmeyen cilt yaraları da değerlendirme gerektiriyor.

MHRS’de “Deri ve Zührevi Hastalıkları” olarak görülen bölüm, halk arasında cildiye olarak biliniyor. Dermatoloji yalnızca estetik uygulamalardan oluşan bir alan değil.

İMMÜNOLOJİ VE ALERJİ HASTALIKLARI: ALERJİ VE BAĞIŞIKLIK SİSTEMİ

Besin, ilaç ve arı alerjileri; alerjik nezle, bazı astım ve kurdeşen vakaları ile bağışıklık yetersizlikleri bu bölümde değerlendiriliyor.

Alerji testleri, kişinin yakınmaları ve öyküsüne göre seçiliyor. Her kaşıntının alerji, her sık hastalanmanın bağışıklık yetersizliği olduğu varsayılmamalı.

Alerjik reaksiyonla birlikte nefes darlığı, dil veya boğazda şişme ve bayılma gelişmesi ise acil müdahale gerektiriyor.

ENFEKSİYON HASTALIKLARI VE KLİNİK MİKROBİYOLOJİ

Uzamış veya nedeni açıklanamayan ateş, bazı karmaşık enfeksiyonlar, viral hepatitler ve HIV gibi hastalıkların değerlendirilmesi bu alanın kapsamında.

Enfeksiyonun nedenini belirlemek, gerekli tedaviyi planlamak ve uygun antibiyotik kullanımını sağlamak bölümün temel görevleri arasında.

Basit bir üst solunum yolu enfeksiyonu için herkesin doğrudan bu bölüme gitmesi gerekmiyor. Aile hekimi ilk değerlendirmeyi yapabiliyor.

GENEL CERRAHİ: FITIK, SAFRA KESESİ, MEME VE SİNDİRİM SİSTEMİ

Karın duvarı ve kasık fıtıkları, safra kesesi hastalıkları, apandisit, meme hastalıkları, bazı tiroid sorunları ve sindirim sisteminin cerrahi hastalıkları genel cerrahinin çalışma alanlarına giriyor.

Hemoroid, anal fissür, fistül ve kıl dönmesi de bu bölümde değerlendiriliyor.

Makattan kan gelmesi doğrudan hemoroid kabul edilmemeli. Memede ele gelen kitle de mutlaka kanser anlamına gelmese de değerlendirilmeden bırakılmamalı.

Cerrahi polikliniğine başvurmak, ameliyat kararının verildiği anlamına gelmiyor. Önce tanı ve tedavi seçenekleri belirleniyor.

KADIN HASTALIKLARI VE DOĞUM

Adet düzensizlikleri, anormal kanamalar, miyom, yumurtalık kistleri, endometriozis, menopoz ve kadın üreme sistemiyle ilgili sorunlar bu bölümde değerlendiriliyor.

Gebelik öncesi danışmanlık, gebelik takibi, doğum ve doğum sonrası bakım da uzmanlık alanının parçaları.

Bazı merkezlerde riskli gebelikler için perinatoloji, kadın üreme sistemi kanserleri için jinekolojik onkoloji cerrahisi gibi ileri uzmanlık birimleri bulunuyor. Bu birimlere yönlendirme, ilk değerlendirme sonrasında yapılabiliyor.

ÇOCUK SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI

Çocuk sağlığı ve hastalıkları; bebek, çocuk ve ergenlerin hastalıklarıyla, büyüme ve gelişimleriyle ilgileniyor.

Beslenme sorunları, büyüme geriliği, tekrarlayan yakınmalar ve çocukluk çağında görülen hastalıklar bu bölümde ele alınıyor. Sağlıklı çocuk izlemi ve koruyucu sağlık hizmetleri aile hekimliğiyle birlikte yürütülebiliyor.

Gerektiğinde çocuk kardiyolojisi, çocuk nörolojisi, çocuk nefrolojisi, çocuk endokrinolojisi veya çocuk gastroenterolojisi gibi yan dallara yönlendirme yapılıyor.

Çocukları erişkin hastalara ait bölüm önerileriyle değerlendirmek doğru değil; yaşa uygun uzmanlık seçilmeli.

ÇOCUK CERRAHİSİ

Çocuklarda cerrahi değerlendirme gerektiren doğumsal veya sonradan gelişen çeşitli hastalıklar bu bölümün alanına giriyor.

Kasık fıtığı gibi sorunlar ve bazı karın içi hastalıklar çocuk cerrahisi tarafından değerlendirilebiliyor. Sorunun niteliğine ve merkezin yapılanmasına göre çocuk ürolojisi gibi alanlar da görev alabiliyor.

Çocuğun cerrahi ihtiyacı, erişkinlerden farklı yaş ve gelişim özellikleri dikkate alınarak değerlendiriliyor.

RUH SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI: PSİKİYATRİ

Depresyon, kaygı bozuklukları, panik bozukluk, takıntılar, bipolar bozukluk ve diğer ruhsal hastalıkların değerlendirilmesi psikiyatrinin çalışma alanında.

Uyku sorunları, bağımlılıklar ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyen duygusal-davranışsal değişikliklerde de psikiyatrik değerlendirme gerekebiliyor.

Psikiyatrist tıp eğitimi ve uzmanlık eğitimi almış hekimdir; uygun gördüğünde ilaç tedavisi düzenleyebilir. Psikolog ve klinik psikolog ise farklı eğitim ve görev alanlarına sahip meslek unvanlarıdır.

ÇOCUK VE ERGEN RUH SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI

Çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite, otizm spektrum bozukluğu, kaygı, depresyon, tikler, öğrenme güçlükleri ve çeşitli davranış sorunları bu alanda değerlendiriliyor.

Muayenede yalnızca çocuğun belirtileri değil; gelişimi, aile ilişkileri ve okul yaşamı da dikkate alınıyor.

Dikkat dağınıklığı veya okul başarısındaki düşüş tek başına belirli bir tanı anlamına gelmiyor. Çocuğa özgü kapsamlı değerlendirme gerekiyor.

GERİATRİ: İLERİ YAŞTA SAĞLIĞA BÜTÜN OLARAK BAKIŞ

Geriatri, ileri yaştaki bireylerin bir arada bulunan hastalıklarını ve günlük yaşam becerilerini birlikte değerlendiriyor.

Çok sayıda ilaç kullanımı, unutkanlık, düşmeler, beslenme bozukluğu, idrar kaçırma ve hareket kapasitesindeki azalma bu alanın önemli konuları arasında.

Amaç yalnızca tahlil değerlerini düzenlemek değil; kişinin bağımsızlığını, işlevlerini ve yaşam kalitesini korumak. Her hastalık için ayrı ayrı kullanılan ilaçların birlikte gözden geçirilmesi de bu değerlendirmenin önemli bir parçası.

TIBBİ ONKOLOJİ: KANSERİN İLAÇLA TEDAVİSİ

Tıbbi onkoloji, kanserlerin ilaçla tedavisi ve takibinde görev alıyor. Kemoterapi, hedefe yönelik tedaviler, immünoterapi ve uygun hastalarda hormonal tedaviler bu kapsamda kullanılabiliyor.

Ancak her kanser şüphesiyle doğrudan onkolojiye başlamak gerekmiyor. İlk değerlendirme, şüpheli bulgunun bulunduğu organla ilgili bölümde yapılabiliyor.

Tanı ve tedavi planı; cerrahi branşlar, radyoloji, patoloji ve diğer uzmanlıklarla birlikte oluşturulabiliyor. Kan kanserlerinin önemli bir bölümü ise hematoloji tarafından takip ediliyor.

RADYASYON ONKOLOJİSİ: IŞIN TEDAVİSİNİ PLANLAYAN ALAN

Radyasyon onkolojisi, radyoterapi olarak bilinen ışın tedavisinin planlanması ve uygulanmasıyla ilgileniyor.

Radyoterapi, hastalığa göre tek başına veya ameliyat ve ilaç tedavileriyle birlikte kullanılabiliyor. Bazı hastalarda yakınmaların azaltılması amacıyla da uygulanabiliyor.

Radyasyon onkolojisi ile radyoloji aynı bölüm değil. Biri ağırlıklı olarak tedavi, diğeri görüntüleme yoluyla değerlendirme alanında görev yapıyor.

RADYOLOJİ, NÜKLEER TIP VE PATOLOJİ NE YAPAR?

Radyoloji; ultrason, bilgisayarlı tomografi ve MR gibi görüntüleme yöntemleriyle hastalıkların değerlendirilmesinde görev alıyor. Girişimsel radyolojide görüntüleme eşliğinde biyopsi ve çeşitli tedaviler yapılabiliyor.

Nükleer tıp, radyoaktif maddeler kullanılarak gerçekleştirilen belirli görüntüleme ve tedavi uygulamalarıyla ilgileniyor. PET ve sintigrafi bu alanda kullanılan yöntemler arasında.

Tıbbi patoloji ise biyopsi ve ameliyatla alınan doku veya hücre örneklerini inceliyor. Özellikle kanser tanısının ve hastalığın özelliklerinin belirlenmesinde önemli rol üstleniyor.

Bu alanlara çoğunlukla başka bir hekimin planladığı inceleme veya tedavi kapsamında başvuruluyor. Kişinin kendi kendine tetkik seçmesi yerine, hangi incelemenin gerekli olduğuna muayene sonrasında karar verilmesi gerekiyor.

TIBBİ GENETİK: KALITSAL HASTALIKLAR VE GENETİK DANIŞMANLIK

Ailede kalıtsal hastalık bulunması, bazı gelişimsel sorunlar, doğumsal farklılıklar ve belirli hastalıkların genetik nedenlerinin araştırılması tıbbi genetiğin çalışma alanları arasında.

Genetik danışmanlık, hangi testin gerekli olduğunu ve sonucun kişiyle ailesi için ne anlama geldiğini açıklamayı amaçlıyor.

Her aile öyküsü mutlaka genetik test gerektirmiyor. Test kararı, kişisel ve ailesel bulgular birlikte değerlendirilerek veriliyor.

SIK SORULAN ŞİKÂYETLERDE NEREDEN BAŞLANABİLİR?

Sürekli yorgunluk ve halsizlik: Acil bir belirti yoksa aile hekimliği veya dahiliye uygun bir başlangıç olabilir. Şikâyeti yalnızca vitamin eksikliğine bağlamamak gerekir.

Saç dökülmesi: Dermatoloji değerlendirmesi uygundur. Gerektiğinde eşlik eden hastalıklar açısından başka bölümlerle birlikte inceleme yapılabilir.

Tekrarlayan baş ağrısı: Aile hekimi ilk değerlendirmeyi yapabilir; nöroloji gerekebilir. Ani başlayan çok şiddetli ağrı veya nörolojik belirtiler varsa acil değerlendirme gerekir.

Bel ve boyun ağrısı: Yakınmanın özelliklerine göre aile hekimliği, fiziksel tıp ve rehabilitasyon veya ortopedi değerlendirmesiyle başlanabilir. Sinir basısı ve cerrahi gereksinim düşünülürse beyin ve sinir cerrahisi devreye girebilir.

Unutkanlık: Aile hekimliği, nöroloji veya ileri yaşta geriatri değerlendirmesi yapılabilir. Ani gelişen bilinç bulanıklığı, sıradan unutkanlık gibi ele alınmamalıdır.

Mide yanması ve uzun süren şişkinlik: Aile hekimliği veya dahiliyede başlanabilir; gerekli görülürse gastroenterolojiye yönlendirilir.

Memede ele gelen kitle: Genel cerrahi veya meme hastalıkları biriminde değerlendirilmelidir.

Horlama ve uykuda nefesin durması: KBB, göğüs hastalıkları veya ilgili uyku merkezi değerlendirilebilir. Başvuru noktası hastanenin yapılanmasına göre değişebilir.

İdrar kaçırma: Aile hekimi ilk değerlendirmeyi yapabilir; ürolojiye, bazı kadın hastalarda kadın hastalıkları ve doğum birimine yönlendirme gerekebilir.

Adet düzensizliği: Kadın hastalıkları ve doğum uygun başvuru alanıdır; hormonal nedenler açısından gerektiğinde endokrinolojiyle birlikte değerlendirme yapılabilir.

Yemek veya ilaç sonrası tekrarlayan alerjik yakınmalar: İmmünoloji ve alerji değerlendirmesi gerekebilir. Solunum güçlüğü veya boğazda şişme varsa acil yardım gerekir.

MHRS’DE HER BÖLÜME DOĞRUDAN RANDEVU ALINABİLİR Mİ?

MHRS kapsamındaki kurumlarda randevular internet sitesi, mobil uygulama veya ALO 182 üzerinden alınabiliyor.

İleri uzmanlık ve yan dal polikliniklerinde, ilgili ana dal uzmanının uygun görmesi ve takipli hasta kaydı oluşturması gerekebiliyor. Bu nedenle bir bölümün randevu ekranında görünmemesi yalnızca kontenjan bulunmadığı anlamına gelmeyebilir.

Üniversite hastaneleri ve diğer sağlık kuruluşlarında başvuru kanalları veya kurum içi yönlendirme süreçleri farklı olabiliyor. İlgili kurumun güncel randevu bilgileri kontrol edilmeli.

Aile hekimiyle başlamak, bütün uzmanlık başvurularından önce zorunlu olarak sevk alınması gerektiği anlamına gelmiyor. Ama hangi bölümün uygun olduğunun bilinmediği durumlarda doğru yönlendirmeyi kolaylaştırıyor.

RANDEVUYA GİDERKEN HANGİ BİLGİLER HAZIR OLMALI?

Şikâyetin başlangıç tarihi, ne sıklıkta olduğu, hangi durumlarda arttığı ve günlük yaşamı nasıl etkilediği muayenede önem taşıyor.

Kullanılan reçeteli ilaçlar, reçetesiz ürünler, vitaminler ve takviyeler de hekime bildirilmeli. Önceki tetkikler, ameliyatlar ve bilinen alerjiler değerlendirmeyi tamamlıyor.

Aynı şikâyet için farklı bölümlere başvurulduysa yapılan incelemelerin birlikte görülmesi, gereksiz tekrarların önlenmesine yardımcı olabilir.

Doğru bölüm, her zaman adı en özel görünen bölüm değildir. Esas olan, kişinin şikâyetlerinin uygun bir ilk değerlendirmeyle ele alınması ve gerektiğinde ilgili uzmanlıkların birlikte çalışmasıdır.

TIBBİ UYARI: Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya kişiye özel yönlendirme yerine geçmez. Başvuru yeri yaşa, belirtilerin başlangıcına, şiddetine ve eşlik eden hastalıklara göre değişebilir. Acil belirtilerde randevu beklenmemelidir.

KAYNAKLAR

1. Cleveland Clinic, Health Essentials. “30 Types of Doctors and What They Do.” 27 Mart 2023. Genel uzmanlık çerçevesi için yararlanılmış, Türkiye’deki başvuru sistemi ayrıca değerlendirilmiştir.
2. T.C. Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerin aile hekimliği, uzmanlık klinikleri, “Nereye Muayene Olmalıyım?” ve acil başvuru bilgilendirmeleri. Başakşehir Çam ve Sakura, Ankara, Gülhane ve diğer ilgili hastanelerin klinik açıklamaları.
3. Isparta Şehir Hastanesi. “MHRS Sıkça Sorulan Sorular.” Randevu kanalları ve ileri uzmanlık/yan dal polikliniklerine başvuru açıklamaları.

TEB’in açıklamasında, eczacı istihdamının hem sağlık hizmetlerinin ihtiyaçları hem de her yıl artan eczacılık fakültesi mezunu sayısı dikkate alınarak yeniden planlanması gerektiği vurgulandı.

Fakülte ve kontenjan artışına eleştiri

Birlik, eczacılık alanında yaşanan istihdam sorununun geçmiş yıllardaki plansız büyümeyle bağlantılı olduğunu savundu. Eczacılık fakülteleri ile öğrenci kontenjanlarının, meslek örgütünün uyarılarına rağmen ihtiyaç analizinden uzak biçimde artırıldığı belirtilerek bu yaklaşımın olumsuz sonuçlarının bugün yaşandığı ifade edildi.

Açıklamada, sorunun çözümünün yalnızca yeni mezunların iş bulması açısından değil, toplumun nitelikli eczacılık hizmetlerine erişimi bakımından da önem taşıdığı kaydedildi.

İŞKUR iş birliğiyle 1.800 yardımcı eczacıya istihdam

TEB, kamu kadrolarının artırılması talebinin yanı sıra istihdama yönelik tamamlayıcı çalışmalarını da sürdürdüğünü bildirdi. Birliğin verdiği bilgiye göre, İŞKUR iş birliğiyle yürütülen proje kapsamında 1.800 yardımcı eczacı toplum eczanelerinde istihdam edildi.

Yardımcı eczacılık uygulamaları ve İŞKUR iş birliği kapsamında eczanelerde çalışan eczacıların toplam sayısının ise 6 bin 918’e ulaştığı belirtildi. TEB, bu sayının kamuda istihdam edilen toplam eczacı sayısına neredeyse eşit düzeye geldiğini ifade etti.

İŞKUR ile iş birliğinin geliştirilmesi, sağlanan olanakların iyileştirilmesi ve çalışmaların ilaç sanayisini de kapsayacak biçimde genişletilmesinin planlandığı aktarıldı.

Hasta güvenliği ve klinik eczacılık vurgusu

Açıklamada, eczacıların görevlerinin ilaç teminiyle sınırlı olmadığına dikkat çekildi. İlaçların güvenli, etkili ve akılcı kullanımında sorumluluk üstlenen eczacıların sağlık hizmetlerinin temel bileşenlerinden biri olduğu belirtildi.

TEB; hastanelerde klinik eczacılık hizmetlerinin geliştirilmesi, ilaç tedavilerinin izlenmesi, ilaç etkileşimlerinin önlenmesi ve antimikrobiyal dirençle mücadele için yeterli sayıda ve nitelikte eczacı istihdam edilmesi gerektiğini vurguladı. İlaçların güvenliliğinin izlenmesine yönelik faaliyetler ile hasta güvenliğinin güçlendirilmesi de açıklamada öne çıkan başlıklar arasında yer aldı.

İstihdam planlaması için altı talep

Birlik, çözüm için altı başlıkta düzenleme istedi. Sağlık Bakanlığının açtığı eczacı kadrolarının gerçek ihtiyaçlar doğrultusunda artırılması ve kamu hastanelerindeki istihdamın hizmet kapasitesi, yatak sayısı ve iş yüküne göre planlanması talep edildi.

Klinik eczacılık ve uzman eczacılık alanlarında yeni istihdam olanaklarının oluşturulması; birinci basamak sağlık hizmetleri ile halk sağlığı çalışmalarında eczacıların mesleki yetkinliklerinden daha etkin yararlanılması istendi.

Özel hastanelerdeki eczacı sayısının kamudaki normlara uygun biçimde planlanması da talepler arasında yer aldı. Eczacılık eğitimi, mezun sayıları ve istihdam politikalarının ise ilgili kurumlar ile meslek örgütünün katılımıyla birlikte ele alınması gerektiği belirtildi.

TEB, eczacıların haklarını ve toplum sağlığını önceleyen istihdam politikalarının oluşturulması için sürecin takipçisi olacağını bildirdi.

İyi huylu prostat büyümesi, prostat bezinin kanserden kaynaklanmayan büyümesidir. Yaşla birlikte daha sık görülür; idrar akımında zayıflama, sıkışma ve gece tuvalete kalkma gibi sorunlara yol açabilir. Ancak bu belirtiler tek başına prostat büyümesi tanısı koydurmaz.

Sofrada hangi besinlere yer verilmeli?

Sebze ve meyve çeşitliliğini artırmak, protein kaynakları arasında baklagillere ve balığa yer açmak makul bir başlangıçtır. Mercimek, nohut ve kuru fasulye bitkisel protein seçenekleridir. Balık tercihinde sardalya ve somon gibi omega-3 içeren türler değerlendirilebilir.

Bu öneriler, belirli bir yiyeceğin prostatı küçülttüğü anlamına gelmez. Amaç, genel sağlığı ve sağlıklı kiloyu destekleyen bir beslenme düzeni kurmaktır. Prostat için diğerlerinden üstün olduğu kanıtlanmış tek bir “en iyi diyet” tanımlamak mümkün değildir.

Lif neden önemli?

Sebzeler, meyveler, baklagiller ve tam tahıllar lif alımını artırmaya yardımcı olur. Prostat şikâyetleri açısından bunun pratik önemi kabızlıkla ilgilidir: Kabızlık mesaneye baskı yaparak yakınmaları ağırlaştırabilir.

Örneğin öğünlerde sebze yemeğine, baklagillere ve tam tahıllara yer vermek bu yaklaşımı günlük hayata taşır. Lifli beslenmenin buradaki hedefi prostat dokusunu küçültmek değil, şikâyetleri artırabilecek kabızlığı azaltmaktır.

Kırmızı et tamamen bırakılmalı mı?

Bazı araştırmalarda daha fazla kırmızı et tüketimiyle prostat büyümesi arasında ilişki bildirilmiştir. Ancak bu bulgu, kırmızı etin tek başına büyümeye neden olduğunu göstermez.

Her öğünde et tüketmek yerine protein kaynaklarını çeşitlendirmek ve doymuş yağları sınırlamak daha dengeli bir yaklaşımdır. Kesin bir yasak listesi oluşturmak için yeterli kanıt yoktur.

Çay, kahve ve alkol neden sınırlandırılıyor?

Kafein ve alkol idrara çıkmayı artırabilir. Bu nedenle sık idrara çıkan veya aniden sıkışan kişilerde tüketimin azaltılması şikâyetleri hafifletebilir. Kafein hesabında yalnızca kahveyi değil, çayı ve kafeinli diğer içecekleri de düşünmek gerekir.

Buradaki öneri, bu içeceklerin prostatı büyüttüğünün kanıtlanmasına değil, idrar yakınmalarını etkileyebilmesine dayanır.

Gece tuvalete kalkmamak için suyu kesmek doğru mu?

Yatmaya yakın saatlerde çok miktarda sıvı içmemek yardımcı olabilir. Ancak bütün gün susuz kalmak doğru değildir. Günün geri kalanında yeterli sıvı alınmalı; tüketim yalnızca gece saatlerine yığılmamalıdır.

İçeceklerin miktarını ve saatini, tuvalete çıkma sıklığıyla birlikte not etmek, hekim değerlendirmesinde yararlı olabilir.

Prostat takviyeleri beslenmenin yerini tutar mı?

Likopen, saw palmetto ve beta-sitosterol gibi ürünler araştırılmış olsa da sonuçlar tutarlı değildir. Bir ürünün “prostat sağlığı” için pazarlanması, büyümeyi önlediği veya tedavi ettiği anlamına gelmez. Takviye kullanımı sağlık profesyoneliyle değerlendirilmelidir.

TIBBİ UYARI

İdrar şikâyetlerini yalnızca beslenmeyle çözmeye çalışarak değerlendirmeyi geciktirmeyin. Hiç idrar yapamama acil değerlendirme gerektirir; idrarda kan veya ateşle birlikte ağrılı idrar varsa gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurun.

KAYNAKLAR

1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Enlarged Prostate (Benign Prostatic Hyperplasia). Hasta bilgilendirme rehberi.
2. Mayo Clinic. Enlarged prostate: Does diet play a role? 13 Mayıs 2025.
3. National Health Service (NHS). Enlarged prostate. Son gözden geçirme: 8 Nisan 2025.

Şirket, Howard Hughes Medical Institute (HHMI) adlı kâr amacı gütmeyen tıp araştırma kuruluşuna aitti.

Bu nedenle satış, Amerikan biyomedikal araştırmalarının finansmanında önemli bir dönüm noktasına dönüştü.

Radar, füze ve havacılık sistemleri geliştiren ticari bir şirketin ekonomik değeri; genetikten immünolojiye, hücre biyolojisinden nörobilime uzanan temel araştırmalar için kullanılabilecek büyük bir mali kaynağa dönüşüyordu.

Ancak HHMI'nin bu noktaya ulaşması kolay olmadı.

Enstitü, kuruluşundan itibaren bilimsel amaçları, ticari şirket mülkiyeti ve vergi statüsü nedeniyle tartışmaların odağındaydı. Kurucusunun ölümünden sonra kurumun yönetiminin kime ait olacağı sorusu da yıllarca mahkemelerde görüşüldü.

HHMI'nin tarihi, modern tıbbın ilerlemesinde yalnızca bilim insanlarının keşiflerinin değil, araştırma kurumlarının finansman ve yönetim biçimlerinin de önemli olduğunu gösteren dikkat çekici bir örnektir.

Howard Hughes'un tıbba ilgisi nasıl başladı?

24 Aralık 1905'te Houston'da doğan Howard Robard Hughes Jr., ailesinin petrol sondaj teknolojileriyle bağlantılı servetini devraldı.

Genç yaşta film yapımcılığına yöneldi. Daha sonra uçak tasarımı, havacılık rekorları ve teknoloji yatırımlarıyla tanındı.

Hughes'un adı Amerikan kamuoyunda çoğunlukla uçakları, sinema yapımları, büyük serveti ve giderek kamuoyundan uzaklaşmasıyla ilişkilendirildi.

Bununla birlikte tıbbi araştırmalara yönelik ilgisi de yaşam öyküsünün önemli parçalarından biriydi.

1978 yılında The New England Journal of Medicine dergisinde yayımlanan tarihsel değerlendirmeye göre Hughes, daha 1926 yılında tıbbi araştırmaları destekleyecek bir kurum oluşturmayı düşünmüştü. [1]

Bu düşüncenin somutlaşmasında kişisel hekimi Verne R. Mason ile Harvard Üniversitesi çevresinde çalışan hekim George Widmer Thorn önemli roller üstlendi.

Harvard Üniversitesi tarafından yayımlanan Thorn'un biyografik değerlendirmesi, Mason'ın Hughes ile tıp araştırmalarına yönelik bir kurum kurma düşüncesi üzerinde görüştüğünü aktarıyor. [2]

1946 yılında Hughes'un geçirdiği ağır uçak kazası da bu görüşmelerin önem kazanmasıyla ilişkilendirildi.

Ancak uçak kazasının enstitünün kuruluşuna tek başına neden olduğunu söylemek doğru olmaz.

Hughes'un bilimsel araştırmalara duyduğu ilgi, şirketlerinin ekonomik yapısı ve vergi düzenlemeleriyle bağlantılı mali koşullar birlikte değerlendirilmelidir.

Enstitünün kuruluşunu yalnızca hayırseverlik veya yalnızca vergi avantajı elde etme isteği üzerinden açıklamak, dönemin karmaşık koşullarını eksik yansıtır.

1953: Havacılık şirketinin sahibi bir tıp enstitüsü

Howard Hughes Medical Institute, 17 Aralık 1953 tarihinde ABD'nin Delaware eyaletinde kâr amacı gütmeyen bir kurum olarak kuruldu.

Enstitünün finansmanı için alışılmışın dışında bir yöntem seçildi.

Hughes'un sahibi olduğu Hughes Tool Company'nin elektronik faaliyetleri ayrı bir şirket yapısına dönüştürüldü. Bu yapı Hughes Aircraft Company adını aldı.

Hughes Aircraft'ın hisselerinin tamamı yeni kurulan tıp araştırma enstitüsüne devredildi.

Böylece HHMI, savunma ve havacılık teknolojileri alanında faaliyet gösteren ticari bir şirketin tek hissedarı hâline geldi.

Bu düzenleme, 1984 yılında Delaware Court of Chancery tarafından verilen Oberly v. Howard Hughes Medical Institute kararında ayrıntılı biçimde açıklanmıştır. [3]

Hughes ise kurumun tek mütevellisi olarak yönetim üzerindeki belirleyici yetkisini korudu.

Bu düzenlemenin önemli bir özelliği vardı.

Enstitünün kâr amacı gütmeyen niteliği, Hughes Aircraft'ın ticari faaliyetlerinin sona ermesi anlamına gelmiyordu.

Şirket üretim ve satış faaliyetlerini sürdürürken mülkiyetinden doğan ekonomik değer, enstitünün tıbbi araştırmalarına kaynak sağlayabiliyordu.

Bununla birlikte büyük bir şirketin sahibi olmak, araştırma bütçesinin aynı büyüklükte olması anlamına gelmiyordu.

HHMI'nin ilk döneminde, sahip olduğu şirketin ekonomik ölçeğine kıyasla araştırma harcamaları sınırlı kaldı.

Enstitünün bilimsel kimliğini şekillendiren hekimler

Howard Hughes'un adı kurumun merkezinde yer alsa da bilimsel yapılanmanın oluşmasında hekimler ve akademik araştırmacılar önemli görevler üstlendi.

Verne Mason, Hughes'un kişisel hekimi olarak araştırma kurumu düşüncesinin gelişmesine katkıda bulundu.

George Widmer Thorn ise endokrinoloji alanındaki çalışmaları ve akademik tıp deneyimiyle enstitünün bilimsel programlarının oluşturulmasında etkili oldu.

Thorn, özellikle böbreküstü bezlerinin fizyolojisi, hormonların metabolik etkileri ve ilişkili hastalıklar üzerine araştırmalarıyla tanınıyordu.

1950'lerin ortalarında enstitünün tıbbi danışma yapılanmasında Mason ve Thorn'un yanı sıra Hugh J. Morgan ve Herman G. Weiskotten gibi hekimler de yer aldı.

Bu bilim insanlarının katkıları, hangi araştırma alanlarının destekleneceği ve araştırmacıların nasıl seçileceği konularında kurumsal bir çerçevenin oluşmasına yardımcı oldu.

HHMI'nin geliştirdiği model, bütün bilim insanlarını tek bir kampüste toplamak üzerine kurulu değildi.

Araştırmacıların üniversiteler ve akademik tıp merkezlerindeki faaliyetlerini sürdürürken enstitü tarafından desteklenebilmesi hedefleniyordu.

Bu yaklaşım zamanla HHMI'nin en belirgin özelliklerinden biri hâline geldi.

Genetik, immünoloji ve metabolik düzenleme araştırmaları kurumun erken dönem bilimsel öncelikleri arasında yer aldı.

Enstitü, doğrudan hasta tedavisi sunan bir hastane olarak değil, hastalıkların biyolojik mekanizmalarını anlamaya yönelik temel araştırmalar gerçekleştiren ve destekleyen bir kurum olarak gelişti.

Vergi tartışmaları neden başladı?

HHMI'nin kuruluşunda kullanılan şirket mülkiyeti modeli, Amerikan vergi makamlarının dikkatini çekti.

Enstitü, federal vergi muafiyetinden yararlanmak amacıyla başvuruda bulundu. Ancak ABD İç Gelir İdaresi (IRS), kurumun yapısı ve ticari gelirleriyle ilişkisi konusunda soru işaretleri taşıyordu.

1955 yılında vergi muafiyeti talebi reddedildi.

1 Mart 1957 tarihinde ise enstitünün vergiden muaf kuruluş statüsü kabul edildi.

Ancak tartışmalar sona ermedi.

Temel sorun, büyük gelirler elde eden bir savunma şirketinin kâr amacı gütmeyen araştırma kuruluşu tarafından sahiplenilmesinin, kurumun bilimsel faaliyetleri ve kamu yararına yönelik amaçlarıyla ne ölçüde örtüştüğüydü.

Enstitünün ekonomik varlıkları büyürken araştırmalara ayırdığı kaynaklar ve yönetiminin şeffaflığı akademik çevrelerde sorgulandı.

1978 yılında The New England Journal of Medicine dergisinde yayımlanan ve Arnold S. Relman tarafından kaleme alınan editoryal değerlendirme, HHMI'nin uzun süre kamuoyuna kapalı bir yönetim anlayışıyla faaliyet göstermesine yönelik eleştirileri ele aldı. [4]

Enstitü bir yandan başarılı bilim insanlarıyla çalışırken diğer yandan mali ve idari yapısı nedeniyle tartışmalara konu oluyordu.

Bu iki durumun birbirinden ayrılması gerekir.

Kurumsal yönetime ilişkin eleştiriler, desteklenen araştırmaların bilimsel değerini kendiliğinden ortadan kaldırmadığı gibi bilimsel başarılar da yönetim sorunlarını geçersiz kılmıyordu.

Howard Hughes'un ölümü ve yönetim mücadelesi

Howard Hughes, 5 Nisan 1976'da hayatını kaybetti.

Geride bıraktığı enstitünün yönetimi konusunda önemli bir sorun vardı.

Hughes, kuruluşundan ölümüne kadar kurumun tek mütevellisi olmuş ancak kendisinden sonra görevi kimin üstleneceğini kesin biçimde düzenlememişti.

Böylece enstitünün yönetim yetkisinin kime ait olacağı hukuki anlaşmazlığa dönüştü.

1978 yılında başlayan dava sürecinde Delaware Başsavcılığı, kurumun yönetiminin hukuken nasıl düzenlenmesi gerektiğini gündeme taşıdı.

6 Ocak 1984 tarihinde verilen mahkeme kararı, enstitünün mütevelli veya mütevelliler tarafından yönetilmesi gerektiğini ortaya koydu.

Mahkeme, mevcut yürütme komitesinin kuruluş belgesini değiştirerek mütevellilik makamını kaldırma girişiminin hukuken geçersiz olduğuna karar verdi.

Kararın önemli yönlerinden biri, kamu yararına faaliyet gösteren bir bilim kurumunun yönetiminin yalnızca şirket içi yetki devrine dayandırılamayacağının ortaya konulmasıydı.

Sonraki süreçte yeni mütevelli heyeti oluşturuldu.

Daha önce ABD Ulusal Sağlık Enstitülerinin (NIH) direktörlüğünü yapmış Donald S. Fredrickson'ın HHMI başkanlığına getirilmesi, yeni dönemin önemli gelişmelerinden biriydi.

Kurucusunun kişisel otoritesi altında şekillenen enstitü, artık daha kurumsal bir yönetim sistemine geçiyordu.

1985: Beş milyar doların üzerindeki satış

1985 yılında HHMI yönetimi, sahip olduğu Hughes Aircraft Company'yi satma kararı aldı.

General Motors, şirketi 5 milyar doların üzerinde bir bedelle satın almak üzere anlaşmaya vardı.

Satış yıl sonunda tamamlandı.

23 Aralık 1985 tarihli Los Angeles Times haberine göre HHMI, işlem karşılığında 2,7 milyar dolar nakit ve General Motors'un yeni H sınıfı hisselerinden 50 milyon adet aldı. [5]

Bu işlem, enstitünün mali yapısında köklü bir değişiklik yarattı.

HHMI, ekonomik kaynaklarının büyük bölümünü doğrudan tek bir savunma şirketinin mülkiyetine bağlı tutmak yerine yatırım portföyü aracılığıyla değerlendirme imkânı kazandı.

Ancak şirket satışının ardından bütün finansal ilişkiler hemen sona ermedi.

General Motors ile HHMI arasında hisse senetlerinin değerine ve satış anlaşmasının bazı hükümlerine ilişkin yeni anlaşmazlıklar ortaya çıktı.

1989 yılında taraflar arasında yapılan düzenlemeyle General Motors, HHMI'den belirli miktarda H sınıfı hisseyi geri satın aldı ve önceki anlaşmanın bazı mali hükümleri yeniden düzenlendi. [6]

Bu nedenle 1985'te açıklanan satış bedeli, tamamı aynı tarihte nakit olarak tahsil edilmiş ve daha sonra değişmemiş bir gelir gibi değerlendirilmemelidir.

Bununla birlikte satışın tarihsel etkisi açıktı.

Enstitü, biyomedikal araştırmalara çok daha büyük kaynak ayırabilecek bir mali yapıya kavuştu.

1987 vergi anlaşması ve araştırma finansmanındaki genişleme

Hughes Aircraft'ın satışından sonra HHMI'nin IRS ile uzun süredir devam eden anlaşmazlıkları da önemli bir aşamaya ulaştı.

1987 yılında taraflar arasında anlaşma sağlandı.

Science dergisinin 13 Mart 1987 tarihli haberine göre enstitü, 35 milyon dolar geçmiş vergi ödemesi yapmayı ve on yıl içerisinde yeni bir araştırma hibesi programı için 500 milyon dolar harcamayı kabul etti. [7]

Bu anlaşma, kurumun bilimsel araştırma ve eğitim alanındaki faaliyetlerinin genişlemesi bakımından önemliydi.

HHMI artık yalnızca kendi bünyesindeki araştırmacıları desteklemekle sınırlı kalmayan, farklı araştırma ve eğitim programlarına da kaynak ayıran bir sistem geliştiriyordu.

Böylece ticari şirket mülkiyetine dayanan kuruluş yapısı, daha geniş kapsamlı bir bilimsel finansman modeline dönüşmeye başladı.

HHMI'nin araştırma modelini farklı kılan neydi?

HHMI'nin bilim dünyasındaki etkisini yalnızca ekonomik büyüklüğüyle açıklamak mümkün değildir.

Kurumun ayırt edici özelliklerinden biri, araştırmacı merkezli uzun vadeli destek sistemidir.

Geleneksel araştırma hibelerinde bilim insanları, belirli sürelerde gerçekleştirmeyi planladıkları çalışmalar için proje önerileri sunar.

Bu sistem bilimsel araştırmaların finansmanında önemli bir yere sahiptir. Ancak sonuçları önceden kestirilemeyen veya uzun süre gerektiren çalışmalar açısından sınırlamalar oluşturabilir.

HHMI ise seçtiği araştırmacılara daha esnek ve uzun vadeli destek sağlamayı hedefleyen bir model geliştirdi.

HHMI araştırmacıları üniversitelerindeki akademik bağlantılarını korurken enstitü tarafından istihdam edilebilir ve araştırmaları için kaynak alabilir.

Bu yaklaşım, bilim insanlarının yalnızca önceden belirlenmiş kısa süreli proje hedeflerine bağlı kalmadan yeni araştırma soruları üzerinde çalışmalarını teşvik eder.

Özellikle genetik, hücre biyolojisi, nörobilim ve immünoloji gibi temel bilim alanlarında uzun vadeli araştırmaların yürütülmesine katkı sağlaması amaçlanır.

Ancak bu modelin de sınırları bulunmaktadır.

Büyük araştırma kaynaklarının seçilmiş bilim insanlarında ve belirli akademik merkezlerde yoğunlaşması, bilimsel fırsatların eşit dağılımı konusunda tartışmalara yol açabilir.

Ayrıca uzun vadeli finansman sağlanması, bilimsel başarının garantisi değildir.

HHMI'nin modeli, NIH gibi kamu araştırma kurumlarının finansman sisteminin yerine geçmekten çok onu tamamlayan farklı bir yaklaşım olarak değerlendirilebilir.

Janelia: Bilim insanları için yeni bir araştırma ortamı

HHMI, Ekim 2006'da Virginia eyaletindeki Janelia Research Campus'ü faaliyete geçirerek araştırma sistemini genişletti.

Janelia, üniversitelere bağlı araştırmacı ağından farklı olarak enstitünün kendi bünyesinde oluşturduğu bağımsız bir araştırma yerleşkesiydi.

Merkezin ilk bilimsel öncelikleri arasında sinir devrelerinin işleyişini anlamak ve ileri biyolojik görüntüleme teknolojileri geliştirmek bulunuyordu.

Araştırmaların yalnızca tek bir uzmanlık alanı içinde yürütülmesi yerine biyologların, fizikçilerin, mühendislerin ve bilgisayar bilimcilerin ortak problemler üzerinde çalışması hedeflendi.

2019 yılında eLife dergisinde yayımlanan Gerald M. Rubin ve Erin K. O'Shea imzalı değerlendirmede, Janelia'nın araştırma modelinin temel özellikleri açıklandı. [8]

Küçük araştırma grupları, ortak teknolojik altyapı, kurum içi finansman ve disiplinler arası çalışma bu yaklaşımın merkezinde yer alıyordu.

Janelia'nın bilimsel faaliyetleri, yeni görüntüleme araçlarının ve biyolojik verilerin incelenmesine yönelik yöntemlerin geliştirilmesine katkıda bulundu.

Bu teknolojilerin başka laboratuvarlarda kullanılabilmesi de merkezin amaçları arasında bulunuyordu.

Janelia, HHMI'nin yalnızca araştırmacılara kaynak sağlayan değil, araştırmanın yürütüldüğü kurumsal ortamı da geliştirmeye çalışan bir kuruluş olduğunu gösterdi.

Nobel ödüllerine uzanan bilimsel çalışmalar

HHMI'nin desteklediği bilim insanları arasında uluslararası düzeyde önemli araştırmalara katkı sağlayan isimler bulunuyor.

Bunlardan biri Jennifer Doudna'dır.

1997 yılından itibaren HHMI araştırmacısı olan Doudna, Emmanuelle Charpentier ile birlikte CRISPR-Cas9 genom düzenleme yönteminin geliştirilmesine katkılarından dolayı 2020 Nobel Kimya Ödülü'nü aldı.

CRISPR-Cas9, DNA'nın belirli bölgelerinde değişiklik yapılmasını sağlayabilen güçlü bir araştırma teknolojisidir.

Teknolojinin gelişimi, genetik hastalıkların araştırılması ve temel biyolojik mekanizmaların anlaşılması bakımından yeni olanaklar oluşturdu.

Bir başka örnek David Baker'dır.

2000 yılından itibaren HHMI araştırmacısı olan Baker, bilgisayar destekli protein tasarımı alanındaki çalışmaları nedeniyle 2024 Nobel Kimya Ödülü'nü paylaşan bilim insanları arasında yer aldı.

Bu çalışmalar, belirli özelliklere sahip yeni proteinlerin tasarlanmasına yönelik yöntemlerin gelişmesine katkıda bulundu.

Bununla birlikte CRISPR teknolojisinin veya protein tasarımı araştırmalarının tamamını HHMI'ye bağlamak doğru değildir.

Her iki alan da farklı üniversitelerde ve araştırma merkezlerinde çalışan çok sayıda bilim insanının katkılarıyla gelişti.

HHMI'nin rolü, bu bilim insanlarından bazılarına uzun vadeli araştırma desteği sunmasıdır. [9]

2025 yılında HHMI'nin ekonomik büyüklüğü

HHMI'nin 2025 mali yılına ilişkin bağımsız denetimden geçmiş mali tabloları, kurumun ulaştığı ekonomik ölçeği gösteriyor.

31 Ağustos 2025 tarihi itibarıyla enstitünün net varlıkları yaklaşık 27,62 milyar dolardı.

Aynı mali yılda biyomedikal araştırma faaliyetleri kapsamında yaklaşık 846,5 milyon dolar gider kaydedildi.

Bilim eğitimi, burs ve medya programlarına ilişkin giderler yaklaşık 66,1 milyon dolardı.

Genel yönetim giderleri de dâhil edildiğinde kurumun toplam yıllık giderleri yaklaşık 1,05 milyar dolara ulaştı. [10]

Bu rakamlar önemli bir ayrımı gerektiriyor.

Araştırma faaliyetleri için kaydedilen giderlerin tamamı doğrudan bilim insanlarına verilen hibe anlamına gelmiyor. Personel, laboratuvar, altyapı ve diğer faaliyet giderleri de bu kapsama giriyor.

Ayrıca 27,62 milyar dolarlık net varlık, kurumun kasasında aynı miktarda nakit bulunduğu anlamına gelmiyor.

Buna rağmen mali tablolar, HHMI'nin kuruluşundan yetmiş yılı aşkın süre sonra ulaştığı ekonomik büyüklüğü açık biçimde ortaya koyuyor.

Ancak bir bilim kurumunun başarısı yalnızca sahip olduğu varlıklarla ölçülemez.

Üretilen bilginin niteliği, yeni teknolojilerin geliştirilmesi, bilimsel sonuçların paylaşılması ve araştırmacıların yetiştirilmesi de kurumun uzun vadeli etkisinin değerlendirilmesinde önem taşır.

Howard Hughes'un tıp tarihine bıraktığı asıl miras

Howard Hughes Medical Institute'un tarihi, tek bir milyarderin hayırseverlik faaliyetlerinden ibaret değildir.

1953 yılında bir havacılık ve savunma şirketinin mülkiyeti üzerine kurulan enstitü, uzun süre mali yapısı ve yönetimi nedeniyle tartışmalara konu oldu.

Kurucusunun 1976 yılındaki ölümünün ardından yaşanan hukuki mücadele, kurumun geleceğinin yalnızca bir kişinin iradesine bağlı sürdürülemeyeceğini ortaya koydu.

1984 yılında yönetim yapısının yeniden düzenlenmesi ve 1985 yılında Hughes Aircraft'ın satılması, araştırma finansmanı açısından yeni bir dönem başlattı.

Sonraki yıllarda HHMI, araştırmacı programlarını genişletti, üniversitelerle ilişkilerini geliştirdi ve Janelia gibi yeni bilimsel araştırma ortamları oluşturdu.

Bütün bu gelişmelerin merkezinde önemli bir tarihsel gerçek bulunuyor.

Howard Hughes enstitüyü kurdu. Ancak kurumun bilimsel kimliği, farklı kuşaklardan hekimlerin, bilim insanlarının, yöneticilerin ve akademik kuruluşların katkılarıyla şekillendi.

Modern tıbbın ilerlemesi yalnızca yeni bir hastalığın tanımlanmasına, bir genin keşfedilmesine veya tıbbi bir teknolojinin geliştirilmesine bağlı değildir.

Bu gelişmelerin gerçekleşebilmesi için bilim insanlarına zaman sağlayan, uzun vadeli araştırmaları destekleyen ve kamu yararına karşı sorumluluk taşıyan kurumlara da ihtiyaç vardır.

Bir havacılık şirketinden doğan servetin biyomedikal araştırmalara aktarılması, HHMI tarihinin ekonomik boyutudur.

Bu servetin bilimsel bilgi üretimine, araştırma özgürlüğüne ve yeni nesil bilim insanlarının çalışmalarına kaynak sağlayan bir kuruma dönüştürülmesi ise onun tıp tarihi açısından asıl önemini oluşturur.

Kaynaklar

1. Thorn GW, Goldstein JL, Scriver CR, Eisen HN, Kunkel HG, Rich A, Steiner DF. Howard Hughes Medical Institute. The New England Journal of Medicine. 1978;299(23):1278–1280.

2. Harvard Gazette. George Widmer Thorn. Faculty of Medicine – Memorial Minute. Harvard Üniversitesi. 3 Kasım 2005.

3. Delaware Court of Chancery. Oberly v. Howard Hughes Medical Institute. 472 A.2d 366. 6 Ocak 1984.

4. Relman AS. What You Always Wanted to Know about the Howard Hughes Medical Institute but Were Afraid to Ask. The New England Journal of Medicine. 1978;299:1303–1305.

5. Los Angeles Times Archives. GM Completed the Purchase of Hughes Aircraft Co. 23 Aralık 1985.

6. Vartabedian R. Hughes Aircraft Deal Revamped; $975 Million Paid by GM. Los Angeles Times. 1 Mart 1989.

7. Culliton BJ. Hughes Settles with IRS. Science. 1987;235(4794):1318.

8. Rubin GM, O'Shea EK. Looking Back and Looking Forward at Janelia. eLife. 2019;8:e44826.

9. Howard Hughes Medical Institute. HHMI Nobel Laureates. Kurumsal Nobel ödüllü araştırmacılar kaydı.

10. Howard Hughes Medical Institute. Consolidated Financial Statements for the Years Ended August 31, 2025 and 2024. PricewaterhouseCoopers LLP. 20 Kasım 2025.

Dünya Sağlık Örgütünün 2026 yılında yayımladığı bilgilere göre dünya genelindeki kanser vakalarının yaklaşık yüzde 38'i, mevcut bilimsel bilgiler ve etkili korunma yöntemleriyle önlenebilir nitelikte.

Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansının hazırladığı Avrupa Kansere Karşı Kod'un 2026 tarihli beşinci sürümü de kanserden korunmada bilimsel kanıtı güçlü alışkanlıklara dikkat çekiyor.

Peki, hangi günlük davranışların kanserle ilişkisi gerçekten kanıtlandı? Hangi riskler yalnızca gözlemsel araştırmalarla destekleniyor? Kanserden korunmak için yaşam tarzında neler değiştirilebilir?

SİGARA YALNIZCA AKCİĞER KANSERİNE NEDEN OLMUYOR

Tütün kullanımı, önlenebilir kanser nedenlerinin başında geliyor.

Sigara dumanında DNA hasarına yol açabilen çok sayıda kanserojen madde bulunuyor. Bu maddeler, zaman içerisinde hücrelerin genetik yapısını etkileyerek kanser gelişimine katkıda bulunabiliyor.

Bilimsel araştırmalar sigara kullanımının akciğer kanserinin yanı sıra ağız, yutak, gırtlak, yemek borusu, mesane, pankreas, böbrek ve bazı başka kanser türlerinin riskini artırdığını ortaya koyuyor.

Üstelik risk yalnızca sigara içen kişilerle sınırlı değil. Başkalarının sigara dumanına maruz kalmak da akciğer kanseri riskini artırabiliyor.

Nargile ve puro gibi diğer tütün ürünleri de güvenli alternatifler değil. Elektronik sigaraların uzun vadeli kanser riskine ilişkin kanıtlar ise henüz geleneksel sigara kadar kapsamlı değil; bu belirsizlik söz konusu ürünlerin zararsız olduğunu göstermiyor.

Tütün kullanımını bırakmak, kanser riskini azaltmak için uygulanabilecek en etkili bireysel adımlardan biri. Bırakmanın yararları zamanla artıyor.

ALKOL EN AZ YEDİ KANSER TÜRÜYLE İLİŞKİLİ

Kanser açısından güçlü bilimsel kanıta sahip risklerden biri de alkol tüketimi.

Dünya Sağlık Örgütüne göre alkol; ağız boşluğu, yutak, gırtlak, yemek borusu, karaciğer, kalın bağırsak ve kadınlarda meme kanserine neden olabiliyor.

Alkol vücutta parçalandığında ortaya çıkan asetaldehit adlı madde, DNA hasarına yol açabiliyor. Alkol tüketimi ayrıca hormonal değişiklikler ve oksidatif stres gibi mekanizmalarla kanser gelişimine katkıda bulunabiliyor.

Önemli nokta, kanser riski açısından tamamen güvenli olduğu kanıtlanmış bir alkol tüketim miktarının bulunmaması.

Genel olarak tüketim arttıkça risk de yükseliyor. Ancak bazı kanser türlerinde düşük miktarlarda tüketimle de risk artışı görülebiliyor.

Bu nedenle kanserden korunma açısından en düşük riskli yaklaşım alkol tüketmemek.

FAZLA KİLO VE OBEZİTE BİRDEN FAZLA KANSERİN RİSKİNİ ARTIRIYOR

Obezite yalnızca diyabet ve kalp-damar hastalıkları açısından önemli bir sağlık sorunu değil.

Uluslararası bilimsel değerlendirmeler, fazla vücut yağının çok sayıda kanser türüyle ilişkili olduğunu gösteriyor.

Pankreas, karaciğer, böbrek, kalın bağırsak, rahim iç zarı ve menopoz sonrası meme kanseri bunlar arasında bulunuyor.

Obezitenin kanser riskini artırmasında insülin direnci, kronik düşük düzeyli iltihaplanma ve hormon düzeylerindeki değişikliklerin etkili olabileceği düşünülüyor.

Özellikle menopoz sonrasında fazla yağ dokusu, östrojen hormonunun dolaşımdaki düzeylerini etkileyerek meme kanseri riskine katkıda bulunabiliyor.

Burada önemli bir bilimsel ayrım var: Araştırmalar tek başına fazla yemek yemeyi değil, özellikle uzun süreli fazla vücut yağını ve kilo artışını değerlendiriyor.

Dolayısıyla bir öğünde fazla yemek yemekle pankreas kanseri gelişimi arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi kurmak doğru değil.

Kanserden korunma açısından önemli olan, yaşam boyunca sağlıklı vücut ağırlığını destekleyen sürdürülebilir alışkanlıklar geliştirmek.

İŞLENMİŞ ET TÜKETİMİ VE KOLOREKTAL KANSER

Beslenmeyle ilgili en güçlü kanıtlardan biri işlenmiş et tüketimiyle kalın bağırsak kanseri arasındaki bağlantıya ilişkin.

Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı, işlenmiş eti insanlar için kanserojen olduğu belirlenmiş maddeler arasında sınıflandırıyor.

Sucuk, salam, sosis, pastırma ve benzeri tuzlama, tütsüleme, kürleme veya farklı yöntemlerle işlenmiş et ürünleri bu grupta değerlendiriliyor.

Araştırmalardan elde edilen ortak sonuçlara göre her gün 50 gram işlenmiş et tüketimi, kolorektal kanser riskinde yaklaşık yüzde 18'lik göreli artışla ilişkili.

Bu oran, işlenmiş et tüketen herkesin kansere yakalanacağı anlamına gelmiyor. Aynı şekilde yüzde 18, kişinin mutlak kanser riski de değil.

İşlenmiş etin sigarayla aynı kanserojen kanıt kategorisinde bulunması da iki ürünün aynı büyüklükte tehlike oluşturduğu anlamına gelmiyor. Bu sınıflandırma, kansere neden olduğuna ilişkin kanıtın gücünü gösteriyor.

İşlenmemiş kırmızı et için de kolorektal kanser açısından risk artışını destekleyen bulgular bulunuyor. Ancak kanıt düzeyi işlenmiş et kadar güçlü değil.

Kanserden korunma önerilerinde işlenmiş etten kaçınılması, kırmızı et tüketiminin sınırlandırılması öne çıkıyor.

UZUN SÜRE OTURMAK VE HAREKETSİZ YAŞAM

Günlük yaşamda uzun süre oturmak, kanser araştırmalarında giderek daha fazla dikkat çeken davranışlardan biri.

2022 yılında European Journal of Epidemiology dergisinde yayımlanan geniş kapsamlı inceleme, yüksek düzeyde hareketsiz davranışla kolon kanseri arasında artmış risk ilişkisi saptadı.

Bununla birlikte uzun süre oturmanın etkisini obezite, beslenme ve fiziksel aktivite gibi diğer faktörlerden tamamen ayırmak her zaman mümkün değil.

Daha güçlü kanıtlar ise düzenli fiziksel aktivitenin özellikle kolon kanseri riskini azaltabildiğini gösteriyor. Menopoz sonrası meme kanseri ve rahim iç zarı kanseri açısından da fiziksel aktivitenin koruyucu etkisini destekleyen araştırmalar bulunuyor.

Dünya Sağlık Örgütü yetişkinlere haftada 150-300 dakika orta yoğunlukta veya 75-150 dakika yüksek yoğunlukta fiziksel aktivite öneriyor.

Tempolu yürüyüş, bisiklet sürmek ve kişinin sağlık durumuna uygun düzenli egzersizler bu hedefe ulaşmaya yardımcı olabilir.

Gün içerisinde uzun oturma sürelerini azaltmak ve hareket molaları vermek de öneriliyor.

LİFTEN FAKİR BESLENMEDE ÖNEMLİ BİR KORUYUCU UNSUR EKSİK KALIYOR

Kanserden korunmada yalnızca hangi yiyeceklerin sınırlandırıldığı değil, hangi besinlerin düzenli tüketildiği de önemli.

Dünya Kanser Araştırma Fonu, tam tahılların ve besin lifinin kolorektal kansere karşı koruyucu etkisini destekleyen güçlü bilimsel kanıtlar bulunduğunu bildiriyor.

Yulaf, tam tahıllı ekmekler, mercimek, nohut, kuru fasulye, sebzeler ve meyveler lif içeren besinler arasında bulunuyor.

Besin lifinin bağırsak hareketlerini desteklemesi, bağırsak bakterileri tarafından kısa zincirli yağ asitlerine dönüştürülmesi ve bağırsak ortamını etkilemesi olası koruyucu mekanizmalar arasında değerlendiriliyor.

Ancak tek bir yiyecek kanseri önlemeyi garanti etmiyor.

Önemli olan, lif açısından zengin besinlerin günlük beslenmenin düzenli bir parçası olması.

GÜNEŞ IŞINLARI VE SOLARYUM: DERİ KANSERİNDE KANITLANMIŞ RİSK

Güneşten gelen ultraviyole ışınlarına aşırı maruz kalmak, deri kanseri açısından güçlü kanıtlarla ortaya konmuş bir risk faktörü.

Özellikle tekrarlayan güneş yanıkları ve yoğun ultraviyole maruziyeti, melanom dahil çeşitli deri kanserlerinin gelişiminde rol oynayabiliyor.

Solaryum cihazları da güvenli bronzlaşma yöntemi değil.

Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı, ultraviyole ışın yayan bronzlaşma cihazlarını insanlar için kanserojen olarak sınıflandırıyor.

Özellikle genç yaşlarda solaryum kullanmaya başlamanın melanom riskini artırdığı gösterilmiş durumda.

Güneşin yoğun olduğu saatlerde gölgeyi tercih etmek, koruyucu giysiler kullanmak ve uygun güneş koruyucularından yararlanmak korunma önlemleri arasında yer alıyor.

KANSER RİSKİNİ ARTIRAN ENFEKSİYONLAR DA VAR

Her kanser riski doğrudan beslenme veya günlük alışkanlıklardan kaynaklanmıyor.

Bazı virüsler ve bakteriler de belirli kanserlerin gelişiminde rol oynuyor.

İnsan papilloma virüsünün (HPV) bazı yüksek riskli türleri rahim ağzı kanserinin başlıca nedenleri arasında bulunuyor. HPV ayrıca anal bölge ve ağız-yutak bölgesindeki bazı kanserlerle de ilişkili.

Hepatit B ve hepatit C virüslerinin yol açtığı kronik enfeksiyonlar ise karaciğer kanseri riskini artırabiliyor.

Helicobacter pylori adlı bakterinin uzun süreli mide enfeksiyonu da mide kanseri açısından önemli bir risk faktörü.

HPV ve hepatit B aşıları, uygun kişilere uygulandığında bu enfeksiyonlarla ilişkili kanserlerin önlenmesine katkıda bulunabiliyor.

Hepatit B, hepatit C ve Helicobacter pylori açısından test ve tedavi kararı ise kişinin risk durumuna ve geçerli sağlık rehberlerine göre verilmeli.

Özellikle mide kanseri bakımından H. pylori enfeksiyonunun saptanması ve uygun hastalarda tedavi edilmesi, yalnızca tuz tüketimine odaklanmaktan daha kapsamlı bir korunma yaklaşımı sağlıyor.

EVDE VE İŞ YERİNDE SOLUNAN HAVA DA ÖNEMLİ

Kanser riski yalnızca kişisel tercihlerle açıklanamıyor. Çevresel ve mesleki maruziyetler de önemli.

Asbest, radon gazı ve bazı iş yeri kaynaklı kanserojen maddelerle uzun süreli temas, belirli kanserlerin gelişimine katkıda bulunabiliyor.

Radon, bazı binalarda birikebilen doğal kaynaklı radyoaktif bir gaz. Özellikle akciğer kanseri açısından bilinen risk faktörleri arasında.

Hava kirliliği de akciğer kanseriyle ilişkili çevresel risklerden biri.

Yemek pişirme sırasında ortaya çıkan dumanlarla ilgili araştırmalarda da, özellikle yetersiz havalandırma koşullarında akciğer kanseriyle ilişkiler saptandı. Ancak bu alandaki kanıtların önemli bir bölümü gözlemsel olduğu için pişirme dumanını tütün veya asbestle aynı kesinlik düzeyinde değerlendirmek doğru değil.

Mutfakların iyi havalandırılması, temiz yakıtların kullanılması ve iş yerlerinde kanserojen maddelere karşı etkili koruma sağlanması önemli.

Özellikle mesleki risklerin azaltılması yalnızca çalışanların bireysel sorumluluğu değil; işverenlerin ve ilgili kurumların da yükümlülüğü.

VİTAMİN VE TAKVİYELER KANSERDEN KORUR MU?

Takviyeler konusunda bilimsel araştırmaların ortaya koyduğu sonuçlar da dikkat çekici.

Vitamin ve mineral takviyelerinin genel nüfusta kanseri önlediğine ilişkin yeterli kanıt bulunmuyor.

Üstelik bazı takviyelerin belirli koşullarda risk oluşturabildiği gösterildi.

Örneğin yüksek doz beta-karoten takviyelerinin, sigara içen veya geçmişte sigara içmiş kişilerde akciğer kanseri riskini artırabildiği klinik araştırmalarla ortaya kondu.

Bu bulgu, beta-karoten içeren havuç gibi sebzelerin zararlı olduğu anlamına gelmiyor. Gıdalardan alınan besin öğeleriyle yüksek doz takviyelerin etkileri aynı değil.

Bazı bitkisel ürünlerin ve kontrolsüz kullanılan takviyelerin ciddi karaciğer hasarına yol açabildiği de biliniyor. Ancak bu bulgudan bütün takviyelerin karaciğer kanserine neden olduğu sonucu çıkarılamaz.

Kanserden korunmak amacıyla yüksek doz vitamin kullanmak bilimsel bir korunma yöntemi olarak önerilmiyor.

Bununla birlikte tıbben belirlenmiş eksikliklerin tedavisinde veya belirli sağlık durumlarında hekim tarafından önerilen takviyelerin yeri bulunuyor.

MENOPOZ SONRASI HORMON TEDAVİSİNDE KİŞİSEL RİSK DEĞERLENDİRMESİ

Meme kanseri açısından değerlendirilmesi gereken bir başka konu menopoz döneminde kullanılan hormon tedavileri.

Araştırmalar, menopozal hormon tedavisinin türüne ve kullanım süresine bağlı olarak meme kanseri riskinin artabildiğini gösteriyor. Özellikle östrojen ve progestojen içeren kombine tedaviler açısından bu ilişki güçlü biçimde belgelenmiş durumda.

Ancak hormon tedavilerinin yararları ve riskleri kişiden kişiye değişiyor.

Bu nedenle tedavinin gerekliliği, türü ve süresi hekimle birlikte değerlendirilmeli. Kullanılan ilaçlar yalnızca kanser kaygısıyla tıbbi görüş alınmadan bırakılmamalı.

PEKİ YA GECE YEMEK YEMEK, ÇOK TUZ TÜKETMEK VE YAĞLI BESLENME?

Kanserle ilgili bütün yaşam tarzı iddiaları aynı güçte kanıta dayanmıyor.

Yatmadan hemen önce yemek yemenin gece reflüsünü artırabildiği gösterildi. Uzun süreli şiddetli reflü de yemek borusunun belirli bir kanser türüyle ilişkili. Ancak gece geç yemek yemenin doğrudan yemek borusu kanserine neden olduğu gösterilmiş değil.

Tuzla korunmuş gıdaların fazla tüketimiyle mide kanseri arasında ilişki bulunuyor. Buna karşılık toplam sodyum tüketimiyle kanser arasındaki bulgular, ölçüm yöntemlerine göre daha değişken.

Menopoz sonrası meme kanseri ile toplam diyet yağı tüketimi arasında ilişki bildiren çalışmalar bulunmakla birlikte, bütün yağ türlerini aynı risk kategorisinde değerlendirmek doğru değil.

Bu örnekler, sağlık araştırmalarında bir risk etkeniyle ilişki bulunmasının her zaman doğrudan nedensellik anlamına gelmediğini gösteriyor.

KANSERDEN KORUNMAK İÇİN EN GÜÇLÜ ADIMLAR NELER?

Uluslararası bilimsel kurumların önerileri birlikte değerlendirildiğinde, kanser riskini azaltmak için öncelik verilmesi gereken davranışlar belirginleşiyor.

Tütün ürünlerinden uzak durmak ve sigara dumanına maruziyeti azaltmak.

Alkol tüketmemek veya mevcut tüketimi azaltmak.

Fazla kilo ve obeziteyi önlemeye yönelik sürdürülebilir alışkanlıklar geliştirmek.

İşlenmiş et tüketiminden kaçınmak, kırmızı eti sınırlamak.

Tam tahıllar, sebzeler, meyveler ve baklagillerin ağırlıkta olduğu bir beslenme düzeni oluşturmak.

Düzenli hareket etmek ve uzun süreli oturma alışkanlığını azaltmak.

Aşırı güneş maruziyetinden korunmak ve solaryum kullanmamak.

HPV ve hepatit B gibi enfeksiyonlara karşı önerilen aşıları yaptırmak; gerekli görülen enfeksiyon testleri ve tedavileri için sağlık kuruluşlarına başvurmak.

Yaşa ve kişisel risk durumuna uygun, bilimsel olarak önerilen kanser tarama programlarına katılmak.

Burada tarama ile korunma arasındaki fark da önemli. Bazı taramalar kanseri erken evrede saptamayı amaçlarken, rahim ağzı ve kolorektal kanser taramalarında kanser öncesi değişikliklerin bulunup tedavi edilmesi hastalık gelişimini de önleyebiliyor.

KANITLARIN GÖSTERDİĞİ EN ÖNEMLİ SONUÇ

Kanser tek bir alışkanlığın veya tek bir yiyeceğin sonucu olarak ortaya çıkmıyor.

Yaş, kalıtsal özellikler, enfeksiyonlar, çevresel maruziyetler ve yaşam tarzı etkenleri birlikte rol oynayabiliyor.

Sağlıklı yaşayan kişilerde de kanser gelişebilir. Risk faktörlerinden birine sahip olmak ise mutlaka kansere yakalanılacağı anlamına gelmez.

Bununla birlikte güçlü bilimsel kanıtların işaret ettiği riskleri azaltmak, toplum genelinde kanser vakalarının önemli bir bölümünü önleme potansiyeli taşıyor.

Bilimsel açıdan asıl mesaj, mucize besinler veya kısa süreli sağlık uygulamaları aramak değil; etkisi kanıtlanmış korunma davranışlarını yaşamın kalıcı bir parçası haline getirmek.

TIBBİ UYARI

Bu haber genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Kanser riski; yaş, aile öyküsü, mevcut hastalıklar ve kişisel maruziyetlere göre değişebilir. Aşı, tarama, takviye, hormon tedavisi ve kilo yönetimi gibi konularda bireysel kararlar ilgili sağlık uzmanıyla birlikte verilmelidir. Açıklanamayan kilo kaybı, olağandışı kanama, kalıcı yutma güçlüğü veya geçmeyen belirtiler sağlık kuruluşunda değerlendirilmelidir.

KAYNAKLAR

1. International Agency for Research on Cancer / World Health Organization. European Code Against Cancer, Fifth Edition. 2026.

2. World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research. Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: A Global Perspective. Third Expert Report, 2018; Cancer Prevention Recommendations ve bilimsel kanıt güncellemeleri.

3. World Health Organization. Cancer. Fact Sheet, 2026.

Bu olay, Timur'un bilim politikasındaki temel çelişkiyi gösteriyordu. Hükümdar, yetişmiş bilginleri koruyor ve destekliyordu; fakat bazılarını kendi istekleri dışında imparatorluğun başkentine yerleştiriyordu.

Timur'un fetihleri sırasında Semerkant'a taşınanlar yalnızca âlimler değildi. Sanatkârlar, ustalar ve farklı alanlardan uzmanlar da zorunlu nüfus nakillerinin parçasıydı.

Peki Şiraz'ın hekimleri bu süreçten nasıl etkilendi? Şiraz'dan Semerkant'a uzanan bilimsel ilişki, yeni bir tıp merkezinin gelişmesini mi sağladı, yoksa mevcut bilgi birikiminin siyasi güçle başka bir şehre aktarılması mıydı?

Şiraz, Timur'dan Önce de Önemli Bir Tıp Merkeziydi

Bugünkü İran'ın güneyinde bulunan Şiraz, Timur'un fetihlerinden önce gelişmiş bir hekimlik geleneğine sahipti.

14. yüzyılda bölgede hüküm süren İncûlular ve Muzafferîler, hekimleri destekliyor ve sağlık kurumlarının gelişmesine katkıda bulunuyordu.

Şiraz'da hastaneler, medreseler ve hekim aileleri etrafında oluşan bir bilim çevresi bulunuyordu. Tıp bilgisi yalnızca tedavi uygulamalarıyla değil, eserlerin yazılması ve öğrencilerin yetiştirilmesiyle de aktarılıyordu.

Muzafferî hükümdarı Şah Şücâ döneminde dârüşşifâ ile ilişkili bir medrese faaliyet gösteriyordu. Seyyid Şerif Cürcânî de bu eğitim çevresinde görev almıştı.

Ancak Cürcânî'nin burada bulunması, onun hekim olduğunu göstermiyordu. Cürcânî esas olarak mantık, kelâm, dil ve felsefe alanlarındaki çalışmalarıyla tanınıyordu.

Şiraz'ın gerçek hekimlik mirası ise tıp ve ilaç eserleri hazırlayan başka isimler üzerinden izlenebilmektedir.

Bu isimler arasında Mansûr ibn İlyâs ve Zeynü'l-Attâr dikkat çekiyordu.

Timur'un Fetihlerinde Bilim İnsanları Neden Taşındı?

Timur'un Şiraz'a yönelik ilk önemli seferi 1387 yılında gerçekleşti. Muzafferî hanedanının siyasi varlığı ise 1393 yılında sona erdi.

Fakat yetişmiş insanları Semerkant'a taşıma politikası daha önce başlamıştı.

Tarihçi John R. Perry'nin Encyclopaedia Iranica'da yayımlanan araştırmasına göre Timur, 1386 yılında Tebriz'i yeniden ele geçirdiğinde çok sayıda âlimi, sanatkârı ve zanaatkârı Semerkant'a gönderdi.

Benzer uygulamalar sonraki fetihlerde de devam etti.

Bu politikanın arkasında yalnızca kültürel nedenler yoktu. Semerkant'ın ekonomik gücünü artırmak, büyük imar faaliyetlerinde uzmanlardan yararlanmak ve fethedilen bölgelerdeki yetişmiş insan gücünü merkezileştirmek de amaçlar arasındaydı.

Bir şehirden getirilen mimar, usta veya bilgin, sahip olduğu beceriyi artık imparatorluğun merkezinde kullanabilecekti.

Ancak bu hareketlilik her zaman gönüllü değildi.

Şiraz ve çevresindeki hekimleri inceleyen Mehlika Üstündağ'ın araştırması da Timur'un bazı hekimleri bulundukları bölgede tuttuğunu, bazılarını ise Semerkant'a götürdüğünü aktarıyor.

Bununla birlikte tarihsel kayıtlar, Semerkant'a götürüldüğü söylenen bütün hekimlerin isimlerini ve yolculuk koşullarını aynı kesinlikte ortaya koymuyor.

Bu nedenle Timur'un bütün Şirazlı hekimleri zorla götürdüğünü söylemek doğru değildir.

Cürcânî'nin Semerkant Yılları: Koruma ve Zorunlu Göç

Seyyid Şerif Cürcânî, Timur'un insanları başkentte toplama politikasının en iyi belgelenmiş örneklerinden biridir.

1340 yılında doğan âlim, farklı bilim merkezlerinde eğitim gördükten sonra Şiraz'da öğretim faaliyetlerine başlamıştı.

1387'de Timur tarafından Semerkant'a götürülmesi hayatının yönünü değiştirdi.

Yeni şehirde dönemin bir başka önemli düşünürü Sa'deddin Teftâzânî ile aynı bilim çevresinde bulundu. İki âlim arasındaki tartışmalar, Semerkant'ın entelektüel hayatının dikkat çekici olayları arasına girdi.

Cürcânî, burada önemli eserlerini tamamladı ve öğretim faaliyetlerini sürdürdü.

Ancak tarihçi Josef van Ess'in araştırması, onun Semerkant'taki hayatından memnun olmadığına işaret eden bilgileri de aktarmaktadır.

Timur'un 1405 yılında hayatını kaybetmesinin ardından Cürcânî, yaklaşık on sekiz yıl yaşadığı Semerkant'tan ayrılarak Şiraz'a döndü.

Bu dönüş, hükümdar himayesinin her zaman gönüllü bir bilimsel hareketlilik anlamına gelmediğini göstermektedir.

Cürcânî'nin hikâyesi doğrudan bir hekim göçü örneği değildir. Buna karşılık Timur'un farklı bilim alanlarındaki yetişmiş insanları Semerkant'ta toplama uygulamasını açık biçimde ortaya koymaktadır.

Mansûr ibn İlyâs: Timurlu Sarayına Ulaşan Anatomi Eseri

Şiraz'ın tıp tarihindeki önemli isimlerinden Mansûr ibn İlyâs, birkaç kuşak boyunca hekimler ve bilginler yetiştirmiş bir aileye mensuptu.

14. yüzyılın sonları ile 15. yüzyılın başlarında faaliyet gösteren Mansûr, özellikle resimli anatomi eseriyle tanındı.

Teşrîh-i Mansûrî adıyla bilinen Farsça kitapta insan vücudunun anatomik sistemleri çizimlerle birlikte açıklanıyordu.

Bu görseller modern anatomi atlaslarıyla aynı bilimsel anlayışa sahip değildi. Dönemin klasik anatomi geleneğinin etkisini taşıyor, vücut yapılarını şematik biçimde gösteriyordu.

Eserin önemi, anatomi bilgisinin yazı ve resim aracılığıyla düzenlenerek aktarılmasındaydı.

Mansûr ibn İlyâs, kitabını Timur'un torunu ve Fars bölgesinde yöneticilik yapan Pîr Muhammed'e ithaf etti.

Bu bilgi, Şiraz'ın tıp geleneği ile Timurlu hanedanı arasında doğrudan bir himaye ilişkisi bulunduğunu göstermektedir.

Ancak önemli bir tarihsel ayrım bulunmaktadır.

Bazı araştırmalarda Mansûr'un Semerkant'a götürüldüğü belirtilse de onun zorunlu yolculuğunu kesin biçimde ortaya koyan biyografik kanıtlar yeterli değildir.

Dolayısıyla Mansûr'un tarihsel önemini, kanıtlanmamış bir Semerkant yolculuğundan çok anatomi eserinin Timurlu çevresiyle ilişkisi üzerinden değerlendirmek gerekir.

Zeynü'l-Attâr: Şiraz'da Devam Eden İlaç Bilgisi

Timur dönemindeki bütün bilim insanları Semerkant'a taşınmadı.

Şiraz'ın önemli hekimlerinden Zeynü'l-Attâr, bu açıdan dikkat çekici bir örnektir.

1329 yılında Şiraz'da doğduğu belirtilen hekim, babasından aldığı eğitimin ardından Muzafferî hükümdarlarının hizmetinde çalıştı.

En önemli eserlerinden İhtiyârât-ı Bedîî, 1368 yılında hazırlanan kapsamlı bir ilaç kitabıydı.

Eserde bitkisel, hayvansal ve mineral kökenli ilaç maddeleri ele alınıyor; dönemin farmakoloji anlayışına göre özellikleri açıklanıyordu.

Bu bilgiler tarihsel ilaç kullanımını anlamak açısından değerlidir. Ancak söz konusu maddelerin günümüzde güvenli veya etkili tedaviler olduğu sonucunu doğurmaz.

Zeynü'l-Attâr'ın Timur'un hâkimiyeti sırasında da Şiraz'da yaşadığı ve yaklaşık 1403 yılında burada hayatını kaybettiği değerlendirilmektedir.

Hekimin bu dönemdeki bütün faaliyetleri ayrıntılı biçimde bilinmese de onun örneği, Şiraz'daki tıp geleneğinin siyasi değişimle birlikte tamamen ortadan kalkmadığını göstermektedir.

İlaç kitabı ve Mansûr'un anatomi eseri, bilimsel bilginin yalnızca insanların yer değiştirmesiyle aktarılmadığını da ortaya koymaktadır.

El yazmaları, öğrenciler ve farklı hükümdarların himayesi, tıp bilgisinin başka çevrelere ulaşmasını sağlayabiliyordu.

Semerkant'a Götürülenler Geri Dönebildi mi?

Timur'un 1405 yılında hayatını kaybetmesi, zorunlu yer değiştirmeye tabi tutulan bazı insanların geleceğini de etkiledi.

Cürcânî, Timur'un ölümünün ardından Şiraz'a dönenler arasındaydı.

Ancak zorunlu göç uygulamalarının sonraki yıllarda da etkileri sürdü.

John R. Perry'nin araştırmasına göre Uluğ Bey, 1411 yılında Timur tarafından Semerkant'a zorla yerleştirilmiş Müslüman esirlerin memleketlerine dönmelerine izin veren bir karar çıkardı.

Bu bilgi, yer değiştirmelerin zorunlu niteliğini göstermesi açısından önemlidir.

Bununla birlikte söz konusu karardan kaç kişinin yararlandığı veya aralarında kaç hekimin bulunduğu kesin olarak bilinmemektedir.

Dolayısıyla bütün Şirazlı hekimlerin geri döndüğü sonucuna varılamaz.

Bilim Transferi ile Zorunlu Beyin Göçü Arasındaki Fark

Timur'un politikası, bilimsel üretim ile siyasi baskının aynı dönemde var olabildiği tarihsel bir örnektir.

Semerkant, imparatorluğun merkezi olarak gelişirken farklı bölgelerden yetişmiş insanlar burada bir araya geldi.

Fakat bu insanların bir bölümü yeni şehre kendi isteğiyle gitmemişti.

Günümüzde kullanılan beyin göçü kavramı genellikle eğitim, çalışma veya araştırma amacıyla gerçekleşen insan hareketliliğini anlatır.

Timur dönemindeki bazı uygulamalar ise askerî fetihleri izleyen zorunlu nüfus nakilleriydi.

Bu nedenle zorunlu beyin göçü ifadesi, dönemin kendi kavramı değil, olayları açıklamak için kullanılan modern bir benzetmedir.

Şiraz örneği bu ayrımı daha görünür hale getirmektedir.

Cürcânî'nin zorunlu yolculuğu belgelenmiştir. Mansûr ibn İlyâs'ın Timurlu sarayıyla ilişkisi bir eser ithafıyla izlenebilmektedir. Zeynü'l-Attâr'ın ilaç çalışmaları ise Şiraz'daki bilimsel sürekliliği göstermektedir.

Bu üç farklı tarihsel deneyim, bilimsel hareketliliğin yalnızca sürgünden veya yalnızca hükümdar himayesinden ibaret olmadığını ortaya koymaktadır.

Timur'un Tıp Tarihindeki Yeri

Timur, tıp tarihinin büyük hekimlerinden veya yeni bir tedavi yönteminin mucitlerinden biri değildi.

Onun tıp tarihi açısından önemi, hekimlerin ve diğer bilginlerin faaliyet gösterdiği siyasi ortamı değiştirmesinden kaynaklanmaktadır.

Şiraz'ın yetişmiş insan gücünün bir bölümü Timurlu hâkimiyeti altında farklı merkezlerle ilişki kurarken, şehirdeki tıbbi bilgi üretimi de devam etti.

Semerkant'ın yükselişi ise farklı coğrafyalardan getirilen uzmanların yanı sıra daha eski bilimsel geleneklerin, kurumların ve sonraki Timurlu hükümdarlarının katkılarıyla şekillendi.

Bu nedenle Semerkant'ın bütün bilimsel başarılarını yalnızca Timur'un zorunlu göç politikasına bağlamak mümkün değildir.

Aynı şekilde Şiraz'ın bu dönemde bütün bilimsel birikimini kaybettiğini söylemek de tarihsel kanıtları aşar.

Timur'un bilim politikasındaki temel çelişki, âlimleri himaye eden bir hükümdarla onları yaşadıkları şehirlerden koparabilen bir fatihin aynı kişi olmasıydı.

Şiraz'dan Semerkant'a uzanan tarih, bilimsel bilginin yalnızca nerede toplandığıyla değil, onu taşıyan insanların hangi koşullarda yaşadığıyla da ilgilidir.

Semerkant'ın yükselişini anlamak için oraya getirilen insanlara, Şiraz'ın tıp tarihini anlamak içinse orada kalıp üretmeye devam eden hekimlere bakmak gerekir.

KAYNAKLAR

1. van Ess, Josef. “Jorjāni, Zayn-al-Din Abu'l-Hasan Ali.” Encyclopaedia Iranica, Cilt XV, 2009, s. 21–29.

2. Perry, John R. “Deportations iii. In the Islamic Period.” Encyclopaedia Iranica, Cilt VII, 1994, s. 297–312.

3. Üstündağ, Mehlika. “Fars Bölgesi Hekimleri (VIII./XIV. Yüzyıl'dan IX./XV. Yüzyıl'a Kadar).” Yeni Tıp Tarihi Araştırmaları, Sayı 30, 2026, s. 81–96.

ESTRADİOL (E2) NEDİR?

Estradiol (E2), östrojen hormonlarının en etkili türlerinden biridir. Kadınlarda başlıca yumurtalıklardan salgılanır; adet döngüsü, yumurtlama, rahim iç tabakasının gelişimi ve kemik sağlığında önemli görevler üstlenir.

E2 düşüklüğü menopoz veya yumurtalık fonksiyonlarının azalmasıyla ilişkili olabilir. Yüksekliği ise yumurtlama döneminde normaldir. Bu nedenle estradiol sonucu tek başına menopoz, kısırlık veya hormon hastalığı tanısı koydurmaz. Özellikle yaş, adet döngüsünün günü ve FSH düzeyiyle birlikte değerlendirilir.

ESTRADİOL KAÇ OLMALI?

Estradiol için bütün kadınlarda geçerli tek bir normal değer bulunmaz. Adet döngüsü boyunca hormon düzeyi önemli ölçüde değişir.

Mayo Clinic Laboratories’in serum estradiol testi için kullandığı örnek referanslar:

Adet gören kadınlar: 15–350 pg/mL

Menopoz sonrası kadınlar: 10 pg/mL’nin altı

Erişkin erkekler: 10–40 pg/mL

Bu aralıklar belirli bir laboratuvar yöntemine aittir. Farklı yöntemlerde, özellikle menopoz sonrası düşük estradiol düzeylerinde, referanslar değişebilir.

ESTRADİOL 20 NE DEMEK?

E2 20 pg/mL, adet gören kadınlarda özellikle adet kanamasının hemen sonrasında veya erken foliküler dönemde görülebilir.

Ancak adet gören genç bir kadında uzun süre düşük kalması, özellikle adet kesilmesiyle birlikteyse, östrojen üretiminde azalmayı düşündürebilir.

Menopoz sonrası kadınlarda ise kullanılan ölçüm yöntemine göre beklenen düşük hormon düzeylerine yakın olabilir.

ESTRADİOL 50 NE DEMEK?

E2 50 pg/mL, adet döngüsünün erken döneminde sık görülebilen değerlerden biridir.

Adetin 2–4. gününde FSH ile birlikte ölçüldüğünde yumurtalık rezervinin değerlendirilmesine yardımcı olabilir.

Ancak tek başına E2 50 sonucu yumurtalık rezervinin iyi olduğunu veya gebelik olasılığını göstermez.

ESTRADİOL 100 NE DEMEK?

E2 100 pg/mL, adet gören kadınlarda döngünün farklı dönemlerinde normal olabilir.

Özellikle yumurtlama öncesinde folikül gelişimiyle birlikte estradiol yükselir.

Adetin 2–4. gününde ölçülen E2 100 ise bazı kadınlarda beklenenden yüksek olabilir. Bu durumda FSH’nin baskılanması nedeniyle yumurtalık rezervi değerlendirmesi etkilenebilir.

ESTRADİOL 300 NE DEMEK?

E2 300 pg/mL, yumurtlama öncesi dönemde fizyolojik olarak görülebilir.

Mayo Clinic Laboratories, yumurtlama öncesinde estradiolün 300 pg/mL ve üzerindeki düzeylere ulaşabileceğini belirtmektedir.

Ancak adetin erken döneminde ölçülen E2 300 farklı değerlendirilir. Foliküler kist, hormon tedavisi veya başka nedenler araştırılabilir.

Tek başına E2 300 kanser veya ciddi hastalık anlamına gelmez.

ADET DÖNEMİNE GÖRE E2 NASIL DEĞİŞİR?

Estradiol, adet döngüsünün başında genellikle düşüktür. Foliküller geliştikçe yükselir ve yumurtlamadan önce belirgin artış gösterir.

Yumurtlama sonrasında azalır, luteal dönemde yeniden orta düzeyde yükselme gösterebilir.

Bu nedenle aynı kadında farklı günlerde yapılan E2 ölçümleri birbirinden önemli ölçüde farklı olabilir.

ADETİN 3. GÜNÜ E2 KAÇ OLMALI?

Yumurtalık rezervi değerlendirmesinde estradiol genellikle adetin 2–4. gününde FSH ile birlikte ölçülür.

Bu dönemde estradiolün görece düşük olması beklenir. Yaklaşık 30–80 pg/mL gibi değerler klinik uygulamada görülebilir ancak bütün kadınlar için tek bir kesin sınır yoktur.

Erken foliküler dönemde beklenenden yüksek E2, FSH’yi baskılayarak normal görünmesine neden olabilir.

Bu nedenle FSH ve E2 birlikte yorumlanmalıdır.

ESTRADİOL DÜŞÜKLÜĞÜ NEDEN OLUR?

Estradiol düşüklüğünün önemli nedenleri menopoz, primer over yetmezliği ve yumurtalık fonksiyonlarının azalmasıdır.

Belirgin kilo kaybı, yetersiz enerji alımı, yoğun egzersiz, ağır fiziksel veya psikolojik stres ve bazı hipofiz-hipotalamus hastalıkları da E2 düzeyini azaltabilir.

Bazı hormonal ilaçlar ve yumurtalık fonksiyonunu baskılayan tedaviler de düşük estradiol sonucuna yol açabilir.

ESTRADİOL DÜŞÜKLÜĞÜ MENOPOZ MU?

Her zaman değil.

Menopoz sonrası estradiol genellikle düşük düzeydedir. Ancak genç kadınlarda düşük E2, yumurtalık veya hipofiz kaynaklı başka sorunlarda da görülebilir.

45 yaş üzerindeki kadınlarda menopoz değerlendirmesi çoğu zaman adet öyküsü ve belirtilere dayanır.

Tek bir düşük estradiol sonucuyla menopoz tanısı konulmamalıdır.

E2 DÜŞÜKLÜĞÜ HANGİ BELİRTİLERİ YAPAR?

Uzun süreli östrojen eksikliği adet düzensizliği veya adetin kesilmesi, sıcak basması, gece terlemesi, vajinal kuruluk ve uyku sorunlarıyla ilişkili olabilir.

Östrojen eksikliğinin uzun sürmesi kemik mineral yoğunluğunu da olumsuz etkileyebilir.

Ancak bu belirtilerin tamamı yalnızca estradiol düşüklüğüne özgü değildir.

FSH YÜKSEK, E2 DÜŞÜK NE DEMEK?

Bu kombinasyon yumurtalıkların yeterince östrojen üretemediğini düşündürebilir.

Menopoz veya primer over yetmezliği gibi durumlarda FSH yükselirken estradiol düşebilir.

Ancak tanı için yaş, adet düzeni, kullanılan ilaçlar ve gerektiğinde tekrar ölçümler önemlidir.

FSH NORMAL VEYA DÜŞÜK, E2 DÜŞÜK NE DEMEK?

Bu durumda hipofiz veya hipotalamustan yumurtalıklara yeterli hormonal uyarı gitmiyor olabilir.

Aşırı egzersiz, enerji yetersizliği, belirgin kilo kaybı ve bazı hipofiz hastalıkları bu tabloya yol açabilir.

Özellikle adetlerin kesilmesiyle birlikteyse klinik değerlendirme gerekir.

FSH NORMAL AMA E2 YÜKSEK NE DEMEK?

Adet döngüsünün bazı dönemlerinde normal olabilir.

Ancak adetin erken günlerinde estradiol beklenenden yüksekse FSH’yi baskılayarak normal görünmesine neden olabilir.

Bu nedenle normal FSH sonucu tek başına yumurtalık rezervinin yeterli olduğunu göstermez.

ESTRADİOL YÜKSEKLİĞİ NEDEN OLUR?

Estradiol yüksekliği yumurtlama öncesinde normal fizyolojik bir değişikliktir.

Bunun dışında gebelik, bazı hormonal tedaviler, yumurtalık kistleri ve bazı hormon üretim bozukluklarıyla ilişkili olabilir.

PCOS bulunan bazı kadınlarda estradiol düzeyi normal veya görece yüksek olabilir. Ancak yüksek E2 tek başına PCOS tanısı koydurmaz.

Nadiren östrojen üreten yumurtalık tümörleri de estradiol yüksekliğine neden olabilir.

E2 YÜKSEKLİĞİ KANSER Mİ?

Hayır.

Estradiol yüksekliği özellikle üreme çağındaki kadınlarda adet döngüsünün doğal bir parçası olabilir.

Ancak menopoz sonrası beklenmedik ve kalıcı yüksek estradiol, özellikle anormal vajinal kanama gibi belirtilerle birlikteyse değerlendirilmelidir.

Tek başına E2 yüksekliği kanser tarama testi değildir.

ESTRADİOL YUMURTALIK REZERVİNİ GÖSTERİR Mİ?

Estradiol yumurtalık fonksiyonları hakkında bilgi verebilir ancak tek başına güvenilir bir yumurtalık rezervi testi değildir.

FSH, AMH ve ultrasonla değerlendirilen antral folikül sayısı gibi diğer göstergelerle birlikte yorumlanabilir.

Ayrıca yumurtalık rezervi testleri doğal yolla gebelik ihtimalini tek başına kesin olarak belirlemez.

ERKEKLERDE ESTRADİOL KAÇ OLMALI?

Mayo Clinic Laboratories’in serum estradiol yönteminde erişkin erkekler için 10–40 pg/mL referansı kullanılır.

Erkeklerde estradiolün bir bölümü testosteronun aromataz enzimi aracılığıyla dönüşmesi sonucunda oluşur.

Estradiol erkeklerde de kemik sağlığı ve üreme hormonlarının düzenlenmesinde görev alır.

ERKEKLERDE E2 YÜKSEKLİĞİ NEDEN OLUR?

Erkeklerde estradiol yüksekliği obezite, bazı karaciğer hastalıkları, hormonal ilaçlar veya testosteron-östrojen dengesindeki değişikliklerle ilişkili olabilir.

Bazı kişilerde meme dokusunda büyüme yani jinekomasti görülebilir.

Ancak jinekomasti bulunan her erkekte estradiol yüksek değildir. Testosteron, LH, FSH ve diğer hormonlar birlikte değerlendirilir.

E2 TESTİ AÇ KARNINA MI YAPILIR?

Estradiol ölçümü için genellikle açlık zorunlu değildir.

Ancak testin hangi amaçla istendiği önemlidir. Yumurtalık rezervi değerlendirmesinde genellikle adetin erken günlerinde ölçülürken, yumurtlama takibinde farklı günlerde seri ölçümler yapılabilir.

Hormon tedavisi kullanan kişilerde ilaç türü ve ölçüm zamanı da dikkate alınmalıdır.

ESTRADİOL NASIL YÜKSELTİLİR VEYA DÜŞÜRÜLÜR?

Amaç laboratuvar rakamını doğrudan değiştirmek değil, hormon değişikliğinin nedenini belirlemektir.

Östrojen eksikliği bazı hastalarda hormon tedavisi gerektirebilir. Ancak tedavinin uygunluğu yaşa, belirtilere, rahim durumuna ve kişisel risklere göre değerlendirilir.

Estradiol yüksekliğinde ise fizyolojik döngü değişiklikleriyle hastalık kaynaklı yükselmeler ayrılır.

Hekim değerlendirmesi olmadan östrojen veya hormon baskılayıcı ilaç kullanılmamalıdır.

SIK SORULAN SORULAR

E2 20 düşük mü?

Adet döngüsünün erken döneminde normal olabilir. Menopoz sonrası dönemde de düşük değerler beklenir. Yaş ve adet düzeni önemlidir.

E2 50 normal mi?

Adet gören kadınlarda özellikle erken foliküler dönemde normal olabilir. FSH ile birlikte değerlendirilmelidir.

E2 100 yüksek mi?

Adet döngüsünün birçok döneminde normal olabilir. Ancak adetin 2–4. gününde ölçüldüyse farklı klinik anlam taşıyabilir.

E2 300 tehlikeli mi?

Yumurtlama öncesinde normal olabilir. Ancak döngünün erken döneminde veya menopoz sonrasında farklı değerlendirilir.

Estradiol düşükse hamile kalınır mı?

Gebelik olasılığı yalnızca estradiol düzeyine bağlı değildir. Yumurtlama, yaş, yumurtalık fonksiyonları ve diğer üreme sağlığı faktörleri önemlidir.

TIBBİ UYARI

Estradiol sonucu yaş, cinsiyet, adet döngüsünün günü ve kullanılan hormon ilaçları bilinmeden yorumlanmamalıdır. Özellikle 40 yaşından önce adetlerin kesilmesi, gebelik planıyla birlikte hormon bozukluğu veya menopoz sonrası vajinal kanama bulunması durumunda uzman değerlendirmesi gerekir. Tek bir E2 sonucuyla menopoz, kısırlık veya kanser tanısı konulmamalıdır.

KAYNAKLAR

1. Mayo Clinic Laboratories — Estradiol, Serum.
2. Mayo Clinic Laboratories — Estradiol Free, Serum (Includes Estradiol and SHBG).

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: