Yeni yönetmeliğin en dikkat çekici hükümlerinden biri, kronik diyaliz tedavisine başlayan hastaların böbrek nakli konusunda bilgilendirilmesine ilişkin zorunluluk oldu.

Diyalize başlayan hastalar üç ay içinde nakil merkezine yönlendirilecek

Yönetmeliğe göre kronik diyaliz tedavisine başlayan hastalar, en geç üç ay içerisinde böbrek nakli hakkında ayrıntılı bilgilendirilmek üzere kendilerine en yakın kamuya ait böbrek nakli merkezine gönderilecek.

Nakil merkezinde hastalara böbrek naklinin hangi koşullarda gerçekleştirilebildiği, canlı ve kadavra vericiden nakil seçenekleri, işlemin olası yararları ve riskleri anlatılacak.

Bilgilendirme hem sözlü hem yazılı olarak yapılacak. Hasta ve yetkili tarafından imzalanan belgeler hasta dosyasına eklenecek ve Sağlık Bakanlığının dijital kayıt sistemine yüklenecek.

Bu düzenleme, hastaların diyaliz dışındaki böbrek yerine koyma tedavileri hakkında erken dönemde bilgi edinmesini amaçlıyor.

Ancak üç aylık süre, hastaya bu süre içerisinde böbrek nakli yapılacağı anlamına gelmiyor. Nakle uygunluk ve sonraki süreçler, ilgili uzmanların tıbbi değerlendirmesine bağlı olacak.

Mevcut diyaliz hastaları için bir yıllık geçiş süresi

Yönetmelik yalnızca yeni diyaliz hastalarını kapsamıyor.

Düzenlemenin yayımlanmasından önce tanı almış diyaliz hastalarının da böbrek nakliyle ilgili bilgilendirme ve yönlendirme işlemlerinin bir yıl içerisinde tamamlanması öngörülüyor.

Böylece hâlihazırda diyaliz tedavisi gören hastaların da nakil seçenekleri hakkında yapılandırılmış bilgilendirme sürecine alınması hedefleniyor.

Hastalar aylık muayenelerini başka sağlık kuruluşlarında yaptırabilecek

Düzenleme, diyaliz hastalarının muayene ve reçete süreçlerinde de esneklik sağlıyor.

Diyaliz tedavisi gören hastaların ayda en az bir kez ilgili uzman hekim tarafından değerlendirilmesi ve diyaliz reçetelerinin düzenlenmesi şartı devam edecek.

Bununla birlikte hastalar, aylık değerlendirmelerini tedavi gördükleri diyaliz merkezi dışında da yaptırabilecek.

Başka bir sağlık kuruluşunda düzenlenen uygun diyaliz reçetesi, hastanın tedavi aldığı merkeze sunulabilecek ve tedavi bu reçete doğrultusunda sürdürülebilecek.

Özellikle farklı şehirlerde bulunan veya belirli dönemlerde yaşadığı yerden ayrılan hastalar açısından bu uygulamanın sağlık hizmetlerine erişimi kolaylaştırması bekleniyor.

Periton diyalizi seçeneği daha ayrıntılı değerlendirilecek

Yeni yönetmelikte periton diyalizine yönelik dikkat çekici bir hüküm de yer aldı.

Diyaliz raporlarında, periton diyalizinin uygulanmama gerekçelerinin belirtilmesi zorunlu hale getirildi.

Bu değişiklikle tedavi seçeneğinin hangi nedenlerle uygun görülmediğinin kayıt altına alınması sağlanacak.

Periton diyalizi, uygun hastalarda karın zarının filtre görevi gördüğü ve belirli koşullarda ev ortamında uygulanabilen bir tedavi yöntemi olarak kullanılıyor.

Yeni hüküm, hemodiyaliz ile periton diyalizi arasında yapılacak tercihin hastanın klinik özellikleri dikkate alınarak gerekçelendirilmesine katkı sağlayacak.

Diyaliz merkezlerinde cihaz kapasitesi 80’e çıkarıldı

Yönetmelikle merkezlerin cihaz kapasitesine ilişkin üst sınır 60’tan 80’e yükseltildi.

Merkezlerin birleşmesi durumunda toplam cihaz sayısı 80’i geçemeyecek.

Taşınma ve birleşme işlemleri de yeniden düzenlendi. Merkezlerin belirlenen hizmet bölgeleri içindeki taşınma ve birleşme işlemleri il sağlık müdürlüğünün izniyle yürütülebilecek. Bölge dışındaki işlemler ise belirlenen planlama koşulları çerçevesinde Bakanlık iznine tabi olacak.

Düzenleme, merkezlerin kapasitesinin bölgesel ihtiyaçlara göre planlanmasını ve mevcut cihazların daha etkin kullanılmasını hedefliyor.

Tatil diyalizi dönemi genişletildi

Diyaliz hastalarının seyahat ettikleri dönemlerde tedaviye erişimini ilgilendiren tatil diyalizi uygulamasında da değişikliğe gidildi.

Daha önce haziran-ekim dönemini kapsayan uygulama, mayıs ayından kasım ayının sonuna kadar genişletildi.

Belirlenen illerdeki merkezler, gerekli su sistemi kapasitesine ve diğer teknik koşullara sahip olmaları durumunda bu dönemde cihaz kapasitelerini artırabilecek.

Tatil diyalizi kapsamına alınacak iller Sağlık Bakanlığı tarafından ilan edilecek.

Evde hemodiyaliz ve uzun süreli tedaviye ilişkin esaslar belirlendi

Yönetmelik, ev hemodiyalizi uygulamasına ilişkin hizmet sunumu ve hasta takip süreçlerini de düzenliyor.

İl sağlık müdürlüğünden gerekli izni alan merkezler, hastanın talebi ve yazılı onayıyla ev hemodiyalizi hizmeti verebilecek. Bu uygulamada her hastaya bir diyaliz cihazı tahsis edilecek.

Ayrıca gerekli izni bulunan merkezlerde, hastanın talebi ve yazılı onayıyla en az yedi saat süren uzun süreli hemodiyaliz uygulanabilecek.

Her iki uygulamanın ayrıntılı esasları Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenecek.

Diyaliz merkezlerine yönelik denetimler güçlendirildi

Yeni düzenlemeyle merkezlerin denetim ve yaptırım süreçlerinde de değişiklik yapıldı.

Mevzuata aykırılıklar için uygulanabilecek yaptırımlar arasına idari para cezaları eklendi.

Merkezlerin hasta ve seans sayıları, tıbbi değerlendirmeler, laboratuvar sonuçları ve diğer hizmet kayıtlarının Bakanlığın dijital sistemleri üzerinden takip edilmesine yönelik yükümlülükler düzenlendi.

Böylece hasta güvenliği, hizmet kalitesi ve mevzuata uyumun daha sistemli biçimde izlenmesi amaçlanıyor.

Yeni düzenleme hastalar açısından ne anlama geliyor?

13 Kasım 2026 itibarıyla yürürlüğe giren yönetmelik, diyaliz hizmetlerinde yalnızca merkezlerin fiziki kapasitesini değil, hastanın tedavi sürecine katılımını da ilgilendiriyor.

Özellikle böbrek nakli seçeneklerinin erken dönemde anlatılması, farklı sağlık kuruluşlarından alınan diyaliz reçetelerinin kullanılabilmesi ve periton diyalizine ilişkin değerlendirmelerin gerekçelendirilmesi hasta odaklı hükümler arasında öne çıkıyor.

Düzenlemelerin uygulamadaki etkisi ise hastaların nakil merkezlerine zamanında erişebilmesine, diyaliz merkezlerinin yeni yükümlülüklere uyumuna ve denetimlerin etkinliğine bağlı olacak.

Antalya’da COP31’in açılışında taraflar çalışma gündemlerini ve teknoloji, kapasite geliştirme ve idari işlere ilişkin bir dizi metni kabul etti. Türkiye, iklim risklerine karşı sağlık sistemlerini güçlendirmek için uluslararası bir girişim başlattı. 12 Kasım itibarıyla konferansın genel sonuç kararı üzerindeki görüşmeler sürüyor. [1–3, 24]

Antalya EXPO Merkezi’ndeki konferans 9 Kasım’da açıldı. Takvimde kapanış 20 Kasım. Aynı konferans çatısı altında BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi tarafları COP31’de, Kyoto Protokolü tarafları CMP21’de, Paris Anlaşması tarafları CMA8’de toplanıyor. Uygulama ile bilimsel ve teknolojik danışmanlıktan sorumlu iki yardımcı organ da Antalya’da çalışıyor. Açılışta kabul edilen metinler, ilgili oldukları sözleşme veya anlaşmanın karar kayıtlarına giriyor. [1]

Türkiye ve Avustralya’nın görevleri

Türkiye konferansa ve Liderler Zirvesi’ne ev sahipliği yapıyor. COP31 Başkanı Murat Kurum, konferansın siyasi temsilini ve Türkiye’nin başkanlık görevlerini yürütüyor. Avustralya’nın İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen, iki ülkenin mutabakatı uyarınca müzakerelere başkanlık ediyor. Türkiye aynı zamanda, hükümetlerin yanı sıra kentlerin, şirketlerin ve sivil toplumun katılabildiği İklim Eylem Gündemi’ne liderlik ediyor. [1, 5]

Antalya’da ilk dört gün

KATILIM / RESMÎ GEÇİCİ KAYIT

COP31’e hangi ülkeler kayıt yaptırdı

UNFCCC’nin 10 Kasım tarihli geçici yüz yüze katılım listesinde Avrupa Birliği dâhil 194 taraf yer alıyor. Tarafların bildirdiği temsilciler ve ek kontenjanlar birlikte sayıldığında 34.809 kayıt bulunuyor. Bu sayı, ülke ve AB delegasyonlarına ait ön kayıtları kapsıyor. Fiilî katılım, konferansın kesin kayıtlarıyla belirleniyor. [22]

Kayıt sayısı en yüksek delegasyonlar Türkiye (2.950), Brezilya (1.994), Nijerya (1.506), Çin (1.021), Endonezya (978) ve Avustralya (835) oldu. Avrupa Birliği için 271, Kırgızistan için 167 kayıt bulunuyor. ABD, Afganistan, İsrail ve Myanmar’ın adı bu geçici listede taraf delegasyonu olarak yer almıyor. [22]

Liderler Zirvesi’nin 11–12 Kasım’daki konuşmacı programı ayrı bir kayıt. Programda, ev sahibi Türkiye’nin yanı sıra Azerbaycan, Brezilya, Çin, Birleşik Krallık, Kırgızistan, Özbekistan, Bangladeş ve Tuvalu gibi ülkelerin temsilcileri ile Avrupa Komisyonu yer aldı. [7, 23]

Geçici kayıttaki 194 taraf

A–F Almanya, Andorra, Angola, Antigua ve Barbuda, Arjantin, Arnavutluk, Avrupa Birliği, Avustralya, Avusturya, Azerbaycan, Bahamalar, Bahreyn, Bangladeş, Barbados, Belarus, Belçika, Belize, Benin, Bhutan, Birleşik Arap Emirlikleri, Birleşik Krallık, Bolivya, Bosna-Hersek, Botsvana, Brezilya, Brunei, Bulgaristan, Burkina Faso, Burundi, Cabo Verde, Cezayir, Cibuti, Cook Adaları, Çad, Çekya, Çin, Danimarka, Doğu Timor, Dominika, Dominik Cumhuriyeti, Ekvador, Ekvator Ginesi, El Salvador, Endonezya, Eritre, Ermenistan, Estonya, Esvatini, Etiyopya, Fas, Fiji, Fildişi Sahili, Filipinler, Filistin Devleti, Finlandiya, Fransa.

G–K Gabon, Gambiya, Gana, Gine, Gine-Bissau, Grenada, Guatemala, Guyana, Güney Afrika, Güney Kore, Güney Sudan, Gürcistan, Haiti, Hırvatistan, Hindistan, Hollanda, Honduras, Irak, İran, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre, İtalya, İzlanda, Jamaika, Japonya, Kamboçya, Kamerun, Kanada, Karadağ, Katar, Kazakistan, Kenya, Kıbrıs, Kırgızistan, Kiribati, Kolombiya, Komorlar, Kongo Cumhuriyeti, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Kosta Rika, Kutsal Makam, Kuveyt, Kuzey Kore, Kuzey Makedonya, Küba.

L–S Laos, Lesotho, Letonya, Liberya, Libya, Lihtenştayn, Litvanya, Lübnan, Lüksemburg, Macaristan, Madagaskar, Malavi, Maldivler, Malezya, Mali, Malta, Marshall Adaları, Mauritius, Meksika, Mısır, Mikronezya Federal Devletleri, Moğolistan, Moldova, Monako, Moritanya, Mozambik, Namibya, Nauru, Nepal, Nijer, Nijerya, Nikaragua, Niue, Norveç, Orta Afrika Cumhuriyeti, Özbekistan, Pakistan, Palau, Panama, Papua Yeni Gine, Paraguay, Peru, Polonya, Portekiz, Romanya, Ruanda, Rusya, Saint Kitts ve Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent ve Grenadinler, Samoa, San Marino, Sao Tome ve Principe, Senegal, Seyşeller, Sırbistan, Sierra Leone, Singapur, Slovakya, Slovenya, Solomon Adaları, Somali, Sri Lanka, Sudan, Surinam, Suriye, Suudi Arabistan.

Ş–Z Şili, Tacikistan, Tanzanya, Tayland, Togo, Tonga, Trinidad ve Tobago, Tunus, Tuvalu, Türkiye, Türkmenistan, Uganda, Ukrayna, Umman, Uruguay, Ürdün, Vanuatu, Venezuela, Vietnam, Yemen, Yeni Zelanda, Yunanistan, Zambiya, Zimbabve.

AÇILIŞ OTURUMLARI / KARARLAR

12 Kasım itibarıyla kabul edilen kararlar

Açılış genel kurullarında hem konferansın çalışma düzeni hem de Bonn’daki hazırlık oturumundan Antalya’ya iletilen bazı karar metinleri ele alındı. Aşağıdaki tablo, 9 Kasım oturumunda doğrulanabilen adımları gösteriyor. [1, 24]

Genel sonuç kararı müzakerede

Başkanlık, konferansın genel sonuç kararı için 10 ve 11 Kasım’da istişareler yaptı. 12 Kasım’da BM iklim müzakere sürecinin güçlendirilmesi ve dağlık bölgelerin iklim gündemi üzerine görüşmeler yürütüldü. Sonuç kararı ve diğer müzakere başlıkları için genel kurulda kabul kaydı ve yayımlanan karar metni esas alınacak. [1–2]

LİDERLER ZİRVESİ / TAAHHÜTLER VE GİRİŞİMLER

Antalya’da hangi girişimler duyuruldu

Metan ve diğer sera gazlarına finansman taahhütleri

UNFCCC’nin 12 Kasım duyurusuna göre Çin, Birleşik Krallık ve Brezilya’nın ortak ev sahipliğindeki toplantıda 480 milyon ABD dolarını aşan yeni hayırsever finansman taahhüdü açıklandı. İklim ve Temiz Hava Koalisyonu’nun ilgili programına 25 milyon dolar ek taahhüt bildirildi. Bu tutarlar etkinlikte açıklanan taahhütleri gösteriyor. Gerçekleşen ödemeleri ve finanse edilen projeleri izlemek için daha sonra uygulama verilerine bakmak gerekecek. [4]

Ayrı bir oturumda UNEP, Kanada, Irak, Kazakistan ve Meksika’da müdahale edilen beş yeni sızıntı vakasının yaklaşık 125 bin ton metana karşılık geldiğini bildirdi. Bu veri, uyduyla saptanan sızıntılara müdahaleyi izleyen programdan geliyor. [20]

Elektrifikasyon ve iklim eyleminin izlenmesi

Türkiye’nin eylülde duyurduğu 35-by-35 girişimi, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarmayı hedefliyor. Hedef ulaşım, binalar ve sanayide elektrik kullanımını kapsıyor. 11 Kasım’daki üst düzey oturum bu girişimi ele aldı. Elektrifikasyonun emisyonlara etkisini elektrik üretim bileşimi, şebekenin kapasitesi ve kesintilere karşı dayanıklılığı belirleyecek. [6–7]

UNFCCC, 12 Kasım’da şirketlerin, finans kuruluşlarının, kentlerin ve bölgelerin net sıfır planları ile ilerlemelerini açıklayabilmesi için bir şeffaflık çerçevesi başlattı. [4]

Okyanuslar ve Pasifik

Fiji’deki hazırlık toplantısında Pasifik ülkeleri 1,5°C hedefini, iklim finansmanına erişimi ve okyanusların iklim politikasındaki yerini öne çıkardı. Chris Bowen, 12 Kasım konuşmasında Antalya Okyanus Bildirgesi hazırlığında Türkiye’nin liderliğine değindi. Aynı günün resmî programında Pasifik Dayanıklılık Mekanizması için bir finansman etkinliği yer aldı. Programdaki 1,5 milyar ABD doları, kaynak seferberliği hedefi olarak sunuldu. [7–8]

Fosil yakıt kârlarına vergi çağrısı

Antalya Liderler Zirvesi’nde BM Genel Sekreteri António Guterres, fosil yakıt şirketlerinin olağanüstü kârlarının vergilendirilmesini ve gelirin iklim etkilerine açık ülkelerin toparlanmasına yönlendirilmesini önerdi. [19]

MÜZAKERELER / EMİSYON VE FİNANSMAN

Antalya’nın devraldığı iklim gündemi

Fosil yakıtlardan uzaklaşma ve 1,5 derece

Dubai’deki COP28’de kabul edilen ilk Küresel Durum Değerlendirmesi, enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşılması ve geçişin adil ve planlı yürütülmesi çağrısı yaptı. Antalya’da bu çağrının enerji yatırımlarına ve ulusal politikalara nasıl yansıyacağı tartışılıyor. Elektrifikasyon, şebeke yatırımları ve metan azaltımı bu tartışmanın uygulama başlıkları. Fosil yakıtların sonuç kararında nasıl ifade edileceği, istişarelerin ardından ortaya çıkacak. [2, 6–7, 9]

Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 2026 raporunda, mevcut ulusal iklim taahhütlerinin tam uygulanması hâlinde bu yüzyıldaki küresel ısınma yaklaşık 2,6°C olarak hesaplanıyor. UNEP’in 1,5°C eşiğinin en düşük düzeyde aşılmasını öngören senaryosunda küresel sera gazı emisyonlarının 2035’te 2025 düzeyine göre yüzde 45 azalması gerekiyor. Mevcut ulusal taahhütlerin tam uygulanması aynı tarihte yüzde 11–15’lik düşüş sağlıyor. Bunlar farklı varsayımlara dayanan senaryo sonuçları. [10]

UNFCCC’nin ayrı bir değerlendirmesi, 154 tarafı temsil eden 127 yeni Ulusal Katkı Beyanı’nı (NDC) inceledi. Bu grubun 2019’daki küresel emisyonların yaklaşık yüzde 71’ini temsil ettiğini bildirdi. Ulusal beyanlar, ülkelerin azaltım hedeflerini ve bu hedeflere nasıl ulaşmayı planladıklarını gösteriyor. [21]

İklim finansmanında üç ayrı hedef

UNEP, gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere aktarılan uluslararası kamu uyum finansmanını 2024 için 28,2–31,7 milyar dolar aralığında hesaplıyor. Gelişmekte olan ülkelerin yıllık uyum ihtiyacının 2035 itibarıyla 305 milyar dolara ulaşabileceğini öngörüyor. Antalya açısından tutarın yanı sıra kaynağın hangi koşullarla verileceği, kırılgan ülkelerin ona ne kadar hızlı ulaşabileceği ve paranın projelere nasıl aktarılacağı önem taşıyor. [13]

Kayıp ve hasar fonu

Uyum, yaklaşan zararı önleme veya azaltma çabalarını kapsıyor. Kayıp ve hasar finansmanı, iklim etkileri gerçekleştiğinde ortaya çıkan zararlarla başa çıkmaya destek oluyor. UNEP’e göre Kayıp ve Hasara Yanıt Fonu’nun ilk başvuru turunda 342 milyon dolarlık başlangıç bütçesine karşılık 2,8 milyar dolarlık talep oluştu. Fonun raporu ve fona verilecek yönlendirme Antalya’nın resmî gündeminde. [1, 13]

HALK SAĞLIĞI / HASTANELER VE İKLİM RİSKLERİ

Sağlık sistemleri Antalya’da neden gündemde

Türkiye’nin başlattığı sağlık girişimi

Türkiye’nin Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu ile Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, 9 Kasım Sağlık Günü’nde Antalya Dayanıklı Sağlık Sistemleri Girişimi’ni (AIR) duyurdu. Bağlayıcı yükümlülük getirmeyen gönüllü girişim, ülkelerin sıcak dalgaları, seller ve diğer iklim riskleri karşısında sağlık hizmetlerini sürdürmek için edindiği deneyimleri paylaşmasını amaçlıyor. DSÖ bünyesindeki İklim ve Sağlıkta Dönüştürücü Eylem İttifakı (ATACH), teknik koordinasyonu üstleniyor. [3, 14]

DSÖ, Antalya’daki girişimi 2025’te COP30’da başlatılan Belém Sağlık Eylem Planı’nın uygulanmasına destek veren bir adım olarak değerlendiriyor. DSÖ’nün 2025 sağlık ve iklim araştırmasına katılan ülkelerin yüzde 90’dan fazlası, ulusal planların uygulanmasında yetersiz finansmanı başlıca engeller arasında gösterdi. Bu nedenle bir sağlık planının etkisini değerlendirmek için bütçe, görev dağılımı ve sahadaki uygulama verileri önem taşıyor. [14]

Sağlık kuruluşları açısından uygulama

Bir sıcak dalgasında acile başvuru sayısı artarken hastane binalarının soğutma yükü de yükselir. Sel, sağlık kuruluşlarına erişimi ve su ile enerji tedarikini kesintiye uğratabilir. Bir sağlık kuruluşunun dayanıklılığı, afet sırasında hizmeti ne ölçüde sürdürebildiğiyle de ölçülebilir. Bu açıdan yoğun bakım, diyaliz, ilaç ve aşı soğuk zinciri ile sevk ağının sürekliliği birlikte ele alınabilir. [14–15]

Belém’de kabul edilen uyum göstergelerinin sağlık bölümü, bu konuların bazılarını ölçülebilir hâle getiriyor. Göstergeler arasında iklim tehlikelerine dayanıklı sağlık tesisi oranı, afet sırasında ve sonrasında temel hizmetlere erişim, sağlık çalışanlarının iklim ve sağlık alanında eğitim alması ve kırılgan grupların psikososyal desteğe erişimi bulunuyor. Antalya’da müzakere edilen konulardan biri, bu göstergelerin ülkelerde nasıl uygulanacağı. [15]

DSÖ’nün 1,6 milyon hesabı neyi gösteriyor

DSÖ’nün COP31 öncesinde yayımladığı teknik çalışma, öncelik verdiği altı iklim ve sağlık müdahalesinin dünya çapında yaygınlaştırılması durumunda yılda yaklaşık 1,6 milyon ölümün önlenebileceğini hesapladı. Tahmin, sıcakla ilgili erken uyarı, güvenli içme suyu, sanitasyon, el hijyeni, evlerde daha temiz enerji ve fosil yakıt fiyatlandırması için küresel ölçekte uygulama varsayımına dayanıyor. Antalya’daki girişimin etkisini ise uygulamaya katılan ülkelerin bildireceği sonuçlar gösterecek. [16]

TÜRKİYE VE DÜNYA / KONFERANSIN ÖNEMİ

COP31 Türkiye ve dünya için neden önemli

Türkiye için diplomasi ve ulusal uygulama

Türkiye, ilk kez ev sahipliği yaptığı BM iklim konferansında başkanlığı yürütüyor ve İklim Eylem Gündemi’ne liderlik ediyor. Avustralya ile paylaşılan görev düzeni, Türkiye’ye enerji, kentlerin dayanıklılığı ve sağlık gibi alanlarda ülkeleri ve uygulayıcı kurumları bir araya getirme imkânı veriyor. Antalya Dayanıklı Sağlık Sistemleri Girişimi bunun somut bir örneği. Girişimin kalıcı etkisi, ülkelerin paylaştığı uygulamaların sağlık hizmetlerine yansımasıyla değerlendirilebilecek. [3, 5, 25]

Türkiye’nin 2024–2030 uyum planı, konferans tartışmalarının ülke içindeki karşılığını gösteriyor. Akdeniz havzasında aşırı sıcaklar, su kıtlığı, orman yangınları ve kıyı taşkınları birbiriyle bağlantılı riskler oluşturuyor. Türkiye açısından uyumun karşılığı, su havzalarının yönetimi, afetlere dayanıklı altyapı ve sağlık hizmetlerinin sıcak dalgası veya sel sırasında sürdürülebilmesi gibi yatırımlarda görülüyor. [26]

Sanayi ve ihracat açısından gündem, üretim süreçlerinin emisyonlarını ölçmeye ve azaltmaya uzanıyor. Avrupa Birliği’nin 1 Ocak 2026’da kesin uygulama dönemine giren Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, demir-çelik, alüminyum, çimento ve gübre gibi belirli ürünleri kapsıyor. Bu düzenleme, Türkiye’den AB’ye ihracat yapan ilgili sektörler için ürünün üretiminde ortaya çıkan emisyonların hesaplanmasını ve düşük karbonlu yatırımları daha önemli kılıyor. [17, 27]

Dünya için emisyon azaltımı ve iklim adaleti

Antalya’daki görüşmeler, ülkelerin açıkladığı iklim hedeflerinin enerji yatırımlarına, emisyon verilerine ve uyum projelerine nasıl yansıyacağını ele alıyor. Paris Anlaşması’nın ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi için süreç Antalya’da başlıyor ve 2028’de sonuçlanacak. Değerlendirme, ülkelerin birlikte ne kadar ilerlediğini ve sonraki ulusal planların hangi alanlarda güçlendirilmesi gerektiğini ortaya koyacak. [10, 21, 28]

İklim finansmanının koşulları, özellikle küçük ada devletleri ve kaynakları sınırlı ülkeler açısından belirleyici. Aynı finansman tutarının hibe veya kredi olarak verilmesi, borç yükü ve projelerin uygulanabilirliği üzerinde farklı etkiler yaratıyor. Antalya’da belirlenecek uygulama kuralları, erken uyarı sistemleri, güvenli su altyapısı ve afet sonrası toparlanma için ayrılan kaynakların ihtiyaç sahiplerine ulaşma hızını etkileyebilir. [11–13, 18]

TÜRKİYE / KAPANIŞA DOĞRU

Türkiye’nin hedefleri ve süren müzakereler

Türkiye’nin 2035 emisyon hedefi

Türkiye’nin 2025’te BM’ye sunduğu ikinci Ulusal Katkı Beyanı, 2035 sera gazı emisyonlarını 643 milyon ton karbondioksit eşdeğeri düzeyinde sınırlandırmayı hedefliyor. Belgede belirtilen 466 milyon tonluk azaltım, 2035 için hesaplanan olağan gidişat senaryosuna göre ifade ediliyor. Türkiye’de emisyon ticaretine ilişkin yasal çerçeveyi oluşturan 7552 sayılı İklim Kanunu da Temmuz 2025’te yayımlandı. Ulusal beyan ve kanun, Türkiye’nin Antalya öncesinde açıkladığı politika çerçevesini gösteriyor. [17]

Adil geçiş ve karbon piyasaları

Belém’de Paris Anlaşması tarafları bir adil geçiş mekanizması geliştirilmesini kararlaştırdı. Antalya’daki gündem, çalışma programının ve mekanizmanın nasıl işleyeceğini ele alıyor. İşini veya gelirini kaybetme riskiyle karşılaşan çalışanlar, bölgeler ve sektörler için teknik destek, sosyal koruma ve karar süreçlerine katılım bu tartışmanın somut başlıkları. [1, 12, 18]

Paris Anlaşması’nın 6. maddesinde ise ülkeler arası emisyon azaltımı işbirliği, BM denetimindeki karbon kredisi mekanizması ve piyasa dışı işbirliği ayrı yollar olarak ele alınıyor. Antalya’da gündeme gelen konulardan biri, ülkeler arası işbirliğinde kullanılacak kayıt ve teknik altyapının finansmanı. Uygulamada bir emisyon azaltımının iki ülkenin hesabına birden yazılmasını önleyecek kayıt ve muhasebe kuralları önem taşıyor. [1, 18]

Dağlar ve su güvenliği

12 Kasım’da COP31 başkanlığı dağlar ve iklim değişikliği üzerine istişare yaptı. Liderler Zirvesi programında ise Kırgızistan, Tacikistan, Nepal, Pakistan ve Bhutan’ın yer aldığı ayrı bir oturumda buzullar, kar ve buzla kaplı alanlar ile finansman ele alındı. Buzul kaybı ve su rejimindeki değişiklikler, dağlık bölgelerde ve bu bölgelerden beslenen havzalarda tarım, içme suyu ve afet hazırlığı açısından önem taşıyor. [2, 7]

Kapanış metinlerinde izlenecek başlıklar

· Genel sonuç kararı. 1,5°C eşiği ve fosil yakıtlardan uzaklaşma için kullanılan ifadeler, sorumlu taraflar ve varsa takvim.

· Finansman. Uyum kaynaklarının kapsamı, hibe ve kredi bileşimi, erişim şartları ve kayıp ve hasar fonuna verilecek yönlendirme.

· Sağlık. Sağlığın kabul edilen metinlerdeki yeri ve dayanıklı sağlık hizmetleri için ölçülebilir hedef veya finansman düzenlemesi.

· Uygulama. Adil geçiş mekanizmasının işleyişi, karbon piyasası kayıtlarının finansmanı ve kararların ilerleme raporları.

BELGE VE KAYNAK KAYITLARI

Kaynakça

[1] BM İklim Değişikliği Sekretaryası (UNFCCC). Antalya 2026 Konferansı ana sayfası, COP31, CMP21 ve CMA8 oturum ve karar kayıtları, kabul edilen gündemler (663896, 663898–663901).

[2] UNFCCC. COP31, CMP21 ve CMA8 Başkanlık İstişareleri, 12 Kasım 2026 itibarıyla.

[3] DSÖ. Tedros Adhanom Ghebreyesus’un iklim gündeminde sağlığa ilişkin yuvarlak masa konuşması, 9 Kasım 2026. ATACH, Antalya Dayanıklı Sağlık Sistemleri Girişimi’nin açılış kaydı.

[4] UNFCCC. COP31 günlük güncellemeleri, 12 Kasım 2026. Karbondioksit dışı sera gazları zirvesi ve Net Sıfır Tanıma Çerçevesi.

[5] UNFCCC. Türkiye–Avustralya Ortaklık Usulleri belgesi, 2025. COP31 açılış ve başkanlık basın toplantısı kayıtları, 9–10 Kasım 2026.

[6] COP31 Türkiye Başkanlığı. 35-by-35 Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü duyurusu, 21 Eylül 2026. Uluslararası Enerji Ajansı, enerji sektörü dayanıklılığı gözlemevi duyurusu, 10 Kasım 2026.

[7] UNFCCC. Antalya Liderler Zirvesi ve üst düzey toplantı programı, 11–12 Kasım 2026. António Guterres’in temiz enerji ve elektrifikasyon oturumu konuşması, 11 Kasım 2026.

[8] UNFCCC. Fiji’deki COP31 hazırlık toplantısının kapanış değerlendirmesi, Ekim 2026. Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanlığı, Chris Bowen’ın Antalya Liderler Zirvesi konuşması, 12 Kasım 2026.

[9] UNFCCC. İlk Küresel Durum Değerlendirmesi, Dubai 2023, karar 1/CMA.5, özellikle paragraf 28.

[10] Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP). Emissions Gap Report 2026.

[11] UNFCCC. Yeni kolektif niceliksel iklim finansmanı hedefi, Bakü 2024, karar 1/CMA.6.

[12] UNFCCC. Belém 2025 Paris Anlaşması Taraflar Toplantısı kararları, FCCC/PA/CMA/2025/19/Add.1. Genel sonuç kararı 1/CMA.7, paragraf 53, ve adil geçiş çalışma programı kararı 2/CMA.7.

[13] UNEP. Adaptation Gap Report 2026. Uyum ve kayıp ve hasar finansmanı.

[14] DSÖ. COP31 iklim ve sağlık bilgi notu, 3 Kasım 2026. Sağlık Günü bakanlar toplantısında Genel Direktör’ün konuşması, 9 Kasım 2026.

[15] UNFCCC. Küresel Uyum Hedefi ve Belém Uyum Göstergeleri, 12/CMA.7. OECD, COP31’de takip edilecek müzakere başlıkları, 9 Kasım 2026.

[16] DSÖ. Global Benefits and Costs of Prioritized Actions on Climate Change and Health, teknik rapor, 4 Kasım 2026.

[17] Türkiye Cumhuriyeti. İkinci Ulusal Katkı Beyanı (NDC 3.0), UNFCCC kayıt tarihi 9 Kasım 2025. 7552 sayılı İklim Kanunu, Resmî Gazete, 9 Temmuz 2025, sayı 32951.

[18] UNFCCC. CMA8 oturum belgeleri ve Paris Anlaşması’nın 6. maddesine ilişkin raporlar. OECD, COP31 müzakere değerlendirmesi, 9 Kasım 2026.

[19] UNFCCC. António Guterres’in COP31 Liderler Zirvesi açılış konuşması, 11 Kasım 2026.

[20] UNEP. Uluslararası Metan Emisyonları Gözlemevi’nin Antalya duyurusu, 12 Kasım 2026.

[21] UNFCCC. 2026 Ulusal Katkı Beyanları Sentez Raporu, FCCC/PA/CMA/2026/9, 27 Ekim 2026.

[22] UNFCCC. Geçici yüz yüze katılımcı listesi, COP31.PLOP.1, 10 Kasım 2026. Taraflar ve ek taraf kontenjanı sekmeleri.

[23] UNFCCC. Liderler Zirvesi konuşmacı programı, 10 Kasım 2026 ve 12 Kasım güncellemesi.

[24] UNFCCC. Bonn’dan iletilen karar metinleri, FCCC/SBI/2026/15/Add.1. IISD Earth Negotiations Bulletin, Antalya açılış oturumu kaydı, 9 Kasım 2026.

[25] Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı. COP31 açılışı ve Türkiye’nin ev sahipliği, 9 Kasım 2026.

[26] İklim Değişikliği Başkanlığı. İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi ve Eylem Planı 2024–2030. IPCC, Altıncı Değerlendirme Raporu, Akdeniz bölümü.

[27] Avrupa Komisyonu. Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, kesin uygulama dönemi ve ürün kapsamı.

[28] UNFCCC. İkinci Küresel Durum Değerlendirmesi, 2024–2028 dönemine ilişkin çalışma takvimi.

Ouchi’nin vakası, yalnızca bir nükleer güvenlik felaketi olarak değil, yüksek doz radyasyonun insan vücudunda oluşturduğu çoklu organ hasarının tedavisindeki güçlükler bakımından da bilimsel literatüre girdi.

Hisashi Ouchi kimdir, nükleer kaza nasıl meydana geldi?

Hisashi Ouchi, Japonya’nın Ibaraki bölgesindeki Tokaimura’da bulunan JCO şirketine ait nükleer yakıt işleme tesisinde çalışan 35 yaşında bir işçiydi.

30 Eylül 1999 sabahı, üç çalışan nükleer yakıt üretiminde kullanılan zenginleştirilmiş uranyum çözeltisini hazırlıyordu. Güvenlik prosedürlerine aykırı biçimde uranyum içeren çözeltinin bir tankta biriktirilmesi, kontrolsüz bir nükleer zincirleme reaksiyonu tetikledi.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansının (IAEA) raporuna göre reaksiyon yaklaşık 19,5 saat sürdü. Kazanın merkezine yakın bulunan Ouchi ve çalışma arkadaşı çok yüksek miktarda nötron ve gama radyasyonuna maruz kaldı.

Üç işçinin etkilendiği kazada iki çalışan yaşamını yitirirken üçüncü çalışan hayatta kaldı.

Hisashi Ouchi ne kadar radyasyona maruz kaldı?

Kazanın ardından yapılan ilk tıbbi değerlendirmelerde Ouchi’nin maruz kaldığı radyasyonun biyolojik etkisi yaklaşık 16–20 Gy eşdeğeri düzeyinde hesaplandı.

Gray (Gy), dokunun soğurduğu radyasyon enerjisini ölçmek için kullanılan birimdir. Ancak farklı radyasyon türlerinin biyolojik etkileri aynı olmadığından, Ouchi’nin maruziyetini tek bir sayıyla açıklamak mümkün değildir.

Nötron ve gama ışınlarının birlikte etkili olduğu kazada vücudun farklı bölgeleri birbirinden çok farklı dozlar aldı.

2001 yılında Journal of Radiation Research dergisinde yayımlanan klinik değerlendirmede, Ouchi’nin karnının sağ üst bölümündeki cildin soğurduğu dozun 61,8 Gy’ye kadar ulaştığı bildirildi.

Bu değer, vücudun belirli bir bölgesine ilişkin hesaplamaydı; bütün vücudun aynı doza maruz kaldığı anlamına gelmiyordu.

İlk saatlerde hangi belirtiler ortaya çıktı?

Ouchi, kazadan hemen sonra bilincini kısa süreli kaybetti ve kusmaya başladı. Bunu ishal, yüksek ateş, ciltte kızarıklık ve vücutta şişlik izledi.

Hastanede yapılan kan incelemeleri, bağışıklık sisteminin önemli hücrelerinden olan lenfositlerin hızla azaldığını ortaya koydu.

Ağır radyasyon maruziyetinde kemik iliği, bağırsak mukozası ve cilt gibi hızlı yenilenen dokular ciddi hasar görebiliyor. Ouchi’de bu sistemlerin birden fazlası aynı anda etkilendi.

Hastalığın ilerleyen dönemlerinde ciltte yaygın doku hasarı, sindirim sisteminde kanamalar ve ciddi sıvı kaybı gelişti.

Doktorlar hangi tedavileri uyguladı?

Ouchi, kazanın ardından uzman merkezlerde değerlendirildi ve Tokyo Üniversitesi Hastanesi’nde yoğun bakım tedavisine alındı.

Kemik iliğinin kan hücresi üretme kapasitesinin ağır biçimde bozulması nedeniyle uygun doku uyumuna sahip kız kardeşinden alınan kan kök hücreleri nakledildi.

Hastaya ayrıca kan ve kan ürünleri, sıvı desteği, enfeksiyonları önlemeye yönelik tedaviler ve solunum desteği uygulandı.

Radyasyon nedeniyle ağır hasar gelişen cilt bölgelerinde doku onarımını desteklemek amacıyla deri nakli girişimlerinde bulunuldu.

Kök hücre naklinin ardından kan hücrelerinin üretiminde bazı iyileşme belirtileri görülse de bu gelişme diğer organlarda oluşan ağır hasarı gidermeye yetmedi.

83 gün boyunca vücudunda neler yaşandı?

Tedavinin ilerleyen haftalarında Ouchi’nin cilt bütünlüğü ciddi biçimde bozuldu. Bağırsak mukozasındaki hasar nedeniyle kanamalar ve sıvı kayıpları devam etti.

Yoğun bakımın 56. gününde kalbi durdu. Sağlık ekibinin müdahalesiyle dolaşımı yeniden sağlandı ancak sonraki dönemde böbrek ve diğer organların işlevlerinde ağır bozulmalar gelişti.

Bilimsel vaka raporlarında, radyasyona bağlı hasarın yalnızca kan hücrelerinin üretildiği kemik iliğiyle sınırlı olmadığı; sindirim sistemi, cilt ve çok sayıda organı etkileyen karmaşık bir tablo oluşturduğu vurgulandı.

Hisashi Ouchi, bütün tedavi girişimlerine rağmen kazadan 83 gün sonra çoklu organ yetmezliği nedeniyle hayatını kaybetti.

Hisashi Ouchi neden kurtarılamadı?

Vakanın en önemli tıbbi özelliği, aynı anda birden fazla yaşamsal sistemin ağır radyasyon hasarına uğramasıydı.

Kök hücre nakli, kemik iliğinin yeniden kan hücresi üretmesine yardımcı olabilse de bağırsakların, cildin ve diğer organların uğradığı yaygın hücresel hasarı tek başına onaramıyordu.

Özellikle bağırsak mukozasının ağır hasar görmesi, kanama ve sıvı kaybı gibi yaşamı tehdit eden komplikasyonlara neden oldu.

Ouchi’nin tedavisini değerlendiren araştırmacılar, böylesine ağır radyasyon maruziyetlerinde kemik iliği işlevlerinin desteklenmesinin tek başına yeterli olmadığını; çoklu organ hasarının tedavisinin ayrı bir bilimsel sorun olduğunu ortaya koydu.

Hisashi Ouchi vakası neden bugün de tartışılıyor?

Ouchi’nin 83 gün süren tedavisi, yıllar içinde internette çok sayıda sansasyonel anlatıya konu oldu.

Ancak hastanın ölmek istediğine ilişkin dolaşıma sokulan ifadeler, tedavinin yalnızca deney amacıyla sürdürüldüğü iddiaları ve kendisine ait olduğu öne sürülen bazı görüntüler, klinik vaka raporlarıyla aynı düzeyde doğrulanmış bilgiler olarak kabul edilmemeli.

Bilimsel belgeler, uygulanan yoğun bakım tedavilerini, kök hücre naklini, organ hasarını ve ölüm nedenini ayrıntılı biçimde açıklıyor. Buna karşılık hastanın iradesi ve tedavi kararlarının etik boyutları hakkında kesin hükümler vermek için ayrıca güvenilir belgelere ihtiyaç bulunuyor.

Tıp tarihinin unutulmayan vakalarından biri

Tokaimura kazası, nükleer tesislerde güvenlik prosedürlerine uyulmasının neden hayati önem taşıdığını gösterdi.

Hisashi Ouchi’nin yaşamını yitirmesi ise ağır radyasyon hasarı karşısında modern yoğun bakımın, kök hücre naklinin ve doku onarımının sınırlarını gözler önüne serdi.

Aradan geçen yıllara rağmen bu vaka, radyasyon kazalarına hazırlık, çoklu organ yetmezliği, rejeneratif tıp ve yoğun bakım etiği açısından incelenmeye devam ediyor.

On iki kişinin kışı geçireceği istasyon

Altıncı Sovyet Antarktika Seferi’ni taşıyan Ob gemisi, 5 Kasım 1960’ta Leningrad’dan ayrılmıştı. Ekibin bir bölümü, kıyıdaki Lazarev İstasyonu’nun yerine Kraliçe Maud Toprakları’ndaki Şirmacher Vahası’nda yeni bir üs kurmak ve kışı orada geçirmekle görevlendirildi. Önceki istasyon hareket hâlindeki bir buz sahanlığı üzerine kurulmuştu. Yeni yerin seçiminde kayalık zeminin sağladığı avantaj etkiliydi. Rusya Arktik ve Antarktik Araştırma Enstitüsünün kaydına göre Novolazarevskaya 18 Ocak 1961’de açıldı. İstasyonda on iki kişi kışlayacaktı. Cerrahi eğitimini Leningrad’da alan Rogozov, sefere katılmak için yemek borusu kanseri cerrahisi üzerine hazırladığı tezinin savunmasını ertelemişti. İstasyonda hekimliğin yanı sıra meteoroloji gözlemleri yapıyor ve arazi aracı kullanıyordu.

Novolazarevskaya, 1957–1958 Uluslararası Jeofizik Yılı’nın ardından Antarktika’da kalıcı bilimsel araştırmaların geliştiği dönemde kuruldu. On iki ülkenin 1959’da imzaladığı Antarktika Antlaşması, 23 Haziran 1961’de yürürlüğe girdi. Novolazarevskaya’da yıl boyunca gözlem yapacak ekip, kışı istasyonda geçirecekti. Rogozov hastalandığında sefer gemisi bölgeden ayrılmıştı. Kendi raporuna göre yakın yabancı istasyonlarda uçak yoktu. Fırtına da hava yoluyla tahliyeyi engelliyordu.

Ağrı sağ alt karna indi

Rogozov, 29 Nisan’da halsizlik ve bulantı hissetti. Karnının üst bölümünde başlayan ağrı daha sonra sağ alt bölgeye yerleşti. Bu değişim, 27 yaşındaki cerraha akut apandisiti düşündürdü. Apandisit, kalın bağırsağın başlangıcındaki çekuma bağlı küçük bir uzantı olan apendiksin iltihaplanmasıdır. Apendiks delinirse enfeksiyon karın boşluğuna yayılabilir ve karın zarı iltihaplanabilir. Bu ciddi komplikasyona peritonit denir.

Rogozov, ilk gün apandisit şüphesini arkadaşlarına söylemediğini günlüğüne yazdı. Ertesi gün ateşi yükseldi ve kusmaları sıklaştı. Antibiyotik kullanmasına rağmen durumu kötüleşince kendi kendini ameliyat etmeye karar verdi ve ekibe haber verdi. 30 Nisan akşamı günlüğüne ertesi günün 1 Mayıs olduğunu, arkadaşlarının o sırada ameliyat için çarşafları sterilize etmeye hazırlandığını kaydetti.

Aynayı tutan teknisyen

Rogozov ameliyatı lokal anestezi altında, bilinci açıkken yaptı. Teplinski’nin tuttuğu ayna, doğrudan göremediği yerleri görmesine yardımcı oldu. Rogozov günlüğüne, aynadaki ters görüntünün işini zorlaştırdığını ve büyük ölçüde dokunarak çalıştığını yazdı. Baş dönmesi ve artan halsizlik nedeniyle kısa aralar verdi. Rogozov’un anlatımına göre müdahale sırasında çekumu yaraladı ve yarayı onardı. Gerboviç ise iki yardımcının da başının döndüğünü, yine de görevlerini sürdürdüklerini kaydetti.

Rogozov, müdahalenin başlangıcını raporunda Moskova saatiyle 30 Nisan 22.00 olarak kaydetti. BMJ’de yayımlanan anlatı, başlangıç saatini yerel saatle 1 Mayıs 02.00 olarak veriyor. Dergiye göre lokal anestezinin ardından cerrahi işlem bir saat 45 dakika sürdü.

Günlükteki koyu leke, rapordaki delinme

Rogozov, 1962’de Sovyet Antarktika Seferi Bülteni’nde yayımladığı ve 1964’te İngilizceye çevrilen vaka raporunda, çıkardığı apendiksin tabanında bir delinme gördüğünü bildirdi. BMJ’de aktarılan 8 Mayıs tarihli günlük kaydında, aynı bölgede koyu bir leke gördüğünü ve bir gün daha bekleseydi apendiksin delinebileceğini düşündüğünü yazmıştı.

Rogozov’un ateşi ameliyattan sonraki beşinci gün normale döndü. Yaklaşık bir hafta sonra dikişlerini aldı. Kendi raporuna göre iki hafta sonra hafif, bir ay sonra ağır işlere dönebildi. Ekip 29 Mayıs 1962’de Leningrad’a ulaştı. Rogozov kliniğine geri döndü, tezini savundu ve meslek hayatını genel cerrahide sürdürdü.

Kutup tıbbında bir hekimin hastalanması

Pennsylvania’da cerrah Evan O’Neill Kane, 1921’de bir hastanede sağlık çalışanlarının yardımıyla kendi apendiksini çıkarmak için ameliyata girişmişti. Kane’in ameliyatı JAMA’da yayımlanan bir tıp tarihi yazısında ele alındı. Novolazarevskaya’da ise Rogozov fenalaşırsa ameliyatı devralabilecek başka bir hekim yoktu.

Aynı risk, kutup seferlerinin sağlık planlamasında bugün de hesaba katılıyor. Avustralya Antarktika Programı, kendi istasyonlarında kışlayacak hekimlerin görevden önce apendektomi geçirmiş olmasını şart koşuyor. Program bu uygulamayı 1950’lerde Heard Adası’nda apandisite yakalanan bir Avustralyalı hekimin güçlükle tahliye edilmesine dayandırıyor. Avustralya’nın kutup hekimleri bugün uzaktan uzman desteği alabiliyor ve gerektiğinde cerrahi ekibe yardımcı olmak üzere eğitilmiş sefer personeliyle çalışıyor. Hava koşulları kışın tahliyeyi hâlâ engelleyebiliyor. Rogozov’un ameliyatında bir meteorologla bir teknisyenin üstlendiği görevler, istasyonun tek hekimi hastalandığında ekibin hazırlığının neden önemli olduğunu gösteriyor.

Kaynaklar

1. Rogozov LI. «Операция на себе» [Kendi kendine ameliyat]. Sovyet Antarktika Seferi Bülteni. 1962, sayı 37, s. 42–44. İncelenen İngilizce çeviri: “Self Operation”. Soviet Antarctic Expedition Information Bulletin. 1964, cilt 4, s. 223–224.
2. Rogozov V, Bermel N. “Auto-appendectomy in the Antarctic: case report”. BMJ. 2009, cilt 339, b4965.
3. Rosgidromet’in kayıtlarından. «55 лет российской антарктической станции Новолазаревская» [Novolazarevskaya Antarktika İstasyonu’nun 55. yılı]. Rossiyskie Polyarnye Issledovaniya. 2016, sayı 1 (23), s. 44.
4. Antarktika Antlaşması Sekretaryası. The Antarctic Treaty System. Ocak 2019.
5. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. “Appendicitis”. Son değerlendirme Temmuz 2021.
6. Rennie D. “Do It to Yourself Section: The Kane Surgery”. JAMA. 1987, cilt 257, sayı 6, s. 825–826.
7. Australian Antarctic Division. “Do you need your appendix removed before you go?” 6 Aralık 2021.
8. Australian Antarctic Division. “Human biology and medicine”. 16 Eylül 2020.
9. Arctic and Antarctic Research Institute. “Novolazarevskaya”. Rus Antarktika Seferi istasyon kaydı.

Antalya’daki Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP31) sürerken 10 Kasım 2026’da yayımlanan rapor, DSÖ Avrupa Bölgesi’nde 15 ülkeden 20 uygulamayı ele alıyor. Altı uygulama, başta seller olmak üzere ani iklim tehlikelerinin ardından acil ruh sağlığı hizmetleri ve psikososyal destek sunmaya odaklandı. Diğer 14 uygulama, iklim değişikliğiyle bağlantılı güçlükler karşısında ruh sağlığını ve toplumların bu güçlüklerle başa çıkma kapasitesini güçlendirmeyi amaçladı.

DSÖ, uygulamaların sonuçlarına ilişkin kanıtların ve değerlendirmelerin sınırlı olduğunu belirtiyor. Vaka örnekleri, hizmetlerin nasıl düzenlendiğini gösteriyor. Hangi uygulamanın daha etkili olduğunu belirlemek için karşılaştırmalı verilere ihtiyaç var.

Slovenya’da gezici ekipler ve telefon hatları devreye girdi

Slovenya’da 2023 sellerinin ardından kamu kurumları, sağlık çalışanları, insani yardım kuruluşları ve yerel gruplar birlikte çalıştı. Selden etkilenenlere gezici ruh sağlığı ekipleri ve telefon destek hatlarıyla ulaşıldı. Topluluk etkinlikleri düzenlendi ve gündelik ihtiyaçlar için yardım sağlandı. Psikososyal destek, acil müdahale dönemi sona erdikten sonra da sürdü.

İlk destekten uzman bakımına geçiş

DSÖ, afet sonrasında kolay erişilebilen destek sunulmasını ve uzman bakımı gerektiğinde izlenecek yolun açık olmasını öneriyor. Afet planlarında bunun somut karşılığı, ilk desteği hangi ekibin vereceğinin, uzman değerlendirmesi gerektiğinde yönlendirmeyi kimin yapacağının ve hangi sağlık biriminin devreye gireceğinin önceden belirlenmesi.

Türkiye Afet Müdahale Planı’nda psikososyal destek için bir afet grubu bulunuyor. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonundaki grubun görevleri arasında afetten etkilenenlerin ihtiyaçlarını belirlemek ve uzmanlaşmış psikososyal destek sunmak yer alıyor. Sağlık Bakanlığı da grubun destek ortakları arasında. DSÖ’nün önerisi, bu yapı içinde sahada ilk desteği veren ekiplerle uzman ruh sağlığı hizmetleri arasındaki yönlendirme sürecine odaklanıyor.

KAYNAKLAR

1. Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi. Strengthening mental health in a changing climate: insights from interventions across the WHO European Region. Resmî rapor özeti. 10 Kasım 2026.
2. Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi. New report highlights action across European Region to tackle mental health consequences of climate change. Basın açıklaması. 10 Kasım 2026.
3. T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Afet ve Acil Durumlarda Psikososyal Destek Akreditasyon Kılavuzu. İkinci sürüm, 2024.

12 Kasım 2026 tarihinde npj Exercise Medicine and Health dergisinde yayımlanan araştırmada, tirzepatid kullanan kişilerde semaglutid kullananlara göre daha fazla yağsız kütle kaybı görüldü. Ancak verilen toplam kilo hesaba katıldığında, iki ilaç arasındaki fark istatistiksel olarak belirgin olmaktan çıktı.

Araştırmanın temel bulgusu, yağsız kütle kaybının yalnızca kullanılan ilaçla değil, toplam kilo kaybının büyüklüğüyle de yakından ilişkili olduğunu gösteriyor.

670 bin kişinin sağlık kayıtları tarandı

Araştırmacılar, ilk kez tirzepatid veya semaglutid reçete edilen 670.422 yetişkinin elektronik sağlık kayıtlarını inceledi.

Bu kişilerin 456.742'si semaglutid, 213.680'i ise tirzepatid tedavisine başlamıştı.

Tedavi öncesinde ve sonrasında karşılaştırılabilir yağsız kütle ölçümleri bulunan 7.965 kişi ayrıntılı analize alındı. Bu grubun 6.196'sı semaglutid, 1.769'u tirzepatid kullanıyordu.

Araştırmada, tedavinin başlangıcından sonraki 12 aylık dönem boyunca elde edilen vücut bileşimi ölçümleri değerlendirildi. Bununla birlikte analize alınan kişilerin tamamında her izlem zamanında ölçüm bulunmuyordu.

Çalışma, hastaların geçmiş sağlık kayıtlarının incelendiği gözlemsel bir araştırma olarak yürütüldü.

Tirzepatid grubunda daha fazla kilo kaybı görüldü

On ikinci ay değerlendirmesinde semaglutid kullananlarda başlangıç ağırlığına göre ortalama yüzde 9,7, tirzepatid kullananlarda ise yüzde 15,2 kilo kaybı görüldü.

Aynı değerlendirmede başlangıçtaki yağsız kütleye göre azalma semaglutid grubunda yüzde 3,6, tirzepatid grubunda yüzde 5,6 olarak hesaplandı.

İki ilaç arasındaki yağsız kütle kaybı farkı, başlangıçtaki yağsız kütleye göre 2,1 yüzde puanı düzeyindeydi. İlk karşılaştırmada bu fark istatistiksel olarak anlamlı bulundu.

Ancak araştırmacılar toplam kilo kaybını ve ilgili klinik değişkenleri istatistiksel analize dahil ettiklerinde sonuç değişti.

Düzeltilmiş karşılaştırmada iki ilaç arasındaki tahmini fark 0,1 yüzde puanına kadar geriledi.

Bu tahminin yüzde 95 güven aralığı eksi 1,6 ile artı 1,4 yüzde puanı arasındaydı.

Başka bir ifadeyle, verilen kilo hesaba katıldığında tirzepatid ve semaglutid arasında yağsız kütle kaybı bakımından istatistiksel olarak belirgin bir farklılık gösterilemedi.

Bununla birlikte bu sonuç, gözlenen ilk farkın tamamının kilo kaybından kaynaklandığını kesin olarak kanıtlamıyor.

Verilen kilonun yaklaşık beşte biri yağsız kütleden

Araştırmanın dikkat çekici sonuçlarından biri, toplam kilo kaybı içerisinde yağsız kütlenin ne kadar yer tuttuğuydu.

Başlangıç ağırlığının en az yüzde 5'ini kaybeden kişilerde, 12. ay değerlendirmesinde verilen toplam kilonun yağsız kütleden gelen bölümü semaglutid grubunda yaklaşık yüzde 20, tirzepatid grubunda ise yüzde 18 olarak hesaplandı.

Bu sonuç, incelenen hasta grubunda kaybedilen ağırlığın yaklaşık beşte birinin yağsız kütledeki azalmadan oluştuğunu gösterdi.

Bununla birlikte bireysel farklılıklar belirgindi. Benzer miktarda kilo veren kişilerde yağsız kütle değişimi aynı düzeyde gerçekleşmedi.

Araştırmacılar, toplam kilo kaybı ile yağsız kütle kaybının birbiriyle ilişkili olduğunu, ancak her kişide aynı oranda ilerlemediğini bildirdi.

Yağsız kütle kaybı kas kaybıyla aynı şey mi?

Araştırmanın sonuçları değerlendirilirken yağsız kütle ile iskelet kası kütlesi arasındaki farkın bilinmesi gerekiyor.

Yağsız kütle yalnızca kaslardan oluşmuyor. Vücuttaki su, organlar ve yağ dışındaki diğer dokular da bu ölçümün içerisinde yer alıyor.

Bu nedenle yağsız kütlede saptanan her azalma, aynı miktarda iskelet kasının kaybedildiği anlamına gelmiyor.

Araştırmada vücut bileşimi verileri ağırlıklı olarak biyoelektrik impedans analizi yöntemiyle elde edildi. Bu yöntem, vücudun elektrik akımına gösterdiği direnci kullanarak yağ ve yağsız kütle hakkında tahminde bulunuyor.

Ancak vücudun sıvı durumu ve ölçüm koşulları sonuçları etkileyebiliyor.

Çalışmada doğrudan kas gücü veya fiziksel performans testlerine dayanan kapsamlı bir karşılaştırma yapılmadığından, iki ilacın iskelet kası sağlığı üzerindeki etkileri hakkında kesin bir üstünlük değerlendirmesi yapılamıyor.

Direnç egzersiziyle ilgili ayrı araştırma ne gösterdi?

9 Kasım 2026 tarihinde Nature Medicine dergisinde yayımlanan ayrı bir randomize kontrollü araştırma, tirzepatid tedavisi sırasında direnç egzersizinin yağsız doku kaybı üzerindeki etkilerini inceledi.

Fazla kilolu veya obezitesi bulunan 120 yetişkinin katıldığı çalışmada, katılımcılar 40 hafta boyunca tirzepatid tedavisi aldı. Bir grup olağan aktivitelerini sürdürürken diğer grup haftada üç kez gözetimli direnç egzersizi yaptı.

Yalnızca tirzepatid kullanan grupta ortalama 4,67 kilogram yağsız yumuşak doku kaybı görülürken, direnç egzersizi uygulanan grupta bu miktar 3,57 kilogram oldu.

İki grup arasında yaklaşık 1,09 kilogramlık fark saptandı. Egzersiz uygulanan grupta kas gücü sonuçları da daha olumluydu.

Bu araştırma, tirzepatid tedavisine direnç egzersizi eklenmesinin yağsız yumuşak doku kaybını azaltabildiğini gösterdi.

Ancak çalışma semaglutid ile tirzepatidi karşılaştırmadığından, sonuçları iki ilaç arasında doğrudan bir üstünlük kanıtı olarak yorumlanamaz.

Araştırmanın sınırlılıkları neler?

Tirzepatid ve semaglutidi karşılaştıran 12 Kasım tarihli araştırmanın önemli sınırlılıkları bulunuyor.

Öncelikle hastalar ilaç gruplarına rastgele atanmadı. Bu nedenle gözlenen farklılıkların doğrudan kullanılan ilaçlardan kaynaklandığı kesin olarak söylenemiyor.

Ayrıca 670 binden fazla kişinin yalnızca yaklaşık yüzde 1,2'sinde tedavi öncesi ve sonrası karşılaştırılabilir yağsız kütle ölçümleri bulunuyordu.

Ölçüm yapılan hastaların diğer kullanıcılardan farklı özellikler taşıması ve takip ölçümlerinin her hastada aynı zamanlarda yapılmamış olması sonuçları etkileyebilir.

Beslenme düzeni, protein tüketimi, fiziksel aktivite ve tedaviye devamlılık gibi değişkenlerin tüm hastalarda aynı ayrıntıda kaydedilmemiş olması da değerlendirmeyi sınırlıyor.

Araştırmanın bulguları, kilo kaybının yalnızca tartıda görülen rakamlarla değerlendirilmesinin yeterli olmayabileceğine işaret ediyor.

Bununla birlikte yağsız kütle kaybının uzun dönemde kas gücü, hareket kabiliyeti ve fiziksel işlevler üzerindeki etkilerini belirlemek için daha kapsamlı, ileriye dönük klinik araştırmalara ihtiyaç bulunuyor.

TIBBİ UYARI

Bu araştırma, tirzepatid veya semaglutid tedavisinin kişisel olarak seçilmesi, bırakılması ya da değiştirilmesi için tek başına yeterli değildir. İlaç seçimi, tedavinin sürdürülmesi ve vücut bileşiminin izlenmesi, kişinin sağlık durumu dikkate alınarak hekimi tarafından değerlendirilmelidir.

KAYNAKLAR

1. Murugadoss K, Venkatakrishnan AJ, Soundararajan V. Greater lean-body-mass decline with tirzepatide than semaglutide in routine care, revealed by body-composition digital phenotyping. npj Exercise Medicine and Health. 12 Kasım 2026; 1:15. DOI: 10.1038/s44437-026-00025-y.

2. Green DJ, Haynes A, Underwood DR ve ark. Resistance exercise to attenuate lean mass loss during tirzepatide therapy for obesity: a randomized controlled trial. Nature Medicine. 9 Kasım 2026. DOI: 10.1038/s41591-026-04752-5.

30 Eylül 1908'de Paris'te başlayan uluslararası üroloji kongresi, tıp tarihinde yeni bir uzmanlık alanının örgütlenme sürecinde önemli bir aşamayı temsil ediyordu.

Böbrek, mesane ve idrar yolları hastalıkları uzun yıllar genel cerrahinin çalışma alanı içerisinde değerlendirilmişti. Ancak 19. yüzyılın sonlarına doğru cerrahi tekniklerin, tıbbi cihazların ve klinik araştırmaların gelişmesi, bu hastalıkların daha özel bir bilgi birikimiyle ele alınmasını sağlamaya başlamıştı.

Paris'teki toplantı, farklı ülkelerden hekimlerin üroloji alanında ortak bir bilimsel yapı oluşturma çabalarının sonucuydu.

Kongrenin Osmanlı tıp tarihi bakımından dikkat çekici yönü ise İstanbul'dan hekimlerin de bu uluslararası oluşumda yer almasıydı.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi'nden Ayhan Verit ve Ahmet Ürkmez ile Sedat Tellaloğlu'nun 2019 yılında yayımlanan tarihsel incelemesi, ilk uluslararası üroloji yapılanmasıyla ilişkili kayıtlarda üç Osmanlı hekiminin adını öne çıkarıyor.

Bu hekimler Tomasos Sgurdeos, André Antippas ve Leon Lacombe'du.

Osmanlı hekimlerinin uluslararası ürolojinin erken dönemindeki varlığı, imparatorluğun son yıllarında İstanbul'daki tıp çevreleriyle Avrupa'nın bilim merkezleri arasında kurulan ilişkilerin önemli örneklerinden biriydi.

Uluslararası Üroloji Birliği nasıl kuruldu?

Uluslararası ürolojinin örgütlenme tarihi, 1908'den bir yıl önceye uzanıyor.

19. yüzyılın sonlarında Paris, cerrahi ve idrar yolları hastalıklarının araştırılmasında önemli merkezlerden biri hâline gelmişti.

Bu dönemde Fransız hekim Félix Guyon, böbrek ve idrar yolları hastalıklarının ayrı bir uzmanlık alanı olarak gelişmesine öncülük eden isimler arasında bulunuyordu.

Paris'teki Necker Hastanesi çevresinde çalışan Alfred Pousson ve Ernest Desnos da farklı ülkelerdeki ürologların ortak bir bilimsel kuruluş altında toplanması düşüncesini destekliyordu.

Bu girişimler sonucunda 1907 yılında Paris'te Association Internationale d'Urologie adıyla Uluslararası Üroloji Birliği kuruldu.

Kuruluş sürecinde Félix Guyon başkanlık görevini üstlendi. Ernest Desnos ise genel sekreter olarak görevlendirildi.

Yeni örgütün amacı, farklı ülkelerde çalışan hekimler arasında bilimsel iletişimi geliştirmek, mesleki deneyimlerin paylaşılmasını sağlamak ve ürolojinin uluslararası düzeyde tanınmasına katkıda bulunmaktı.

Birliğin ilk kongresi 30 Eylül–3 Ekim 1908 tarihleri arasında Paris'te gerçekleştirildi.

Kongre başkanlığını, Küba doğumlu olup mesleki çalışmalarını Fransa'da sürdüren Joaquín Albarrán üstlendi.

Böylece 1907 yılında başlayan kurumsal yapılanma, 1908 kongresiyle uluslararası bir bilimsel buluşmaya dönüştü.

Osmanlı hekimleri uluslararası kayıtlarda

1908 Paris Kongresi'ni Osmanlı tıp tarihi bakımından önemli kılan unsurlardan biri, uluslararası örgütlenmenin ilk döneminde Osmanlı hekimlerinin de temsil edilmesiydi.

Verit, Ürkmez ve Tellaloğlu'nun tarihsel incelemesine göre ilk uluslararası komitenin 29 kişilik delege kadrosunda Osmanlı ürolojisini temsil eden Tomasos Sgurdeos bulunuyordu.

Aynı araştırmada İstanbul'dan André Antippas ve Leon Lacombe'un da Türkiye başlığı altında kongreye katıldığı belirtilmektedir.

Buradaki 29 kişilik sayı, kongreye katılan bütün hekimlerin toplamı olarak değerlendirilmemelidir. Araştırmada bu sayı, uluslararası komitenin delege kadrosuyla ilişkilendirilmektedir.

Dönemin kongre katılımcılığı ile uluslararası komite delegeliği ve dernek üyeliği farklı statüler taşıyordu. Bu ayrım, Osmanlı hekimlerinin bilimsel örgütlenmedeki yerini doğru değerlendirmek bakımından önemlidir.

Tomasos Sgurdeos: Osmanlı ürolojisinin temsilcisi

Tarihsel kaynaklarda Tomasos Sgurdeos veya Tomazos Sgourdeos biçiminde anılan hekim, İstanbul'da cerrahlık yapan Osmanlı hekimlerinden biriydi.

Sgurdeos'un adı, ilk uluslararası üroloji komitesinde Osmanlı temsilcisi olarak geçmektedir.

Dönemin İstanbul hastane çevreleriyle ilişkili olan Sgurdeos, genel cerrahinin içinde gelişmekte olan ürolojinin uluslararası mesleki yapılanmasında yer alan hekimler arasındaydı.

Bu temsil, Osmanlı İmparatorluğu'nda farklı topluluklardan yetişen hekimlerin Avrupa'daki bilimsel kuruluşlarla ilişki kurabildiklerini göstermesi bakımından önemlidir.

André Antippas: İstanbul'dan Paris'e

Osmanlı hekimleri arasında adı geçen ikinci isim André Antippas'tı.

Dönemin kayıtlarında İstanbul Şişli Hastanesi'nde cerrah olarak görev yaptığı belirtilen Antippas, 1908 Paris Kongresi'yle ilişkili katılımcılar arasında yer almaktadır.

Antippas'ın bu uluslararası buluşmayla ilişkilendirilmesi, Osmanlı cerrahlarının idrar yolları hastalıkları alanındaki gelişmeleri takip ettiklerini gösteren tarihsel kayıtlardan biridir.

O yıllarda üroloji henüz bugünkü anlamıyla bütünüyle bağımsız bir uzmanlık alanı hâline gelmediği için, alandaki hekimlerin önemli bir bölümü cerrahi kökenliydi.

Leon Lacombe: Kayıtlarda adı bulunan üçüncü hekim

İstanbul'dan uluslararası üroloji çevresine katıldığı belirtilen üçüncü isim Leon Lacombe'du.

Verit ve çalışma arkadaşlarının araştırmasında Lacombe'un adı, Antippas ile birlikte 1908 kongresine katılan hekimler arasında geçmektedir.

Bununla birlikte Lacombe'un mesleki yaşamı, görev yaptığı kurumlar ve kongredeki bilimsel faaliyetleri hakkında erişilebilir tarihsel bilgiler sınırlıdır.

Bu nedenle Lacombe'un kongrede belirli bir bildiri sunduğu veya herhangi bir bilimsel görüşü savunduğu yönünde kesin bir değerlendirme yapmak mümkün değildir.

Onun tarihsel önemi, mevcut kayıtların ortaya koyduğu uluslararası katılımıyla sınırlı biçimde değerlendirilmelidir.

Osmanlı ürolojisinde yalnızca üç isim yoktu

1908 yılıyla ilişkili uluslararası üroloji kayıtları, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki hekimlik çevrelerinin üç isimle sınırlı olmadığını gösteriyor.

Üroloji tarihçisi Vural Solok'un 2010 yılında Türk Üroloji Dergisi'nde yayımlanan araştırmasında, uluslararası üroloji örgütüyle ilişkili Osmanlı hekimleri arasında Cemil Paşa, Alexander Kamburoğlu Paşa, Andon Nafilyan Paşa, Apostolos Psaltoff ve Alexander Zambaco Paşa'nın da isimleri bulunuyor.

Bu hekimler İstanbul ve İzmir'deki farklı tıp kurumlarında görev yapıyordu.

Ancak bu isimlerin uluslararası dernek üyelikleriyle 1908 kongresinde fiilen bulunmalarına ilişkin bilgiler aynı kapsamda değerlendirilmemelidir.

Kaynaklarda adlarının geçmesi, hepsinin kongrede bilimsel sunum yaptığı anlamına gelmez.

Bununla birlikte söz konusu liste, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde ürolojinin birden fazla hastane ve hekim çevresinde ilgi gördüğünü ortaya koymaktadır.

Cemil Topuzlu Paşa ve modern cerrahinin gelişimi

Osmanlı'dan Cumhuriyet dönemine uzanan cerrahi ve üroloji tarihinin önemli isimlerinden biri Cemil Topuzlu Paşa'ydı.

1866 yılında İstanbul'da doğan Cemil Paşa, modern cerrahi eğitiminin Osmanlı tıp kurumlarında gelişmesinde etkili oldu.

Avrupa'daki tıp eğitimini ve cerrahi uygulamalarını takip eden Cemil Paşa, İstanbul'daki cerrahi öğretiminin modernleşmesine katkı sağladı.

1909 yılında gerçekleştirilen tıp eğitimi düzenlemeleri sırasında cerrahi ve üroloji alanlarıyla ilişkili akademik görevler üstlendi.

Verit ve çalışma arkadaşlarının araştırmasında, dönemin cerrahi kliniğinde bulunan 20 yataktan dördünün üroloji hastalarına ayrıldığı bilgisi yer almaktadır.

Bu düzenleme, ürolojinin genel cerrahi içerisindeki konumunu göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

İdrar yolları hastalıkları henüz tamamen bağımsız bir klinik yapılanmaya kavuşmamış olsa da bu hastalar için belirli bir yatak kapasitesinin ayrılması, uzmanlaşma yönündeki kurumsal gelişmelerin örneklerinden biridir.

Andon Nafilyan Paşa ve Osmanlı bevliye eğitimi

Osmanlı ürolojisinin erken döneminde öne çıkan diğer bir isim Andon Nafilyan Paşa'ydı.

1831 yılında İstanbul'da doğan Nafilyan Paşa, tıp eğitimini Paris'te sürdürdü.

1862 yılında mesane ile vajina arasındaki fistüllerin cerrahi tedavisi üzerine bir doktora tezi hazırladı.

İstanbul'a döndükten sonra askerî tıp kurumlarında görev yaptı ve idrar yolları hastalıklarına ilişkin eğitim faaliyetlerinde bulundu.

Nafilyan Paşa'nın çalışmalarına ilişkin dikkat çekici kayıtlardan biri, 16 Mart 1877 tarihinde mesane taşlarının cerrahi yöntemle çıkarıldığı vakalara ilişkin sunumudur.

Bu bilgi, Osmanlı Tıp Cemiyetinin 50. yılı için hazırlanan tarihsel kayıtlara dayanan Vural Solok'un araştırmasında aktarılmaktadır.

Nafilyan Paşa'nın Uluslararası Üroloji Birliğinin erken dönem üyeleri arasında bulunması, Osmanlı tıp çevrelerinin Avrupa'daki mesleki örgütlenmelerle ilişkilerini göstermektedir.

Onun bilimsel faaliyetleri, Osmanlı ürolojisinin yalnızca 1908 Paris Kongresi'yle başlayan bir gelişme olmadığını da hatırlatmaktadır.

Üroloji neden genel cerrahiden ayrılmaya başladı?

19. yüzyıl boyunca böbrek ve idrar yolları hastalıklarının tedavisi büyük ölçüde genel cerrahinin uygulama alanı içerisindeydi.

Mesane taşları, idrar yapma güçlüğü, üretra darlıkları ve böbrek hastalıkları gibi sorunlar, dönemin cerrahları tarafından değerlendirilmekteydi.

Ancak tıbbi teknolojinin gelişmesiyle birlikte bu hastalıkların tanı ve tedavisinde yeni olanaklar ortaya çıktı.

Anestezinin cerrahi uygulamalarda yaygınlaşması, antisepsi ve asepsi ilkelerinin benimsenmesi, cerrahi girişimlerin güvenliğini artıran önemli gelişmeler arasındaydı.

Özellikle sistoskopi teknolojisinin ilerlemesi, mesane içinin doğrudan incelenmesini mümkün kıldı.

Böylece idrar yolları hastalıklarının değerlendirilmesi yalnızca hastanın yakınmalarına ve cerrahın fizik muayene bulgularına dayanmak zorunda kalmadı.

Endoskopik inceleme yöntemleri, böbrek ve mesane fizyolojisine ilişkin araştırmalar ve yeni cerrahi teknikler, ürolojinin kendine özgü bir klinik bilgi alanı oluşturmasına katkı sağladı.

Paris'te uluslararası bir üroloji örgütünün kurulması ve kongre düzenlenmesi, bu bilimsel ve mesleki uzmanlaşmanın kurumsal yansımalarından biriydi.

Osmanlı tıbbının çok kültürlü yapısı

1908 Paris Kongresi'yle ilişkili Osmanlı hekimlerinin kimlikleri, imparatorluğun son dönemindeki tıp dünyasının çok kültürlü yapısını da ortaya koymaktadır.

İstanbul'da Müslüman, Rum, Ermeni ve farklı topluluklardan yetişen hekimler çeşitli hastanelerde, askerî sağlık kurumlarında ve eğitim kuruluşlarında görev yapıyordu.

Bu hekimlerin bir bölümü eğitimlerinin tamamını veya belirli aşamalarını Avrupa'da gerçekleştiriyordu.

Fransa'daki tıp okulları ve hastaneler, Osmanlı cerrahlarının bilimsel ilişkiler geliştirdiği merkezler arasındaydı.

Verit ve çalışma arkadaşlarının incelemesinde, 1908 yılıyla ilişkilendirilen dokuz kişilik Osmanlı üroloji çevresinin yedi üyesinin gayrimüslim topluluklardan geldiği belirtilmektedir.

Bu bilgi, dönemin tıp kurumlarında farklı topluluklardan hekimlerin üstlendiği rolleri göstermesi bakımından önemlidir.

Ancak Osmanlı devletine bağlı bir hekimin uluslararası kayıtlarda Türkiye veya Osmanlı temsilcisi olarak geçmesi, onun günümüzdeki milliyet kavramlarıyla doğrudan tanımlanmasını gerektirmez.

Bilimsel temsil, devlet aidiyeti, mesleki üyelik ve etnik köken birbirinden ayrı tarihsel kategorilerdir.

Bu ayrım, Osmanlı hekimlerinin uluslararası bilim dünyasındaki yerini değerlendirirken özellikle dikkate alınmalıdır.

Türkiye'de ürolojinin kurumsallaşması

Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde cerrahi içerisinde gelişmeye başlayan üroloji, Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra daha belirgin bir uzmanlık kimliği kazandı.

Tıp fakültelerindeki eğitim faaliyetleri, hastanelerdeki klinik yapılanmalar ve uzman hekimlerin yetişmesi bu sürecin başlıca unsurlarıydı.

Türk Üroloji Derneğinin resmî tarihçesine göre 23 Ocak 1933 tarihinde İstanbul'da bir araya gelen hekimler, Türk Üroloji Cemiyetini kurdu.

Kuruluş, ürolojinin Türkiye'deki bağımsız mesleki örgütlenmesi açısından önemli bir aşamaydı.

Cemiyetin ilk başkanı Behçet Sabit Erduran oldu.

Böylece 1908 yılında uluslararası bilimsel örgütlenmeyle ilişki kuran Osmanlı hekimlerinin temsil ettiği erken dönemden, Cumhuriyet yıllarında bağımsız mesleki kuruluşların geliştiği yeni bir aşamaya geçildi.

Bununla birlikte Türkiye'deki ürolojinin bütün kurumsal gelişimini 1908 Paris Kongresi'nin doğrudan sonucu olarak değerlendirmek doğru değildir.

Uluslararası bilimsel ilişkiler, tıp eğitiminin yeniden düzenlenmesi, hastane yapılanmaları ve yerel hekimlerin çalışmaları bu gelişimin farklı unsurlarıydı.

1908 Paris Kongresi'nin tıp tarihindeki önemi

1908 Paris Kongresi, modern ürolojinin uluslararası örgütlenme tarihindeki önemli dönüm noktalarından biridir.

Kongreyi Osmanlı tıp tarihi bakımından dikkat çekici kılan, İstanbul'da görev yapan hekimlerin bu erken uluslararası yapılanmanın kayıtlarında bulunmasıdır.

Tomasos Sgurdeos'un delegeliği, André Antippas ve Leon Lacombe'un katılımına ilişkin bilgiler ve diğer Osmanlı hekimlerinin uluslararası dernek üyelikleri, imparatorluğun son döneminde tıp alanındaki bilimsel ilişkilerin yalnızca ülke sınırları içerisinde kalmadığını göstermektedir.

Bu ilişkiler aynı zamanda modern tıp tarihinin tek bir ülkenin veya tek bir bilim merkezinin faaliyetlerinden ibaret olmadığını hatırlatmaktadır.

Osmanlı'nın farklı topluluklarından yetişen hekimler, İstanbul ve İzmir'deki hastanelerde çalışırken uluslararası bilimsel çevrelerle de bağlantılar kurabiliyordu.

Paris'teki 1908 buluşması, Türkiye'de ürolojinin daha sonra geçireceği kurumsal dönüşümün tek nedeni değildi. Ancak Osmanlı hekimlerinin uzmanlık alanlarının uluslararası düzeyde şekillendiği bir dönemde bilimsel örgütlenmeye katıldıklarını belgeleyen önemli bir tarihsel örnekti.

Bugün üroloji tarihi incelenirken bu hekimlerin adlarının yeniden hatırlanması, yalnızca geçmişteki bir kongreye katılımın kayda geçirilmesi anlamına gelmiyor.

Aynı zamanda modern Türk tıbbının oluşumunda farklı kültürlerden gelen hekimlerin, hastanelerin ve uluslararası bilimsel ilişkilerin oynadığı rolün daha iyi anlaşılmasına katkı sağlıyor.

Kaynaklar

1. Verit A, Ürkmez A, Tellaloğlu S. History of establishment and evaluation of Ottoman-Turkish urology inside the surgical science. Northern Clinics of Istanbul. 2019;6(3):317–319.

2. Solok V. Osmanlı Dönemi Ürolojisinde Üç İsim. Türk Üroloji Dergisi. 2010;36(3):219–225.

3. British Association of Urological Surgeons. History of the Société Internationale d'Urologie. Uluslararası Üroloji Birliğinin kuruluşu ve 1908 Paris Kongresi hakkında tarihsel kayıtlar.

4. Türk Üroloji Derneği. Tarihçe. Türk Üroloji Cemiyetinin 1933 yılındaki kuruluşuna ilişkin kurumsal kayıtlar.

TIME dergisinde 10 Kasım 2026’da yayımlanan ve ABD’li omurga cerrahları ile fiziksel tıp uzmanlarının görüşlerine yer verilen haberde, siyatik ağrısını hafifletmeye yardımcı olabilecek yöntemler ve belirtileri kötüleştirebilen alışkanlıklar ele alındı.

Uzmanların ortak mesajı ise dikkat çekici: Her siyatik hastasına aynı egzersiz iyi gelmeyebilir.

Siyatik ağrısı neden olur?

Siyatik, tek başına bir hastalık tanısından çok, bel bölgesindeki sinir köklerinin tahriş olması veya baskı altında kalması sonucunda gelişen belirtileri tanımlıyor.

UCLA Health’ten fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanı Dr. Allen Chen’e göre en sık karşılaşılan nedenlerden biri bel fıtığı.

Omurlar arasındaki disklerin yer değiştirmesi veya dışarı taşması, sinir köklerine baskı yaparak ağrıya neden olabiliyor.

Özellikle ileri yaşlarda görülen spinal stenoz, yani omurga kanalının daralması da siyatik benzeri yakınmalara yol açabiliyor.

Bu iki durumun farklı hareketlere yanıt vermesi, tedavinin kişiselleştirilmesini önemli hâle getiriyor.

1. Kısa yürüyüşler siyatik ağrısını hafifletebilir

Arizona Spine Institute’tan ortopedik omurga cerrahı Dr. Keven Burns, siyatik ağrısı yaşayan hastaların tamamen hareketsiz kalmaması gerektiğini belirtiyor.

Gün içerisinde yapılan kısa yürüyüşler, uzun süre yatakta dinlenmeye göre daha yararlı olabilir.

Ancak burada önemli bir ayrıntı bulunuyor.

Yürüyüş sırasında bacağa yayılan ağrı giderek artıyorsa aktivitenin süresi ve yoğunluğu azaltılmalı.

Özellikle omurga kanalı daralması bulunan kişilerde uzun süre yürümek bacak ağrısını artırabiliyor.

Bu nedenle yürüyüşün süresi, hastanın belirtilerine göre belirlenmeli.

2. Bel fıtığı ve kanal daralmasında farklı egzersizler gerekebilir

Uzmanlar, siyatik ağrısında herkese uygulanabilecek tek bir egzersiz programı bulunmadığını vurguluyor.

Bel fıtığına bağlı bazı siyatik vakalarında beli hafifçe geriye doğru açan hareketler rahatlama sağlayabiliyor.

Örneğin yüzüstü yatarken dirseklerden destek alarak gövdenin üst kısmını hafifçe yükseltmek bazı hastalarda ağrıyı azaltabiliyor.

Buna karşılık omurga kanalı daralması bulunan kişilerde öne doğru eğilmek daha rahatlatıcı olabiliyor.

Sırtüstü yatarken dizleri göğse yaklaştırmak veya otururken hafifçe öne eğilmek, uygun hastalarda yakınmaları azaltabiliyor.

Ancak bu hareketlerin ağrıyı artırması durumunda sürdürülmemesi gerekiyor. Egzersiz seçiminin bir fizyoterapist veya hekim değerlendirmesiyle yapılması öneriliyor.

3. Yanlış germe hareketleri ağrıyı artırabilir

Siyatik ağrısı yaşayan kişilerde sık yapılan hatalardan biri, bacağın arkasındaki gerginliği yalnızca kas kısalığı olarak değerlendirmek.

Oysa bazı durumlarda bu his, tahriş olmuş sinirin gerilmesinden kaynaklanabiliyor.

Bu nedenle bacağın arkasını zorlayarak esnetmek ağrıyı hafifletmek yerine artırabiliyor.

Uzmanlara göre özellikle şu durumlarda egzersiz durdurulmalı:

• Ağrının kalçadan daha aşağıya, baldıra veya ayağa doğru yayılması
• Bacakta uyuşmanın artması
• Yeni başlayan kas güçsüzlüğü
• Hareket sırasında elektrik çarpmasına benzeyen ağrının belirginleşmesi

Buna karşılık daha önce ayağa kadar yayılan ağrının bel veya kalça bölgesine doğru çekilmesi, bazı hastalarda olumlu bir iyileşme işareti olabiliyor.

Ancak ağrının yer değiştirmesi tek başına iyileşmenin kesin kanıtı olarak değerlendirilmemeli.

4. Uzun süre oturmak belirtileri kötüleştirebilir

Saatlerce aynı pozisyonda oturmak siyatik yakınmalarını artırabiliyor.

Northwestern Medicine’den omurga cerrahı Dr. Wellington Hsu, masa başında çalışan kişilerin gün içerisinde sık sık pozisyon değiştirmesini ve kısa hareket molaları vermesini öneriyor.

Uzun süre hareketsiz kalmak yerine belirli aralıklarla ayağa kalkmak ve kısa mesafeler yürümek daha rahat bir hareket düzeni sağlayabilir.

Ayrıca ağır bir nesneyi kaldırırken aynı anda belden dönmek, özellikle disk kaynaklı siyatik ağrısında yakınmaları artırabilir.

5. Fizik tedavi iyileşme sürecinde önemli rol oynuyor

Fizik tedavinin amacı yalnızca mevcut ağrıyı azaltmak değil, kişinin güvenli hareket kapasitesini yeniden kazanmasını sağlamak.

Uzmanlar, ağrının izin verdiği ölçüde karın, sırt ve gövde kaslarını güçlendiren egzersizlerin yararlı olabileceğini belirtiyor.

Köprü hareketi, bird-dog egzersizi ve uyarlanmış plank hareketleri bazı hastaların rehabilitasyon programlarında yer alabiliyor.

Fizyoterapistler ayrıca uygun hastalarda sinirin çevre dokular arasında daha rahat hareket etmesini amaçlayan sinir kaydırma egzersizlerinden yararlanabiliyor.

Bununla birlikte bu hareketler her hastaya uygun değil. Yanlış teknikle yapılan egzersizler belirtileri şiddetlendirebiliyor.

6. Sıcak veya soğuk uygulama işe yarar mı?

Sıcak uygulama, bazı hastalarda bel ve kalça çevresindeki kas gerginliğini hafifleterek geçici rahatlama sağlayabiliyor.

Soğuk uygulama da bazı kişilerde ağrının hafiflemesine yardımcı olabiliyor.

Ancak bu yöntemler sinir sıkışmasının nedenini ortadan kaldırmıyor.

Masaj, çevre kaslardaki gerginliği azaltabilse de siyatik sinir üzerindeki baskıyı doğrudan ortadan kaldırdığına ilişkin güçlü kanıt bulunmuyor.

Bu nedenle destekleyici uygulamalar, kişiye uygun hareket ve tedavi programının yerine geçmemeli.

7. Siyatik ağrısında ilaç kullanımı her zaman çözüm değil

İbuprofen ve naproksen gibi steroid olmayan iltihap giderici ilaçlar bazı hastalarda ağrı kontrolü amacıyla kullanılabiliyor.

Ancak İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE), bu ilaçların siyatik ağrısındaki yararına ilişkin kanıtların sınırlı olduğuna dikkat çekiyor.

Ayrıca mide kanaması, böbrek sorunları ve kalp-damar sistemiyle ilgili yan etkiler ortaya çıkabiliyor.

Bu nedenle ilaç tedavisinin kişinin yaşı, eşlik eden hastalıkları ve kullandığı diğer ilaçlar dikkate alınarak hekim tarafından planlanması gerekiyor.

NICE, siyatik tedavisinde gabapentin ve pregabalin gibi gabapentinoidlerin, ağızdan kullanılan kortikosteroidlerin ve benzodiazepinlerin rutin kullanımını yarar eksikliği ve olası zararlar nedeniyle önermiyor.

Siyatik ağrısı ne kadar sürede geçer?

Siyatik ağrısı birçok hastada birkaç hafta içerisinde hafiflemeye başlıyor.

Bel fıtığına bağlı bazı vakalarda yaklaşık altı hafta içerisinde belirgin düzelme görülebiliyor. Ancak iyileşme süreci bazı kişilerde birkaç ay sürebiliyor.

Ağrının uzun sürmesi her zaman ameliyat gerektiği anlamına gelmiyor.

Fizik tedavi ve diğer cerrahi dışı yöntemlerle yeterli düzelme sağlanamayan, günlük yaşamı ciddi biçimde etkilenen ve görüntüleme bulguları şikâyetleriyle uyumlu olan hastalarda cerrahi seçenekler değerlendirilebiliyor.

Şiddetli akut siyatikte bazı hastalara epidural enjeksiyon da önerilebiliyor. Ancak enjeksiyonun etkisi kişiden kişiye değişiyor ve altta yatan mekanik baskıyı mutlaka ortadan kaldırmıyor.

Siyatik ağrısında ne zaman doktora gidilmeli?

Ağrının giderek şiddetlenmesi, günlük yaşamı engellemesi veya birkaç haftalık uygun tedaviye rağmen düzelmemesi durumunda hekim değerlendirmesi gerekiyor.

Özellikle bacakta ilerleyici güç kaybı veya ayağı yukarı kaldıramama gibi belirtiler acil değerlendirme gerektiriyor.

Şu belirtiler ortaya çıktığında ise vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalı:

• İdrar yapamama veya yeni gelişen idrar kontrol kaybı
• Dışkı kontrolünün kaybedilmesi
• Kasık, genital bölge veya makat çevresinde yeni gelişen uyuşma
• Her iki bacakta şiddetli veya giderek artan güçsüzlük ve uyuşma

Bu belirtiler, omurga kanalındaki sinirlerin ciddi şekilde sıkışmasına bağlı gelişebilen kauda ekuina sendromunun işareti olabilir.

Uzmanlardan önemli mesaj: Daha fazla egzersiz her zaman daha iyi değil

Siyatik ağrısının tedavisinde belirleyici olan, mümkün olduğunca çok hareket yapmak değil, doğru hareketleri uygun yoğunlukta uygulamak.

Kısa yürüyüşler, kişiye özel egzersizler, fizik tedavi ve uzun süre aynı pozisyonda kalmaktan kaçınmak birçok hastanın iyileşme sürecini destekleyebiliyor.

Ancak ağrıyı artıran hareketleri zorlayarak sürdürmek iyileşmeyi hızlandırmayabilir.

Uzmanlara göre en etkili yaklaşım, ağrının nedenini belirlemek ve tedaviyi hastanın klinik durumuna göre kişiselleştirmek.

Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi mezunu olan ve 1993 yılından itibaren Milas’ta mesleğini sürdüren Kumbaracı’nın vefatı, yerel basında duyuruldu.

Kumbaracı’nın cenazesinin 13 Kasım 2026 Cuma günü Milas’ta kılınacak cenaze namazının ardından İzmir’e götürülerek toprağa verileceği bildirildi.

Diş Hekimi Müjde Alev Kumbaracı kimdir?

1969 yılında İzmir’de doğan Müjde Alev Kumbaracı, ortaöğrenimini İzmir Kız Lisesinde tamamladı. 1986 yılında mezun olduğu lisenin ardından aynı yıl Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesine girdi.

Üniversite eğitimini 1991 yılında tamamlayan Kumbaracı, diş hekimi olarak meslek hayatına başladı.

1993 yılından itibaren Muğla’nın Milas ilçesinde diş hekimliği hizmeti veren Kumbaracı, mesleki faaliyetlerini kendi muayenehanesinde sürdürdü. Uzun yıllar aynı ilçede çalışan Kumbaracı, 26 Aralık 2017 tarihinde muayenehanesini yeni bir adrese taşıdı.

Mesleki faaliyetleri kapsamında genel diş tedavilerinin yanı sıra estetik diş hekimliği, gülüş tasarımı, implant uygulamaları, diş beyazlatma ve restoratif diş tedavileri alanlarında hizmet sundu.

Kumbaracı’nın mesleki geçmişi, Milas’ta otuz yılı aşkın bir süreyi kapsıyordu.

Mimari tasarım, yapıların işlevsel özellikleri ve kent merkezlerinin mekânsal gelişimi üzerine akademik çalışmaları bulunan Ayhan’ın vefatı, paylaşılan taziye duyurusuyla bildirildi.

Prof. Dr. Ayhan’ın cenazesinin 12 Kasım 2026 Perşembe günü öğle namazının ardından İzmir’in Konak ilçesindeki Küçükyalı Hamidiye Camii’nden kaldırılacağı duyuruldu.

Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesinde uzun yıllar akademik çalışmalar yürüten Ayhan, 13 Eylül 2001 tarihinde emekliye ayrılmıştı.

Prof. Dr. M. Sencer Ayhan kimdir?

Prof. Dr. M. Sencer Ayhan, Dokuz Eylül Üniversitesinde mimarlık eğitimi, mimari tasarım kuramı ve bina bilgisi alanlarında akademik çalışmalar yürüttü.

Özellikle mimari tasarım süreçleri, ticaret yapılarının gelişimi, alışveriş merkezlerinin planlama ilkeleri ve kent merkezlerindeki fiziksel dönüşümler üzerinde çalışmalar yaptı.

Ayhan’ın 1985 yılında Dokuz Eylül Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi yayınları arasında yayımlanan “Mimarlık Kavramları ve Tasarım Süreci” adlı eseri, mimari tasarımın kavramsal ve kuramsal boyutlarını ele aldı. Eser, sonraki yıllarda farklı üniversitelerin mimarlık ve tasarım kuramı derslerinde akademik kaynak olarak kullanıldı.

1987 yılında yayımlanan “Alışveriş Merkezleri, Çok Amaçlı Ticaret, Çarşı Yapılarının Gelişimi ve Tasarım İlkeleri” başlıklı çalışmasında ticaret yapılarının gelişimini ve mimari tasarım ilkelerini inceledi.

Ayhan’ın 1995 tarihli “İzmir Kent Merkezinde Merkezleşme Olgusu ve Fiziksel Mekandaki Değişimler” adlı çalışması ise kent merkezlerinin gelişimi ve kentsel mekândaki dönüşümlere odaklandı.

Akademik yaşamında lisansüstü araştırmalara danışmanlık da yapan Ayhan, Dokuz Eylül Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsünde hazırlanan çeşitli yüksek lisans ve doktora tezlerine katkıda bulundu.

1993 yılında Rengin Sümer’in kent dışındaki alışveriş merkezlerinin mimari özelliklerini incelediği yüksek lisans tezinin danışmanlığını üstlendi. Sonraki yıllarda çok katlı büro binalarının tasarımı, mimarlıkta teknoloji kullanımı ve alışveriş merkezi tasarımında kullanıcı gereksinimleri üzerine hazırlanan tezlerde de danışman olarak görev aldı.

Mimarlık eğitimi üzerine ortak akademik çalışmalarda bulunan Ayhan’ın adı, Mimarlar Odası İzmir Şubesinin yayımladığı Ege Mimarlık dergisinin 1996 tarihli sayısında, diğer öğretim üyeleriyle birlikte hazırlanan “Mim 402 Mimari Tasarım” başlıklı çalışmada da yer aldı.

Ayhan’ın mimari tasarım kuramı, ticaret yapıları ve kentsel mekân üzerine yayımlanmış eserleri ile danışmanlığını yürüttüğü lisansüstü araştırmalar, akademik çalışmalarının başlıca alanlarını oluşturdu.

9 Mart 1888'de Almanya İmparatorluğu'nun tahtına çıkan III. Friedrich, ülkesini yönetmeye başladığında ağır bir hastalıkla mücadele ediyordu. Gırtlağındaki tümör nedeniyle konuşma yetisini büyük ölçüde kaybetmiş, nefes alabilmesi için boynundan soluk borusuna bir açıklık oluşturulmuştu.

Alman İmparatorluğu'nun geleceği hakkında karar vermesi beklenen hükümdarın hastalığının nasıl tedavi edilmesi gerektiği konusunda hekimler arasında aylar süren bir anlaşmazlık yaşanmıştı.

Bir tarafta gırtlaktaki oluşumun kanser olduğundan şüphelenen Alman hekimler, diğer tarafta mikroskobik kanıt olmadan büyük bir ameliyata başvurulmasına karşı çıkan İngiliz gırtlak hastalıkları uzmanı Morell Mackenzie bulunuyordu.

Tartışmanın merkezindeki isimlerden biri de modern hücresel patolojinin kurucusu Rudolf Virchow'du.

Virchow, kendisine gönderilen doku örneklerinde kesin kanser bulgusu saptayamamıştı. Ancak hastalık ilerledikçe bu değerlendirmenin ne anlama geldiği daha fazla sorgulanmaya başlandı.

III. Friedrich, tahta çıkmasından yalnızca 99 gün sonra, 15 Haziran 1888'de hayatını kaybetti.

Ölümünden sonra hekimler arasındaki anlaşmazlık sona ermedi. Kimin haklı olduğu, hangi kararın gecikmeye yol açtığı ve erken ameliyatın imparatorun hayatını kurtarıp kurtaramayacağı uzun yıllar tartışıldı.

1887: Geçmeyen ses kısıklığı ve ilk kanser şüphesi

Friedrich'in sağlık sorunları 1886'nın sonlarında belirginleşmeye başladı. Başlangıçta bir üst solunum yolu rahatsızlığıyla ilişkilendirilen ses kısıklığı, takip eden aylarda da devam etti.

O sırada 55 yaşındaki Friedrich, Almanya'nın veliaht prensiydi.

6 Mart 1887'de Berlinli hekim Carl Gerhardt tarafından yapılan gırtlak muayenesinde, sol ses telinde yaklaşık 2 × 4 milimetre boyutlarında küçük bir oluşum görüldü.

Bu muayenede kullanılan dolaylı laringoskopi yöntemi, hekimlere gırtlak aynası yardımıyla ses tellerini değerlendirme olanağı sağlıyordu.

Ancak bir oluşumun yalnızca görünümüne bakılarak iyi huylu mu, kötü huylu mu olduğunu belirlemek her zaman mümkün değildi.

Gerhardt, mart sonu ve nisan başında oluşumu galvanokoterizasyon adı verilen yöntemle tedavi etmeye çalıştı. Elektrik akımıyla ısıtılan araçlar kullanılarak şüpheli dokuya müdahale edildi.

Buna rağmen sorun ortadan kalkmadı.

15 Mayıs 1887'de yapılan değerlendirmede oluşumun yeniden belirginleştiği görüldü. Üstelik sol ses telinin hareketinde de azalma bulunuyordu.

Bu bulgular Alman hekimlerin kanser şüphesini güçlendirdi.

Özellikle cerrah Ernst von Bergmann, gırtlağın cerrahi olarak açılması ve şüpheli dokunun çıkarılması seçeneğini gündeme getirdi.

21 Mayıs 1887 için bir ameliyat planlandı.

Fakat müdahale gerçekleşmeden önce İngiltere'den başka bir uzmanın görüşünün alınması istendi.

İngiliz hekim Morell Mackenzie neden ameliyata karşı çıktı?

Friedrich'in eşi Prenses Victoria, İngiltere Kraliçesi Victoria'nın kızıydı. Veliaht prensin ailesi, Alman hekimlerin önerdiği cerrahi müdahalenin gerekliliğinden emin olmak istiyordu.

Bu nedenle dönemin tanınmış gırtlak hastalıkları uzmanlarından Morell Mackenzie değerlendirme yapmak üzere çağrıldı.

20 Mayıs 1887'de Friedrich'i muayene eden Mackenzie, gırtlaktaki oluşumu doğruladı. Ancak kanser tanısının yalnızca klinik bulgulara dayanılarak kesinleştirilmesini yeterli bulmadı.

Önce şüpheli dokudan örnek alınması ve mikroskop altında incelenmesi gerektiğini savundu.

Mackenzie'nin yaklaşımında önemli bir gerekçe vardı: O dönemde gırtlağın cerrahi olarak açılması ciddi riskler taşıyor, gırtlağın bütünüyle çıkarılması ise kalıcı konuşma kaybına ve ağır ameliyat komplikasyonlarına neden olabiliyordu.

Kanser olduğu kesinleşmemiş bir oluşum için böyle bir müdahaleye başvurulması, telafisi mümkün olmayan sonuçlar doğurabilirdi.

Bununla birlikte Alman hekimler, tümörün tekrarlaması ve ses telinin hareketindeki bozulma gibi bulguların kötü huylu hastalığa işaret ettiğini düşünüyordu.

Sonuçta planlanan ameliyat iptal edildi.

Mackenzie'nin aldığı doku örneklerinin patolojik değerlendirmesi beklendi.

Böylece Friedrich'in hastalığı, dönemin tıbbında klinik gözlem ile mikroskobik inceleme arasındaki ilişkinin tartışıldığı önemli bir vakaya dönüştü.

Rudolf Virchow'un mikroskobu kanseri neden göstermedi?

Mackenzie tarafından alınan doku örnekleri, Berlin'in ünlü patoloğu Rudolf Virchow'a gönderildi.

Virchow, hücresel patolojinin gelişmesinde belirleyici katkılar sağlamış, Avrupa'nın en saygın hekimlerinden biri hâline gelmişti.

İncelediği örneklerde kanser tanısını kesin olarak destekleyecek mikroskobik bulgular saptamadı.

Doku değişikliklerini, dönemin terminolojisinde pachydermia verrucosa laryngis olarak adlandırılan siğilimsi mukozal kalınlaşmayla ilişkilendirdi.

Bu değerlendirme, Mackenzie'nin oluşumun iyi huylu olabileceği yönündeki görüşünü destekledi.

Ancak Friedrich vakasının temel sorunu da burada ortaya çıktı.

Bir biyopsi örneğinde kanser hücresi görülmemesi, hastanın gırtlağında kesinlikle kanser bulunmadığını göstermiyordu.

Alınan örnek, tümörün tamamını temsil etmeyebilirdi. Yüzeydeki doku değişiklikleri, daha derinde veya başka bir bölgede bulunan kötü huylu hücreleri yansıtmayabilirdi.

Bu ihtimal modern patolojinin de önem verdiği örnekleme sorunlarından biridir.

2011 yılında Virchows Archiv dergisinde yayımlanan bir araştırma, Friedrich'in hastalığına yeni bir yorum getirdi.

Antonio Cardesa ve çalışma arkadaşları, tarihsel belgeler üzerinden yaptıkları değerlendirmede tümörün farklı histolojik özellikleri birlikte barındıran nadir bir kanser biçimi olabileceğini ileri sürdü.

Araştırmacılara göre oluşum, verrüköz karsinom özellikleriyle klasik yassı hücreli karsinom alanlarını bir arada içeren hibrit verrüköz karsinom olabilir.

Böyle bir tümörde yüzeyden alınan örneklerin tümörün kötü huylu bileşenini göstermemesi mümkündür.

Ancak araştırmacılar önemli bir sınırlamayı da vurguladı.

Virchow'un incelediği özgün histolojik preparatlar ve bazı özgün raporlar günümüze ulaşmamıştı.

Dolayısıyla hibrit verrüköz karsinom yorumu, yeniden incelenmiş doku örnekleriyle kanıtlanmış kesin bir tanı değil, tarihsel belgelerden hareketle geliştirilmiş bir hipotezdir.

Virchow'un gerçekten ne gördüğünü ve tümörün hangi bölümünü değerlendirdiğini bugün bütünüyle ortaya koymak mümkün değildir.

Bu durum, ünlü patoloğun kararını yalnızca doğru veya yanlış biçiminde sınıflandırmayı da güçleştiriyor.

Biyopsi tartışmasında gözden kaçan ayrıntı

Friedrich'in hastalığı hakkında yayımlanan tarihsel çalışmalarda biyopsi sayısına ilişkin farklı anlatımlar bulunuyor.

2011 tarihli patoloji araştırması, Mackenzie tarafından alınan üç biyopsiyi tanımlıyor. Aynı çalışmada hastanın öksürerek çıkardığı dördüncü bir doku parçasının Virchow tarafından tanısal açıdan yetersiz bulunduğu belirtiliyor.

1888'in mart ayında hastanın solunum yolundan çıkardığı başka bir doku örneği ise Wilhelm Waldeyer tarafından incelendi ve kanser bulguları saptandı.

Bu ayrıntı, vakadaki tanı sürecinin neden karmaşık olduğunu gösteriyor.

Doku örneklerinin alınma biçimi, örneklerin niteliği ve patolojik inceleme sonuçları birbirinden ayrılmadan değerlendirildiğinde, sanki tek bir biyopsiyle kesin bir tanı konulmuş veya dışlanmış gibi yanlış bir izlenim oluşabiliyor.

Oysa Friedrich'in hastalığında, farklı zamanlarda değerlendirilen örnekler ve giderek değişen klinik bulgular söz konusuydu.

San Remo'da ağırlaşan hastalık ve reddedilen ameliyat

1887 yazı boyunca Friedrich'in hastalığı ilerledi.

Mackenzie'nin değerlendirmesi başlangıçta ameliyatın ertelenmesinde etkili olmuştu. Ancak sonbahara gelindiğinde gırtlaktaki değişiklikler daha kaygı verici bir hâl aldı.

Kasım ayında yapılan hekim görüşmelerinde kötü huylu hastalık olasılığı çok daha güçlü biçimde gündeme geldi.

Bu aşamada gırtlağın bütünüyle çıkarılması, yani total larenjektomi, tedavi seçeneklerinden biri olarak değerlendirildi.

Ancak Friedrich bu ağır müdahaleyi kabul etmedi.

Kararında ameliyatın taşıdığı risklerin ve kalıcı konuşma kaybının önemli olduğu anlaşılmaktadır.

Böylece tedavi tartışması yeni bir boyut kazandı.

Artık mesele yalnızca hekimlerin doğru tanıya ulaşıp ulaşmadığı değildi. Hastanın önerilen müdahaleyi kabul etmemesi de tedavinin seyrini etkiliyordu.

Friedrich, hastalığının önemli bir bölümünü İtalya'nın San Remo kentinde geçirdi.

1888 yılının şubat ayında solunumu giderek zorlaşmıştı.

9 Şubat 1888'de cerrah Friedrich Gustav Bramann tarafından trakeotomi gerçekleştirildi.

Bu işlemde boynun ön tarafından soluk borusuna bir açıklık oluşturularak hastanın nefes alması sağlandı.

Trakeotomi, gırtlaktaki kanseri ortadan kaldıran bir tedavi değildi. Solunum yolunun daralmasının yarattığı tehlikeyi azaltmayı amaçlıyordu.

Mart 1888'de Waldeyer'in doku incelemesi kanser tanısını desteklediğinde hastalık artık ileri bir aşamaya ulaşmıştı.

1887 baharında düşünülen sınırlı cerrahi müdahaleyle 1888'de gündemde olan büyük ameliyatın kapsamı aynı değildi.

99 günlük hükümdarlık: Almanya'nın üç imparator yılı

9 Mart 1888'de Almanya İmparatoru I. Wilhelm'in ölümü üzerine veliaht Friedrich tahta çıktı.

III. Friedrich adıyla Almanya İmparatoru ve Prusya Kralı oldu.

Ancak yeni hükümdar ağır hastaydı. Konuşmakta büyük güçlük çekiyor, solunum için boynundaki kanüle ihtiyaç duyuyordu.

Friedrich'in siyasi görüşleri, babası I. Wilhelm ve Şansölye Otto von Bismarck'ın tutumlarından çeşitli yönleriyle ayrılıyordu.

Daha liberal ve anayasal yönetim anlayışına yakınlığı nedeniyle, uzun süre hüküm sürmesi hâlinde Almanya'da farklı siyasi gelişmeler yaşanabileceği düşünülüyordu.

Bununla birlikte tarihçiler, Friedrich'in siyasi etkisinin ve reform gerçekleştirme kapasitesinin ne ölçüde güçlü olabileceği konusunda aynı görüşte değildir.

Hastalığı ise siyasi tartışmalara fırsat vermeyecek kadar hızlı ilerledi.

III. Friedrich, 15 Haziran 1888'de Potsdam'daki Yeni Saray'da, 56 yaşında hayatını kaybetti.

Hükümdarlığı yalnızca 99 gün sürdü.

Yerine oğlu II. Wilhelm geçti.

Böylece Almanya aynı yıl içerisinde I. Wilhelm, III. Friedrich ve II. Wilhelm tarafından yönetildi.

1888 yılı Alman tarihine Üç İmparator Yılı olarak geçti.

Friedrich'in ölümü, Almanya'nın siyasi geleceğine ilişkin beklentileri de etkiledi.

Ancak onun daha uzun yaşaması hâlinde Birinci Dünya Savaşı'nın önlenebileceği yönündeki görüşler, kanıtlanmış tarihsel sonuçlar değil, karşıt tarih varsayımlarıdır.

1914'te başlayan savaşın nedenleri tek bir hükümdarın yaşamına veya ölümüne indirgenemez.

Otopsi kanseri doğruladı, tartışmayı bitiremedi

III. Friedrich'in ölümünün ardından 16 Haziran 1888'de yapılan otopsi, hastalığın gırtlakta ileri derecede yayıldığını ortaya koydu.

Patolojik değerlendirmede yassı hücreli karsinom saptandı. Boyundaki bir lenf düğümünde de tümör yayılımı bulunduğu bildirildi.

Artık Friedrich'in kötü huylu bir gırtlak tümörü nedeniyle hayatını kaybettiği konusunda temel bir kuşku kalmamıştı.

Ancak hekimlerin geçmişte aldığı kararlar tartışılmaya devam etti.

Özellikle Alman hekimler, erken dönemdeki klinik kanser şüphesinin yeterince dikkate alınmadığını savundu.

Mackenzie ise kendi yaklaşımını ve ameliyatın ertelenmesine ilişkin gerekçelerini kamuoyuna açıkladı.

1888'de yayımladığı The Fatal Illness of Frederick the Noble adlı eserinde hastalığın gelişimini ve hekimler arasındaki anlaşmazlıkları kendi bakış açısından anlattı.

Bu eser günümüzde önemli bir birincil tarihsel kaynak niteliğindedir.

Ancak tartışmanın doğrudan tarafı olan bir hekimin savunmasını içermesi nedeniyle, tek başına tarafsız bir değerlendirme olarak kabul edilemez.

Friedrich vakasının tarihsel belgeleri, hekimlerin yalnızca hastalığı değil, kendi kararlarının doğruluğunu da açıklamaya çalıştığı bir dönemi yansıtmaktadır.

Erken ameliyat imparatorun hayatını kurtarabilir miydi?

Bu soru, Friedrich'in ölümünden bir asırdan fazla zaman geçmesine rağmen tıp tarihi araştırmalarında önemini koruyor.

Heinrich Rudert ve Jochen A. Werner tarafından 2016 yılında yayımlanan tarihsel incelemede, Mayıs 1887'de planlanan ameliyatın başarı ihtimali değerlendirildi.

Araştırmacılar, ses telinde sınırlı bir kanser bulunması hâlinde gırtlağın cerrahi olarak açılması ve tümörün çıkarılmasının iyileşme şansı sunabileceğini belirtti.

Ancak önemli bir sorun vardı.

Friedrich'in sol ses telindeki hareket kısıtlılığı, hastalığın başlangıçta göründüğünden daha yaygın olabileceğine işaret ediyordu.

Bu durumda sınırlı bir ameliyat yeterli olmayabilir, gırtlağın tamamen çıkarılması gerekebilirdi.

1880'li yıllarda total larenjektomi ciddi ölüm riski ve ağır komplikasyonlarla ilişkiliydi.

Cerrahi teknikler, anestezi, enfeksiyon kontrolü ve ameliyat sonrası bakım bugünkü düzeyde değildi.

Bu nedenle Friedrich'in Mayıs 1887'de ameliyat edilmesi hâlinde kesin olarak kurtulacağını söylemek mümkün değildir.

Buna karşılık erken dönemdeki cerrahi seçeneğinin uygulanmaması, olası bir iyileşme fırsatının kaybedilmiş olabileceği sorusunu gündemde tutmaktadır.

Tarihsel değerlendirmede iki olasılık birlikte ele alınmalıdır: Erken müdahalenin sağlayabileceği yarar ve dönemin cerrahi uygulamalarının taşıdığı riskler.

III. Friedrich vakası tıp tarihine ne öğretti?

Friedrich'in hastalığı, 19. yüzyılın sonlarında gırtlak kanserinin tanı ve tedavisi konusunda yaşanan temel sorunları görünür hâle getirdi.

Dolaylı laringoskopi, hekimlerin ses tellerini incelemesini sağlıyordu. Ancak hastalığın yaygınlığını belirlemek ve doğru dokudan örnek almak önemli güçlükler taşıyordu.

Histopatolojik değerlendirme giderek daha önemli bir tanı yöntemi hâline gelmişti. Buna rağmen örnekleme hataları ve tümörlerin farklı hücresel yapıları tanısal belirsizlik yaratabiliyordu.

Friedrich'in ölümünü izleyen yıllarda gırtlak kanserinin cerrahi tedavisi gelişmeye devam etti.

Özellikle gırtlağın tamamının çıkarılmasını gerektirmeyen kısmi ameliyat teknikleri daha sistemli biçimde değerlendirildi.

1895'te X ışınlarının keşfi ve sonraki yıllarda radyoterapinin gelişmesi, kanser tedavisinde yeni yöntemlerin ortaya çıkmasını sağladı.

Ancak bu seçenekler Friedrich'in hastalığı sırasında mevcut değildi.

Bugün gırtlak kanserinin tanısında endoskopik muayene, görüntüleme yöntemleri ve histopatolojik inceleme birlikte kullanılıyor.

Klinik olarak güçlü kanser şüphesinin bulunduğu bir hastada ilk biyopsinin kötü huylu hücre göstermemesi, gerektiğinde ek değerlendirme yapılmasını engellemiyor.

Bu yaklaşımın temelinde klinik bulguların ve patolojik sonuçların birlikte değerlendirilmesi bulunuyor.

Friedrich'in hikâyesi, modern tıbbın gelişiminde önemli olan bu ilişkinin tarihsel açıdan dikkat çekici örneklerinden biridir.

Bir imparatorun ölümünden geriye kalan soru

III. Friedrich'in hastalığını yalnızca bir hekimin yanlış kararıyla açıklamak mümkün değildir.

Gerhardt ve Bergmann'ın klinik kanser şüphesi, Mackenzie'nin ameliyat öncesinde mikroskobik kanıt istemesi, Virchow'un incelediği örneklerde kesin kanser bulgusu saptayamaması ve Friedrich'in daha sonra büyük ameliyatı reddetmesi aynı sürecin farklı aşamalarıydı.

Bu kararlar, 19. yüzyılın bilimsel bilgisi ve tedavi olanakları içinde alındı.

Günümüz araştırmacıları bazı kararları eleştiriyor, bazılarını ise dönemin koşulları bakımından anlaşılır buluyor.

Kesin olarak bilinen, III. Friedrich'in gırtlak kanseri nedeniyle hayatını kaybettiği ve hastalığının uzun süre tıbbi tartışmalara konu olduğudur.

Kesin olarak bilinemeyen ise Mayıs 1887'de farklı bir tedavi kararı verilseydi aynı sonucun yaşanıp yaşanmayacağıdır.

III. Friedrich'in 99 günlük hükümdarlığı, tıp tarihinde önemli bir soruyu bugün de canlı tutuyor: Bir hastalıkta doğru karar, yalnızca eldeki test sonucuna mı, yoksa o sonucun açıklayamadığı klinik bulgulara da mı dayanmalıdır?

KAYNAKLAR

1. Rudert, Heinrich; Werner, Jochen A. “The Laryngeal Disease of the German Emperor Friedrich III: Treatment Failure or Fateful Course.” European Archives of Oto-Rhino-Laryngology, 2016, 273(6), 1489–1506.

2. Cardesa, Antonio ve diğerleri. “The Kaiser's Cancer Revisited: Was Virchow Totally Wrong?” Virchows Archiv, 2011, 458(6), 649–657.

3. Brunner, Thomas B. ve diğerleri. “125 Years of Head and Neck Radiotherapy: Could Organ-Sparing Radiotherapy of Larynx Cancer Have Prevented World War I?” Strahlentherapie und Onkologie, 2022, 198(4), 325–333.

4. Hans, Stéphane ve diğerleri. “Open Partial Laryngectomies: History of Laryngeal Cancer Surgery.” Journal of Clinical Medicine, 2022, 11(18), 5352.

5. Mackenzie, Morell. The Fatal Illness of Frederick the Noble. London: Sampson Low, Marston, Searle & Rivington, 1888. Birincil tarihsel kaynak. Wellcome Collection bünyesindeki sayısal nüshasıyla bibliyografik kaydı doğrulanmıştır.

6. Deutsches Historisches Museum. LeMO Biografie: Friedrich III. (1831–1888). Berlin. Hükümdarlık kronolojisi ve siyasi tarih bağlamı.

7. Darmstädter Tagblatt. 11 Şubat 1888 tarihli nüsha. 9 Şubat 1888'de San Remo'da gerçekleştirilen trakeotomiye ilişkin dönem haberi. Technische Universität Darmstadt sayısal gazete koleksiyonu.

Araştırmaların ortaya koyduğu önemli ayrım ise şu: Kilo almak, vücut yağ oranının yükselmesi, karın içinde yağ birikmesi ve karaciğer yağlanması aynı şey değil. Bazı beslenme alışkanlıkları genel kilo artışıyla, bazıları ise yağın vücuttaki dağılımıyla ilişkilendiriliyor.

Peki, bilimsel çalışmalarda hangi yiyecekler öne çıkıyor?

1. Şekerli İçecekler: Karın İçi Yağlanmasında Dikkat Çeken Bulgular

Şekerli gazlı içecekler, ilave şeker içeren hazır içecekler ve şekerli meyve aromalı içecekler, yağlanma açısından dikkat edilmesi gereken ürünlerin başında geliyor.

American Journal of Clinical Nutrition dergisinde yayımlanan 2012 tarihli randomize kontrollü araştırmada, fazla kilolu 47 kişi dört farklı içecek grubuna ayrıldı.

Katılımcılara altı ay boyunca günlük bir litre normal kola, aynı miktarda kalori sağlayan yarım yağlı süt, şekersiz diyet kola veya su verildi.

Araştırmada normal kola tüketen grupta karaciğer, kas dokusu ve karın içi yağlanmasındaki değişim, diğer üç gruba göre daha yüksek bulundu.

Önemli bir ayrıntı ise toplam vücut yağ kütlesindeki değişimin gruplar arasında anlamlı farklılık göstermemesiydi.

Bu sonuç, şekerli içeceklerin yalnızca tartıdaki ağırlıkla değil, yağın vücutta nerede biriktiğiyle de ilişkili olabileceğini düşündürüyor.

Ancak araştırma küçük bir katılımcı grubuyla ve günlük bir litre gibi yüksek bir tüketim miktarıyla gerçekleştirildi. Sonuçlar ara sıra içilen tek bir bardak içeceğin aynı etkiyi oluşturacağını göstermiyor.

2. Patates Cipsi: Uzun Dönemli Kilo Artışında Öne Çıkıyor

Patates cipsi, uzun süreli kilo değişimlerini inceleyen büyük bir araştırmada en güçlü ilişkilerden birini gösteren yiyecek oldu.

New England Journal of Medicine dergisinde 2011 yılında yayımlanan araştırmada 120 bin 877 kişinin beslenme alışkanlıkları ve kilo değişimleri değerlendirildi.

Üç ayrı kohortun incelendiği çalışmada, günlük patates cipsi tüketiminin bir porsiyon artması, dört yıllık dönemde ortalama yaklaşık 770 gramlık ek kilo artışıyla ilişkili bulundu.

Bu sonuç, her gün bir porsiyon cips yiyen herkesin mutlaka 770 gram alacağı anlamına gelmiyor. Bulgular, farklı yaşam tarzı etkenleri hesaba katılarak belirlenen istatistiksel ilişkileri gösteriyor.

Cipsin enerji yoğunluğu ve kolayca büyük porsiyonlarda tüketilebilmesi, toplam kalori alımını artırabilecek özellikleri arasında yer alıyor.

3. Patates Kızartması: Hazırlama Biçimi Önemli

Aynı büyük araştırmada patates kızartması tüketimindeki artış da uzun vadeli kilo artışıyla güçlü biçimde ilişkiliydi.

Günlük tüketimin bir porsiyon artması, dört yıllık dönemde yaklaşık 1,52 kilogramlık ek ağırlık artışıyla ilişkili bulundu.

Bununla birlikte araştırma, patatesin bütün hazırlanma biçimlerini aynı kategoride değerlendirmedi.

Haşlanmış, fırınlanmış veya püre hâline getirilmiş patatesler için gözlenen ilişki, kızartmalara göre daha küçüktü.

Dolayısıyla buradan patatesin tek başına yağlanmaya neden olan zararlı bir besin olduğu sonucu çıkarılamaz.

Hazırlama yöntemi, eklenen yağ, porsiyon büyüklüğü ve öğünün toplam enerji içeriği önem taşıyor.

4. İşlenmiş Et Ürünleri: Düzenli Tüketim ve Kilo İlişkisi

Sucuk, salam ve sosis gibi işlenmiş et ürünleri de dikkat edilmesi gereken gruplar arasında bulunuyor.

120 bin 877 kişilik araştırmada işlenmiş et tüketimindeki günlük bir porsiyonluk artış, dört yılda yaklaşık 420 gramlık ek kilo artışıyla ilişkiliydi.

Ancak bu bulgu, işlenmiş etlerin doğrudan yağ birikimine neden olduğunu kanıtlamıyor.

Bu ürünlerin enerji içeriği, porsiyon büyüklüğü ve birlikte tüketildikleri diğer yiyecekler, beslenme düzeninin toplam etkisini değiştirebilir.

Bu nedenle tek bir üründen çok, işlenmiş etlerin ne sıklıkla ve hangi miktarlarda tüketildiği önem taşıyor.

5. Şekerli Tatlılar ve Rafine Tahıl Ürünleri

Paketli kekler, şekerli bisküviler, bazı hamur işleri ve tatlılar da sık tüketildiklerinde günlük enerji alımını yükseltebilir.

Aynı uzun dönemli araştırmada tatlılar ve rafine tahıl ürünlerinin tüketimindeki artış ile kilo artışı arasında pozitif ilişki bulundu.

Ancak bu ilişki, cips ve patates kızartması için gözlenen ilişkiden daha küçüktü.

Bütün karbonhidrat kaynaklarının aynı etkiye sahip olduğunu düşünmek de doğru değil.

Nitekim araştırmada tam tahıl, sebze, meyve ve kuruyemiş tüketimindeki artış, daha düşük kilo artışıyla ilişkiliydi.

Bu bulgu, yalnızca karbonhidrat miktarına değil, besinin türüne ve genel beslenme düzenine de dikkat edilmesi gerektiğini gösteriyor.

6. Ultra İşlenmiş Hazır Gıdalar: Kontrollü Deneyde Daha Fazla Kalori

Hazır tüketilen bazı paketli öğünler, şekerli atıştırmalıklar ve yoğun endüstriyel işlem görmüş ürünler, ultra işlenmiş besinler arasında yer alabiliyor.

ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri araştırmacılarının Cell Metabolism dergisinde yayımladığı 2019 tarihli kontrollü çalışmada 20 yetişkin, iki hafta ultra işlenmiş ve iki hafta işlenmemiş gıdalardan oluşan beslenme düzenlerini uyguladı.

Katılımcılar her iki dönemde de istedikleri kadar yiyebildi.

Ultra işlenmiş beslenme döneminde katılımcılar günlük ortalama 508 kalori daha fazla tüketti.

İki haftanın sonunda ultra işlenmiş beslenme döneminde ortalama 0,9 kilogram ağırlık artışı, işlenmemiş beslenme döneminde ise 0,9 kilogram ağırlık kaybı görüldü.

Vücut yağ kütlesi de ultra işlenmiş beslenme döneminde ortalama 0,4 kilogram arttı.

Bu çalışma, beslenme biçiminin toplam kalori tüketimini ve kısa dönemli kilo değişimini etkileyebildiğine ilişkin doğrudan deneysel kanıt sunuyor.

Bununla birlikte araştırma yalnızca 20 kişiyle, kontrollü ortamda ve kısa süreli gerçekleştirildi. Ayrıca incelenen iki beslenme düzeni, bazı besin özellikleri açısından farklılıklar taşıyordu.

Dolayısıyla bütün paketli gıdaların aynı etkiyi gösterdiği veya ultra işlenmiş her ürünün mutlaka kilo aldırdığı sonucu çıkarılamaz.

Karın Yağlanması ile Genel Kilo Alımı Arasındaki Fark

Karın bölgesinde iki temel yağ deposu bulunuyor.

Deri altı yağ dokusu, cildin hemen altında birikiyor. Visseral yağ olarak adlandırılan karın içi yağ dokusu ise iç organların çevresinde yer alıyor.

Visseral yağın fazla olması, metabolik sağlık açısından önem taşıyor.

Ancak bel çevresindeki her genişleme doğrudan visseral yağ miktarını göstermiyor.

Benzer şekilde tartıdaki ağırlık değişimi de her zaman aynı miktarda yağ kazanıldığı anlamına gelmiyor. Vücuttaki su, kas ve yağ kütlesi değişimleri birlikte değerlendirilmeli.

Şekerli içeceklerle ilgili kontrollü araştırmanın dikkat çekici yönü de tam olarak burada ortaya çıkıyor: Toplam yağ kütlesinde anlamlı grup farkı bulunmamasına rağmen karın içi ve karaciğer yağlanmasında farklılıklar gözlendi.

Yağlı Yiyecekler Her Zaman Daha Fazla mı Yağlandırır?

Bir yiyeceğin fazla yağ içermesi, tek başına daha fazla vücut yağı oluşturacağı anlamına gelmiyor.

Zeytinyağı, ceviz, badem ve avokado gibi besinler de yağ ve kalori içeriyor. Ancak bu besinlerin besleyici özellikleri, cips ve şekerli atıştırmalıklarla aynı değil.

Vücut yağının zaman içinde artmasında önemli etkenlerden biri, alınan enerjinin harcanan enerjiyi sürekli aşmasıdır.

Bununla birlikte yiyeceklerin tokluk üzerindeki etkisi, enerji yoğunluğu, tüketim hızı ve porsiyon büyüklüğü de ne kadar kalori alındığını etkileyebilir.

Hangi Beslenme Alışkanlıklarına Dikkat Edilmeli?

Araştırmalar, yağlanma açısından tek bir yiyeceği suçlamaktan çok, günlük beslenmede sık tekrarlanan alışkanlıklara odaklanılması gerektiğini gösteriyor.

Özellikle şu alışkanlıkları gözden geçirmek yararlı olabilir:

Şekerli içecekleri gün boyunca sık tüketmek.

Cips ve kızartmaları büyük porsiyonlarla yemek.

Paketli atıştırmalıkları ana öğünlerin dışında sürekli tüketmek.

Hazır ve yüksek kalorili öğünleri beslenmenin temel parçası hâline getirmek.

Tatlı ve şekerli içecekleri aynı öğünde sıkça bir araya getirmek.

Bu ürünlerin yerine su, şekersiz içecekler, sebzeler, meyveler ve daha az işlenmiş besinleri tercih etmek, toplam beslenme düzenini iyileştirmeye yardımcı olabilir.

Bilimsel araştırmaların ortak mesajı, tek bir yiyeceğin herkeste aynı miktarda yağlanmaya neden olmadığıdır. Önemli olan tüketim sıklığı, porsiyonlar, toplam enerji alımı ve uzun süre sürdürülen beslenme alışkanlıklarıdır.

KAYNAKLAR

1. Maersk M. ve ark. Sucrose-sweetened beverages increase fat storage in the liver, muscle, and visceral fat depot: a 6-mo randomized intervention study. American Journal of Clinical Nutrition. 2012;95(2):283–289. DOI: 10.3945/ajcn.111.022533.

2. Mozaffarian D. ve ark. Changes in Diet and Lifestyle and Long-Term Weight Gain in Women and Men. New England Journal of Medicine. 2011;364:2392–2404. DOI: 10.1056/NEJMoa1014296.

3. Hall K.D. ve ark. Ultra-Processed Diets Cause Excess Calorie Intake and Weight Gain: An Inpatient Randomized Controlled Trial of Ad Libitum Food Intake. Cell Metabolism. 2019;30(1):67–77.e3. DOI: 10.1016/j.cmet.2019.05.008.

Araştırmada iki yöntem arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulundu. Bununla birlikte çalışma, dikey traksiyonun kesin olarak daha etkili olduğunu kanıtlamıyor. Araştırmacılar, küçük hasta grupları ve yöntemsel sınırlılıklar nedeniyle sonuçların daha geniş çalışmalarla doğrulanması gerektiğini belirtiyor.

1.119 açık karın olgusu değerlendirildi

Sebastian Schaaf ve çalışma arkadaşları, Avrupa Fıtık Derneğinin (European Hernia Society) Açık Karın Kayıt Sistemi'nde 2015–2024 yılları arasında bulunan 1.119 olguyu inceledi.

Geriye dönük kayıt araştırmasında hastaların 39'una dikey ağ aracılı fasya traksiyonu (VMMFT), 675'ine ise vakum destekli yara kapatma ile ağ aracılı fasya traksiyonunun birlikte kullanıldığı yöntem (VAWCM) uygulanmıştı.

Araştırmacılar, tedavi başlangıcındaki sepsis durumu ve karın duvarındaki fasya açıklığının genişliği gibi özellikleri dikkate alarak karşılaştırılabilir hasta grupları oluşturdu.

İstatistiksel eşleştirme sonrasında her biri 28 hastadan oluşan iki grup analiz edildi.

Dikey traksiyon grubunda 28 hastanın 25'inde, karşılaştırma grubunda ise 28 hastanın 17'sinde kalıcı fasya kapanması sağlandı.

Buna göre kapanma oranları sırasıyla %89,3 ve %60,7 olarak gerçekleşti. Aradaki mutlak fark 28,6 yüzde puanıydı ve istatistiksel olarak anlamlı bulundu.

Araştırmacıların eşleştirilmiş grupta gerçekleştirdiği lojistik regresyon analizinde de dikey traksiyon ile fasya kapanması arasında olumlu bir ilişki saptandı. Ancak güven aralığının geniş olması, bu ilişkinin büyüklüğüne ilişkin önemli belirsizlik bulunduğunu gösterdi.

Açık karın tedavisi neden uygulanıyor?

Açık karın tedavisi, ağır karın içi enfeksiyonlarda, ciddi travmalarda ve karın içi basıncın tehlikeli düzeylere yükseldiği bazı durumlarda kullanılan cerrahi bir yaklaşımdır.

Bazı hastalarda ilk ameliyat sonrasında karın duvarının hemen kapatılması güvenli olmayabilir. Karın içi organlarda şişlik bulunması, enfeksiyonun kontrol altına alınamamış olması veya yeniden ameliyat gereksinimi nedeniyle karın geçici olarak açık bırakılabilir.

Tedavinin temel hedeflerinden biri, hastanın klinik durumu uygun hâle geldiğinde karın duvarındaki güçlü bağ dokusu tabakası olan fasyanın yeniden birleştirilmesidir.

Kalıcı fasya kapanmasının sağlanamaması, büyük karın duvarı fıtıklarının gelişmesine ve ilerleyen dönemde daha karmaşık cerrahi onarımlara ihtiyaç duyulmasına neden olabilir.

Dikey traksiyon yönteminin farkı ne?

Ağ aracılı fasya traksiyonu yöntemlerinde, ameliyat sonrasında birbirinden uzaklaşabilen fasya kenarlarının kontrollü biçimde yeniden yaklaştırılması amaçlanır.

Vakum destekli yara kapatma ve ağ aracılı traksiyonun birlikte uygulandığı yöntemde, negatif basınçlı yara tedavisi ile fasya kenarlarını yaklaştırmaya yönelik mekanik çekme işlemi bir arada kullanılır.

Dikey ağ aracılı traksiyonda ise özel bir düzenek yardımıyla karın duvarına yukarı yönlü çekme kuvveti uygulanır. Bu yaklaşım, fasya kenarlarının yanlara doğru geri çekilmesini sınırlamayı ve karın duvarının kapatılmasını kolaylaştırmayı amaçlar.

Dikey traksiyon da negatif basınçlı yara tedavisiyle birlikte kullanılabilmektedir. Dolayısıyla araştırmanın sonuçları, vakum tedavisinin gereksiz olduğu veya tek başına etkisiz kaldığı şeklinde yorumlanamaz.

Ölüm oranlarında anlamlı fark saptanmadı

Araştırmada iki hasta grubu arasında ölüm oranları bakımından istatistiksel olarak anlamlı bir fark belirlenmedi.

Bağırsak ile açık karın yarası arasında anormal bir bağlantı oluşması anlamına gelen enteroatmosferik fistül, dikey traksiyon grubunda görülmezken karşılaştırma grubunda üç hastada kaydedildi.

Ancak fistül görülme sıklığındaki fark istatistiksel anlamlılık düzeyine ulaşmadı. Bu nedenle dikey traksiyonun söz konusu komplikasyonu önlediği sonucuna varılamıyor.

Dikey traksiyon uygulanan grupta yoğun bakımda kalış ve mekanik ventilasyon süreleri de daha uzun bulundu.

Araştırmanın gözlemsel yapısı, bu farklılıkların doğrudan kullanılan cerrahi teknikten kaynaklandığını göstermeye yeterli değil.

Sonuçlar neden dikkatli yorumlanmalı?

Araştırmanın en önemli sınırlılığı, istatistiksel eşleştirme sonrasında karşılaştırılan grupların yalnızca 28'er hastadan oluşmasıydı.

Çalışma geriye dönük kayıt verilerine dayanıyordu. Bu nedenle hastaların klinik özellikleri, hastalıklarının ağırlığı ve uygulanan diğer tedaviler sonuçları etkilemiş olabilir.

İstatistiksel eşleştirmeye rağmen hasta grupları arasındaki bütün farklılıklar giderilemedi. Ayrıca kullanılan tedavi protokollerinin tamamen standartlaştırılmamış olması, sonuçların yalnızca traksiyon tekniğine bağlanmasını güçleştiriyor.

Araştırmanın istatistiksel analizinde dikey traksiyonla fasya kapanması arasındaki ilişkinin olasılık oranı 5,39 olarak hesaplandı. Ancak %95 güven aralığının 1,31 ile 22,25 arasında değişmesi, etki büyüklüğüne ilişkin tahminin kesin olmadığını ortaya koyuyor.

Çalışmanın iki yazarı, dikey traksiyon sistemi üreten şirketle tıbbi danışmanlık ilişkileri bulunduğunu bildirdi. Bu açıklama, araştırmanın değerlendirilmesinde dikkate alınması gereken bir diğer unsur.

Cerrahi uygulamalar değişecek mi?

Dünya Acil Cerrahi Derneğinin açık karın tedavisine ilişkin rehberi, uygun hastalarda negatif basınçlı yara tedavisinin sürekli fasya traksiyonuyla birlikte kullanılmasını öneriyor.

Rehberde ayrıca karın içi enfeksiyon kontrol altına alındığında, ek cerrahi müdahale gereksinimi ortadan kalktığında ve hastanın genel durumu uygun olduğunda fasya kapanmasının mümkün olan en erken dönemde gerçekleştirilmesi gerektiği belirtiliyor.

Yeni araştırma, dikey ağ aracılı traksiyonun kalıcı fasya kapanmasını sağlamada değerlendirilebilecek bir seçenek olduğunu düşündürüyor.

Ancak bulgular, yöntemin bütün açık karın hastalarında tercih edilmesi gerektiğini veya mevcut cerrahi yaklaşımın değiştirilmesini destekleyecek kesinlikte değil.

Dikey traksiyonun hangi hastalarda daha yararlı olabileceğinin ve uzun dönem sonuçlarının belirlenmesi için daha geniş, ileriye dönük, standartlaştırılmış karşılaştırmalı çalışmalara ihtiyaç bulunuyor.

KAYNAKLAR

1. Schaaf S, Dohmen J, Zago M ve arkadaşları. Vertical mesh-mediated fascial traction is associated with higher fascial closure rates than vacuum-assisted wound closure with mesh-mediated traction in open abdomen therapy. Scientific Reports, 11 Kasım 2026.

2. Coccolini F ve arkadaşları. The open abdomen in trauma and non-trauma patients: WSES guidelines. World Journal of Emergency Surgery, 2018; 13:7.

Nisan ve Ağustos 2026'da yayımlanan araştırmalar, özellikle menopoz sonrası kadınlarda kemik kaybının yavaşlatılması açısından kuru eriğin olası rolünü değerlendirdi. Bulgular, bir besinin kemik metabolizmasıyla ilişkili göstergeleri değiştirmesi ile osteoporozu önlediğinin kanıtlanması arasında önemli bir fark bulunduğunu gösteriyor.

2026 Araştırmasında 558 Katılımcının Verileri Değerlendirildi

Nutrition Journal dergisinde 1 Ağustos 2026 tarihinde yayımlanan sistematik derleme ve meta-analizde, kuru erik tüketiminin kemik sağlığı üzerindeki etkilerini araştıran randomize kontrollü klinik çalışmalar incelendi.

Araştırmacılar PubMed, Scopus, Web of Science ve Google Scholar veri tabanlarında konuyla ilgili bilimsel yayınları taradı.

İnceleme sonucunda toplam 658 katılımcının yer aldığı yedi randomize kontrollü araştırma sistematik derlemeye dahil edildi.

Bu araştırmalardan altısının, toplam 558 katılımcıya ilişkin verileri en az bir meta-analizde kullanıldı.

Ancak kemik mineral yoğunluğuna ilişkin temel sayısal sonuç, altı araştırmanın tamamından değil, bu gösterge için uygun verileri bulunan dört çalışmadan hesaplandı.

Araştırmalarda menopoz sonrası kadınlar, yaşlı erkekler, genç kadınlar ve meme kanseri öyküsü bulunan kadınlar gibi farklı katılımcı grupları değerlendirildi.

Çalışmaların tamamı ABD'de yürütülmüştü.

Kemik Yoğunluğunda Anlamlı Artış Görüldü mü?

Araştırmanın temel sorusu, düzenli kuru erik tüketiminin kemik mineral yoğunluğunu artırıp artırmadığıydı.

Kemik mineral yoğunluğu, kemiklerin mineral içeriğini değerlendiren ve osteoporoz tanısı ile kırık riskinin belirlenmesinde kullanılan önemli göstergelerden biri.

Meta-analizde kuru erik tüketenlerle kontrol grupları karşılaştırıldığında kemik mineral yoğunluğu açısından hesaplanan ağırlıklandırılmış ortalama fark 0,001 g/cm² oldu.

Sonucun yüzde 95 güven aralığı eksi 0,005 ile artı 0,007 g/cm² arasında bulundu.

İstatistiksel analizde p değeri 0,685 olarak hesaplandı.

Bu sonuç, kuru erik tüketiminin kemik mineral yoğunluğunda istatistiksel olarak anlamlı bir iyileşme sağladığını göstermedi.

Araştırmacılar omurga, kalça, uyluk kemiği ve diğer ölçüm bölgelerini ayrı değerlendirdiklerinde de istatistiksel açıdan anlamlı bir yarar saptamadı.

Bununla birlikte anlamlı fark bulunmaması, kuru eriğin kemikler üzerinde hiçbir biyolojik etkisinin olamayacağı anlamına gelmiyor. Mevcut çalışmaların sayısı ve büyüklüğü, daha küçük veya uzun vadede ortaya çıkabilecek etkileri kesin olarak dışlamaya yeterli değil.

Kemik Yıkımıyla İlişkili Bir Belirteçte Azalma Saptandı

Araştırmada dikkat çeken sonuçlardan biri, TRAP-5b adı verilen biyokimyasal belirteçle ilgiliydi.

TRAP-5b, kemik dokusunun yıkımında görev alan osteoklast hücrelerinin aktivitesiyle ilişkili bir gösterge.

İnsan vücudunda kemik dokusu sürekli yenileniyor. Eski kemik dokusu osteoklastlar tarafından parçalanırken osteoblast adı verilen hücreler yeni kemik dokusunun oluşumunda görev alıyor.

Bu süreçler arasındaki dengenin bozulması, zamanla kemik kaybına katkıda bulunabiliyor.

Meta-analizde kuru erik tüketen katılımcılarda TRAP-5b düzeyi kontrol gruplarına kıyasla ortalama 0,365 U/L daha düşük bulundu.

Yüzde 95 güven aralığı eksi 0,636 ile eksi 0,095 U/L arasındaydı.

Sonuç istatistiksel olarak anlamlıydı.

Ancak araştırmacılar, bu biyokimyasal değişikliğin kemik mineral yoğunluğunda ölçülebilir bir artışa dönüşmediğini özellikle vurguladı.

Ayrıca TRAP-5b analizindeki çalışmalar arasında belirgin farklılık vardı.

Dolayısıyla bu bulgu, kuru eriğin kemik kırıklarını önlediğini veya osteoporoz tedavisinde etkili olduğunu kanıtlamıyor.

Nisan 2026 Meta-Analizinde Ne Bulundu?

Kuru eriğin kemik sağlığı üzerindeki etkilerini değerlendiren bir başka çalışma, 23 Nisan 2026'da Nutrients dergisinde yayımlandı.

İsrail'deki Ben-Gurion Üniversitesinden Yulia Treister-Goltzman ve Roni Peleg tarafından hazırlanan sistematik derleme ve meta-analizde, toplam 11 bilimsel yayın incelendi.

Bu yayınlarda 747 katılımcıya ilişkin veriler raporlandı.

Ancak bazı yayınlar aynı katılımcı grubundan elde edilen farklı sonuçları içeriyordu. Dolayısıyla 747 sayısını birbirinden tamamen bağımsız kişiler olarak yorumlamak doğru değil.

Araştırmada özellikle menopoz sonrası kadınların bel omurlarındaki kemik mineral yoğunluğu açısından olası bir olumlu etki işareti görüldü.

Bu bölge için hesaplanan standartlaştırılmış ortalama fark 1,30 olarak bildirildi.

Ancak yüzde 95 güven aralığı eksi 0,03 ile artı 2,63 arasında bulundu.

Güven aralığının sıfırı kapsaması, bulgunun istatistiksel açıdan kesin bir iyileşme ortaya koymadığını gösteriyor.

Üstelik çalışmalar arasındaki farklılığı ölçen I² değeri yüzde 98 gibi oldukça yüksek bir düzeydeydi.

Diğer kemik bölgelerinde de tutarlı ve anlamlı iyileşme gösterilemedi.

İki Meta-Analiz Neden Farklı Sonuçlar Verdi?

İki bilimsel inceleme arasında önemli yöntemsel farklılıklar bulunuyor.

Nisan 2026 tarihli analiz, farklı kemik bölgelerindeki sonuçları ve birden fazla bilimsel yayında bildirilen verileri değerlendirdi.

Ağustos 2026 tarihli analiz ise kemik yoğunluğu ve kemik metabolizması belirteçlerini ayrı ele alarak farklı istatistiksel yöntemler kullandı.

Araştırmaların bir bölümünün iki meta-analizde de yer alması nedeniyle bunlar tamamen bağımsız katılımcılardan elde edilmiş iki ayrı doğrulama olarak görülmemeli.

Ayrıca çalışmaların katılımcı özellikleri, kullanılan kuru erik miktarları, müdahale süreleri ve ölçülen kemik bölgeleri birbirinden farklıydı.

Bu nedenle bilimsel sonuçların tamamı değerlendirildiğinde, kuru eriğin kemik sağlığı üzerinde olası bir etkisi bulunduğu düşünülse de kemik kaybını önlediğine ilişkin kesin kanıt elde edilmiş değil.

Her Gün Ne Kadar Kuru Erik Tüketildi?

Ağustos 2026 meta-analizine dahil edilen klinik araştırmalarda günlük 50, 90 veya 100 gram kuru erik kullanıldı.

Müdahale süreleri ise altı ile 12 ay arasında değişti.

Bu ayrıntı önemli. Kemik mineral yoğunluğu kısa sürede büyük değişiklikler gösteren bir ölçüm değil. Kemik yapım ve yıkım süreçlerinin etkileri aylar içinde ortaya çıkabiliyor.

Ancak çalışmaların altı veya 12 ay sürmesi, daha uzun tüketimin mutlaka kemik yoğunluğunu artıracağını göstermiyor.

Ayrıca 50 gram ve 100 gramlık miktarlar araştırma protokollerinde kullanılan porsiyonlardı.

Bunlar bütün yetişkinlerin kemik sağlığını korumak amacıyla her gün tüketmesi gereken bilimsel olarak kanıtlanmış miktarlar değil.

Kuru Erik Kemik Sağlığı İçin Neden Araştırılıyor?

Kuru erik lif, potasyum, K vitamini ve polifenol adı verilen çeşitli bitkisel bileşikler içeriyor.

Polifenoller, bitkilerde bulunan ve hücresel stres ile iltihaplanmayla ilişkili biyolojik süreçlerde etkileri araştırılan maddeler arasında yer alıyor.

Kuru eriğin bu bileşenleri nedeniyle kemik yapım ve yıkım dengesi üzerinde etkili olabileceği düşünülüyor.

Ayrıca bağırsak mikrobiyotasıyla ilişkili olası mekanizmalar da araştırılıyor.

Ancak bu süreçlerin her birinin insanlarda kemik yoğunluğuna ne ölçüde katkı sağladığı kesinleşmiş değil.

Hayvan deneylerinde gözlenen bazı olumlu sonuçlar da doğrudan insanlarda elde edilmiş klinik yarar olarak değerlendirilemez.

Kuru Eriğin Besin Değeri Nedir?

ABD Tarım Bakanlığının besin bileşimi verilerine göre 100 gram kuru erik yaklaşık 240 kalori içeriyor.

Aynı miktarda yaklaşık 7,1 gram lif, 63,9 gram toplam karbonhidrat ve 38,1 gram doğal şeker bulunuyor.

Klinik araştırmalarda kullanılan 50 gramlık miktar ise yaklaşık olarak:

120 kalori
3,6 gram lif
31,9 gram toplam karbonhidrat
19,1 gram doğal şeker içeriyor.

Kuru erik ayrıca potasyum ve K vitamini sağlıyor.

Bununla birlikte bu besinlerin veya bitkisel bileşiklerin bulunması, kuru eriğin tek başına osteoporozu önlediği anlamına gelmiyor.

Dikkat edilmesi gereken diğer bir nokta da kuru eriğin taze eriğe göre su içeriğinin daha düşük, enerji ve karbonhidrat yoğunluğunun daha yüksek olması.

Bu nedenle porsiyon miktarı önem taşıyor.

Fazla Kuru Erik Tüketmenin Sakıncası Var mı?

Kuru erik yüksek lif içeriği ve sindirim sistemi üzerindeki etkileri nedeniyle bazı kişilerde gaz, şişkinlik, karın rahatsızlığı veya ishale neden olabiliyor.

Nisan 2026 meta-analizinde incelenen büyük araştırmalardan birinde, günde 50 gram kuru erik tüketen 79 katılımcının dördü, 100 gram tüketen 78 katılımcının ise 12'si sindirim sistemiyle ilişkili tolerans sorunları nedeniyle çalışmadan ayrıldı.

Bu oranlar sırasıyla yaklaşık yüzde 5 ve yüzde 15,4'e karşılık geliyor.

Bu veriler, özellikle yüksek miktarda tüketimin herkes tarafından aynı şekilde tolere edilmeyebileceğini gösteriyor.

Diyabet hastalarının da kuru eriğin karbonhidrat içeriğini günlük beslenme planlarında dikkate almaları gerekiyor.

Kemik sağlığını korumak amacıyla araştırmalarda kullanılan miktarların kontrolsüz biçimde artırılması, kanıtlanmış ek yarar sağlamadığı gibi sindirim şikâyetlerine de yol açabilir.

Kuru Erik Osteoporoz Tedavisinin Yerine Geçer mi?

Mevcut bilimsel kanıtlar, kuru eriğin osteoporoz tedavisinin yerine kullanılmasını desteklemiyor.

Osteoporoz yalnızca beslenmeyle ilişkili bir durum değil. Yaş, menopoz sonrası hormonal değişiklikler, genetik özellikler, fiziksel aktivite, bazı hastalıklar ve ilaç kullanımı da kemik sağlığını etkileyebiliyor.

Kemik kaybının değerlendirilmesinde kemik mineral yoğunluğu ölçümleri ve kişinin genel kırık riski dikkate alınıyor.

Beslenme, yeterli kalsiyum ve D vitamini alımı, uygun fiziksel aktivite ve gerekli durumlarda ilaç tedavisi kemik sağlığının korunmasında farklı işlevlere sahip.

Kuru erik dengeli beslenmenin bir parçası olabilir. Ancak osteoporoz tanısı bulunan kişilerin yalnızca kuru erik tüketerek hastalığı önleyebilecekleri veya tedavi edebilecekleri düşünülmemeli.

2026 yılında yayımlanan iki meta-analizin ortaya koyduğu temel bilimsel ayrım da burada bulunuyor: Kemik yıkımıyla ilişkili bir biyobelirteçte değişiklik saptanması, kemik yoğunluğunda veya kırık riskinde kanıtlanmış iyileşme anlamına gelmiyor.

TIBBİ UYARI

Kuru erik osteoporoz ilaçlarının yerine geçmez. Kemik erimesi tanısı bulunan veya kırık riski yüksek olan kişiler, tedavilerini yalnızca beslenme değişikliklerine dayanarak bırakmamalı ya da değiştirmemelidir. Kuru erik tüketimi nedeniyle sindirim yakınması yaşayanlar ve özel beslenme kısıtlamaları bulunanlar tüketim miktarını sağlık profesyoneliyle değerlendirmelidir.

KAYNAKLAR

1. Ataei Kachouei A, Farzam S, Kamrani F ve arkadaşları. Effects of prune on bone health; a systematic review and meta-analysis of clinical trials. Nutrition Journal. 1 Ağustos 2026;25:117. DOI: 10.1186/s12937-026-01377-9.

2. Treister-Goltzman Y, Peleg R. Effects of Prunes on Bone Density in Humans: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Nutrients. 23 Nisan 2026;18(9):1338. DOI: 10.3390/nu18091338.

3. United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service. USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28. Plums, dried (prunes), uncooked. NDB No. 09291.

Onayın dayanağını oluşturan uluslararası faz 3 MANEUVER araştırmasında, pimicotinib kullanan hastaların 25. haftadaki tümör yanıt oranı FDA değerlendirmesine göre %56 olurken, plasebo grubunda bu oran %3,2 olarak belirlendi. Tedavi alan hastalarda ağrı, eklem hareket açıklığı ve fiziksel işlevlerde de anlamlı iyileşmeler kaydedildi.

Tenosinovyal dev hücreli tümör nedir?

Tenosinovyal dev hücreli tümör (TGCT), eklemlerin iç yüzeyini kaplayan sinovyal dokuda, tendon kılıflarında veya bursalar olarak adlandırılan sıvı dolu yapılarda gelişen nadir bir tümör türüdür.

ABD Ulusal Kanser Enstitüsüne (NCI) göre bu tümörler kanser olarak sınıflandırılmıyor. Ancak çevre dokulara zarar verebilen ve bulunduğu bölgede ilerleyebilen bir özellik taşıyor.

Hastalık, eklemde ağrı, şişlik, sertlik, hareket kısıtlılığı ve hareket sırasında takılma hissine neden olabiliyor. Bazı hastalarda eklem çevresindeki dokuların zarar görmesi günlük yaşamı önemli ölçüde etkileyebiliyor.

Cerrahi tedavi birçok hastada temel seçenek olmayı sürdürüyor. Bununla birlikte tümörün yaygınlığı veya bulunduğu bölge nedeniyle ameliyatın önemli işlev kaybına yol açabileceği hastalarda ilaç tedavileri gündeme gelebiliyor.

94 hastalık araştırmada ne bulundu?

Pimicotinibin etkinliği, sonuçları Mart 2026'da The Lancet dergisinde yayımlanan MANEUVER araştırmasında incelendi.

Uluslararası, randomize, çift kör ve plasebo kontrollü faz 3 çalışmaya toplam 94 yetişkin hasta katıldı.

Hastaların 63'ü pimicotinib, 31'i ise etkin madde içermeyen plasebo aldı. İlk aşamada tedaviler 24 hafta boyunca uygulandı ve temel etkinlik değerlendirmesi 25. haftada gerçekleştirildi.

FDA'nın onay değerlendirmesinde, bağımsız görüntüleme incelemesiyle belirlenen objektif tümör yanıt oranı pimicotinib grubunda %56, plasebo grubunda %3,2 olarak bildirildi.

The Lancet'te yayımlanan ilk araştırma raporunda ise pimicotinib grubunda 63 hastanın 34'ünde yanıt saptanarak oran %54 olarak açıklanmıştı. FDA'nın onay özetinde bildirilen oran %56'dır.

Buradaki yanıt oranı, belirlenmiş görüntüleme ölçütlerine göre tümörün tedaviye yanıt vermesini ifade ediyor. Hastaların %56'sının tamamen iyileştiği veya ameliyat gereksiniminin ortadan kalktığı anlamına gelmiyor.

Ağrı ve eklem hareketlerinde de iyileşme görüldü

Araştırmanın dikkat çeken sonuçlarından biri, tümör yanıtının yanında hastaların fiziksel işlevlerinde de iyileşme görülmesiydi.

FDA, 25. haftadaki değerlendirmelerde pimicotinib grubunun plaseboya kıyasla üç önemli ölçütte istatistiksel olarak anlamlı iyileşme gösterdiğini bildirdi:

Eklem hareket açıklığında artış, hastaların bildirdiği en şiddetli ağrıda azalma ve fiziksel işlevlerde iyileşme.

FDA değerlendirmesine göre tedaviye yanıt veren hastaların %77'sinde yanıt en az 12 ay sürdü.

Bu bulgular, ilacın yalnızca görüntüleme ile ölçülen tümör boyutları üzerinde değil, hastaların günlük yaşamını etkileyen belirtiler üzerinde de yarar sağlayabildiğini gösteriyor.

Pimicotinib nasıl etki ediyor?

Pimicotinib, koloni uyarıcı faktör 1 reseptörü (CSF-1R) adı verilen bir biyolojik hedefi baskılayan, ağız yoluyla kullanılan bir kinaz inhibitörüdür.

CSF-1R üzerinden gerçekleşen hücresel sinyaller, tenosinovyal dev hücreli tümörün gelişiminde ve tümör dokusundaki hücre birikiminde önemli rol oynuyor.

İlaç bu sinyal yolunu hedefleyerek tümörün büyümesini sağlayan biyolojik süreçleri baskılamayı amaçlıyor.

Ancak FDA onayı, her eklem tümöründe veya tenosinovyal dev hücreli tümörü bulunan bütün hastalarda ilacın kullanılması gerektiği anlamına gelmiyor. Onay, ameliyatın ciddi işlevsel sonuçlar doğurabileceği belirli yetişkin hasta grubuyla sınırlı.

Karaciğer toksisitesi ve gebelik riski bulunuyor

FDA, pimicotinib tedavisinin olası zararlarına da dikkat çekti.

Araştırmalarda sık bildirilen istenmeyen etkiler arasında kaşıntı, deri döküntüsü, yüzde ve göz çevresinde ödem, yorgunluk, bulantı, baş ağrısı ve vücudun diğer bölgelerinde ödem yer aldı.

Laboratuvar incelemelerinde karaciğer enzimleri, kreatin fosfokinaz, lipaz ve bazı diğer biyokimyasal göstergelerde yükselmeler bildirildi.

FDA'nın onay açıklamasına göre ürün bilgilerinde karaciğer toksisitesi ve embriyo-fetal toksisite, yani gelişmekte olan fetüse zarar verme riskiyle ilgili uyarılar bulunuyor.

Bu nedenle tedavi sırasında güvenlilik izlemi ve hastaya özgü risk değerlendirmesi önem taşıyor.

FDA onayı hastalar açısından ne anlama geliyor?

Pimicotinibin onaylanması, cerrahinin ciddi işlev kaybına neden olabileceği semptomatik tenosinovyal dev hücreli tümörü bulunan yetişkinler için ABD'de yeni bir sistemik tedavi seçeneğinin kullanılabileceği anlamına geliyor.

Araştırma, tümör yanıtıyla birlikte ağrı ve hareket kısıtlılığında da iyileşme sağlanabildiğini ortaya koyuyor.

Bununla birlikte sonuçlar, ilacın cerrahinin yerini bütün hastalarda alacağını veya uzun vadede hastalığı tamamen ortadan kaldıracağını göstermiyor. Tedavi seçimi, tümörün yaygınlığı, belirtiler, cerrahi riskler ve ilaçla ilişkili olası zararlar birlikte değerlendirilerek yapılmalı.

FDA'nın kararı ABD'deki ruhsatlandırmayı kapsıyor; Türkiye'deki ruhsat ve erişim durumuna ilişkin bir onay anlamına gelmiyor.

TIBBİ UYARI

Pimicotinib, karaciğer toksisitesi ve gebelikte fetüse zarar verme riski taşıyabilen reçeteli bir ilaçtır. Tedaviye başlama veya mevcut tedaviyi değiştirme kararı, tümörün özelliklerini ve hastanın risklerini değerlendiren uzman hekim tarafından verilmelidir.

KAYNAKLAR

1. U.S. Food and Drug Administration (FDA). FDA Approves Pimicotinib for Symptomatic Tenosynovial Giant Cell Tumor. 10 Kasım 2026.

2. Xu H, Niu X, Ravi V ve arkadaşları. Pimicotinib versus placebo for tenosynovial giant cell tumour (MANEUVER): an international, randomised, placebo-controlled, phase 3 trial. The Lancet. 2026;407:1072-1083. DOI: 10.1016/S0140-6736(25)02602-9.

3. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: Tenosynovial Giant Cell Tumor. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü.

Mimarlık, kent planlaması ve eğitim yapıları üzerine akademik çalışmalar yürüten Karabey, uzun yıllar üniversitelerde ders vermesinin yanı sıra mimari projeler, kitaplar ve kent sorunlarına ilişkin yayınlar hazırladı.

Karabey’in cenazesinin 12 Kasım 2026 Perşembe günü İstanbul Levent’teki Afet Yolal Camii’nde kılınacak öğle namazının ardından kaldırılarak Edirnekapı Şehitliği’ndeki aile kabristanına defnedileceği duyuruldu.

Galatasaray Spor Kulübü de Divan Kurulu üyelerinden olan Karabey’in vefatı dolayısıyla başsağlığı mesajı yayımladı.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi Genel Sekreter Yardımcısı Mahir Polat, yayımladığı taziye mesajında Karabey’in Devlet Güzel Sanatlar Akademisindeki öğrencilik yıllarından Paris’teki şehircilik çalışmalarına, üniversitedeki akademik görevlerinden mimarlık alanındaki faaliyetlerine uzanan mesleki geçmişine dikkat çekti.

Prof. Dr. Haydar Karabey kimdir?

1948 yılında İstanbul’da doğan Prof. Dr. Haydar Karabey, 1967 yılında Galatasaray Lisesinden, 1973 yılında Devlet Güzel Sanatlar Akademisi (DGSA) Mimarlık Bölümünden mezun oldu.

Mimarlık eğitimini tamamladıktan sonra Devlet Güzel Sanatlar Akademisinin Şehircilik Kürsüsünde akademik çalışmalarına başlayan Karabey, Fransız Hükümeti bursuyla Paris’te kentbilim ve şehircilik eğitimi aldı.

1978 yılında kıyı mekânlarının tanımlanması ve düzenlenmesi üzerine hazırladığı doktora çalışmasını tamamladı. Kentleşme, şehirlerin gelişimi ve kentsel mekânın toplumsal boyutları üzerine çalışmalarını sürdüren Karabey, 1981 yılında şehircilik alanında doçentlik unvanını aldı.

1983 yılında Mimar Sinan Üniversitesindeki akademik görevinden ayrılan Karabey, serbest mimarlık faaliyetlerine ağırlık verdi. Bununla birlikte çeşitli üniversitelerde konuk öğretim üyeliği, proje atölyesi yürütücülüğü ve jüri üyeliği yaparak mimarlık eğitimine katkısını sürdürdü.

Yıldız Teknik Üniversitesi ve Anadolu Üniversitesindeki eğitim faaliyetlerinin ardından Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesine dönen Karabey, Mimarlık Fakültesinde profesör olarak görev yaptı ve buradan emekli oldu.

Mimarlık uygulamaları ve ödül alan projeleri

Akademik çalışmalarının yanı sıra serbest mimarlık faaliyetlerini de sürdüren Karabey, 1990’lı yıllardan itibaren Karabey Limited Mimarlık bünyesinde çeşitli yapı ve kentsel tasarım projelerinde çalıştı.

Karabey’in mimari çalışmalarından biri, İstanbul Cihangir’de bulunan E Evi projesiydi. Mevcut bir kent yapısının yeniden düzenlenmesini konu alan proje, 4. Ulusal Mimarlık Sergisi ve Ödülleri kapsamında Yapı Dalı Ödülü’ne değer görüldü. Projede mevcut yapının kent belleğiyle ilişkisini koruyan bir tasarım yaklaşımı benimsendi.

Karabey, mimar Banu Karabey ile birlikte Feyziye Mektepleri Vakfı Erenköy Güneş Kampüsü’nün tasarım ekibinde de yer aldı. Eğitim yapılarının esnek kullanımı, insan ölçeğinde mekân tasarımı ve mevcut doğal çevrenin korunması ilkeleri doğrultusunda geliştirilen kampüs projesi, mimarlık çalışmalarının eğitim yapıları alanındaki örnekleri arasında bulunuyor.

Mesleki çalışmaları arasında konutlar, eğitim yapıları, ticari binalar ve kentsel tasarım projeleri bulunan Karabey, mimarlık uygulamalarının yanı sıra şehirlerin gelişimi ve kamusal alanların kullanımı konusunda da yazılar kaleme aldı.

Kent planlaması ve İstanbul üzerine kitaplar yazdı

Prof. Dr. Haydar Karabey’in bilimsel ve mesleki yayınları ağırlıklı olarak kentleşme, kıyı alanlarının korunması, mimarlık, eğitim yapıları ve İstanbul’un kentsel gelişimi üzerine yoğunlaştı.

Doktora çalışması olan “Kıyı Mekânının Tanımı, Ülkesel Kıyı Mekânının Düzenlenmesi İçin Bir Yöntem Önerisi”, kıyı alanlarının planlama ve düzenleme sorunlarını ele aldı. “Kent Olgusu” başlıklı doçentlik çalışmasında ise kent ve şehircilik üzerine kuramsal değerlendirmelere yer verdi.

2004 yılında yayımlanan “Eğitim Yapıları: Geleceğin Okullarını Planlamak ve Tasarlamak” adlı kitabında okul binalarının planlanması, eğitim ortamlarının tasarımı ve çağdaş eğitim yapılarının mekânsal ihtiyaçlarını inceledi.

“Direnen İstanbul” adlı kitabında İstanbul’un kentleşme süreçlerini, planlama kararlarını ve kentin karşı karşıya bulunduğu mekânsal sorunları ele alan Karabey, mesleki yayınlarda da kent politikaları ve mimarlık üzerine yazılar yayımladı.

Mimarlık ve şehircilik alanındaki akademik çalışmalarını tasarım uygulamaları ve yazarlık faaliyetleriyle birlikte sürdüren Karabey, özellikle kent kültürü, eğitim yapıları ve kamusal mekânlar üzerine yaptığı çalışmalarla meslek yaşamını şekillendirdi.

Uluslararası bilimsel yayıncılık kuruluşu Nature Portfolio bünyesindeki Scientific Reports dergisinde 9 Kasım 2026 tarihinde yayımlanan çalışma, İngilizce yayın yapan News-Medical tarafından da haberleştirilerek uluslararası bilim gündemine taşındı.

Araştırmada ultra işlenmiş gıda tüketiminin artmasıyla premenstrüel sendrom (PMS) belirtilerinin şiddeti arasında istatistiksel olarak anlamlı ancak zayıf bir ilişki bulundu.

SBÜ Gülhane’den Dört Araştırmacının Ortak Çalışması

Araştırma, Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümünden Ziya Erokay Metin, Yaprak Sarıteke, Sena Yücel ve Neslihan Arslan tarafından gerçekleştirildi.

Çalışmaya 18–30 yaşları arasında toplam 607 kadın katıldı. Katılımcıların yaş ortalaması 21,5 olarak kaydedildi.

Araştırmacılar, kadınların ultra işlenmiş gıda tüketimini, Akdeniz diyetine uyumunu, bilinçli yeme davranışlarını ve adet öncesi sendrom belirtilerini geçerliliği değerlendirilmiş ölçeklerle inceledi.

Ultra İşlenmiş Gıdalarla PMS Şiddeti Arasında İlişki

Araştırmanın dikkat çeken sonucu, ultra işlenmiş gıda tüketim puanları yükseldikçe adet öncesi belirtilerin şiddetini gösteren puanların da artması oldu.

İstatistiksel analizlerde iki değişken arasında pozitif yönlü ancak zayıf bir ilişki belirlendi (r=0,152). Yaş, vücut kitle indeksi, adet düzeni ve çeşitli sosyodemografik faktörler hesaba katıldıktan sonra da bu ilişki istatistiksel olarak anlamlı kaldı.

Ultra işlenmiş gıdalar arasında bazı paketli atıştırmalıklar, şekerli içecekler, hazır tatlılar ve çeşitli endüstriyel hazır yiyecekler bulunuyor. Ancak her paketli veya işlenmiş gıdanın aynı beslenme kategorisinde değerlendirilmediği belirtiliyor.

Bulgular, bu gıdaların PMS belirtilerine doğrudan neden olduğunu kanıtlamıyor. Araştırmanın kesitsel niteliği, beslenme alışkanlıkları ile belirtiler arasındaki ilişkinin hangi yönde geliştiğinin belirlenmesine izin vermiyor.

Bilinçli Yeme Davranışlarında Dikkat Çeken Sonuç

Çalışmada yalnızca tüketilen yiyeceklerin türü değil, kadınların yemek yeme davranışları da değerlendirildi.

Araştırmacılar, bilinçli yemenin dört farklı boyutunu inceledi.

Bunlardan özellikle iki davranışın daha düşük PMS belirti puanlarıyla ilişkili olduğu görüldü:

• Yargılamadan yeme: Kişinin yemek tercihleri nedeniyle kendisini suçlamaması veya sert biçimde eleştirmemesi.
• Dürtülere otomatik tepki vermeme: Yeme isteği, duygu veya düşüncelerin farkına varırken bunlara hemen davranışla karşılık vermemesi.

Bu iki davranışın PMS belirtileriyle ters yönlü ilişkisi, diğer değişkenler hesaba katıldıktan sonra da devam etti.

Araştırma, kadın sağlığında yalnızca besin seçimlerinin değil, yemekle kurulan psikolojik ilişkinin de incelenmesi gerektiğine işaret ediyor.

Akdeniz Diyeti İçin Beklenen Bağımsız İlişki Bulunamadı

Araştırmada Akdeniz tipi beslenmeye uyum ile PMS belirtileri arasında başlangıçta zayıf bir ters yönlü ilişki belirlendi.

Ancak yaş, beden ölçümleri ve diğer değişkenler dikkate alındığında bu ilişki istatistiksel anlamlılığını kaybetti.

Bu sonuç, Akdeniz diyetinin genel sağlık yararlarını geçersiz kılmıyor. Yalnızca incelenen kadın grubunda, diğer faktörlerden bağımsız olarak PMS belirtilerinin şiddetiyle anlamlı bir ilişki gösterilemediğini ortaya koyuyor.

Adet Öncesi Sendrom Nedir?

Premenstrüel sendrom (PMS), adet kanamasından önceki günlerde ortaya çıkan ve adet döneminin başlamasıyla genellikle hafifleyen fiziksel ve duygusal belirtilerin bütününü ifade ediyor.

Karında şişkinlik, meme hassasiyeti, baş ağrısı, yorgunluk, sinirlilik, duygu durum değişiklikleri ve iştah farklılıkları sık görülen şikâyetler arasında yer alıyor.

Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye değişebiliyor. Günlük yaşamı, çalışma hayatını veya sosyal ilişkileri belirgin ölçüde etkileyen durumlarda kadın hastalıkları ve doğum uzmanı tarafından değerlendirme yapılması önem taşıyor.

Araştırmanın Sınırları Neler?

Araştırmacılar, elde edilen bulguların dikkatle yorumlanması gerektiğini vurguluyor.

Çalışma, katılımcıların anketlerle bildirdiği beslenme alışkanlıklarına ve geçmiş adet döngülerine ilişkin hatırladıkları belirtilere dayanıyor. Katılımcılar toplum genelini temsil edecek şekilde rastgele seçilmedi.

Ayrıca stres, uyku düzeni ve fiziksel aktivite gibi unsurların sonuçları etkilemiş olabileceği belirtiliyor.

Araştırmada kullanılan istatistiksel model, PMS belirti puanlarındaki değişkenliğin yaklaşık yüzde 19’unu açıklayabildi. Bu durum, adet öncesi şikâyetlerin çok sayıda biyolojik, psikolojik ve çevresel faktörle ilişkili olduğunu gösteriyor.

Beslenme Değişikliği PMS Belirtilerini Azaltabilir mi?

Araştırmanın ortaya koyduğu ilişki, ultra işlenmiş gıda tüketiminin azaltılmasının PMS belirtilerini kesin olarak hafifleteceği anlamına gelmiyor.

Bu soruya yanıt verilebilmesi için kadınların beslenme alışkanlıklarının zaman içinde izlendiği ve belirli beslenme müdahalelerinin etkilerinin karşılaştırıldığı klinik araştırmalara ihtiyaç bulunuyor.

Bununla birlikte dengeli beslenme, yeterli uyku, düzenli fiziksel aktivite ve kişiye uygun stres yönetimi, genel sağlığın desteklenmesinde önemini koruyor.

SBÜ Gülhane Araştırması Uluslararası Basında

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Sağlık Bilimleri Fakültesinden dört araştırmacının imzasını taşıyan çalışma, Scientific Reports dergisinde yayımlanmasının ardından 10 Kasım 2026 tarihinde uluslararası sağlık haberciliği platformu News-Medical tarafından ele alındı.

Yabancı yayında, araştırmanın özellikle ultra işlenmiş gıda tüketimiyle adet öncesi belirtiler arasındaki ilişkiyi ve bilinçli yemenin farklı boyutlarına ilişkin sonuçları bir arada değerlendirmesi öne çıkarıldı.

Çalışma, kadın sağlığı ve beslenme bilimlerinin kesiştiği alanda Türkiye’den üretilen bilimsel verilerin uluslararası literatüre katkısını ortaya koyuyor.

19. yüzyılın sonlarında sezaryen ameliyatı, Avrupa'nın gelişmiş tıp merkezlerinde bile ciddi tehlikeler taşıyordu. Kanama, enfeksiyon ve ameliyat sonrasındaki komplikasyonlar nedeniyle annelerin yaşamını kaybetmesi önemli bir sorundu.

Modern anestezi yöntemleri kullanılmaya başlanmış, antiseptik cerrahiye ilişkin gelişmeler yaşanmıştı. Ancak bu yeniliklerin yaygınlaşması zaman alıyordu.

1879 yılında Orta Afrika'da bulunan İngiliz tıp öğrencisi Robert William Felkin, dönemin cerrahi anlayışı açısından son derece dikkat çekici bir doğum ameliyatına tanıklık etti.

Bugünkü Uganda'nın batısında bulunan Kahura adlı yerleşimde, yerel bir cerrah sezaryen ameliyatı gerçekleştirdi. Felkin'in kaydettiği uygulamada hastanın ameliyata hazırlanması, cerrahi kesinin açılması, bebeğin çıkarılması, kanamanın kontrol edilmesi ve yaranın kapatılması belirli bir düzen içinde gerçekleştiriliyordu.

Felkin'in anlatımına göre ameliyatın ardından hem anne hem de bebek hayatta kaldı.

Bu gözlem, Afrika'daki yerel sağlık uygulamalarının cerrahi açıdan ne ölçüde gelişmiş olabileceğine ilişkin önemli bir tarihsel tartışmanın kaynaklarından biri hâline geldi.

Robert Felkin kimdi?

1853 yılında İngiltere'de doğan Robert William Felkin, Edinburgh'da tıp eğitimi aldı.

Gençliğinde Afrika'ya ilgi duymaya başlayan Felkin, 1878 yılında bir misyonerlik yolculuğu kapsamında kıtaya gitti. Nil güzergâhını izleyerek Doğu Afrika'ya ulaştı ve bölgedeki toplulukların yaşam biçimlerini, hastalıklarını ve sağlık uygulamalarını gözlemledi.

Felkin'in 1879 yılında sezaryen ameliyatına tanıklık ettiği sırada henüz tıp eğitimini tamamlamamış olması önemlidir. Daha sonraki yıllarda hekim unvanını kazanmış olsa da tarihsel olayın gerçekleştiği dönemde tıp öğrencisiydi.

Afrika'daki gözlemlerini Avrupa'ya döndükten sonra bilimsel çevrelerle paylaştı.

9 Ocak 1884 tarihinde Edinburgh Obstetrical Society'de sunduğu Notes on Labour in Central Africa başlıklı çalışmasında bölgedeki doğum uygulamalarını anlattı.

Çalışması aynı yıl Edinburgh Medical Journal dergisinde yayımlandı.

Bu yayın, Uganda'da gerçekleştirilen sezaryen ameliyatının uluslararası tıp tarihi literatüründe tanınmasını sağlayan temel kaynaklardan biri oldu.

Bunyoro Krallığı'nda cerrahi bilgi

Felkin'in gözlemlediği ameliyat, Afrika'nın Büyük Göller bölgesinde bulunan tarihsel Bunyoro-Kitara Krallığı'nın cerrahi gelenekleriyle ilişkilendirilmektedir.

Bugünkü Uganda'nın batısında etkili olan Bunyoro, kendine özgü siyasi, toplumsal ve kültürel kurumlara sahipti.

Bölgedeki sağlık uygulamaları yalnızca bitkisel tedavilerle sınırlı değildi. Cerrahi müdahalelere, yaraların bakımına ve çeşitli hastalıkların tedavisine ilişkin yerel bilgi birikimi de bulunuyordu.

Tıp tarihçisi J. N. P. Davies, 1959 yılında Medical History dergisinde yayımlanan araştırmasında Bunyoro-Kitara Krallığı'nın tıbbi geleneklerini inceledi.

Davies'in değerlendirmesi, Felkin'in gözlemlediği cerrahi müdahalenin belirli teknik bilgi ve deneyime dayandığını düşündürmektedir.

Bununla birlikte tek bir tarihsel gözlem, söz konusu ameliyatın ne kadar yaygın gerçekleştirildiğini veya sonuçlarının genel olarak ne ölçüde başarılı olduğunu belirlemek için yeterli değildir.

Ameliyat öncesinde muz şarabı kullanıldı

Felkin'in anlatımına göre ameliyat edilen kadın yaklaşık 20 yaşındaydı ve ilk gebeliğini yaşıyordu.

Kadına ameliyat öncesinde muzdan elde edilen alkollü bir içecek verilmişti. Felkin, hastanın yarı sarhoş hâlde bulunduğunu belirtti.

Bu uygulama günümüzdeki genel anesteziyle eşdeğer değildi. Kullanılan içeceğin ağrıyı ne ölçüde azalttığı da kesin olarak bilinmemektedir.

Hasta eğimli bir yatağa yatırılmış, göğsü ve uylukları kumaş şeritlerle sabitlenmişti.

Yardımcılar da ameliyat sırasında hastanın hareketlerini sınırlamak için görev alıyordu.

Cerrah, müdahaleye başlamadan önce ellerini ve hastanın karın bölgesini muz şarabı ve su kullanarak temizledi.

Bu işlem, tarihsel açıdan ameliyat öncesi temizliğe verilen önemi göstermektedir. Ancak modern antisepsi ve sterilizasyon yöntemleriyle aynı güvenlik düzeyine sahip olduğu söylenemez.

Cerrahi bıçakla gerçekleştirilen sezaryen

Felkin'in kaydettiği ameliyatta cerrah, hastanın karın bölgesinde orta hat boyunca kesi açtı.

Karın duvarının ardından rahme ulaşıldı ve bebek çıkarıldı.

Göbek bağı kesildikten sonra plasenta ve kan pıhtıları uzaklaştırıldı.

Cerrahın kanamayı durdurmak için başvurduğu yöntemlerden biri kızdırılmış metal kullanılmasıydı.

Kanayan bölgelere sıcak metal uygulanması, koterizasyon olarak bilinen kanama kontrol yönteminin tarihsel örneklerinden biridir.

Felkin'in anlatımında rahmin kasılmasını sağlamak amacıyla elle müdahalede bulunulduğu da belirtilmektedir.

Ancak ameliyatın sonraki aşamalarından biri, bugünkü sezaryen tekniklerinden önemli ölçüde farklıydı.

Rahimdeki kesi dikişle kapatılmadı.

Buna karşılık karın duvarındaki yara demir iğneler ve bağlarla bir araya getirildi. Yaranın üzerine bitki köklerinden hazırlanan bir karışım uygulandı ve bölge temiz bir örtüyle kapatıldı.

Bu işlemler günümüz cerrahi standartlarının yerine geçebilecek yöntemler değildir. Buna rağmen ameliyatın farklı aşamalarının belirli bir sıra içinde gerçekleştirilmesi, cerrahi uygulamanın tarihsel önemini artırmaktadır.

Anne ve bebek hayatta kaldı

Felkin'in tanıklığını önemli kılan ayrıntılardan biri, ameliyatın ardından hastanın durumunu izlemeyi sürdürmesiydi.

Anlatımına göre karın yarasını kapatmak için kullanılan demir iğneler, üçüncü günden itibaren aşamalı olarak çıkarılmaya başlandı.

Ameliyat sonrasındaki iyileşme süreci gözlendi.

Felkin, on birinci günün sonunda yaranın iyileştiğini ve annenin durumunun iyi olduğunu bildirdi.

Bebeğin de hayatta olduğu kaydedildi.

Bu sonuç, 19. yüzyılda sezaryen ameliyatlarının taşıdığı riskler dikkate alındığında dikkat çekicidir.

Ancak burada önemli bir tarihsel sınır bulunmaktadır.

Felkin'in kaydı, belirli bir ameliyatın kısa dönem sonucunu göstermektedir. Anne ve bebeğin uzun dönem sağlık durumları hakkında yeterli bilgi sunmamaktadır.

Dolayısıyla bu olayı bütün yerel sezaryen uygulamalarının başarılı olduğunun kanıtı olarak değerlendirmek doğru değildir.

Avrupa'daki cerrahi gelişmelerle karşılaştırıldığında

19. yüzyılın ikinci yarısı, cerrahinin önemli değişimler yaşadığı bir dönemdi.

1840'lı yıllardan itibaren modern anestezi uygulamalarının yaygınlaşması, daha önce son derece güç gerçekleştirilen ameliyatların yapılabilmesini kolaylaştırdı.

Joseph Lister'in 1860'lı yıllarda geliştirdiği antiseptik cerrahi yaklaşımı ise ameliyat enfeksiyonlarının önlenmesi açısından önemli bir gelişmeydi.

Bununla birlikte enfeksiyon kontrolü, kanama ve cerrahi yaraların kapatılması konusundaki sorunlar devam ediyordu.

Sezaryen ameliyatlarında annenin yaşamını kaybetme riski özellikle yüksekti.

Bunyoro'daki uygulama, bu sorunların bazılarına Avrupa dışındaki cerrahi geleneklerde de yanıtlar arandığını göstermektedir.

Yerel cerrahın ameliyat öncesi temizlik yapması, kanamayı kontrol etmeye çalışması ve yaranın kapatılmasına yönelik bir teknik kullanması dikkat çekicidir.

Bununla birlikte muz şarabının antiseptik etkinliği veya bitkisel karışımların yara iyileşmesine katkısı, yalnızca bu tarihsel anlatıdan hareketle kanıtlanamaz.

Asıl önemli nokta, cerrahi bilgi ve deneyimin farklı coğrafyalarda birbirinden bağımsız gelişebilmesidir.

Felkin'in anlattıkları neden önemlidir?

19. yüzyılın Avrupa merkezli tıp tarihi anlatılarında, Afrika'daki yerel bilgi gelenekleri çoğu zaman yeterince yer bulmuyordu.

Felkin'in tanıklığı bu yaklaşımın sorgulanmasına katkı sağlayan örneklerden biridir.

Ancak tarihsel bir belgeyi değerlendirirken gözlem ile yorum arasındaki farkın korunması gerekir.

Felkin, ameliyatı gözlemlediğini ve başarılı bir kısa dönem sonuç kaydettiğini bildirmiştir.

Bununla birlikte hastayı ameliyat öncesinde ayrıntılı olarak muayene edemediği için sezaryenin hangi tıbbi gerekçeyle yapıldığını kesin biçimde belirlemek mümkün değildir.

Ameliyatı gerçekleştiren cerrahın adı, aldığı eğitim ve daha önce yaptığı müdahalelerin sayısı hakkında da yeterli bilgi bulunmamaktadır.

Bu belirsizlikler olayın önemini ortadan kaldırmaz. Aksine, tarihsel kaynakların neyi kanıtladığını ve hangi soruları cevapsız bıraktığını göstermesi bakımından değerlidir.

Ameliyatta kullanılan bıçak günümüze ulaştı

Felkin'in gözlemlediği sezaryen ameliyatıyla ilişkilendirilen cerrahi bıçağın günümüze ulaşmış olması, olayın önemli yönlerinden biridir.

Ahşap saplı, kavisli çelik bıçak, Science Museum Group koleksiyonunda bulunmaktadır.

Koleksiyon kaydına göre bıçak, 1879 yılında Kahura'da gerçekleştirilen sezaryen ameliyatında kullanılmıştır.

Felkin tarafından edinilen cerrahi alet, 1913 yılında Sir Henry Wellcome'ın tarihsel tıp müzesine bağışlanmıştır.

Wellcome Collection'da ayrıca Felkin'in anlatımına dayanan, 1938 yılında S. W. Kelly tarafından hazırlanmış bir çizim bulunmaktadır.

Bu çizim, ameliyat öncesindeki hastayı, yaranın kapatılmasını ve kullanılan cerrahi bıçağı göstermektedir.

Ancak çizimin 1879 yılında ameliyat sırasında yapılmış doğrudan bir görsel kayıt olmadığı özellikle belirtilmelidir.

Bıçak ve çizim, tarihsel olaya ilişkin farklı türde belgeler sunmaktadır. Bununla birlikte bunlar, ameliyatın bütün aşamalarını veya uzun dönem sonuçlarını bağımsız olarak doğrulayan kayıtlar değildir.

Tıp tarihinin tek bir merkezi yok

1879 yılında Uganda'da gözlemlenen sezaryen ameliyatı, modern doğum cerrahisinin doğrudan bu uygulamadan geliştiğini kanıtlamaz.

Felkin'in tanıklığının Avrupa'daki sezaryen tekniklerini değiştirdiğine ilişkin doğrudan bir kanıt da bulunmamaktadır.

Olayın önemi, başka bir tarihsel gerçeğe işaret etmesidir.

Afrika'daki yerel cerrahi geleneklerinde karın ameliyatı gerçekleştirebilen, kanamayı kontrol etmeye çalışan ve ameliyat sonrası yara bakımı uygulayan kişiler bulunuyordu.

Bu bilgi, tıp tarihinin yalnızca Avrupa'daki kurumlar ve hekimler üzerinden ele alınamayacağını hatırlatmaktadır.

Felkin'in 1879 yılında gözlemlediği ameliyat, Avrupalı bir tıp öğrencisinin gerçekleştirdiği bir cerrahi başarı değildi. Ameliyatı yapan, adı günümüze ulaşmamış yerel bir cerrahtı.

Dolayısıyla bu tarihsel olayın merkezinde Felkin'in kendisinden çok, onun kaydettiği yerel cerrahi bilgi ve bu bilgiyi uygulayan insanlar bulunmaktadır.

Tıp tarihi açısından asıl önemli olan da budur: Bilimsel ve teknik bilgi, farklı toplumlarda, farklı ihtiyaçlar ve deneyimler doğrultusunda gelişebilir.

Kaynaklar

1. Felkin, Robert William. Notes on Labour in Central Africa. Edinburgh Medical Journal, 1884, s. 922–930.

2. Davies, J. N. P. The Development of 'Scientific' Medicine in the African Kingdom of Bunyoro-Kitara. Medical History, 1959; 3(1): 47–57.

3. Dunn, Peter M. Robert Felkin MD (1853–1926) and Caesarean Delivery in Central Africa (1879). Archives of Disease in Childhood – Fetal and Neonatal Edition, 1999; 80(3): F250–F251.

4. Overview of Surgical and Anesthesia Practice in Sub-Saharan Africa During the 19th Century: The Example of the People of Bunyoro. Pan African Medical Journal, 2021.

5. U.S. National Library of Medicine. Cesarean Section – A Brief History, Part 2.

6. Science Museum Group. Caesarean Knife, Bunyoro, Uganda, c. 1879. Koleksiyon numarası: A623612.

7. Wellcome Collection. Caesarean Section, Uganda: The Patient Being Prepared for the Operation; The Sutured Wound; The Knife Used. S. W. Kelly, 1938. Koleksiyon numarası: 580813i.

Üniversitenin 11 Kasım 2026 tarihinde yayımladığı vefat duyurusunda, Köksal’ın üniversitenin kuruluş ve kurumsallaşma sürecinde önemli görevler üstlendiği belirtildi.

Fen Fakültesinde 12 yıl dekanlık yapan ve Fen Bilimleri Enstitüsü Müdürlüğü görevini de yürüten Köksal, fizik alanındaki araştırmaları, bilimsel yayınları ve akademik çalışmalarıyla tanınıyordu.

Prof. Dr. Fevzi Köksal için 12 Kasım 2026 Perşembe günü saat 11.00’de Ondokuz Mayıs Üniversitesi Fen Fakültesi binasının ön bahçesinde anma töreni düzenlenecek.

Ondokuz Mayıs Üniversitesi tarafından yayımlanan taziye mesajında, Köksal’ın ulusal ve uluslararası düzeyde yürüttüğü fizik araştırmalarına, bilimsel eserlerine ve akademisyenlerin yetiştirilmesine sunduğu katkılara dikkat çekildi. Mesajda ailesine, öğrencilerine ve üniversite mensuplarına başsağlığı dilekleri iletildi.

Prof. Dr. Fevzi Köksal kimdir?

1942 yılında Trabzon’un Tonya ilçesinde doğan Prof. Dr. Fevzi Köksal, ilk öğrenimini Tonya’da tamamladı. Yavuz Selim İlköğretmen Okulunda öğrenim gördükten sonra Ankara Yüksek Öğretmen Okuluna seçildi.

1961 yılında Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Fizik Bölümünde başladığı yükseköğrenimini 1965 yılında tamamladı ve aynı fakültede akademik çalışmalarına başladı. Fizik mühendisliği eğitiminin ardından doktora araştırmalarını sürdürdü.

Doktora çalışmaları kapsamında İtalya’daki Euratom araştırma kuruluşunda bulunan Köksal, 1972 yılında Ankara Üniversitesi Fen Fakültesinde doktorasını tamamladı. Ankara Üniversitesinin akademik arşivinde yer alan doktora çalışması, organik sistemlerde elektron spin değişimiyle ilişkili manyetik gevşeme süreçlerini konu alıyordu.

1977 yılında doçent unvanını alan Köksal, 1980-1981 döneminde Alexander von Humboldt bursu kapsamında Almanya’nın Mainz kentindeki Johannes Gutenberg Üniversitesinde araştırmalar yürüttü.

Köksal, 1980 yılında fizik alanında TÜBİTAK Teşvik Ödülü’ne layık görüldü. Ödül, TÜBİTAK’ın geçmiş yıllarda teşvik ödülü alan bilim insanlarını gösteren resmî listesinde de yer alıyor.

1982 yılında profesör unvanını alan Köksal, 1983 yılında Ondokuz Mayıs Üniversitesinde Fen Fakültesi Dekanlığı görevine başladı. Kurucu dekan olarak fakültenin akademik ve idari yapılanmasında görev üstlendi.

Kesintisiz 12 yıl yürüttüğü dekanlığın yanı sıra üniversitenin Fen Bilimleri Enstitüsünde de müdürlük yaptı.

Köksal’ın bilimsel çalışmaları özellikle elektron paramanyetik rezonansı (EPR), elektron spin rezonansı (ESR), manyetik özellikler ve ışınlamayla oluşan serbest radikaller üzerine yoğunlaştı.

Uluslararası bilimsel dergilerde ortak yazar olarak yer aldığı araştırmalarda kristal yapılar, manyetik iyonlar, zeolitler, mineraller ve gama ışınlarının oluşturduğu fiziksel değişimler incelendi.

Bilimsel çalışmalarının yanı sıra fizik eğitimine yönelik ders kitapları da hazırlayan Köksal, Rahmi Köseoğlu ile birlikte Isı, Termodinamik ve İstatistik Fizik, Katıhal Fiziği, Nanobilim ve Nanoteknoloji ile Mühendis, Teknoloji ve Fenciler İçin Fizik adlı eserlerin yazarları arasında yer aldı.

Fizik bilgisinin mühendislik, fen ve sağlık bilimlerindeki uygulamalarına yönelik eserleri de bulunan Köksal’ın çalışmaları, üniversitelerin farklı bölümlerinde kullanılan ders kaynakları arasında yer aldı.

Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 2018 yılında Fen-Edebiyat Fakültesindeki konferans salonuna Prof. Dr. Fevzi Köksal’ın adını verdi.

24 Eylül 2018 tarihinde düzenlenen törende yeni akademik yılın açılış dersini veren Köksal, Türkiye’de temel bilimler eğitiminin geliştirilmesi ve araştırma altyapısının güçlendirilmesi gerektiğini vurguladı.

Köksal, konuşmasında Türkiye’nin temel bilimlerde kullanılan araştırma cihazlarını üretebilecek kapasiteye ulaşmasının önemine dikkat çekti. Tıp fakültelerinde fizikçilerin görev almasının tıbbi cihazların kullanımı ve bakımına katkı sağlayacağını da ifade etti.

Aynı konuşmada akademisyenlerin ders verme sorumluluğunun yanında bilimsel yayın ve proje üretimine ağırlık vermesi gerektiğini belirten Köksal, lisansüstü eğitimin geliştirilmesini ve öğrencilerin uluslararası bilimsel gelişmeleri takip edecek biçimde yetiştirilmesini savundu.

Akademik yaşamında Ankara Üniversitesi ve Ondokuz Mayıs Üniversitesinde görev yapan Prof. Dr. Fevzi Köksal, fizik araştırmalarının yanı sıra fakülte yönetimi, lisansüstü eğitim ve bilimsel yayıncılık alanlarında çalışmalar yürüttü.

Tıbbiye Bülteni araştırmacıları, CWTS Leiden Ranking 2026 ve Shanghai Ranking 2026 sonuçlarını karşılaştırarak Türkiye’nin öne çıkan 22 üniversitesini güncel rektörleriyle birlikte değerlendirdi.

LEIDEN 2026: TÜRKİYE’DEN 22 ÜNİVERSİTE DÜNYADA İLK 1000’DE

Hollanda merkezli Leiden Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Çalışmaları Merkezi (CWTS) tarafından hazırlanan Leiden Ranking Traditional Edition 2026 sonuçlarında, dünya genelinde 1.618 üniversite değerlendirildi.

Türkiye’den 50 üniversitenin yer aldığı araştırmada, bilimsel yayın hacmi göstergesine göre 22 Türk üniversitesi dünyanın ilk 1000’i arasına girdi.

Bunlardan yalnızca ikisi ilk 500’e yerleşirken, 10 üniversite dünyanın ilk 750 üniversitesi arasına girmeyi başardı.

TÜRKİYE BİRİNCİSİ SAĞLIK BİLİMLERİ ÜNİVERSİTESİ

Leiden 2026’nın tüm bilim alanlarını kapsayan yayın hacmi göstergesinde Sağlık Bilimleri Üniversitesi (SBÜ), dünya 225’incisi olarak Türkiye birincisi oldu.

Rektör Prof. Dr. Kemalettin Aydın yönetimindeki üniversite, bir önceki yıl bulunduğu 302’nci sıradan 225’inci sıraya yükselerek 77 basamaklık ilerleme kaydetti.

SBÜ, Biyomedikal ve Sağlık Bilimleri alanında da dünya 58’inciliğine yükselerek Türkiye’deki liderliğini sürdürdü.

HACETTEPE İKİNCİ, İTÜ ÜÇÜNCÜ SIRADA

Prof. Dr. Mehmet Cahit Güran’ın rektörlüğünü yürüttüğü Hacettepe Üniversitesi, dünya 375’inciliğiyle Türkiye ikincisi oldu.

Hacettepe’yi dünya 551’incisi İstanbul Teknik Üniversitesi, 573’üncüsü Gazi Üniversitesi ve 589’uncusu Ankara Üniversitesi izledi.

Ege Üniversitesi 603’üncü, İstanbul Üniversitesi 669’uncu, Yıldız Teknik Üniversitesi 679’uncu sırada yer aldı.

Atatürk Üniversitesi 730’uncu, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa ise 745’inci sıraya yerleşerek Türkiye’nin ilk 10 üniversitesi arasına girdi.

SHANGHAI 2026: TÜRKİYE’DEN 14 ÜNİVERSİTE

Leiden sonuçlarıyla birlikte değerlendirilen Shanghai Ranking 2026, Türk üniversitelerinin uluslararası akademik konumuna farklı bir açıdan ışık tuttu.

Academic Ranking of World Universities (ARWU) adıyla yayımlanan Shanghai sıralamasında Türkiye’den 14 üniversite dünyanın ilk 1000’i arasında yer aldı.

Bu sıralamada Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi ve İstanbul Üniversitesi 601–700 bandında bulunarak Türkiye’nin en üst grubunu oluşturdu.

Ankara Üniversitesi ve Koç Üniversitesi 701–800 bandında yer aldı.

Atatürk, Ege, Gazi, İstanbul Teknik, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa ve Marmara üniversiteleri 801–900 bandında sıralandı.

Erciyes, Orta Doğu Teknik ve Yıldız Teknik üniversiteleri ise 901–1000 bandında yer buldu.

İKİ SIRALAMA, İKİ FARKLI BAŞARI ÖLÇÜSÜ

Leiden Ranking ile Shanghai Ranking arasındaki en önemli fark, üniversitelerin hangi ölçütlerle değerlendirildiğinde ortaya çıkıyor.

Leiden’in bu karşılaştırmada kullanılan P göstergesi, üniversitelerin bilimsel yayın hacmini esas alıyor. Shanghai ise bilimsel yayınların yanında yüksek atıf alan araştırmacıları, Nature ve Science dergilerindeki çalışmaları, Nobel ve Fields ödüllerini ve akademik performans göstergelerini de değerlendiriyor.

Bu nedenle bir üniversitenin Leiden’deki sırası ile Shanghai’daki konumu arasında önemli farklılıklar bulunabiliyor.

Örneğin Koç Üniversitesi, Leiden’in yayın hacmi göstergesinde dünya 975’incisi olurken Shanghai’da 701–800 bandında yer alıyor.

Benzer şekilde İstanbul Üniversitesi, Leiden’de dünya 669’uncusu olmasına karşılık Shanghai’da Türkiye’nin en üst grubunda bulunuyor.

Bu sonuçlar, akademik başarının yalnızca yayın sayısıyla değerlendirilemeyeceğini; bilimsel etki, araştırma niteliği ve uluslararası görünürlüğün de önemli olduğunu gösteriyor.

İŞTE TÜRKİYE’NİN İLK 22 ÜNİVERSİTESİ VE REKTÖRLERİ

CWTS Leiden Ranking 2026’nın tüm bilim alanlarındaki bilimsel yayın hacmi göstergesine göre Türkiye sıralaması şöyle:

1. Sağlık Bilimleri Üniversitesi — Prof. Dr. Kemalettin Aydın — Dünya 225’incisi
2. Hacettepe Üniversitesi — Prof. Dr. Mehmet Cahit Güran — Dünya 375’incisi
3. İstanbul Teknik Üniversitesi — Prof. Dr. Hasan Mandal — Dünya 551’incisi
4. Gazi Üniversitesi — Prof. Dr. Uğur Ünal — Dünya 573’üncüsü
5. Ankara Üniversitesi — Prof. Dr. Necdet Ünüvar — Dünya 589’uncusu
6. Ege Üniversitesi — Prof. Dr. Musa Alcı — Dünya 603’üncüsü
7. İstanbul Üniversitesi — Prof. Dr. Osman Bülent Zülfikar — Dünya 669’uncusu
8. Yıldız Teknik Üniversitesi — Prof. Dr. Eyüp Debik — Dünya 679’uncusu
9. Atatürk Üniversitesi — Prof. Dr. Ahmet Hacımüftüoğlu — Dünya 730’uncusu
10. İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa — Prof. Dr. Hüseyin Botanlıoğlu — Dünya 745’incisi
11. Erciyes Üniversitesi — Prof. Dr. Kuddusi Erkılıç — Dünya 805’incisi
12. Orta Doğu Teknik Üniversitesi — Prof. Dr. Ahmet Yozgatlıgil — Dünya 814’üncüsü
13. Dokuz Eylül Üniversitesi — Prof. Dr. Bayram Yılmaz — Dünya 824’üncüsü
14. Akdeniz Üniversitesi — Prof. Dr. Özlenen Özkan — Dünya 843’üncüsü
15. Marmara Üniversitesi — Prof. Dr. Mehmet Emin Okur — Dünya 853’üncüsü
16. Çukurova Üniversitesi — Prof. Dr. Hamit Emrah Beriş — Dünya 906’ncısı
17. Fırat Üniversitesi — Prof. Dr. Fahrettin Göktaş — Dünya 918’incisi
18. Selçuk Üniversitesi — Prof. Dr. Hüseyin Yılmaz — Dünya 937’ncisi
19. Bursa Uludağ Üniversitesi — Prof. Dr. Ferudun Yılmaz — Dünya 960’ıncısı
20. Koç Üniversitesi — Prof. Dr. Metin Sitti — Dünya 975’incisi
21. Karadeniz Teknik Üniversitesi — Prof. Dr. Hamdullah Çuvalcı — Dünya 979’uncusu
22. Ondokuz Mayıs Üniversitesi — Prof. Dr. Fatma Aydın — Dünya 997’ncisi

ERCİYES ÜNİVERSİTESİNDE REKTÖR DEĞİŞİKLİĞİ

Listede 11’inci sırada bulunan Erciyes Üniversitesi’nin rektörlüğüne 7 Kasım 2026 tarihinde Prof. Dr. Kuddusi Erkılıç atandı.

Üniversite, Leiden 2026 sıralamasında dünya 805’incisi olurken Shanghai 2026’da 901–1000 bandına girdi.

ÜNİVERSİTELERİN BAŞARISI KİŞİLERLE SINIRLI DEĞİL

Uluslararası sıralamalarda öne çıkan üniversitelerin güncel rektörleri, kurumların bilimsel performansını değerlendirmek açısından önemli bir yönetim tablosu sunuyor.

Ancak sıralama sonuçları, doğrudan rektörlerin bireysel başarı puanı anlamına gelmiyor. Üniversitelerin akademik performansı uzun yıllara yayılan araştırmaların, kurumsal yatırımların, akademisyenlerin, araştırmacıların ve bilimsel iş birliklerinin ortak ürünü olarak şekilleniyor.

Özellikle yakın zamanda göreve başlayan rektörlerin, önceki yıllarda üretilmiş bilimsel yayınlara dayanan sonuçların tamamından sorumlu tutulması veya bu başarıların yalnızca kendilerine atfedilmesi doğru değil.

Bununla birlikte araştırma kapasitesinin artırılması, nitelikli bilimsel üretimin desteklenmesi, uluslararası iş birliklerinin güçlendirilmesi ve akademik kaynakların etkili yönetilmesi bakımından üniversite yönetimlerine önemli sorumluluklar düşüyor.

ASIL HEDEF: DAHA FAZLA YAYIN DEĞİL, DAHA ETKİLİ BİLİM

Leiden ve Shanghai sonuçları birlikte değerlendirildiğinde Türk üniversitelerinin uluslararası bilimsel görünürlüğünü artırma potansiyeli dikkat çekiyor.

Ancak dünya sıralamalarında kalıcı yükseliş için yalnızca bilimsel yayın sayısını artırmak yeterli değil.

Yüksek etkili araştırmaların desteklenmesi, güçlü araştırma merkezlerinin kurulması, uluslararası ortak projelerin artırılması ve genç bilim insanlarına sürdürülebilir araştırma ortamları sunulması büyük önem taşıyor.

Türkiye’nin yükseköğretimdeki temel hedefi, dünyanın ilk 1000 üniversitesi arasında daha fazla kurum bulundurmanın ötesine geçerek ilk 500, ilk 200 ve ilk 100’e giren üniversite sayısını artırmak olmalı.

Çünkü uluslararası akademik rekabette asıl başarı, yalnızca sıralamada yükselmek değil; dünyada bilimsel gelişmelere yön verebilen, yeni bilgi üreten ve bu bilgiyi toplumsal faydaya dönüştürebilen üniversiteler yetiştirmektir.

KAYNAKLAR

CWTS Leiden Ranking Traditional Edition 2026

ShanghaiRanking Academic Ranking of World Universities 2026

Üniversitelerin resmî rektörlük ve yönetim duyuruları

Tıbbiye Bülteni araştırmacılarının karşılaştırmalı analizleri

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: