Edinilen bilgilere göre, 47 yaşındaki Kalaycı, İncivez Mahallesi’nde merdivenlerde baygın halde bulundu. Kalaycı’yı fark eden çevredeki vatandaşların ihbarı üzerine bölgeye sağlık ve polis ekipleri sevk edildi.

Hastaneye kaldırıldı

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, Nihat Şahan Kalaycı’ya ilk müdahaleyi yaptı. Kalaycı daha sonra ambulansla hastaneye kaldırılarak tedavi altına alındı.

Hastanede doktorların tüm müdahalelerine rağmen kurtarılamayan Kalaycı vefat etti.

Kesin ölüm nedeni otopsiyle belirlenecek

Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Tıp Fakültesi Sağlık Bilimleri’nde görev yaptığı belirtilen Nihat Şahan Kalaycı’nın vefatı, yakınları ve çalışma arkadaşlarını üzüntüye boğdu.

47 yaşındaki Kalaycı’nın kesin ölüm nedeninin yapılacak otopsinin ardından netlik kazanacağı öğrenildi.

Meme kanserinde telefondan belirti takibi yorgunluğu azalttı

JAMA Oncology’de 6 Ağustos 2026’da çevrim içi yayımlanan araştırma, Almanya’daki 52 meme kanseri merkezinde gerçekleştirildi. Çalışmaya metastatik, yani vücudun başka bölgelerine yayılmış meme kanseri bulunan, sistemik tedavi alan ve akıllı telefona erişimi olan yetişkin kadınlar dahil edildi. Toplam 924 hasta randomize edildi; araştırmanın ana sonuç değerlendirmesinde 909 hastanın verileri kullanıldı. [1]

Dijital takip grubundaki hastalar, yaşadıkları belirtileri haftada bir akıllı telefon üzerinden standart anketlerle bildirdi. Belirtilerde önceden belirlenen düzeyde kötüleşme görüldüğünde sistem, ilgili sağlık çalışanına otomatik uyarı gönderdi. Hemşire veya hekim daha sonra hastayla 48 saat içinde telefonla iletişime geçti. Kontrol grubundaki hastalar ise standart bakım aldı. [1]

Altı ay sonunda dijital takip yapılan hastalarda yorgunluk puanı standart bakım grubuna göre 5,4 puan daha düşük bulundu. Araştırmacılar bu farkın yalnızca istatistiksel olmadığını, klinik açıdan da anlamlı kabul edilen 3,3 puanlık eşiği geçtiğini bildirdi. Fiziksel işlevlerde de dijital takip grubu lehine sonuçlar elde edildi. [1]

Bu bulgu özellikle ileri evre kanser tedavisinde önemli olabilir. Çünkü hastanın evde yaşadığı yorgunluk, ağrı, nefes darlığı veya başka bir sorun hastane kontrolünden önce kötüleşebilir. Düzenli dijital bildirim, sağlık ekibinin bu değişiklikleri daha erken fark etmesine yardımcı olabilir.

Ancak araştırma, telefon uygulamasının kanseri tedavi ettiğini göstermiyor. Uygulamanın görevi hastanın yaşadığı sorunları sağlık ekibine daha hızlı iletmek. Kanser tedavisinin kendisi yine hastanın tıbbi durumuna göre planlanan ilaçlar ve diğer onkolojik yöntemlerle yürütülüyor.

Çalışmanın sınırlılıkları da bulunuyor. Araştırmaya akıllı telefonu bulunan ve Almanca okuyabilen hastalar katılabildi. Ayrıca bazı başlangıç değerlendirmelerinin randomizasyondan sonra yapılması ve gruplar arasındaki takip farklılıkları sonuçların dikkatli yorumlanmasını gerektiriyor. Araştırmacılar da yöntemin rutin kanser bakımındaki etkisinin daha fazla çalışmayla değerlendirilmesini öneriyor. [1]

Psilosibin dirençli depresyonda kontrollü ortamda denendi

İkinci araştırma, İngiltere’deki National Health Service sistemi içinde gerçekleştirildi ve 6 Ağustos 2026’da Nature Medicine’da yayımlandı. Çalışmaya tedaviye dirençli majör depresyonu bulunan 60 yetişkin dahil edildi. Tedaviye dirençli depresyon, yeterli doz ve sürede uygulanan en az iki antidepresan tedaviye beklenen yanıtın alınamadığı depresyon tablosunu ifade ediyor. [2]

Katılımcıların 30’una psikolojik destek eşliğinde tek doz 25 miligram psilosibin, diğer 30’una ise plasebo verildi. Psilosibin, bazı mantar türlerinde bulunan ve algı, duygu ve düşünce süreçlerini güçlü biçimde değiştirebilen psikedelik bir madde. Çalışmadaki uygulama kontrollü sağlık ortamında ve eğitimli ekiplerin gözetiminde gerçekleştirildi. [2]

Araştırmacılar depresyon belirtilerini altı hafta boyunca izledi. Psilosibin verilen grupta depresyon belirtilerindeki azalma plasebo grubuna göre daha belirgindi ve bu fark üçüncü ve altıncı hafta değerlendirmelerinde sürdü. [2]

Üçüncü haftada psilosibin grubundaki 30 kişiden 13’ü tedavi yanıtı ölçütüne ulaşırken, plasebo grubunda bu sayı bir kişiydi. Aynı değerlendirmede psilosibin grubundaki 12 kişi remisyon, yani depresyon belirtilerinin belirgin biçimde azalması için kullanılan araştırma ölçütünü karşıladı. Altıncı haftada psilosibin grubunda tedavi yanıtı gösterenlerin sayısı 15’e yükseldi. [2]

Bununla birlikte çalışma, psilosibinin etkinliğini kesin olarak kanıtlamak amacıyla tasarlanmış büyük bir doğrulama araştırması değildi. Araştırmanın temel amaçlarından biri, bu tedavi yaklaşımının İngiltere’nin kamu sağlık sistemi NHS içinde randomize ve plasebo kontrollü bir çalışma olarak uygulanıp uygulanamayacağını değerlendirmekti. Bu nedenle çalışma faz 2 fizibilite araştırması niteliği taşıyor. [2]

Çalışmanın en önemli sınırlılıklarından biri körlemenin bozulmasıydı. Hangi grupta olduğunu tahmin etmesi istenen psilosibin grubundaki 13 katılımcının tamamı doğru tahminde bulundu. Plasebo grubunda soruyu yanıtlayan 10 kişiden 7’si de hangi grupta olduğunu doğru bildi. Psilosibinin belirgin zihinsel etkileri nedeniyle katılımcıların beklentilerinin sonuçların bir bölümünü etkilemiş olması mümkün. [2]

Güvenlik değerlendirmesinde altı haftalık randomize dönemde toplam 287 ciddi olmayan istenmeyen olay kaydedildi; bunların 123’ü plasebo, 164’ü psilosibin grubunda görüldü. Araştırmacılar bu olayların yüzde 64’ünün çalışma ilacıyla ilişkili olmadığını değerlendirdi. Randomize dönem ve daha sonra yürütülen açık etiketli dönem birlikte ele alındığında dört ciddi istenmeyen olay bildirildi; bunların üçü açık etiketli dönemde, biri randomize dönemde gerçekleşti. [2]

Sonuçlar, psilosibinin kişilerin kendi başına kullanabileceği kanıtlanmış bir depresyon tedavisi olduğu anlamına gelmiyor. Araştırmada ilaç psikolojik destek, hasta seçimi, tıbbi değerlendirme ve kontrollü klinik gözetimle birlikte uygulandı. Çalışmanın yazarları da etkinin büyüklüğü ve ne kadar sürdüğünün daha geniş ve uzun süreli araştırmalarla doğrulanması gerektiğini vurguluyor. [2]

Yapay zekâ kaygı günlüğünde insan koçuyla karşılaştırıldı

Üçüncü çalışma Çin’deki Tsinghua Üniversitesi öncülüğünde gerçekleştirildi ve 7 Ağustos 2026’da npj Digital Medicine’da yayımlandı. Araştırmada üretken yapay zekânın kişiselleştirilmiş geri bildirimleri, insan koçların verdiği geri bildirimlerle ve geri bildirim verilmeyen bir kontrol grubuyla karşılaştırıldı. [3]

Üç gruplu randomize kontrollü araştırmada katılımcılar 10 gün boyunca kaygı odaklı bir “endişe günlüğü” kullandı. Bir gruba üretken yapay zekâ tarafından kişiselleştirilmiş geri bildirim verilirken, ikinci gruba eğitimli insan koçlar geri bildirim sağladı. Üçüncü grup ise yalnızca günlük tuttu. [3]

Sonuçlarda yapay zekâdan geri bildirim alan grupta durumluk kaygı, yani kişinin o anda hissettiği kaygı düzeyi ve endişe, yalnızca günlük tutan kontrol grubuna göre daha fazla azaldı. Yapay zekâ geri bildiriminin etkileri ve katılımcıların yönteme ilişkin kabul edilebilirlik değerlendirmeleri insan koç grubuyla karşılaştırılabilir bulundu. [3]

Ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor. Araştırma, yapay zekâyı psikolog veya psikiyatristle karşılaştırmadı. Karşılaştırılan uygulama, 10 günlük yapılandırılmış bir kaygı günlüğüne verilen geri bildirimdi. Bu nedenle sonuçlardan “yapay zekâ psikoterapi kadar etkili” ya da “terapistin yerini alabilir” sonucu çıkarılamaz.

Bulgular, yapılandırılmış bir kaygı günlüğünde üretken yapay zekâ geri bildiriminin kısa vadeli yarar sağlayabileceğine işaret ediyor. Bunun klinik kaygı bozukluklarının tedavisinde nasıl bir rol oynayabileceğini anlamak için daha uzun süreli ve daha geniş örneklemli araştırmalara ihtiyaç var. [3]

Araştırmanın yayımlanan makalesi için Springer Nature ayrıca önemli bir teknik uyarıda bulunuyor. Dergi, 7 Ağustos 2026 itibarıyla erişime açılan metnin henüz nihai editoryal işlemlerden geçmemiş sürüm olduğunu ve son yayımdan önce metinde düzeltmeler yapılabileceğini belirtiyor. Bu nedenle özellikle ayrıntılı sayısal sonuçların nihai sürüm yayımlandığında yeniden kontrol edilmesi gerekiyor. [3]

Üç çalışmanın kanıt gücü aynı değil

Araştırmaların üçü de insanlar üzerinde randomize tasarımla gerçekleştirilmiş olsa da bilimsel ağırlıkları birbirinden farklı.

Meme kanseri araştırması, 52 merkez ve 909 hastalık ana analizle üç çalışma arasında en büyük klinik örnekleme sahip. Bulgular, dijital belirti takibinin hastaların günlük yaşamını doğrudan etkileyen yorgunluk gibi sorunların yönetimine katkı sağlayabileceğini gösteriyor. [1]

Psilosibin araştırması ise randomize ve plasebo kontrollü olmasına rağmen yalnızca 60 kişiden oluşuyor ve esas olarak NHS içinde daha büyük bir klinik araştırmanın uygulanabilirliğini değerlendiren bir faz 2 fizibilite çalışması niteliğinde. Belirgin psikedelik etkiler nedeniyle körlemenin bozulmuş olması da sonuçların yorumlanmasında önemli bir sorun oluşturuyor. [2]

Yapay zekâ araştırmasında ise yapılandırılmış ve kısa süreli bir dijital müdahale incelendi. Bulgular, üretken yapay zekâ geri bildiriminin kısa vadeli kullanım potansiyeline işaret ediyor; ancak klinik psikiyatrik tedavinin yerine geçebileceğini göstermiyor. Ayrıca makalenin yayımlanan metni henüz nihai editoryal sürüm değil. [3]

Üç araştırmanın ortak noktası, tıpta yalnızca yeni ilaçların değil, hastadan gelen verilerin daha erken değerlendirilmesi ve kişiye özel desteğin farklı yöntemlerle güçlendirilmesinin de araştırılıyor olması. Ancak bu çalışmaların hiçbiri tek başına mevcut tedavilerin değiştirilmesi için yeterli değil. Daha büyük örneklemli ve daha uzun takip süreli araştırmalar, bu yöntemlerin gerçek yaşamda hastaların sağlığına ne ölçüde katkı sağlayacağını daha net gösterecek.

Kaynaklar

[1] Karsten MM, Gebert P, Pross T, et al. Electronic Patient-Reported Outcome Monitoring With Alert-Based Interventions in Metastatic Breast Cancer: A Randomized Clinical Trial. JAMA Oncology. 2026. DOI: 10.1001/jamaoncol.2026.2661.

[2] Rucker JJ, et al. Psilocybin-assisted therapy for treatment-resistant major depressive disorder in a public healthcare setting: a randomized controlled trial. Nature Medicine. 2026. DOI: 10.1038/s41591-026-04541-0.

[3] Huang C, Lin J, Yue Y, et al. Randomized controlled trial of GenAI coach feedback efficacy, acceptability and mechanisms in anxiety worry logs. npj Digital Medicine. 2026. DOI: 10.1038/s41746-026-03087-2.

Edinilen bilgilere göre, 24 yaşındaki Abdelhakam Eldris Awadelkarim Aatif, canına kıyması sonucu ağır yaralandı.

Aatif, olayın ardından Lefkoşa’daki Dr. Burhan Nalbantoğlu Devlet Hastanesi’ne kaldırılarak tedavi altına alındı.

Yoğun bakımda tedavi altına alındı

Durumunun ağır olması nedeniyle Yoğun Bakım Servisi’nde müşahede altında tutulan Aatif’in yaşamını sürdürebilmesi için sağlık ekipleri tarafından müdahalelerde bulunuldu.

Ancak genç adam, yapılan tüm müdahalelere rağmen bugün saat 02.30 sıralarında yaşamını yitirdi.

Polis, Abdelhakam Eldris Awadelkarim Aatif’in ölümüyle ilgili başlatılan soruşturmanın devam ettiğini bildirdi.

Edinilen bilgilere göre kaza, saat 19.15 sıralarında Kürtün merkezden Kızılot Köyü istikametine seyir halindeki otomobilin sürücüsünün direksiyon hâkimiyetini kaybetmesi sonucu meydana geldi.

Kızılot Köyü sakinlerinden Emin Koca’nın (36) kullandığı otomobil, kontrolden çıkarak yaklaşık 100 metrelik uçuruma yuvarlandı.

Araçta sürücü Emin Koca ile eşi Songül Koca (32) ve Mehmet Turan Koca (65) bulunuyordu.

Mehmet Turan Koca Olay Yerinde Vefat Etti

Kazanın ardından yapılan ihbar üzerine bölgeye 112 Acil Sağlık ekipleri sevk edildi. Kazada Mehmet Turan Koca olay yerinde vefat ederken, Emin Koca ile Songül Koca yaralandı.

Yaralılar, sağlık ekiplerinin olay yerindeki ilk müdahalesinin ardından hastaneye kaldırıldı. Emin Koca’nın Gümüşhane’ye sevk edildiği, Songül Koca’nın ise göğüs bölgesindeki kırıklar nedeniyle ameliyata alındığı öğrenildi.

Kazanın, köyün üst kesiminde bulunan bir vatandaş tarafından fark edilerek 112 Acil Çağrı Merkezi’ne bildirildiği belirtildi.

Mehmet Turan Koca’nın vefatı Kızılot Köyü’nde üzüntüye neden oldu.

Yanıt ne yazık ki evet.

Çünkü kalp krizi riski, yalnızca kişinin kilosuna, dış görünüşüne veya standart LDL kolesterol sonucuna bakılarak anlaşılabilecek kadar basit değil. Güncel yaklaşım; kolesterol taşıyan parçacıklardan kan basıncına, kan şekeri kontrolünden böbrek sağlığına ve genetik yatkınlığa kadar birçok faktörün birlikte değerlendirilmesini öne çıkarıyor.

Nitekim 2026’da yayımlanan güncel dislipidemi kılavuzu da klasik LDL kolesterol ölçümünün ötesine geçerek ApoB ve Lp(a) gibi göstergelerin belirli kişilerde risk değerlendirmesini güçlendirebileceğini vurguluyor. [1]

LDL normal olduğu halde risk neden devam edebilir?

LDL kolesterol, kalp damar hastalıklarının değerlendirilmesinde hâlâ temel göstergelerden biri. Dolayısıyla “LDL artık önemli değil” şeklinde bir sonuç çıkarmak doğru olmaz.

Asıl mesele, LDL’nin hikâyenin tamamını her zaman anlatmaması.

Kanda kolesterolü taşıyan çok sayıda parçacık bulunuyor. Bu parçacıkların damar duvarına girerek zaman içinde plak oluşumuna katkıda bulunması ateroskleroz olarak bilinen sürecin temel parçalarından biri.

Bazı insanlarda LDL kolesterol miktarı ile damar açısından zararlı parçacıkların sayısı birbiriyle tam olarak örtüşmeyebilir. Bu durumda standart lipid paneli tek başına kişinin kalan riskini olduğundan düşük gösterebilir.

2026 kılavuzu bu nedenle özellikle belirli hasta gruplarında ApoB ölçümünün ek bilgi sağlayabileceğine dikkat çekiyor. [1]

Kalp krizi riskini anlamada öne çıkan 3 ek gösterge

1. ApoB: Kolesterol miktarından farklı bir şey anlatıyor

Apolipoprotein B, kısaca ApoB, damar sertliğine katkıda bulunabilen lipoprotein parçacıklarının üzerinde bulunan bir proteindir.

Basit bir benzetmeyle LDL-C, araçların taşıdığı yükün miktarı hakkında bilgi verirken ApoB dolaşımdaki aterojenik parçacıkların sayısına daha yakın bir ölçüm sağlar.

Bu nedenle özellikle trigliseridi yüksek, diyabeti bulunan veya LDL seviyesi tedaviyle oldukça düşmüş kişilerde ApoB, standart lipid testinin gözden kaçırabileceği ek riski ortaya koyabilir.

Ancak ApoB’nin herkeste zorunlu olarak istenmesi gereken bir tarama testi olduğu söylenemez. Güncel kılavuz seçilmiş kişilerde kullanılmasını öneriyor. [1]

2. Lp(a): Büyük ölçüde genetik olan sessiz risk

Son yıllarda üzerinde en fazla durulan göstergelerden biri Lipoprotein(a), yani Lp(a).

Lp(a) düzeyi büyük ölçüde genetik özelliklerle belirleniyor. Beslenme ve egzersiz genel kalp sağlığı açısından son derece değerli olsa da Lp(a) düzeyini yaşam tarzıyla anlamlı biçimde değiştirmek çoğu kişide mümkün olmayabiliyor.

Bu nedenle kişi ince, aktif ve sağlıklı besleniyor olsa bile yüksek Lp(a) taşıyabilir.

2026 ACC/AHA dislipidemi kılavuzu, yetişkinlerde Lp(a)’nın en az bir kez ölçülmesini öneriyor. Kılavuzda 125 nmol/L veya 50 mg/dL ve üzerindeki değerler kalp damar riskini artıran bir faktör olarak kabul ediliyor. [1]

Yüksek çıkması kişinin mutlaka kalp krizi geçireceği anlamına gelmez. Daha çok, diğer değiştirilebilir risk faktörlerinin daha dikkatli yönetilmesi gerektiğini gösteren genetik bir uyarı işareti olarak değerlendirilir.

3. HbA1c ve kan şekeri: Metabolik tabloyu tamamlıyor

Kalp damar sağlığı ile kan şekeri metabolizması birbirinden ayrı düşünülemiyor.

HbA1c, yaklaşık son 2-3 aylık kan şekeri düzeyi hakkında fikir verir. Açlık kan şekeri ve gerektiğinde diğer testlerle birlikte değerlendirildiğinde prediyabet ve diyabet açısından önemli bilgi sağlar.

2026 Amerikan Diyabet Derneği standartlarında prediyabet ve diyabet taramasında HbA1c, açlık plazma glukozu veya glukoz yükleme testi kullanılabiliyor. [2]

Burada önemli bir ayrıntı var: Açlık insülini zaman zaman “gizli insülin direncini gösteren test” olarak sunulsa da genel toplumda kalp damar riskini belirlemek amacıyla rutin açlık insülini ölçümü standart bir tarama yöntemi değildir. Laboratuvar tıbbı önerileri, diyabet veya kardiyovasküler risk taşıyan çoğu kişide rutin insülin ölçümünü önermiyor. [3]

Bu nedenle kalp riskini değerlendirirken tek başına açlık insülinine odaklanmak yerine kan şekeri, HbA1c, kan basıncı, lipidler, kilo dağılımı, böbrek fonksiyonları ve diğer risk faktörlerine birlikte bakılması daha doğru bir yaklaşım.

Yeni yaklaşım: Kalp, böbrek ve metabolizma birlikte değerlendiriliyor

Kalp damar hastalıkları artık yalnızca “kolesterol hastalığı” olarak görülmüyor.

Amerikan Kalp Derneği’nin 2026 kardiyovasküler-böbrek-metabolik sendrom kılavuzu; obezite, tip 2 diyabet, böbrek hastalığı ve kalp damar hastalıklarının birbirleriyle güçlü biçimde bağlantılı olduğunu vurguluyor. [4]

Bu yaklaşımda kişinin yalnızca bugünkü değerleri değil, önümüzdeki yıllardaki toplam riski de önem taşıyor.

Yeni PREVENT risk hesaplama sistemi 30-79 yaş arasındaki, bilinen kalp damar hastalığı olmayan yetişkinlerde 10 ve 30 yıllık risk tahmini yapabiliyor. Hesaplamaya kalp damar göstergelerinin yanında metabolik ve böbrekle ilişkili faktörler de dahil ediliyor. [5]

Yani soru artık yalnızca “Kolesterolüm kaç?” değil.

Daha anlamlı soru şu:

Bütün risk faktörlerim birlikte değerlendirildiğinde kalp damar riskim ne durumda?

Gerektiğinde koroner kalsiyum skoru da devreye girebilir

Bazı kişilerde kan testleri ve klasik risk hesaplamaları karar vermek için yeterince net olmayabilir.

Bu noktada doktor uygun görürse koroner arter kalsiyum skoru (CAC) gündeme gelebilir.

Düşük doz bilgisayarlı tomografi kullanılarak yapılan bu inceleme, kalbi besleyen damarların duvarındaki kalsifiye plak yükü hakkında bilgi verir.

2026 dislipidemi kılavuzu, belirli yetişkinlerde koroner kalsiyum ölçümünün kişinin risk kategorisini yeniden değerlendirmeye ve kolesterol düşürücü tedavi kararını kişiselleştirmeye yardımcı olabileceğini belirtiyor. [1]

Ancak CAC herkese yapılması gereken rutin bir tarama testi değildir. Yaş, mevcut risk düzeyi ve test sonucunun tedavi kararını değiştirip değiştirmeyeceği göz önüne alınmalıdır.

Evde yapılabilecek güçlü kontrol: Tansiyonu doğru ölçmek

Kalp damar riskinin en önemli parçalarından biri yüksek tansiyon. Sorun şu ki hipertansiyon uzun süre hiçbir belirti vermeyebilir.

Üstelik doktor muayenesindeki tek ölçüm her zaman gerçek tabloyu göstermeyebilir.

Evde tansiyon takibinde yaygın kullanılan yöntemlerden biri, yaklaşık bir hafta boyunca sabah ve akşam ölçüm yapmaktır. Amerikan Kalp Derneği, değerlendirme sırasında sabah iki ve akşam iki ölçümün bir hafta boyunca alınabildiğini; ölçümler arasında en az bir dakika bırakılmasını belirtiyor. [6]

Ölçümden önce birkaç dakika dinlenmek, sırtı desteklemek, ayakları yere basmak, konuşmamak ve kolu kalp seviyesinde tutmak ölçümün doğruluğunu artırır.

Ev ölçümleri, muayenehanede yüksek ancak evde normal seyreden “beyaz önlük hipertansiyonu” ile bunun tersine klinikte normal görünüp günlük yaşamda yüksek seyreden “maskeli hipertansiyonun” fark edilmesine de yardımcı olabilir. [6]

Tartı normal olabilir, bel çevresi başka şey söyleyebilir

İdeal kiloda olmak da metabolik açıdan tamamen risksiz olmak anlamına gelmez.

Özellikle karın ve iç organların çevresinde biriken yağ dokusu, toplam vücut ağırlığından bağımsız olarak metabolik risk hakkında bilgi verebilir.

Bu nedenle bel-boy oranı pratik bir ek gösterge olarak kullanılabiliyor.

Hesaplama oldukça basit:

Bel çevresi ÷ boy uzunluğu

Örneğin bel çevresi 85 santimetre, boy 175 santimetre ise oran yaklaşık 0,49’dur.

NICE kılavuzuna göre yetişkinlerde bel-boy oranının 0,5’in altında tutulması hedeflenebilir. 0,5-0,59 arası artmış merkezi yağlanma ve sağlık riskiyle, 0,60 ve üzeri ise daha yüksek riskle ilişkilendiriliyor. [7]

Önemli bir ayrıntı da ölçüm noktasıdır. Bel çevresi doğrudan göbek deliğinin üzerinden değil, alt kaburga ile kalça kemiğinin üst kısmı arasındaki orta noktadan ölçülmelidir. [7]

Bu ölçüm tek başına hastalık tanısı koymaz ancak özellikle BMI 35’in altında olan yetişkinlerde merkezi yağlanmanın değerlendirilmesine yardımcı olabilir.

Spor yapmak kalp krizine karşı tam koruma sağlar mı?

Düzenli fiziksel aktivite kalp damar sağlığının en güçlü koruyucu unsurlarından biri. Ancak hiçbir yaşam tarzı faktörü tek başına bütün riski ortadan kaldırmaz.

Genetik yatkınlık, yüksek Lp(a), hipertansiyon, diyabet, kronik böbrek hastalığı, sigara geçmişi, yaş ve ailede erken yaşta kalp damar hastalığı bulunması gibi etkenler aktif kişilerde de önemini korur.

Bu nedenle “spor yapıyorum, kalbimde sorun olmaz” düşüncesi kadar “ailemde kalp hastalığı var, yapabileceğim hiçbir şey yok” düşüncesi de doğru değildir.

Genetik risk değiştirilemese bile kan basıncı, LDL kolesterol, sigara kullanımı, fiziksel aktivite, beslenme, kan şekeri ve gerektiğinde ilaç tedavisi gibi birçok değiştirilebilir alan bulunuyor.

Stent ve baypas sorunu çözüyor mu?

Stent ve koroner baypas, doğru hastada hayat kurtarıcı olabilen tedavilerdir. Ancak damar hastalığının altında yatan ateroskleroz eğilimini tek başlarına ortadan kaldırmazlar.

Stent daralmış veya tıkanmış damardaki kan akımını yeniden sağlamayı amaçlar. Baypas ise kanın ciddi biçimde daralmış bölgenin çevresinden dolaşabileceği yeni bir yol oluşturur.

Fakat kişinin diğer damarlarında plak oluşmasına yol açan biyolojik süreç devam edebilir.

Bu nedenle işlemden sonraki dönem en az işlem kadar önemlidir.

Amerikan Kalp Derneği’nin 2026 baypas sonrası korunma açıklaması; uzun dönem sonuçların iyileştirilmesinde kolesterolün güçlü biçimde kontrol edilmesi, uygun ilaç tedavileri, kardiyak rehabilitasyon, yaşam tarzı düzenlemeleri ve düzenli takibin önemini vurguluyor. [8]

Kimler kalp damar riskini daha ayrıntılı değerlendirmeli?

Özellikle ailesinde erken yaşta kalp krizi veya inme bulunanlar, hipertansiyon veya diyabeti olanlar, sigara kullananlar ya da geçmişte kullanmış olanlar, böbrek hastalığı bulunanlar ve kolesterol veya trigliserid yüksekliği olanların risk değerlendirmesini hekimleriyle görüşmesi önem taşıyor.

Dışarıdan sağlıklı görünmesine rağmen güçlü aile öyküsü bulunan kişilerde de yalnızca vücut ağırlığına güvenmek yanıltıcı olabilir.

Lp(a) gibi kalıtsal risk faktörlerinin önemi tam da burada ortaya çıkıyor.

Herkese onlarca ileri test yaptırmak gerekir mi?

Hayır.

Kalp damar sağlığında yeni yaklaşımın mesajı “ne kadar çok test, o kadar iyi” değil.

Asıl amaç doğru kişiye doğru testi yapmak.

Kan basıncı, standart lipid profili, kan şekeri ve kişinin yaşı, sigara kullanımı, aile öyküsü, böbrek sağlığı gibi temel bilgiler ilk değerlendirmeyi oluşturur.

Bunlara göre Lp(a), ApoB veya koroner kalsiyum skoru gibi ek değerlendirmeler gündeme gelebilir.

Böylece gereksiz tetkiklerden kaçınılırken standart testlerin yeterince açıklamadığı risk de gözden kaçırılmamış olur.

Kalp krizi belirtilerinde test sonucu beklenmez

Göğüste baskı, sıkışma veya ağırlık hissi; nefes darlığı; soğuk terleme; bulantı; açıklanamayan ani halsizlik ya da göğüsten kola, sırta, boyna veya çeneye yayılan rahatsızlık kalp kriziyle ilişkili olabilir.

Bu belirtiler özellikle yeni başladıysa veya birkaç dakika içinde geçmiyorsa rutin kontrol randevusu beklemek yerine acil tıbbi değerlendirme gerekir.

Daha önce yapılmış normal kolesterol veya diğer kan testleri akut kalp krizini dışlamaz.

Uzmanlar Ne Öneriyor?

• Sadece LDL sonucuna odaklanmayın. Kalp damar riski yaş, tansiyon, kolesterol, kan şekeri, böbrek sağlığı, sigara kullanımı ve aile öyküsüyle birlikte değerlendirilmelidir.
• Lp(a) ölçümünü doktorunuzla konuşun. 2026 kılavuzu yetişkinlerde en az bir kez ölçülmesini öneriyor.
• ApoB herkese şart değil. Özellikle yüksek trigliserid, diyabet veya standart lipid sonuçlarıyla açıklanamayan risk bulunan kişilerde ek bilgi sağlayabilir.
• Açlık insülinini tek başına risk testi olarak görmeyin. Prediyabet ve diyabet taramasında HbA1c ve kan şekeri temelli testler standart yaklaşımın merkezinde yer alıyor.
• Tansiyonu doğru teknikle takip edin. Tek bir ölçüm yerine farklı günlerde yapılan ev ölçümleri daha anlamlı bir tablo oluşturabilir.
• Bel-boy oranını göz ardı etmeyin. Normal kilo, karın çevresindeki yağlanmayı her zaman dışlamaz.
• Güçlü aile öyküsünü hekiminize bildirin. Özellikle erken yaşta kalp krizi veya inme öyküsü risk değerlendirmesini değiştirebilir.
• Stent veya baypas sonrası koruyucu tedaviyi bırakmayın. İşlem damardaki sorunu giderse de uzun dönem risk yönetimi devam eder.

Kaynaklar

1. American College of Cardiology / American Heart Association ve ilgili bilimsel kuruluşlar, 2026 Guideline on the Management of Dyslipidemia, Circulation, 2026.
2. American Diabetes Association, Standards of Care in Diabetes 2026, Diabetes Care, 2026.
3. American Diabetes Association / AACC, Guidelines and Recommendations for Laboratory Analysis in the Diagnosis and Management of Diabetes Mellitus, Diabetes Care.
4. American Heart Association / American College of Cardiology / American Diabetes Association / American Society of Nephrology, Cardiovascular-Kidney-Metabolic Syndrome Guideline, 2026.
5. American Heart Association, PREVENT Cardiovascular Risk Equations.
6. American Heart Association, Home Blood Pressure Monitoring Recommendations.
7. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Overweight and Obesity Management Guideline NG246, güncelleme 2026.
8. American Heart Association, Secondary Prevention After Coronary Artery Bypass Graft Surgery: 2026 Update, Circulation, 2026.

Avrupa’nın savaş meydanlarında top sesleri yükseliyor, arkebüzlerden çıkan mermiler cerrahların giderek daha sık karşılaştığı ağır ve karmaşık yaralar açıyordu.

Bugünkü anlamıyla anestezi yoktu.

Modern antisepsi anlayışı henüz yoktu.

Antibiyotiklerin ortaya çıkmasına daha yüzyıllar vardı.

Cerrahlar ise kanama, enfeksiyon, şok ve dayanılması güç ağrıyla aynı anda mücadele etmek zorundaydı.

Bu dünyanın içine giren genç Fransız cerrahlardan biri Ambroise Paré idi.

Paré, üniversitelerin ayrıcalıklı hekim sınıfından gelmiyordu. Paris’teki Hôtel-Dieu’da cerrahi deneyim kazanmış, dönemin toplumsal hiyerarşisinde hekimlerden daha aşağıda görülen berber-cerrah geleneğinden yetişmişti.

Ancak savaş meydanlarında edindiği deneyim ve hastalarını dikkatle gözlemleme alışkanlığı, onu 16. yüzyıl cerrahisinin en önemli isimlerinden biri hâline getirecekti.

Yıllar içinde II. Henri, II. François, IX. Charles ve III. Henri dönemlerinde Fransız kraliyet çevresinde cerrah olarak görev yapacak kadar yükselecekti.

Fakat onu tıp tarihine taşıyan ilk büyük dönüm noktalarından biri bir sarayda değil, savaş meydanında yaşandı.

Ateşli silah yaralarının “zehirli” olduğuna inanılıyordu

Ateşli silahlar savaşın şeklini değiştirmişti.

Fakat tıp bu yeni yaralanma biçimini henüz tam olarak anlayamıyordu.

Dönemin etkili cerrahi görüşlerinden birine göre ateşli silah yaralarının barut nedeniyle zehirli olduğuna inanılıyordu. Bu nedenle yaranın çok sıcak yağ ve çeşitli karışımlarla dağlanmasının, söz konusu “zehri” etkisiz hâle getirebileceği düşünülüyordu.

Paré de mesleğinin ilk döneminde dönemin otoritelerinin önerdiği bu yöntemi uyguladı.

Zaten kurşunla parçalanmış, kanayan ve ağır travmaya uğramış dokuların üzerine çok sıcak yağ uygulanıyordu.

Hasta yalnızca savaşta aldığı yaranın değil, tedavinin oluşturduğu ikinci bir travmanın acısını da çekiyordu.

Fakat dönemin cerrahı için bunun yanlış olduğuna inanmak kolay değildi.

Çünkü kitaplar öyle söylüyordu.

Ustalar öyle yapıyordu.

Ve yüzyıllar boyunca tıpta otoriteye karşı çıkmak yalnızca mesleki değil, düşünsel bir cesaret de gerektiriyordu.

Derken savaş meydanında beklenmedik bir şey oldu.

Paré’nin kullandığı yağ tükendi.

Bir malzemenin tükenmesi cerrahinin tarihini değiştirdi

Paré’nin daha sonra kendi eserlerinde aktardığına göre tedavi edilmesi gereken o kadar çok yaralı vardı ki kullandığı sıcak yağ sonunda kalmadı.

Önünde iki seçenek vardı:

Tedaviyi bırakmak ya da başka bir yöntem denemek.

Paré ikinci yolu seçti.

Yumurta sarısı, gül yağı ve terebentinden oluşan daha yumuşak bir karışım hazırladı.

Geleneksel sıcak yağ uygulamasını yapamadığı yaralıların yaralarını bu karışımla pansuman etti.

Fakat o gece rahat uyuyamadığını daha sonra anlatacaktı.

Çünkü kendi döneminin tıbbi bilgisine göre yapmaması gereken bir şeyi yapmıştı.

Ya sıcak yağ uygulanmayan askerler “barut zehri” nedeniyle ölürse?

Ya geleneksel yöntemi terk etmek hastalarının hayatına mal olursa?

Sabah erkenden kalktı ve yaralıları kontrol etmeye gitti.

Gördükleri, onun cerrahi anlayışını değiştirecekti.

Paré’nin anlatısına göre sabah tablo farklıydı

Paré’nin daha sonra kaleme aldığı anlatıya göre sıcak yağ uygulanmayan askerler daha sakin bir gece geçirmiş, daha az ağrı çekmiş ve yaralarının çevresinde daha az şişlik göstermişti.

Sıcak yağla tedavi edilenlerde ise ağrı, ateş ve yara çevresindeki şişlik daha belirgindi.

Bu gözlem Paré üzerinde derin bir etki bıraktı.

Ateşli silah yaralarını bu kadar travmatik biçimde dağlama uygulamasından uzaklaşmaya başladı.

Bu sahne tıp tarihi açısından yalnızca bir pansuman yönteminin değiştirilmesi değildir.

Çok daha önemli bir zihinsel kırılmayı temsil eder.

Otoritenin söylediği ile hastanın gösterdiği sonuç karşı karşıya geldiğinde Paré hastaya baktı.

Kitaba değil.

Geleneğe değil.

Sonuca.

Elbette bu, bugünkü anlamda kontrollü bir klinik çalışma değildi.

Hasta grupları rastgele oluşturulmamıştı.

Modern bilimsel yöntemlerin hiçbiri yoktu.

Ancak cerrahi pratiğin gözlemle değerlendirilmesi, sonuçların karşılaştırılması ve hastaya daha az zarar veren uygulamanın tercih edilmesi bakımından son derece önemli bir tarihsel örnekti.

Paré’nin cerrahi anlayışında giderek belirginleşen ilke basitti:

Cerrah yalnızca yarayı tedavi etmemeli, tedavinin kendisinin hastaya verdiği zararı da azaltmaya çalışmalıydı.

Sonraki mücadele kanamaylaydı

Paré’nin cerrahide değiştirmeye çalıştığı tek uygulama sıcak yağ değildi.

16. yüzyılda bir kolun ya da bacağın kesilmesini gerektiren ağır yaralanmalarda cerrahın karşısındaki en büyük sorunlardan biri kanamaydı.

Amputasyon sonrasında damarların kızgın metal ya da başka yakıcı yöntemlerle dağlanması sık kullanılan yöntemler arasındaydı.

Bu işlem kanamayı durdurabiliyordu.

Ama aynı zamanda dokuyu yakıyor ve hastanın zaten çok ağır olan ameliyatını daha da travmatik hâle getiriyordu.

Paré, büyük damarların iplikle bağlanması, yani ligatür uygulanması yöntemini amputasyon cerrahisinde güçlü biçimde savundu ve kullandı.

Burada önemli bir tarihsel ayrıntı vardır:

Paré damar bağlama yöntemini icat eden ilk kişi değildi.

Ligatür çok daha eski cerrahi geleneklerde biliniyor, Antik Çağ ve Orta Çağ kaynaklarında damar bağlamaya ilişkin örneklere rastlanıyordu.

Paré’nin önemi, yöntemi özellikle amputasyon cerrahisinde yeniden öne çıkarması, sistematik biçimde uygulaması, tarif etmesi ve eserleri aracılığıyla yaygınlaştırmasıydı.

Böylece cerrahinin yönü yine aynı noktaya dönüyordu:

Daha az yakmak.

Kanamayı daha kontrollü durdurmak.

Hastaya mümkün olduğunca daha az zarar vermek.

Paré, kanayan damarları kavramak için “bec de corbin”, yani “karga gagası” olarak bilinen cerrahi aleti kullandı ve eserlerinde bu tür cerrahi araçları ayrıntılı biçimde tarif etti.

Bu yaklaşım, kanayan damarın görülmesini, kavranmasını ve ligatürle bağlanmasını daha kontrollü hâle getiriyordu.

Cerrahi artık yalnızca hızla kesmek ve yarayı kapatmak anlamına gelmiyordu.

Kontrol, gözlem ve dokuya saygı giderek daha fazla önem kazanıyordu.

Cerrahi bilgisini Fransızca yazarak yaygınlaştırdı

Paré’nin yükselişini sıra dışı yapan özelliklerden biri de dönemin akademik tıp dünyasının geleneksel yolundan gelmemesiydi.

16. yüzyılda bilim ve tıp eserlerinin önemli bölümü Latince yazılıyordu.

Paré ise çalışmalarını büyük ölçüde Fransızca kaleme aldı.

Bu tercih cerrahi bilgisinin yalnızca üniversite çevrelerinde değil, sahada çalışan cerrahlar arasında da daha kolay yayılmasına yardımcı oldu.

Ateşli silah yaralarına ilişkin önemli çalışmalarından biri 1545’te yayımlandı.

1575’te ise cerrahi deneyimlerini ve bilgisini bir araya getiren kapsamlı eserlerinin toplu baskısı yayımlandı.

Sonraki yıllarda genişletilen baskılar anatomi, yaralanmalar, amputasyonlar, cerrahi aletler ve dönemin çok çeşitli tıbbi konularını ele aldı.

Paré böylece yalnızca iyi bir uygulayıcı olarak değil, deneyimlerini sonraki kuşaklara aktaran önemli bir cerrahi yazar olarak da tanındı.

Hayatına berber-cerrah geleneğinden başlayan bir adam, sonunda Fransa krallarını tedavi eden bir cerraha dönüşmüştü.

1582’de Étienne Delaune tarafından yapılan ve günümüzde Metropolitan Museum of Art koleksiyonunda bulunan gravür de onu “kralın cerrahı” olarak tanımlar.

“Ben onu sardım, Tanrı iyileştirdi”

Ambroise Paré denildiğinde tıp tarihinde en çok hatırlanan ifadelerden biri de onun adıyla özdeşleşen Fransızca sözdür:

“Je le pansai, Dieu le guérit.”

Yaklaşık olarak:

“Ben onu sardım, Tanrı iyileştirdi.”

şeklinde çevrilebilir.

Bu ifade Paré’nin cerrahi anlayışını sembolik biçimde özetler.

Cerrah hastaya yardım eder.

Yarayı temizler.

Kanamayı durdurur.

Dokuyu korumaya çalışır.

Fakat iyileşmenin bütünü üzerinde mutlak hâkimiyet kurduğu düşüncesine kapılmaz.

Paré elbette çağının bütün yanlış düşüncelerinden kurtulmuş değildi.

Böyle olması da beklenemezdi.

O da 16. yüzyılın insanıydı ve eserlerinde bugün bilim dışı kabul edeceğimiz pek çok düşünceye rastlamak mümkündür.

Fakat onu farklılaştıran çok önemli bir özelliği vardı:

Gördüğü sonuç, inandığı bilgiyi yanlışladığında fikrini değiştirebiliyordu.

Belki de bilimsel düşüncenin en temel özelliklerinden biri tam olarak budur.

Cerrahiyi değiştiren şey bazen büyük bir keşif değil, dikkatli bir bakıştır

Sıcak yağın tükendiği o gün başka bir cerrah yalnızca malzeme eksikliğinden yakınabilirdi.

Ambroise Paré ise başka bir yöntem denedi.

Sonra ertesi sabah geri döndü.

Hastalarına baktı.

Kimin daha fazla acı çektiğini gördü.

Yaraların durumunu karşılaştırdı.

Ve uzun süredir uygulanan bir yöntemin karşısına kendi gözlemini koydu.

Tıp tarihindeki büyük dönüşümlerin bazıları laboratuvarlarda başladı.

Bazıları mikroskop altında.

Bazıları yeni bir ilaçla.

Ambroise Paré’nin hikâyesindeki dönüşüm ise bir savaş meydanında başladı.

Bir kap yağ tükendi.

Bir cerrah başka bir yol denedi.

Ve ertesi sabah hastalarının başına döndüğünde gördüğü şey ona çok önemli bir ders verdi:

Bir tedavi yalnızca eskiden beri uygulanıyor diye doğru değildir.

Belki de Paré’nin yüzyıllar sonra bile hatırlanmasının asıl nedeni budur.

Cerrahinin gücünün yalnızca kesmekte, yakmakta ya da yarayı kapatmakta olmadığını gösterdi.

Asıl güç, gerektiğinde eski alışkanlığı terk edebilmekteydi.

Ve bazen tıbbı ileriye götüren en önemli soru son derece basitti:

“Hastaya daha az zarar vererek bunu yapmanın bir yolu var mı?”

Nature Aging dergisinde yayımlanan çalışmada araştırmacılar, yaşlanmayla ilişkilendirilen 2 bin 358 geni insan protein etkileşim ağı üzerinde haritalandırdı. Ardından 6 bin 442 onaylı veya deneysel ilacın bu gen ağlarıyla ilişkisi yapay zekâ destekli biyolojik ağ analizleri kullanılarak değerlendirildi.

Yaşlanmanın 11 Temel Mekanizması Mercek Altında

Araştırma, bilim dünyasında “yaşlanmanın temel özellikleri” olarak kabul edilen biyolojik süreçlere odaklandı.

DNA hasarı, hücresel yaşlanma (senesens), mitokondri fonksiyon bozukluğu, kronik inflamasyon, protein dengesinin bozulması ve hücreler arası iletişimdeki değişiklikler gibi süreçler ayrıntılı olarak incelendi.

Araştırmacılar, yaşlanmayla ilişkili 1.250 genin, bu mekanizmalardan en az biriyle doğrudan bağlantılı olduğunu belirledi. Bunların 390’ının ise aynı anda birden fazla yaşlanma mekanizmasında görev aldığı saptandı.

370 İlaç Dikkat Çekti

Çalışmanın en dikkat çekici bölümünde mevcut ilaçların hedeflediği proteinlerle yaşlanma mekanizmaları arasındaki biyolojik yakınlık analiz edildi.

Sonuçta 370 ilaç, yaşlanmanın bir veya daha fazla temel mekanizmasını etkileyebilme potansiyeli nedeniyle öncelikli adaylar arasında yer aldı.

Ancak araştırmacılar önemli bir uyarıda bulunuyor.

Bu çalışma, 370 ilacın insan ömrünü uzattığını göstermiyor.

Araştırmanın amacı, gelecekte laboratuvar ve klinik çalışmalarda öncelikli olarak incelenebilecek ilaç adaylarını belirlemek.

Yeni Yaklaşım: İlaçları Yeniden Konumlandırmak

Yeni bir ilacın geliştirilmesi ortalama 10 ila 15 yıl sürebiliyor.

Buna karşılık mevcut ilaçların farklı hastalıklar için yeniden değerlendirilmesi, hem maliyet hem de zaman açısından önemli avantaj sağlayabiliyor.

Araştırmacılar bu nedenle yaşlanmanın biyolojik mekanizmalarını etkileyebilecek mevcut ilaçların belirlenmesini, geroscience alanında önemli bir başlangıç olarak değerlendiriyor.

“Yaşlanma İlacı Bulundu” Demek İçin Erken

Araştırma tamamen biyolojik ağlar ve gen ekspresyon verileri üzerinde yürütülen hesaplamalı analizlere dayanıyor.

Belirlenen aday ilaçların önce hücre ve hayvan deneylerinde, ardından kontrollü insan çalışmalarında güvenlik ve etkinlik açısından değerlendirilmesi gerekiyor.

Bu nedenle uzmanlar, çalışmanın herhangi bir ilacın yaşlanmayı geciktirdiği ya da yaşam süresini uzattığı anlamına gelmediğinin altını çiziyor.

Prof. Dr. Kaan Yılancıoğlu: “Tıp Yeni Bir Dönemin Eşiğinde”

Çalışmayı değerlendiren Moleküler Biyoloji ve Genetik Uzmanı Prof. Dr. Kaan Yılancıoğlu, araştırmanın yalnızca yeni ilaç adaylarını ortaya koymadığını, aynı zamanda tıbbın geleceğine ilişkin önemli ipuçları verdiğini söyledi.

“Bu çalışma bana göre yalnızca yeni ilaç adaylarını gösteren bir analiz değil, aynı zamanda tıbbın yön değiştirdiğinin de işaretidir. Önümüzdeki 10 yıl içinde hastalık geliştikten sonra tedavi eden sağlık sisteminden, biyolojik yaşlanmayı erken dönemde yönetmeye çalışan proaktif bir sağlık modeline geçişi daha net göreceğiz. Yaşlanmayı tek başına bir kader olarak değil, biyolojik mekanizmaları anlaşılabilen ve belirli ölçüde yönetilebilen bir süreç olarak ele alan araştırmalar hızla artıyor.”

Prof. Dr. Yılancıoğlu, longevity alanında kişiselleştirilmiş tıbbın öneminin giderek artacağını belirterek şunları söyledi:

“Yakın gelecekte tek tip tedaviler yerine; kişinin genetik yapısı, epigenetik yaşı, mikrobiyota profili, metabolik biyobelirteçleri ve yapay zekâ destekli analizlerin birlikte değerlendirildiği tamamen kişiselleştirilmiş longevity programları konuşacağız. Hedef artık yalnızca yaşam süresini uzatmak değil, 80’li ve 90’lı yaşlarda da kas gücünü, zihinsel performansı ve bağımsız yaşamı koruyabilmek olacak.”

Prof. Dr. Yılancıoğlu’na göre koruyucu tıp anlayışı da önemli bir dönüşüm yaşayacak.

“Önümüzdeki yıllarda hekimler hastalarına yalnızca ‘kaç yaşındasınız?’ diye sormayacak. ‘Biyolojik yaşınız kaç, yaşlanma hızınız ne durumda ve bunu nasıl yavaşlatabiliriz?’ soruları da rutin sağlık değerlendirmelerinin bir parçası hâline gelecek. Bugün bilim kurgu gibi görünen bu yaklaşım, yarının koruyucu tıbbının standart uygulamalarından biri olabilir.”

Uzmanlar Ne Öneriyor?

Bilim insanları, bu araştırmanın herhangi bir ilacın yaşlanma karşıtı amaçla kullanılmasını desteklemediğini vurguluyor.

Bugün için sağlıklı yaşlanmayı destekleyen en güçlü bilimsel kanıtlar ise şunlar:

* Düzenli fiziksel aktivite
* Akdeniz tipi beslenme
* Sigara kullanmamak
* Kaliteli uyku
* Sağlıklı kilo
* Kan basıncı, kan şekeri ve kolesterolün kontrol altında tutulması
* Düzenli sağlık kontrolleri

⸻

Kaynaklar

1. Gross B, Ehlert J, Gladyshev VN, Loscalzo J, Barabási AL. Network-driven discovery of repurposable drugs targeting hallmarks of aging. Nature Aging. 2026.
2. Nature Aging
3. Northeastern University Network Science Institute

Gazeteci, yazar ve uluslararası ilişkiler uzmanı Dr. Halit Kakınç, 7 Ağustos 2026 Cuma günü hayatını kaybetti. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti (TGC) üyesi ve Sürekli Basın Kartı sahibi olan Kakınç’ın vefatı, basın ve düşünce dünyasında üzüntüyle karşılandı.

Kakınç, yalnızca gazetecilik kariyeriyle değil; uluslararası ilişkiler, siyaset, tarih ve jeopolitik alanlarındaki akademik çalışmaları ve kitaplarıyla da tanınıyordu.

Gazeteciliğe 1974’te Başladı

30 Nisan 1952’de dünyaya gelen Halit Kakınç, eğitim hayatının ardından 1974 yılında profesyonel gazeteciliğe adım attı. Yaklaşık yarım asra yayılan meslek yaşamında farklı gazete ve yayın kuruluşlarında muhabirlikten yöneticiliğe, köşe yazarlığından ekonomi gazeteciliğine kadar basının çeşitli alanlarında görev aldı. Bir dönem Odatv’de de köşe yazıları kaleme aldı.

Gazetecilikte geçirdiği 50 yılın ardından Kakınç, 2024 yılında Türkiye Gazeteciler Cemiyeti tarafından Burhan Felek Basın Hizmet Ödülü’ne değer görüldü.

Uluslararası İlişkiler Alanında Doktora Yaptı

Kakınç’ın mesleki yaşamının önemli bir bölümünü akademik çalışmalar oluşturdu. Siyasal Bilimler Yüksek Okulu’ndan mezun olan Kakınç, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Sosyal Siyaset Kürsüsü’nde yüksek lisans yaptı. Ardından aynı üniversitede Uluslararası İlişkiler alanında doktorasını tamamladı.

Doktora çalışmasının Sultan Galiyev ve milli komünizm üzerine olduğu akademik katalog kayıtlarında da yer alıyor. Kakınç, ilerleyen yıllarda uluslararası ilişkiler ve strateji alanlarında dersler verdi.

Burada önemli bir akademik unvan ayrıntısı bulunuyor: Bazı güncel haberlerde Kakınç için “Prof. Dr.” ifadesi kullanılsa da, ulaşılabilen eski kayıtlarda kendisi “Dr. Seyfettin Halit Kakınç” olarak geçiyor ve 2014 tarihli bir kayıtta öğretim üyesi olmadığı açıkça belirtiliyor. Bu nedenle teyit edilmedikçe haberde “Prof. Dr.” yerine “Dr. Halit Kakınç” kullanılması daha doğru.

Sultan Galiyev Üzerine Çalışmalarıyla Öne Çıktı

Halit Kakınç’ın düşünce dünyasında bıraktığı en belirgin izlerden biri, Mirsaid Sultan Galiyev üzerine yaptığı çalışmalar oldu.

Siyaset, Türk dünyası, Sovyet tarihi, uluslararası ilişkiler ve düşünce tarihi üzerine çalışan Kakınç; Sultangaliyev, Köle Devrimci Sultangaliyev ve Kızıl Turan-Sultangaliyev başta olmak üzere çok sayıda esere imza attı.

Gazeteciliğin günlük haber akışını akademik merakla birleştiren Kakınç, özellikle tarihsel olayların uluslararası siyaset üzerindeki etkilerine ilişkin yazı ve değerlendirmeleriyle geniş bir okur kitlesine ulaştı.

TGC’den Halit Kakınç İçin Başsağlığı Mesajı

Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yönetim Kurulu, Kakınç’ın vefatının ardından yayımladığı mesajda uzun yıllar gazeteci ve yazar olarak mesleğe hizmet eden Kakınç’ın unutulmayacağını belirterek ailesine ve basın topluluğuna başsağlığı diledi.

Kakınç’ın cenaze programına ilişkin ayrıntıların daha sonra açıklanacağı bildirildi.

Gazetecilik, yazarlık ve akademik çalışmalarını aynı yaşam çizgisinde buluşturan Dr. Halit Kakınç, ardında yarım asırlık basın tecrübesinin yanı sıra uluslararası ilişkiler, tarih ve siyaset alanlarında çok sayıda çalışma bıraktı.

İnsan beyninin yaşlanmasının yalnızca yıllar içinde yavaş ve doğrusal biçimde ilerleyen bir süreç olmayabileceğini gösteren yeni bulgular elde edildi. Yürütülen araştırmada, hafıza ve öğrenmenin temel merkezlerinden hipokampusta yaklaşık 50 yaşından sonra hücresel ve moleküler düzeyde kapsamlı değişikliklerin ortaya çıktığı belirlendi.[1]

Kaliforniya Üniversitesi San Diego, New York Genom Merkezi ve Kaliforniya Üniversitesi Irvine araştırmacılarının ortak çalışması, hakemli Science dergisinde yayımlandı. Araştırmacılar, 20 ile 95 yaş arasındaki nörolojik açıdan sağlıklı 40 kişiden ölüm sonrası elde edilen hipokampus dokularını ileri tek hücre analizleriyle inceledi.[1][2]

Beyindeki Değişim 50-75 Yaş Arasında Belirginleşti

Araştırmanın en dikkat çekici bulgularından biri, beynin bağışıklık sisteminin önemli parçalarından olan mikroglia hücrelerinde görüldü.

Mikroglialar, beyin dokusunu sürekli gözetleyen, hücresel atıkların temizlenmesine yardım eden ve sinir sisteminin bağışıklık yanıtında görev alan hücreler olarak biliniyor.

Araştırmada embriyonik gelişim döneminden köken alan mikroglia hücrelerinin yaklaşık 50 ile 75 yaşları arasında belirgin biçimde azaldığı saptandı. Bunların yerini ise moleküler özellikleri kandaki bağışıklık hücrelerine daha fazla benzeyen hücrelerin almaya başladığı görüldü.[1][2]

Yeni hücrelerin daha yüksek inflamatuvar özellikler göstermesi özellikle dikkat çekti. Bulgular, orta yaştan itibaren beyinde ortaya çıkan bu bağışıklık sistemi dönüşümünün yaşlanmayla ilişkili kronik nöroinflamasyona katkıda bulunabileceğini düşündürüyor.[1]

Beyin Yaşlanması Sandığımız Kadar Doğrusal Olmayabilir

Çalışmanın önemli taraflarından biri de yaşlanmanın yalnızca hücrelerin zaman içinde yavaş yavaş işlev kaybetmesi şeklinde gerçekleşmediğine işaret etmesi.

Araştırmacılar hücrelerde genlerin ne ölçüde aktif olduğunu incelemekle yetinmedi. DNA metilasyonu gibi epigenetik değişiklikleri ve DNA’nın hücre çekirdeği içerisindeki üç boyutlu organizasyonunu da analiz etti.

Sonuçlar, insan hipokampusunda yaşla birlikte hem hücre kimliğinin hem genlerin çalışma biçiminin hem de genomun üç boyutlu mimarisinin değiştiğini gösterdi.[1]

Bu değişikliklerin bir kısmı doğrusal ilerlerken bazı biyolojik süreçlerde orta yaş döneminde daha belirgin dönüşümler ortaya çıktı. Özellikle mikroglia hücrelerindeki değişimin 50-75 yaş aralığında yoğunlaşması, orta yaşın beyin yaşlanmasında önemli bir biyolojik dönem olabileceği düşüncesini güçlendirdi.[1][2]

Kan-Beyin Bariyerini Koruyan Hücreler de Azaldı

Araştırmada yalnızca mikroglialarda değişiklik görülmedi.

Kan dolaşımındaki maddeler ile beyin dokusu arasında seçici bir koruma sistemi oluşturan kan-beyin bariyerinin devamlılığında görev alan bazı hücre gruplarının da yaşla birlikte azaldığı belirlendi.[1]

Ayrıca sinir hücreleri arasındaki iletişimin düzenlenmesine katkı sağlayan bazı astrosit gruplarında belirgin kayıplar tespit edildi.

Araştırmacılar farklı beyin hücrelerinde DNA’nın üç boyutlu organizasyonunun da yaş ilerledikçe bozulmaya başladığını bildirdi. Bu yaygın yapısal değişimin, yaşlanan beyinde genlerin çalışma düzenini etkileyen temel mekanizmalardan biri olabileceği değerlendiriliyor.[1][2]

Alzheimer ve Demans Açısından Neden Önemli?

İleri yaş, Alzheimer hastalığı ve diğer demans türleri açısından bilinen en önemli risk faktörlerinden biri. Ancak yaşlanmanın nörodejeneratif hastalıklara neden bu kadar güçlü bir zemin hazırladığı bütün ayrıntılarıyla açıklanabilmiş değil.

Yeni araştırma bu bağlantının olası mekanizmalarından birine ışık tutuyor.

Özellikle mikrogliaların daha inflamatuvar özellik gösteren hücrelerle yer değiştirmesi, yaşlanan beyinde kronik inflamasyonun neden artabileceğini açıklamaya yardımcı olabilir.

Araştırmacılar, bu hücresel dönüşümün Alzheimer hastalığına doğrudan neden olduğunu göstermiş değil. Bundan sonraki çalışmaların önemli hedeflerinden biri, mikroglia değişiminin nörodejeneratif hastalıkların gelişimine gerçekten katkıda bulunup bulunmadığını belirlemek olacak.[1]

50 Yaş Bir Anda Beynin Yaşlandığı Anlamına Gelmiyor

Çalışmanın sonuçları “beyin 50 yaşında aniden yaşlanmaya başlıyor” şeklinde yorumlanmamalı.

Araştırma, 20-95 yaş arasındaki farklı kişilerin ölüm sonrası beyin dokularının karşılaştırılmasına dayanıyor. Aynı kişilerin yıllar boyunca izlenerek beynindeki değişimlerin takip edildiği uzun süreli bir çalışma değil.

Bu nedenle 50 yaş kesin bir biyolojik sınır olarak kabul edilemez. Bulgular daha çok, bazı hücresel değişikliklerin orta yaş döneminden itibaren belirginleşebileceğini gösteriyor.

Ayrıca çalışmaya yalnızca 40 kişinin dahil edilmiş olması, sonuçların daha geniş ve farklı topluluklarda doğrulanmasını gerekli kılıyor.

Buna karşın insan hipokampusunun tek hücre, epigenetik ve üç boyutlu genom düzeyinde birlikte incelenmesi, araştırmayı beyin yaşlanmasının biyolojik haritasını anlamak açısından önemli hale getiriyor.[1][2]

Sağlıklı Beyin Yaşlanmasında Yeni Hedefler Doğabilir

Araştırmanın uzun vadeli önemi, yalnızca beynin ne zaman değişmeye başladığını göstermesinden kaynaklanmıyor.

Eğer mikroglia dönüşümünün hangi biyolojik mekanizmalar tarafından başlatıldığı ve bunun bilişsel gerilemeye nasıl katkıda bulunduğu ortaya çıkarılabilirse, gelecekte sağlıklı beyin yaşlanmasını desteklemeye yönelik yeni müdahale hedefleri geliştirilebilir.

Araştırmacılar şimdi embriyonik kökenli mikrogliaların yaşla neden azaldığını ve bunların yerini alan hücrelerin Alzheimer ile diğer yaşa bağlı nörolojik hastalıklarda doğrudan rol oynayıp oynamadığını araştırmayı planlıyor.[1]

Yeni bulgular şimdilik bir tedavi veya demansı önleme yöntemi sunmuyor. Ancak insan beyninde orta yaşla birlikte başlayan hücresel dönüşümlerin ayrıntılı biçimde haritalanması, sağlıklı yaşlanma araştırmalarında yeni bir pencere açıyor.

Kaynaklar

[1] Zemke N ve ark. Epigenetic and 3D genome reprogramming during the aging of the human hippocampus. Science. 2026. DOI: 10.1126/science.adt8307

[2] Brain immunity may undergo a major midlife overhaul. 23 Temmuz 2026.

Bu küresel farkındalık haftası, emzirmenin yalnızca bireysel değil, toplum sağlığı açısından da önemli bir yatırım olduğuna dikkat çekiyor. Sağlık uzmanları, anne sütüyle beslenmenin çocukluk döneminden yetişkinliğe kadar uzanan birçok olumlu etkiye sahip olduğunu belirtiyor.

Anne Sütü Neden Bu Kadar Değerli?

Anne sütü, bebeğin yaşamının ilk döneminde ihtiyaç duyduğu enerji, protein, vitamin, mineral ve bağışıklık bileşenlerini doğal olarak içeriyor.

Uzmanlara göre anne sütü;

• Bebeğin bağışıklık sistemini destekliyor.
• Enfeksiyon riskini azaltabiliyor.
• Sindirimi kolaylaştırıyor.
• Sağlıklı büyüme ve beyin gelişimine katkı sağlıyor.
• Hastane yatışlarını azaltmaya yardımcı olabiliyor.

Anne sütü aynı zamanda bebeğin ihtiyaçlarına göre zaman içinde içeriğini değiştirebilen tek doğal besin olarak kabul ediliyor.

İlk 6 Ay Sadece Anne Sütü Öneriliyor

DSÖ ve UNICEF’in önerilerine göre;

• Doğumdan sonraki ilk saat içinde emzirmeye başlanması,
• İlk 6 ay boyunca yalnızca anne sütü verilmesi,
• Su dahil başka yiyecek ve içecek verilmemesi,
• Altıncı aydan sonra uygun ek gıdalara başlanırken emzirmenin sürdürülmesi öneriliyor.

Uzmanlar, emzirmenin iki yaşına kadar ve anne ile bebeğin istediği sürece daha uzun süre devam ettirilebileceğini vurguluyor.

Emzirmenin Anneye Sağladığı Faydalar

Anne sütü yalnızca bebeğe değil, anneye de önemli sağlık katkıları sağlayabiliyor.

Araştırmalar emzirmenin;

• Doğum sonrası toparlanmayı destekleyebildiğini,
• Rahmin eski boyutuna dönmesine katkı sağlayabildiğini,
• Meme ve over kanseri riskini azaltabildiğini,
• Tip 2 diyabet riskini düşürmeye yardımcı olabildiğini,
• Anne ile bebek arasındaki duygusal bağı güçlendirdiğini gösteriyor.

Anne Sütü Her Bebeğin İlk Aşısı Olarak Görülüyor

Doğumu takip eden ilk günlerde salgılanan kolostrum (ağız sütü), yoğun bağışıklık bileşenleri içerdiği için uzmanlar tarafından bebeğin ilk doğal koruyucusu olarak tanımlanıyor.

Bu nedenle sağlık otoriteleri, doğumdan sonra mümkün olan en kısa sürede emzirmenin başlamasını öneriyor.

Dünya Emzirme Haftası’nın Amacı Ne?

Dünya Emzirme Haftası’nın temel hedefleri arasında;

• Anne sütü konusunda farkındalık oluşturmak,
• Anneleri emzirme konusunda desteklemek,
• Sağlık çalışanlarının eğitimini güçlendirmek,
• İş yaşamında emziren anneleri destekleyen politikaların yaygınlaşmasını teşvik etmek,
• Toplumun anne sütü konusunda bilinçlenmesini sağlamak yer alıyor.

Her yıl farklı bir tema belirlenerek emzirmenin sürdürülebilir kalkınma, kadın sağlığı ve çocuk sağlığı üzerindeki etkileri vurgulanıyor.

Türkiye’de ve Dünyada Emzirme Neden Destekleniyor?

Uzmanlar, anne sütüyle beslenmenin bebek ölümlerinin azaltılmasına katkı sağlayabileceğini, enfeksiyon hastalıklarının görülme sıklığını düşürebileceğini ve uzun vadede toplum sağlığı üzerinde önemli kazanımlar sağlayabileceğini belirtiyor.

Anne sütü aynı zamanda çevre dostu, ekonomik ve her zaman güvenli sıcaklıkta hazır bulunan doğal bir besin olması nedeniyle sürdürülebilir sağlık uygulamalarının da önemli bir parçası olarak değerlendiriliyor.

Uzmanlar Ne Öneriyor?

• Emzirmeye doğumdan sonraki ilk saat içinde başlanması.
• İlk 6 ay yalnızca anne sütü verilmesi.
• Altıncı aydan sonra uygun ek gıdalarla birlikte emzirmenin sürdürülmesi.
• Emzirme konusunda güçlük yaşanması halinde sağlık profesyonellerinden destek alınması.
• Emziren annelerin iş ve sosyal yaşamda desteklenmesi.

Kaynaklar

[1] Dünya Sağlık Örgütü (WHO)
[2] UNICEF
[3] World Alliance for Breastfeeding Action (WABA)
[4] American Academy of Pediatrics (AAP)
[5] CDC (Centers for Disease Control and Prevention)

The Journal of Neuroscience’da 23 Temmuz 2026’da çevrim içi yayımlanan araştırmada erkek ve dişi farelerin beynindeki nucleus accumbens bölgesine odaklanıldı. Bu bölge; ödül, motivasyon, stres ve duygusal davranışların düzenlenmesinde görev alan beyin ağlarının önemli parçalarından biri. [1]

Araştırmacılar özellikle SETD7 adlı enzim ile H3K4me1 adı verilen epigenetik işaret arasındaki ilişkiyi inceledi.

Epigenetik değişiklik, DNA’nın harf dizisini değiştirmeden bazı genlerin ne kadar kolay çalıştırılabileceğini etkileyen biyolojik düzenlemeleri ifade ediyor.

Araştırmacılar erken stresle ilişkili moleküler izi taklit etti

Çalışmanın önemli bir noktası, araştırmacıların yalnızca fareleri strese maruz bırakıp sonuçları izlemesi değildi.

Ekip, daha önce erken yaşam stresiyle ilişkilendirilen H3K4me1 adlı epigenetik işaretin oluşumunda rol oynayan SETD7 enziminin düzeyini genç farelerin nucleus accumbens bölgesinde deneysel olarak artırdı. [1]

Amaç, gelişimin erken döneminde ortaya çıkan bu moleküler değişikliğin tek başına beynin ilerideki stres yanıtını değiştirmeye yeterli olup olmadığını anlamaktı.

SETD7 artırıldığında beynin bazı DNA bölgelerinde kromatin yapısının değiştiği görüldü.

Kromatin, DNA’nın hücre çekirdeği içinde proteinlerle birlikte paketlenmiş haline verilen ad. Kromatinin bazı bölgelerinin daha açık hale gelmesi, o bölgelerde bulunan genlerin gerektiğinde daha kolay çalıştırılabilmesi anlamına geliyor.

Araştırmacılar, genç yaşta oluşturulan SETD7 artışının bazı düzenleyici DNA bölgelerinde uzun süre devam eden değişikliklere yol açtığını bildirdi. [1]

Genç farelerde sonraki strese duyarlılık arttı

En dikkat çekici sonuçlardan biri davranış deneylerinde ortaya çıktı.

Genç farelerin beyninde SETD7 düzeyi artırıldığında, bu hayvanlar yetişkinlikte karşılaştıkları yeni stres koşullarına karşı daha yüksek davranışsal hassasiyet gösterdi. [1]

Başka bir ifadeyle araştırmacılar, erken gelişim döneminde oluşturulan belirli bir epigenetik değişikliğin daha sonraki stres yanıtını etkileyebildiğini gösterdi.

Bu sonuç, erken yaşam stresinin gelecekte mutlaka ruhsal hastalığa yol açtığı anlamına gelmiyor.

Daha sınırlı ve bilimsel olarak doğru yorum şu:

Gelişmekte olan beyinde bazı gen bölgelerinin çalışma biçimini etkileyen erken moleküler değişiklikler, daha sonraki streslere verilen yanıtı değiştirebilir.

Aynı değişiklik yetişkin farelerde aynı sonucu vermedi

Araştırmanın önemli bulgularından biri de zamanlamayla ilgiliydi.

SETD7 düzeyi genç farelerin nucleus accumbens bölgesinde artırıldığında ilerleyen dönemde stres duyarlılığı ortaya çıktı.

Ancak benzer müdahale yetişkin farelerde yapıldığında aynı kalıcı davranışsal hassasiyet görülmedi. [1]

Bu sonuç, beynin gelişimin belirli dönemlerinde çevresel ve moleküler etkilere karşı daha hassas olabileceği düşüncesini destekliyor.

Çocukluk ve ergenlik döneminde beyin hâlâ geliştiği için sinir hücrelerinin bağlantıları, genlerin çalışma düzenleri ve stres sistemleri yetişkin beynine göre daha değişken olabiliyor.

Farelerdeki bulgular, bu gelişim dönemlerinde oluşan bazı epigenetik değişikliklerin ilerleyen yaşlarda da etkisini sürdürebileceğine işaret ediyor.

Sinir hücrelerinin çalışma biçimi de değişti

Araştırmacılar yalnızca DNA çevresindeki epigenetik işaretleri incelemedi.

Nucleus accumbens bölgesindeki D2 tipi orta dikenli nöronlar adı verilen sinir hücrelerinin elektriksel özellikleri de değerlendirildi.

Bu hücreler ödül, motivasyon ve davranış kontrolünde önemli görevler üstleniyor.

Genç yaşta SETD7 düzeyi artırılan farelerde bu sinir hücrelerinin bazı fizyolojik özelliklerinin değiştiği görüldü. [1]

Böylece araştırma aynı mekanizma içinde üç farklı düzeyde bulgu ortaya koydu:

Epigenetik düzenleme değişti.

Sinir hücrelerinin çalışma özellikleri değişti.

Hayvanların daha sonraki strese karşı davranışsal duyarlılığı arttı.

Bu üç bulgunun birlikte ortaya çıkması, araştırmacıların erken gelişim dönemindeki moleküler değişikliklerle ilerleyen yaşlardaki stres hassasiyeti arasında biyolojik bir bağlantı kurmasına yardımcı oldu.

“Epigenetik iz” ne anlama geliyor?

Çalışmada incelenen H3K4me1, histon adı verilen proteinler üzerinde bulunan kimyasal bir işaret.

Histonlar DNA’nın hücre çekirdeğinde düzenli biçimde paketlenmesine yardımcı oluyor.

Bu proteinlerin üzerindeki kimyasal işaretler, bazı DNA bölgelerinin hücre tarafından daha kolay veya daha zor kullanılmasını etkileyebiliyor.

H3K4me1 artışı, özellikle genlerin çalışmasını kontrol eden bazı düzenleyici bölgelerin ileride gelen sinyallere daha hazır hale gelmesiyle ilişkilendiriliyor.

Bunu bir kitabın belirli sayfalarına ayraç koymaya benzetmek mümkün.

Kitap sürekli açık değil.

Ancak işaretlenmiş sayfalara gerektiğinde daha hızlı ulaşılabiliyor.

Araştırmacıların bulguları da bazı gen bölgelerinin erken dönemde benzer biçimde “hazırlanabileceğini” ve daha sonraki bir stres sırasında farklı tepki verebileceğini düşündürüyor. [1]

Önceki araştırmalar da ödül devrelerine işaret etmişti

Aynı araştırma alanındaki daha önceki çalışmalar, erken yaşam stresinin beynin ödül ve stres devrelerinde genlerin çalışma biçimini değiştirebildiğini göstermişti.

Nature Communications’da 2019 yılında yayımlanan bir fare çalışmasında erken yaşam stresinin ventral tegmental alan, nucleus accumbens ve prefrontal korteks gibi bölgelerde yetişkinlikte karşılaşılan strese verilen genetik yanıtı değiştirebildiği bildirilmişti. [2]

Yeni The Journal of Neuroscience araştırması ise bu uzun süreli değişimin altında bulunabilecek moleküler mekanizmalardan birini deneysel olarak inceleyerek SETD7-H3K4me1 yolunun olası rolünü daha ayrıntılı biçimde ortaya koyuyor. [1]

Bulgular çocuklara doğrudan uygulanamaz

Araştırmanın en önemli sınırlılığı, deneylerin farelerde yapılmış olması.

Çalışma çocukluk travması yaşamış kişilerin beyinlerini incelemedi.

SETD7 veya H3K4me1 değişikliklerinin insanlarda erken yaşam stresinden sonra aynı biçimde ortaya çıktığı da gösterilmiş değil.

Bu nedenle bulgulardan “çocukluk stresi beyinde kalıcı hasar bırakır” sonucu çıkarılamaz.

“Uzun süreli etki” ifadesi de geri döndürülemez bir beyin hasarı anlamına gelmiyor. Epigenetik sistemler yaşam boyunca çevresel koşullardan, deneyimlerden ve biyolojik süreçlerden etkilenebiliyor.

Aynı şekilde erken yaşamda yoğun stres yaşayan herkesin ilerleyen yıllarda depresyon, anksiyete veya başka bir ruhsal hastalık geliştireceği söylenemez.

İnsanlarda ruh sağlığı; genetik yapı, aile desteği, sosyal çevre, yaşam koşulları, sonraki deneyimler ve çok sayıda başka biyolojik ve psikolojik etkene bağlı.

Araştırma ayrıca SETD7’yi hedefleyen bir ilacın insanlarda stres, depresyon veya başka bir ruhsal hastalığı tedavi edebileceğini de göstermiyor.

Çalışmanın asıl önemi, gelişimin erken döneminde oluşan belirli bir epigenetik değişikliğin beynin daha sonraki stres yanıtını değiştirmeye yeterli olabileceğini farelerde deneysel olarak göstermesi.

Bundan sonraki önemli soru, benzer mekanizmaların insan beyninde bulunup bulunmadığı ve bulunuyorsa ruh sağlığı açısından ne ölçüde önem taşıdığı olacak.

Kaynaklar

[1] Rashford RL, Fang LZ, DeBerardine M, Kim HJJ, Hirschfield LW, Cervi E, Barrett MR, Thompson JM, Creed MC, Peña CJ. Altered postnatal chromatin development in the nucleus accumbens primes enduring stress sensitivity. The Journal of Neuroscience. 2026. DOI: 10.1523/JNEUROSCI.2217-25.2026

[2] Peña CJ, Smith M, Ramakrishnan A ve ark. Early life stress alters transcriptomic patterning across reward circuitry in male and female mice. Nature Communications. 2019;10:5098. DOI: 10.1038/s41467-019-13085-6

Burada önemli bir ayrım var: Tek bir yiyecek hafızayı bozmaz ve tek başına demansa yol açmaz. Bilimsel çalışmalar daha çok yıllar boyunca sürdürülen beslenme düzenine bakıyor. Özellikle ultra işlenmiş ürünlerin, işlenmiş etlerin, fazla şekerin, tuzun ve sağlıksız yağların yoğun olduğu beslenme biçimleri dikkat çekiyor.

2026’da yayımlanan ve sekiz ileriye dönük çalışmadan 250 binden fazla kişiyi kapsayan bir meta-analizde, ultra işlenmiş gıdaları en fazla tüketenlerde bilişsel bozulma riskinin en az tüketenlere göre yaklaşık yüzde 14 daha yüksek olduğu bildirildi. Ancak bu tür araştırmalar bir neden-sonuç ilişkisini tek başına kanıtlamıyor.

1. Ultra işlenmiş gıdalar

Paketli atıştırmalıklar, bazı hazır yemekler, şekerlemeler, endüstriyel hamur işleri ve benzeri ürünler günlük yaşamın kolay seçenekleri arasında. Sorun, bunların beslenmenin büyük bölümünü oluşturmasıyla başlayabiliyor.

Ultra işlenmiş gıdalar çoğunlukla fazla tuz, şeker veya sağlıksız yağ içerebiliyor. Aynı zamanda lif ve doğal besin öğeleri bakımından daha fakir olabiliyor.

2026’da ABD’deki ileri yaştaki yetişkinler üzerinde yayımlanan bir araştırmada, ultra işlenmiş gıda tüketiminin yüksek olması bilişsel bozukluk ve demans açısından daha yüksek riskle ilişkili bulundu.

Daha önce İngiltere’de yürütülen geniş kapsamlı bir çalışmada da ultra işlenmiş gıda tüketimindeki artışın demans riskindeki yükselişle ilişkili olduğu görüldü. Araştırmanın dikkat çekici taraflarından biri, bu ürünlerin bir bölümünün işlenmemiş veya az işlenmiş gıdalarla değiştirilmesinin daha düşük riskle ilişkilendirilmesiydi.

2. İşlenmiş kırmızı etler

Sucuk, salam, sosis ve benzeri işlenmiş et ürünleri de araştırmacıların üzerinde durduğu gıdalar arasında.

2025’te yayımlanan ve 133 binden fazla kişinin verilerinin değerlendirildiği bir araştırmada, günde en az dörtte bir porsiyon işlenmiş kırmızı et tüketenlerde, günde onda bir porsiyondan az tüketenlere kıyasla demans riskinin yüzde 13 daha yüksek olduğu bildirildi.

Aynı araştırmada işlenmiş kırmızı et yerine kuruyemiş ve baklagillerin tercih edilmesi daha düşük demans riskiyle ilişkilendirildi.

Bu sonuçlar “bir dilim salam demans yapar” anlamına gelmiyor. Bulgular, uzun süre devam eden tüketim alışkanlıkları arasındaki ilişkiye işaret ediyor.

3. Şekerli içecekler ve fazla eklenmiş şeker

Gazlı içecekler, şekerli hazır içecekler, tatlılar ve yoğun şeker içeren atıştırmalıkların sık tüketilmesi kan şekerinin hızla yükselip düşmesine neden olabilir.

Uzun vadede yüksek şeker tüketimi; kilo artışı, tip 2 diyabet ve damar sağlığını etkileyen başka sorunlarla birlikte görülebiliyor. Bu durumların bir kısmı aynı zamanda beyin sağlığını etkileyebilen risk faktörleri arasında.

Dünya Sağlık Örgütü bu nedenle sağlıklı beslenmenin temelinde sebze, meyve, baklagiller ve tam tahıllar gibi işlenmemiş veya az işlenmiş gıdaların bulunmasını; serbest şeker içeriği yüksek ürünlerin ise sınırlandırılmasını öneriyor.

4. Kızartmalar ve sağlıksız yağ içeriği yüksek ürünler

Patates kızartması, kızartılmış fast food ürünleri, bazı hamur işleri ve paketli atıştırmalıklar yalnızca yüksek kalorileri nedeniyle gündemde değil.

Bu ürünler beslenmedeki doymuş yağ, tuz ve bazı durumlarda trans yağ miktarını da artırabiliyor.

Dünya Sağlık Örgütü, toplam enerjinin yüzde 10’undan fazlasının doymuş yağlardan ve yüzde 1’inden fazlasının trans yağlardan gelmemesini öneriyor. Endüstriyel olarak üretilen trans yağların ise sağlıklı beslenmede yeri olmadığı belirtiliyor.

5. Rafine karbonhidrat ağırlıklı yiyecekler

Beyaz undan hazırlanmış hamur işleri, bazı tatlılar ve lif oranı düşük rafine tahıl ürünleri hızlı sindirilebilir.

Bu tür yiyeceklerin beslenmede fazlaca yer alması kan şekerinin hızlı yükselmesine yol açabilir. Ancak burada yine tek bir gıdayı “beyin düşmanı” ilan etmek doğru değil.

Önemli olan genel beslenme düzeni. Tam tahıllar, sebzeler ve baklagiller gibi lif açısından zengin karbonhidrat kaynakları daha dengeli seçenekler oluşturuyor. WHO da karbonhidratların öncelikle tam tahıllar, sebzeler, meyveler ve baklagillerden karşılanmasını öneriyor.

6. Tuz oranı yüksek hazır yiyecekler

Beyin ile damar sağlığını birbirinden ayrı düşünmek kolay değil. Yüksek tansiyon, ilerleyen yaşlarda bilişsel sağlık açısından önem taşıyan değiştirilebilir risk faktörlerinden biri.

Bu nedenle aşırı tuz içeren hazır yemekler, işlenmiş etler, bazı soslar ve paketli atıştırmalıkların sürekli tüketilmesi genel beslenme kalitesini olumsuz etkileyebilir.

Amerikan Kalp Derneği’nin 2026 beslenme rehberi de daha az ultra işlenmiş gıda tüketilmesini, sodyum ve eklenmiş şekerin azaltılmasını, doymuş yağların yerine doymamış yağların tercih edilmesini öneriyor.

Beyin sağlığı için ne yemeli?

Araştırmalar yalnızca hangi yiyeceklerin azaltılabileceğine bakmıyor. Beyin sağlığı açısından daha olumlu sonuçlarla ilişkilendirilen beslenme modelleri de inceleniyor.

Akdeniz tipi beslenme ile MIND beslenme modeli bunların başında geliyor. Bu modellerde sebzeler, özellikle yeşil yapraklı sebzeler, tam tahıllar, baklagiller, kuruyemişler, balık ve zeytinyağı öne çıkıyor. Kırmızı et, tatlı ve yoğun işlenmiş ürünler ise daha sınırlı tutuluyor.

Ancak bilimsel kanıtlar henüz “şu diyeti uygulayan Alzheimer olmaz” denebilecek düzeyde değil. ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü de Akdeniz ve MIND beslenme modellerinin bilişsel sağlık açısından umut verici olduğunu, fakat araştırma sonuçlarının bütünüyle kesinleşmediğini vurguluyor.

Beyin sağlığında asıl mesele tek bir yiyecek değil

Beslenme araştırmalarının verdiği en önemli mesajlardan biri bu olabilir: Beyin sağlığı için tek bir yiyeceği yasaklamak yerine genel beslenme düzenine bakmak gerekiyor.

Arada yenilen bir tatlı, hamburger veya paketli atıştırmalık tek başına bilişsel gerileme anlamına gelmez. Daha önemli olan, bunların günlük beslenmenin ne kadarını oluşturduğu ve yerlerine hangi yiyeceklerin tercih edildiğidir.

Harvard Health de ultra işlenmiş ürünlerin azaltılmasını; meyve, sebze, baklagiller, tam tahıllar, kuruyemişler, tohumlar ve sağlıklı protein kaynaklarının beslenmede daha fazla yer almasını öneriyor.

Uzmanlar Ne Öneriyor?

• Ultra işlenmiş gıdaları tamamen yasaklamak yerine günlük beslenmedeki payını azaltmaya çalışın.
• Sebze, meyve, baklagil ve tam tahılları sofrada daha görünür hale getirin.
• Sucuk, salam ve sosis gibi işlenmiş etleri sık tüketmemeye çalışın.
• Şekerli içecekler yerine öncelikle suyu tercih edin.
• Kızartmaların yerine fırında, buharda veya haşlanarak hazırlanan seçeneklere daha sık yer verin.
• Doymuş yağların yerine zeytinyağı ve diğer doymamış yağ kaynaklarını tercih edin.
• Balık, kuruyemiş ve baklagilleri dengeli beslenmenin parçası haline getirin.
• Diyabet, yüksek tansiyon, böbrek hastalığı veya başka kronik hastalığı bulunan kişiler büyük beslenme değişikliklerini hekim veya diyetisyenle planlamalıdır.

Kaynaklar

1. WebMD, Worst Foods for Your Brain
2. World Health Organization, Healthy Diet, 2026
3. National Institute on Aging, What Do We Know About Diet and Prevention of Alzheimer’s Disease?
4. American Heart Association, 2026 Dietary Guidance to Improve Cardiovascular Health
5. Harvard Health Publishing, Ultra-processed foods? Just say no ve beslenme-bilişsel sağlık değerlendirmeleri
6. Neurology, Long-Term Intake of Red Meat in Relation to Dementia Risk and Cognitive Function in US Adults, 2025
7. American Journal of Public Health, Ultraprocessed Foods and the Risk of Cognitive Impairment and Dementia in Older US Adults, 2026
8. Journal of Neurology, Ultra-processed Food Intake and Cognitive Function Impairment Meta-analysis, 2026
9. UK Biobank Prospective Cohort Study, Ultra-processed Food Consumption and Dementia Risk

Bu tablonun arkasındaki nedenlerden biri endometriozis olabilir.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre endometriozis, dünya genelinde üreme çağındaki kadınların yaklaşık yüzde 10’unu, yani yaklaşık 190 milyon kişiyi etkiliyor. Hastalık yalnızca ağrıya yol açmıyor; yaşam kalitesini, cinsel yaşamı, bağırsak ve mesane fonksiyonlarını ve doğurganlığı da etkileyebiliyor.

Endometriozis nedir?

Endometriozis, normalde rahmin iç yüzeyini döşeyen dokuya benzeyen hücrelerin rahmin dışında bulunmasıyla ortaya çıkan kronik bir hastalık.

Bu dokular en sık yumurtalıklar, fallop tüpleri ve pelvis çevresinde görülüyor. Daha nadir olarak karın ve göğüs bölgesi gibi pelvis dışındaki alanlarda da ortaya çıkabiliyor.

Hormonların etkisiyle bu bölgelerde iltihabi süreç gelişebiliyor. Zaman içinde yara dokusu ve organları birbirine bağlayabilen yapışıklıklar oluşabiliyor. Yumurtalıklarda ise “endometrioma” olarak adlandırılan kistler gelişebiliyor.

Endometriozis belirtileri nelerdir?

Endometriozis herkeste aynı şekilde ortaya çıkmıyor. Bazı kişiler çok şiddetli yakınmalar yaşarken bazı kişilerde hastalık uzun süre belirti vermeyebiliyor.

En sık görülebilen belirtiler şöyle:

• Normalden çok daha şiddetli adet ağrısı
• Adet öncesinde başlayıp birkaç gün devam edebilen karın ve kasık ağrısı
• Bel ve alt karın bölgesinde ağrı
• Cinsel ilişki sırasında veya sonrasında ağrı
• Özellikle adet döneminde dışkılama sırasında ağrı
• İdrar yaparken ağrı
• Yoğun adet kanaması veya ara kanama
• Karında şişkinlik ve bulantı
• Kabızlık veya ishal
• Yorgunluk
• Gebe kalmada güçlük

Önemli bir ayrıntı ise ağrının şiddetiyle hastalığın yaygınlığının her zaman paralel olmaması. Küçük endometriozis odakları çok şiddetli ağrıya yol açabilirken daha yaygın hastalık bazı kişilerde daha hafif belirtilerle seyredebilir.

Şiddetli adet ağrısı neden önemsenmeli?

Adet sancısının toplumda sık görülmesi, endometriozisin fark edilmesini zorlaştırabiliyor.

Özellikle genç yaşlardan itibaren yaşanan şiddetli ağrının “her kadında olur” düşüncesiyle normalleştirilmesi değerlendirmeyi geciktirebiliyor.

Dünya Sağlık Örgütü, endometrioziste tanıya ulaşmanın dünya genelinde 4 ila 12 yıl sürebildiğini bildiriyor. Bu nedenle günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyen adet ağrılarının göz ardı edilmemesi önem taşıyor.

Bağırsak sorunları da endometriozis belirtisi olabilir

Endometriozis yalnızca üreme organlarıyla ilişkili yakınmalara neden olmayabilir.

Bağırsak çevresindeki odaklar özellikle adet dönemlerinde dışkılama sırasında ağrı, karın krampları, şişkinlik, kabızlık veya ishal gibi yakınmalara yol açabiliyor.

Bu nedenle belirtiler bazen irritabl bağırsak sendromu gibi sindirim sistemi sorunlarıyla karıştırılabiliyor. Üstelik iki durum aynı kişide birlikte de bulunabiliyor.

Endometriozis gebe kalmayı etkiler mi?

Etkileyebilir, ancak endometriozis tanısı alan herkesin infertilite yaşayacağı anlamına gelmez.

Bazı kişilerde hastalık ilk kez gebe kalmakta güçlük nedeniyle yapılan incelemeler sırasında fark ediliyor. WHO, infertilitesi bulunan kadınların yaklaşık yüzde 25 ila 50’sinde endometriozis bulunabildiğini bildiriyor.

Gebelik planlayan kişilerde değerlendirme ve tedavi yaklaşımı bu nedenle bireysel olarak belirleniyor.

Endometriozis neden olur?

Hastalığın kesin nedeni bugün için bilinmiyor.

Adet kanının fallop tüplerinden karın boşluğuna doğru geri akması, bağışıklık sistemindeki farklılıklar, hormonların etkisi, genetik yatkınlık ve bazı hücrelerin dönüşümü üzerinde durulan olası mekanizmalar arasında.

Ancak bunların hiçbiri tek başına bütün endometriozis vakalarını açıklamıyor.

Endometriozis nasıl anlaşılır?

Değerlendirme genellikle kişinin yaşadığı belirtilerin ve adet düzeninin ayrıntılı biçimde konuşulmasıyla başlıyor.

Ağrının ne zaman başladığı, adet dönemiyle ilişkisi, kanamanın yoğunluğu, bağırsak veya idrar yakınmalarının bulunup bulunmadığı ve gebelik planları önem taşıyor.

Gerekli durumlarda jinekolojik muayenenin yanı sıra ultrason veya MR gibi görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabiliyor. Bazı hastalarda laparoskopi adı verilen cerrahi yöntem de gündeme gelebiliyor. Güncel yaklaşımda ise her hastanın tedaviye başlamadan önce mutlaka ameliyatla tanı alması gerekmiyor.

Tedavisi var mı?

Endometriozisi herkeste tamamen ortadan kaldıran tek bir tedavi bugün için bulunmuyor. Buna karşılık ağrının ve diğer belirtilerin kontrol edilmesine yönelik farklı seçenekler mevcut.

Tedavi; belirtilerin şiddetine, hastalığın yerine ve yaygınlığına, kişinin yaşına, kullanılan yöntemlerin olası yan etkilerine ve gebelik planına göre belirleniyor.

Ağrı kontrolüne yönelik ilaçlar, hormonal tedaviler ve uygun hastalarda cerrahi seçenekler değerlendirilebiliyor. Gebe kalmakta güçlük yaşayan bazı kişilerde yardımcı üreme yöntemleri de gündeme gelebiliyor.

Tedavinin kişiye göre planlanması özellikle önemli. Çünkü gebelik isteyen biriyle temel sorunu kronik ağrı olan bir kişinin ihtiyaçları aynı olmayabiliyor.

Ne zaman doktora başvurulmalı?

Adet ağrısı kişinin günlük yaşamını belirgin şekilde etkiliyorsa değerlendirilmesi uygun olur.

Özellikle ağrı nedeniyle düzenli olarak işe veya okula gidilemiyorsa, ağrı giderek artıyorsa, cinsel ilişki sırasında ağrı yaşanıyorsa, adet dönemlerinde bağırsak veya idrar yakınmaları belirginleşiyorsa ya da gebe kalmakta güçlük yaşanıyorsa kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurulabilir.

Bu belirtilerin bulunması tek başına endometriozis tanısı anlamına gelmez. Yumurtalık kistleri, bazı bağırsak hastalıkları ve başka jinekolojik sorunlar da benzer yakınmalara neden olabilir.

Uzmanlar Ne Öneriyor?

• Adet ağrısını yalnızca şiddetiyle değil, günlük yaşam üzerindeki etkisiyle de değerlendirin.
• Ağrı, kanama ve bağırsak yakınmalarının hangi günlerde ortaya çıktığını birkaç ay boyunca not etmek doktor değerlendirmesini kolaylaştırabilir.
• Her ay tekrarlayan ve günlük yaşamı engelleyen ağrıyı normal kabul etmeyin.
• Gebelik planı varsa bunu değerlendirme sırasında hekime belirtin. Tedavi seçenekleri buna göre değişebilir.
• İnternette önerilen hormon veya ağrı ilaçlarını kişisel tıbbi değerlendirme olmadan kullanmayın.
• Süregelen pelvik ağrı, ağrılı cinsel ilişki veya gebe kalmada güçlük varsa profesyonel değerlendirmeyi ertelemeyin.

Kaynaklar

1. WebMD, Endometriosis Overview
2. World Health Organization, Endometriosis, 15 Ekim 2025
3. Mayo Clinic, Endometriosis: Symptoms and Causes
4. Mayo Clinic, Endometriosis: Diagnosis and Treatment
5. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG), Diagnosis of Endometriosis, Clinical Practice Guideline No. 11, Mart 2026

Bolu’da D-100 kara yolunun Çaydurt mevkisinde meydana gelen trafik kazası, Kırıkkale’yi yasa boğdu. Edinilen bilgilere göre İstanbul yönüne seyir halinde bulunan otomobil, sürücüsünün direksiyon hâkimiyetini kaybetmesi sonucu orta refüjü aşarak karşı şeride geçti ve karşı yönden gelen başka bir otomobille kafa kafaya çarpıştı.

Kazanın ardından olay yerine sağlık, polis, jandarma, itfaiye ve AFAD ekipleri sevk edildi. Ekiplerin yaptığı incelemede otomobilde yolcu olarak bulunan 27 yaşındaki Batuhan Aslıyüce’nin hayatını kaybettiği belirlendi. Kazada iki kişinin de ağır yaralandığı öğrenildi.

Kırıkkale’de Büyük Üzüntü

Hayatını kaybeden Batuhan Aslıyüce’nin, AK Parti Kırıkkale İl Gençlik Kolları Tanıtım ve Medya Başkanı olarak görev yaptığı belirtildi. Genç yaşta gelen vefat haberi, ailesi, yakınları ve Kırıkkale’deki sevenlerini derin üzüntüye boğdu.

Kaza sonrası çok sayıda taziye mesajı paylaşılırken, yaralıların tedavilerinin sürdüğü bildirildi.

Bugün Son Yolculuğuna Uğurlanacak

Batuhan Aslıyüce’nin cenazesinin bugün ikindi namazının ardından Kırıkkale Yenimahalle TOKİ’de düzenlenecek cenaze töreni sonrasında toprağa verileceği öğrenildi.

Kazayla ilgili soruşturma başlatılırken, yetkililer olayın kesin nedeninin yapılacak teknik incelemelerin ardından netlik kazanacağını bildirdi.

Şehrin taş sokaklarında at arabalarının tekerlekleri yankılanıyor, hastanelerin uzun koridorlarında ise henüz modern tıbbın adını koyamadığı hastalıklar dolaşıyordu.

Röntgen yoktu.

Bilgisayarlı tomografi yoktu.

Elektrokardiyografi yoktu.

İnsan bedeninin içine bakmak isteyen hekimlerin elinde bugünün teknolojilerinden hiçbiri bulunmuyordu.

Ama tamamen çaresiz de değillerdi.

Doktor hastasına bakıyor, nabzını tutuyor, bedenini elle muayene ediyor ve göğsüne vurarak çıkan sesleri değerlendiriyordu. Leopold Auenbrugger’in 18. yüzyılda geliştirdiği perküsyon yöntemi, Jean-Nicolas Corvisart gibi hekimlerin çalışmalarıyla Avrupa klinik tıbbına girmişti.

Kalp ve akciğer seslerini doğrudan değerlendirmek isteyen hekimin temel yöntemlerinden biri ise kulağını hastanın göğsüne dayamaktı.

Buna bugün doğrudan auskültasyon diyoruz.

Ta ki René Théophile Hyacinthe Laennec, Paris’te genç bir kadın hastanın karşısında durana kadar.

Dinlenemeyen Bir Kalp

Laennec 35 yaşındaydı.

1781 yılında Fransa’nın Bretanya bölgesindeki Quimper kentinde doğmuştu. Annesini çocuk yaşta kaybetmiş, daha sonra hekim olan amcasının yanında yetişmişti.

Paris’te eğitim görürken dönemin önemli klinisyenlerinden Jean-Nicolas Corvisart ve Gaspard-Laurent Bayle’ın etkisi altında kalmıştı.

Bu hekimlerin temsil ettiği yeni klinik anlayışta yalnızca hastanın şikâyetlerini dinlemek yetmiyordu.

Hastanın hayattayken gösterdiği belirtiler, ölümden sonra yapılan otopsilerde görülen anatomik değişikliklerle karşılaştırılıyordu.

Böylece hastalıkların bedenin içinde bıraktığı izler anlaşılmaya çalışılıyordu.

Laennec’in meslek yaşamına yön verecek soru da burada şekilleniyordu:

Yaşayan bir insanın bedeninin içinde neler olduğunu, beden bize hangi işaretlerle anlatıyordu?

1816 yılında karşısına çıkan genç kadın hasta, kalp hastalığını düşündüren yakınmalar taşıyordu.

Laennec hastanın göğsünü değerlendirmek istedi.

Fakat kendi anlatımına göre palpasyon ve perküsyon hastanın beden yapısı nedeniyle yeterli bilgi vermiyordu. Kulağını doğrudan göğse dayayarak dinleme yöntemi ise hastanın yaşı ve cinsiyeti nedeniyle ona uygun görünmedi.

Bir başka yol bulması gerekiyordu.

Ve tıp tarihinin en büyük yeniliklerinden biri, son derece basit bir hareketle başladı.

Laennec bir miktar kâğıt aldı.

Onu sıkıca rulo yaptı.

Ortaya uzun bir silindir çıktı.

Silindirin bir ucunu hastanın kalbinin bulunduğu bölgeye yerleştirdi.

Diğer ucuna kulağını dayadı.

Ve dinledi.

Duyduğu şey onu şaşırttı.

Kalbin hareketlerinden doğan sesleri, kulağını doğrudan hastanın göğsüne koyduğu yönteme göre daha açık ve daha belirgin işitebildiğini fark etti.

Bir parça kâğıt, insan bedeninin içinde olup bitenleri dinlemek için yeni bir yol açmıştı.

Laennec’in daha sonra “aracılı auskültasyon” adını vereceği yöntemin temeli atılmıştı.

Kâğıttan Ahşaba

İlk deneme yalnızca geçici bir çözüm olabilirdi.

Fakat Laennec kısa sürede karşısında çok daha büyük bir imkân bulunduğunu fark etti.

Çünkü yalnızca kalp değil, akciğerler de ses çıkarıyordu.

Havanın bronşlardan geçişi...

Akciğer dokusunun titreşimleri...

Göğüs boşluğunda bulunan hava veya sıvının ses üzerindeki etkileri...

Hastalığın değiştirdiği solunum sesleri...

Bütün bunlar, doğru biçimde dinlenebilirse bedenin içinde neler olup bittiğine dair ipuçları verebilirdi.

Laennec farklı malzemeler ve biçimler üzerinde çalıştı.

Sonunda merkezinde ses iletimini sağlayan bir kanal bulunan ahşap silindir geliştirdi.

Bugün hekimlerin boynunda gördüğümüz stetoskoplara hiç benzemiyordu.

İki kulaklığı yoktu.

Esnek hortumu yoktu.

Diyaframı yoktu.

Tek kulağa kullanılan, silindirik bir aletti.

Ancak temel düşünce aynıydı:

Bedenin ürettiği sesi bir araç aracılığıyla hekimin kulağına taşımak.

Laennec yöntemine Fransızca auscultation médiate, yani aracılı auskültasyon adını verdi.

Geliştirdiği alet için ise Yunancada göğüs anlamındaki stethos ve incelemek, gözlemlemek anlamındaki skopein köklerinden hareketle stetoskop sözcüğünü kullandı.

Fakat asıl devrim, tahta silindirin kendisi değildi.

Asıl devrim, Laennec’in onunla ne yaptığıydı.

Bedenin Seslerini Bir Haritaya Dönüştürmek

Laennec hastalarını dinlemeye başladı.

Bir kez değil.

Tekrar tekrar.

Göğsün farklı bölgelerine stetoskopunu yerleştiriyor, nefes alıp verme sırasında çıkan sesleri karşılaştırıyor, hastanın konuşmasının göğüs duvarından nasıl iletildiğini inceliyordu.

Bazı sesler normaldi.

Bazıları ise değildi.

Fakat Laennec’in bilimsel yaklaşımını özel kılan, farklı sesleri yalnızca tarif etmekle yetinmemesiydi.

Hastalarından yaşamını yitirenlerin otopsilerinde akciğerleri ve kalbi inceliyor, hayattayken duyduğu seslerle ölümden sonra gördüğü anatomik değişiklikleri karşılaştırıyordu.

Bir sesin arkasında sertleşmiş akciğer dokusu mu vardı?

Bir başkasının arkasında sıvı mı?

Göğüs boşluğunda hava mı birikmişti?

Bronşlar genişlemiş miydi?

Akciğer dokusu hastalık nedeniyle harap mı olmuştu?

Laennec dinlediği sesleri patolojik anatomide karşılığı bulunan bulgularla eşleştirmeye çalışıyordu.

İşte onun tıp tarihindeki asıl büyüklüğü burada ortaya çıktı.

Stetoskop yalnızca sesi yükselten bir araç değildi.

Yaşayan hastanın klinik bulguları ile bedenin içindeki anatomik hastalık arasında yeni ve güçlü bir köprü kuruyordu.

Modern fizik muayenenin temel yaklaşımlarından biri böylece daha da güçleniyordu:

Beden, içerideki hastalık hakkında dışarıdan okunabilecek işaretler verir.

Laennec’in çalışmaları zatürre, plörezi, amfizem, pnömotoraks, bronşektazi ve özellikle akciğer tüberkülozu gibi hastalıkların klinik değerlendirilmesine önemli katkı sağladı.

Bronkofoni, egofoni ve pektoriloki gibi auskültasyon kavramlarının gelişmesinde de belirleyici oldu.

Bronşektazinin ayrıntılı klinik ve patolojik tanımlamalarının öncülerinden biri hâline geldi.

Artık göğüsten gelen her ses yalnızca bir ses değildi.

Bazıları bir hastalığın habercisiydi.

1819: Tıbbın Dinleme Biçimini Değiştiren Kitap

Laennec yaklaşık üç yıl boyunca yeni yöntemini geliştirdi.

1819 yılında çalışmalarını iki ciltlik büyük eserinde yayımladı:

De l’Auscultation Médiate ou Traité du Diagnostic des Maladies des Poumons et du Cœur, fondé principalement sur ce nouveau moyen d’exploration.

Kabaca,

“Aracılı Auskültasyon veya Akciğer ve Kalp Hastalıklarının Tanısı Üzerine, Başlıca Bu Yeni Muayene Yöntemine Dayalı İnceleme”

anlamına geliyordu.

Bu kitap yalnızca yeni bir tıbbi cihazın kullanım kılavuzu değildi.

İnsan bedeninin nasıl muayene edilebileceğine ilişkin yeni bir klinik sistem ortaya koyuyordu.

Bir zamanlar ancak otopsi masasında görülebilen bazı hastalık değişikliklerinin işaretleri, artık hasta henüz hayattayken duyulabiliyordu.

Hekim ölümden sonra karşılaşacağı bazı patolojik bulguların yankısını, yaşayan insanın göğsünde aramaya başlamıştı.

Bu nedenle Laennec’i yalnızca

“stetoskopu icat eden adam”

olarak tanımlamak eksik kalır.

Onun daha büyük katkısı, klinik gözlem ile patolojik anatomi arasındaki ilişkiyi auskültasyon üzerinden sistematikleştirmesiydi.

Stetoskop bu yaklaşımın simgesi oldu.

Laennec’in Çalışmalarında Özel Bir Yeri Olan Hastalık

Laennec’in bilimsel çalışmalarında özel bir yer tutan hastalıklardan biri tüberkülozdu.

19. yüzyıl Avrupa’sında tüberküloz toplumların en büyük sağlık sorunlarından biriydi.

Henüz hastalığa Mycobacterium tuberculosis adlı bakterinin neden olduğu bilinmiyordu.

Robert Koch’un basili göstermesine daha yarım yüzyıldan fazla zaman vardı.

Antibiyotikler ise çok daha uzak bir geleceğin meselesiydi.

Hastalık insanları yavaş yavaş tüketiyordu.

Öksürük...

Ateş...

Gece terlemeleri...

Halsizlik...

Kilo kaybı...

Ve ilerleyen vakalarda giderek ağırlaşan solunum sorunları.

Laennec otopsilerde tüberkülozun akciğerlerde oluşturduğu değişiklikleri inceledi. Tüberkülleri, kaviter lezyonları ve akciğer dokusundaki bozulmaları klinik bulgularla karşılaştırdı.

Göğüs hastalıkları alanındaki bilgimizin gelişmesinde önemli bir yer edindi.

Fakat yıllar geçtikçe kendisinin de sağlığı bozulmaya başladı.

Öksürük ortaya çıktı.

Gücü azaldı.

Ateş ve halsizlik dönemleri yaşadı.

Ve bir zamanlar hastalarının göğsünde aradığı işaretler, artık kendi bedeninde belirmeye başladı.

Stetoskop Bu Kez Mucidini Dinliyordu

1826 yılına gelindiğinde Laennec’in sağlık durumu ciddi biçimde kötüleşmişti.

Paris’ten ayrılarak doğduğu Bretanya bölgesine döndü.

Tıp tarihi kaynaklarında aktarılan dokunaklı bir ayrıntıya göre Laennec, kuzeni ve öğrencisi Mériadec Laennec’ten göğsünü stetoskopla dinlemesini istedi.

Mériadec’in duyduğu bulgular, Laennec’in yaşamı boyunca sayısız hastada değerlendirdiği işaretlere benziyordu.

Bu kez dinlenen hasta kendisiydi.

Ve sesleri taşıyan araç, onun kendi icadıydı.

Bu sahnenin tarihsel ironisi güçlüdür:

İnsan bedeninin akciğer hastalıklarını daha iyi anlamak için bir araç geliştiren hekim, yaşamının sonunda aynı araçla kendi göğsünden gelen hastalık belirtilerinin değerlendirilmesine tanıklık ediyordu.

Bununla birlikte bilimsel ihtiyatı korumak gerekir.

Laennec’in ölüm nedeni geleneksel biyografilerde akciğer tüberkülozu olarak kabul edilir. Ancak iki yüzyıl önce yaşamış bir hastanın ölüm nedenini günümüzün tanısal ölçütleriyle kesin biçimde kanıtlamak mümkün değildir.

Daha sonraki bazı retrospektif tıp tarihi değerlendirmelerinde, Laennec’in son dönemindeki klinik tabloyu açıklamak amacıyla bronşektazi ve enfektif endokardit gibi alternatif olasılıklar da tartışılmıştır.

Bu nedenle Laennec’in yaşamının son dönemini yalnızca tek bir modern tanıya indirgemek yerine, tarihsel kaynakların sınırlarını kabul etmek daha doğru olacaktır.

Biyografik kaynaklar, yaşamının son aylarında ağır solunum sistemi belirtileri yaşadığı konusunda büyük ölçüde örtüşmektedir.

Son Yolculuk

René Laennec, 13 Ağustos 1826’da yaşamını yitirdi.

Henüz 45 yaşındaydı.

Hayatı boyunca insan bedeninin sessiz olmadığını göstermeye çalışmıştı.

Kalp vuruyordu.

Hava bronşlardan geçiyordu.

Akciğer dokusu hastalandığında ses değişiyordu.

Göğüs boşluğunda biriken hava veya sıvı, bedenin akustiğini değiştiriyordu.

Hastalık kendisini yalnızca ağrı, ateş veya halsizlikle değil, bazen bir sesle de ele veriyordu.

Laennec bütün meslek yaşamını bu sesleri anlamlandırmaya adamıştı.

Vasiyetinde bilimsel belgelerinin yanı sıra stetoskopunu da Mériadec’e bıraktığı aktarılır.

Bir hekimin ardında bırakabileceği en anlamlı eşyalardan biriydi.

Çünkü o tahta silindir yalnızca bir alet değildi.

Bir düşüncenin maddi hâliydi:

İnsan bedenini anlamak için bazen önce onu dinlemek gerekir.

İki Yüzyıl Sonra

Laennec’in ilk stetoskopundan bu yana iki yüzyıldan fazla zaman geçti.

Bugün kalbin odacıkları ekokardiyografiyle görülebiliyor.

Akciğerler bilgisayarlı tomografiyle milimetrik kesitler hâlinde incelenebiliyor.

Kalbin elektriksel etkinliği elektrokardiyografiyle kaydediliyor.

Manyetik rezonans görüntüleme, insan bedeninin içine çok daha ayrıntılı bakmamızı sağlıyor.

Yapay zekâ sistemleri bile artık kalp ve akciğer seslerindeki bazı örüntüleri analiz etmeye başlıyor.

Fakat dünyanın herhangi bir ülkesinde bir hekim hastasının karşısına oturduğunda hâlâ aynı eski hareketi yapıyor.

Boynundaki küçük aleti çıkarıyor.

Göğse yerleştiriyor.

Ve birkaç saniye boyunca konuşmuyor.

Dinliyor.

Çünkü Laennec’in 1816 yılında bir kâğıt rulosuyla fark ettiği temel gerçek hâlâ geçerliliğini koruyor:

Bazen beden, hastalığını görüntü vermeden önce sesle anlatır.

Belki de Laennec’in insanlığa bıraktığı en büyük miras ahşap bir silindir değildi.

Hekimliğe bıraktığı çok daha eski ve çok daha insani bir davranıştı:

Önce dinlemek.

Ancak bilimsel açıdan durum çok daha farklı.

Öncelikle Viagra olarak bilinen sildenafil, cinsel isteği artıran bir ilaç değil. Cinsel uyarılma sırasında penise giden kan akışını artırarak ereksiyonun oluşmasını kolaylaştırıyor. Bu nedenle libido düşüklüğü ile ereksiyon güçlüğünün birbirinden ayrılması gerekiyor.

Bilimsel araştırmalara bakıldığında bazı doğal seçeneklerin erektil fonksiyon üzerinde olumlu etkileri olabileceğine dair veriler bulunuyor. Buna karşılık bu ürünlerin hiçbiri sildenafil veya tadalafil gibi onaylı ilaçların doğal eşdeğeri olarak kabul edilmiyor.

İşte bilimsel araştırmalarda en fazla öne çıkan doğal seçenekler:

1. L-arjinin

L-arjinin, vücutta doğal olarak bulunan bir aminoasit.

Ereksiyon mekanizmasında önemli rol oynayan nitrik oksidin üretimine katkıda bulunuyor. Nitrik oksit damarların gevşemesine yardımcı oluyor ve penis dokusuna giden kan akışının artmasını destekliyor.

L-arjinin üzerine yapılan bazı randomize kontrollü çalışmalarda erektil fonksiyon puanlarında olumlu sonuçlar bildirildi.

Özellikle hafif ve orta dereceli erektil disfonksiyonu bulunan erkeklerde daha dikkat çekici sonuçlar elde edildiği belirtiliyor.

Ancak L-arjinin sildenafil kadar güçlü veya hızlı etki gösteren bir madde değil.

Tansiyon düşürücü ilaç veya nitrat kullanan kişilerin L-arjinin takviyelerini kontrolsüz şekilde kullanmaması gerekiyor.

Kanıt düzeyi: Orta

2. L-sitrülin

L-sitrülin de ereksiyon sağlığı konusunda araştırılan aminoasitlerden biri.

Vücut L-sitrülini L-arjinine dönüştürüyor. Bu süreç nitrik oksit üretiminin desteklenmesine yardımcı olabiliyor.

Hafif erektil disfonksiyonu bulunan erkeklerde yapılan küçük klinik çalışmalarda L-sitrülin kullanımının ereksiyon sertliğinde artış sağlayabildiği bildirildi.

Ancak çalışmaların katılımcı sayıları oldukça sınırlı.

Daha geniş ve uzun süreli araştırmalar yapılmadan kesin sonuç çıkarmak mümkün değil.

Kanıt düzeyi: Sınırlı-Orta

3. Panax ginseng

Kore ginsengi veya Asya ginsengi olarak bilinen Panax ginseng, erektil disfonksiyon konusunda en fazla araştırılan bitkisel ürünlerden biri.

Bazı klinik çalışmalarda ginseng kullanan erkeklerde erektil fonksiyon puanlarında iyileşme gözlendi.

Bazı araştırmalar ginsengin cinsel istek ve genel cinsel memnuniyet üzerinde de olumlu etkiler gösterebileceğini düşündürüyor.

Bununla birlikte çalışma sonuçları birbirinden farklı ve elde edilen faydanın genellikle sınırlı olduğu belirtiliyor.

Ginseng bazı kişilerde uykusuzluk, baş ağrısı, mide sorunları veya tansiyon değişikliklerine yol açabiliyor.

Kanıt düzeyi: Orta

4. Safran

Safran son yıllarda erkek cinsel sağlığıyla ilgili araştırmalarda daha fazla incelenmeye başladı.

Randomize kontrollü çalışmaları değerlendiren bazı analizlerde safran kullanan erkeklerde erektil fonksiyon, orgazmik fonksiyon ve cinsel memnuniyet alanlarında olumlu sonuçlar bildirildi.

Ancak araştırmaların önemli bir bölümü küçük hasta gruplarında yapıldı.

Kullanılan safran preparatlarının ve dozların farklı olması da sonuçların karşılaştırılmasını zorlaştırıyor.

Bu nedenle safranı “doğal Viagra” olarak tanımlamak için bilimsel kanıt henüz yeterli değil.

Kanıt düzeyi: Sınırlı-Orta

5. Karpuz

Karpuzun erkek cinsel sağlığıyla ilişkilendirilmesinin temel nedeni içerdiği L-sitrülin.

L-sitrülin vücutta L-arjinine dönüştürüldüğü için nitrik oksit üretimine dolaylı olarak katkıda bulunabiliyor.

Bu biyolojik mekanizma nedeniyle karpuz zaman zaman “doğal Viagra” olarak tanıtılıyor.

Ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor.

L-sitrülin takviyeleriyle yapılan bazı klinik çalışmalar bulunmasına rağmen normal miktarlarda karpuz tüketmenin erektil disfonksiyonu tedavi ettiğini gösteren güçlü klinik kanıt yok.

Karpuz sağlıklı bir besin olabilir ancak birkaç dilim karpuzun sildenafil benzeri etki oluşturduğu iddiaları bilimsel olarak doğrulanmış değil.

Kanıt düzeyi: Düşük

6. Pancar

Pancar doğal nitrat bakımından zengin bir besin.

Vücuttaki nitratların bir bölümü nitrik okside dönüştürülebiliyor. Nitrik oksit damarların genişlemesinde ve kan dolaşımının düzenlenmesinde önemli rol oynuyor.

Bu nedenle pancar ve pancar suyu ereksiyon sağlığı açısından da ilgi görüyor.

Pancarın kan basıncı ve damar fonksiyonları üzerinde olumlu etkileri olduğunu gösteren araştırmalar bulunuyor.

Ancak doğrudan erektil disfonksiyonu bulunan erkeklerde güçlü ve kapsamlı klinik çalışmalar henüz yeterli değil.

Yani biyolojik mekanizma mantıklı olsa da doğrudan tedavi etkisi kanıtlanmış değil.

Kanıt düzeyi: Düşük

7. Nar

Nar, polifenoller ve antioksidan bileşikler açısından zengin meyvelerden biri.

Nar suyunun damar fonksiyonları ve kan dolaşımı üzerindeki etkileri uzun süredir araştırılıyor.

Hafif ve orta dereceli erektil disfonksiyonu bulunan erkeklerde yapılan küçük çalışmalarda olumlu sonuçlara yönelik bazı işaretler görüldü.

Ancak sonuçlar kesin bir tedavi etkisini ortaya koyacak kadar güçlü değil.

Bu nedenle nar veya nar suyunun erektil disfonksiyon tedavisinde etkili olduğu söylenemiyor.

Kanıt düzeyi: Düşük

8. Çam kabuğu ekstresi

Pycnogenol olarak da bilinen Fransız deniz çamı kabuğu ekstresi bazı erkek performans takviyelerinde bulunuyor.

Bu ürün özellikle L-arjinin ile birlikte kullanıldığı küçük klinik çalışmalarda araştırıldı.

Bazı çalışmalarda erektil fonksiyon üzerinde olumlu sonuçlar bildirilmesine rağmen, araştırmaların çoğunda katılımcı sayısı düşük.

Ayrıca ürünün tek başına ne kadar etkili olduğu konusunda yeterli veri bulunmuyor.

Kanıt düzeyi: Sınırlı

9. Tribulus terrestris

Türkiye’de demir dikeni olarak da bilinen Tribulus terrestris erkek performans ürünlerinde sık kullanılan bitkilerden biri.

Özellikle testosteronu artırdığı ve ereksiyonu güçlendirdiği iddialarıyla pazarlanıyor.

Ancak bilimsel çalışmalar bu iddiaları güçlü biçimde desteklemiyor.

Bazı araştırmalarda küçük olumlu değişiklikler görülse de sonuçlar tutarlı değil.

Testosteron düzeylerini belirgin şekilde artırdığına ilişkin de güvenilir kanıt bulunmuyor.

Kanıt düzeyi: Yetersiz

10. Maca

Peru kökenli maca bitkisi özellikle libido artırıcı ürünlerde kullanılıyor.

Bazı küçük araştırmalarda cinsel istek üzerinde olumlu sonuçlar bildirilmiş olsa da erektil disfonksiyon üzerindeki etkisi yeterince gösterilemedi.

Burada önemli bir ayrım bulunuyor.

Cinsel isteğin artması ile ereksiyon kalitesinin artması aynı şey değil.

Bir ürünün libidoyu etkileyebilmesi, ereksiyon mekanizmasını düzelttiği anlamına gelmiyor.

Kanıt düzeyi: Yetersiz

11. Ginkgo biloba

Ginkgo biloba kan dolaşımını desteklediği iddiasıyla erkek performans ürünlerinde kullanılabiliyor.

Ancak erektil disfonksiyon üzerindeki etkisine ilişkin güvenilir ve güçlü klinik kanıt bulunmuyor.

Ayrıca ginkgo bazı kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşime girebiliyor ve kanama riskini artırabiliyor.

Bu nedenle özellikle düzenli ilaç kullanan kişilerin kontrolsüz kullanmaması gerekiyor.

Kanıt düzeyi: Yetersiz

12. Yohimbe

Yohimbe, erkek cinsel performans ürünlerinde uzun yıllardır kullanılan bitkisel maddelerden biri.

Ancak diğer doğal seçeneklere göre güvenlik profili daha problemli.

Kalp hızında artış, tansiyon değişiklikleri, anksiyete, baş ağrısı ve ritim bozuklukları gibi ciddi yan etkiler görülebiliyor.

Bazı eski araştırmalarda erektil fonksiyon üzerinde olumlu sonuçlar bildirilmiş olsa da günümüzde yan etkiler nedeniyle çok daha dikkatli yaklaşılıyor.

Doktor gözetimi olmadan kullanılmaması gereken ürünler arasında bulunuyor.

Kanıt düzeyi: Fayda sınırlı, güvenlik endişesi yüksek

En fazla öne çıkan doğal seçenekler hangileri?

Mevcut bilimsel araştırmalar birlikte değerlendirildiğinde L-arjinin, Panax ginseng, safran ve L-sitrülin diğer doğal seçeneklerden daha fazla klinik veriyle destekleniyor.

Ancak bu ürünlerde görülen iyileşme genellikle hafif düzeyde.

Hiçbiri sildenafil veya tadalafil gibi erektil disfonksiyon tedavisinde kullanılan onaylı ilaçlarla aynı düzeyde kanıt veya etkinliğe sahip değil.

Bu nedenle “doğal Viagra” ifadesi bilimsel açıdan yanıltıcı olabilir.

Hangi ürünlerden uzak durulmalı?

Uzmanların en fazla dikkat çektiği konu, internette veya sosyal medya üzerinden “bitkisel Viagra”, “doğal sertleştirici” veya “erkek performans hapı” adı altında satılan karışımlar.

Bu ürünlerin bazılarında etikette belirtilmeyen sildenafil, tadalafil veya benzeri farmasötik maddeler tespit edilebiliyor.

Özellikle nitrat içeren kalp ilaçları kullanan kişiler için bu durum ciddi sağlık riski oluşturabiliyor.

Gizli sildenafil veya tadalafil içeren bir ürünün nitratlarla birlikte kullanılması kan basıncının tehlikeli seviyelere düşmesine yol açabilir.

Özellikle şu tür iddialarla satılan ürünlere karşı dikkatli olunması gerekiyor:

“30 dakikada kesin etki”

“Viagra’dan daha güçlü”

“Tamamen bitkisel, hiçbir yan etkisi yok”

“Tek kullanımda maksimum performans”

Üreticisi veya içeriği açıkça belirtilmeyen ürünler de riskli grupta bulunuyor.

Doğal olması güvenli olduğu anlamına gelmiyor

Bitkisel veya doğal bir ürünün yan etkisiz olduğu düşüncesi doğru değil.

Ginseng, L-arjinin, ginkgo ve yohimbe gibi ürünler tansiyon, diyabet veya kan sulandırıcı ilaçlarla etkileşime girebilir.

Kalp hastalığı, diyabet, yüksek veya düşük tansiyon, böbrek hastalığı veya karaciğer hastalığı bulunan kişilerin takviye kullanmadan önce doktor değerlendirmesi alması gerekiyor.

Ereksiyon sorunu başka hastalıkların habercisi olabilir

Erektil disfonksiyon yalnızca cinsel yaşamı ilgilendiren bir problem olmayabilir.

Diyabet, hipertansiyon, yüksek kolesterol, damar sertliği, obezite, hormonal bozukluklar ve bazı nörolojik hastalıklar ereksiyon güçlüğüne yol açabiliyor.

Özellikle daha önce sorunu bulunmayan bir kişide ereksiyon probleminin sürekli hale gelmesi durumunda altta yatan nedenin araştırılması önem taşıyor.

Bazı erkeklerde erektil disfonksiyon kalp ve damar hastalıklarının erken belirtilerinden biri olarak ortaya çıkabiliyor.

Bilimin bugünkü sonucu ne?

Bilimsel araştırmalar doğal ürünler arasında en çok L-arjinin, Panax ginseng, safran ve L-sitrülin üzerinde yoğunlaşıyor.

Nar, pancar ve karpuz gibi besinler sağlıklı beslenmenin parçası olabilir ancak erektil disfonksiyonu tedavi ettiklerini gösteren güçlü kanıt bulunmuyor.

Tribulus terrestris, maca ve ginkgo biloba için kanıtlar daha da zayıf.

Yohimbe ise güvenlik sorunları nedeniyle ayrı bir risk taşıyor.

Bilim şu aşamada sildenafil veya tadalafilin doğal eşdeğeri olarak kabul edilebilecek herhangi bir besin veya takviyeyi doğrulamıyor.

Buna karşılık bazı doğal ürünlerin özellikle hafif erektil disfonksiyonu bulunan erkeklerde sınırlı destek sağlayabileceğine ilişkin veriler bulunuyor.

Ereksiyon problemi kalıcı hale geldiyse çözümü yalnızca takviyelerde aramak yerine damar, metabolizma, hormon ve psikolojik faktörlerin birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

Kaynaklar

[1] European Association of Urology, Sexual and Reproductive Health Guidelines.

[2] Journal of Traditional and Complementary Medicine, Herbal Dietary Supplements for Erectile Dysfunction: Systematic Review and Meta-Analysis.

[3] Dietary Supplements for Erectile Dysfunction: Systematic Review and Meta-Analysis.

[4] Mayo Clinic, Dietary Supplements for Erectile Dysfunction.

[5] National Center for Complementary and Integrative Health, Erectile Dysfunction and Sexual Enhancement.

[6] Forest CP ve arkadaşları, Pomegranate Juice and Erectile Dysfunction.

[7] European Food Safety Authority, Pomegranate and Maintenance of Normal Erectile Function.

AYM neden iptal kararı verdi?

AYM, dijital cihazlarda bulunan verilerin kişisel hayatın en mahrem alanlarını içerdiğine dikkat çekti. Mahkemeye göre mevcut düzenleme;

• hangi verilerin incelenebileceğini,
• ilgisiz kişisel verilerin nasıl korunacağını,
• kopyalanan verilerin ne kadar süre saklanacağını,
• soruşturmayla ilgisi olmayan bilgilerin nasıl imha edileceğini

yeterince açık şekilde düzenlemiyor.

Bu nedenle Mahkeme, mevcut hükmün özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin korunması hakkı bakımından yetersiz güvence içerdiğine hükmetti.

Telefon aramaları tamamen yasaklandı mı?

Hayır.

Karar, kolluk kuvvetlerinin veya savcılığın dijital cihazları inceleyemeyeceği anlamına gelmiyor.

CMK 134 kapsamındaki dijital incelemeler belirli şartlarda yine yapılabilecek. Ancak AYM, bu işlemlerin daha ayrıntılı ve hak ihlallerini önleyecek yeni kurallarla düzenlenmesi gerektiğini belirtti.

Sosyal medyadaki “sınırsız inceleme bitti” iddiası doğru mu?

Kısmen.

AYM kararında “sınırsız inceleme” ifadesi yer almıyor.

Ancak Mahkeme, mevcut kanunda dijital verilerin kapsamı ve korunmasına ilişkin yeterli sınırların bulunmadığını tespit etti. Bu nedenle yeni düzenlemede daha açık, ölçülü ve denetlenebilir kurallar getirilmesi bekleniyor.

Karar vatandaş açısından ne ifade ediyor?

Kararın temel mesajı, dijital cihazların sıradan bir eşya olmadığı yönünde.

Cep telefonları ve bilgisayarlar; özel yazışmalar, fotoğraflar, sağlık bilgileri, banka kayıtları ve kişisel yaşamın birçok unsurunu içerdiği için bu verilere erişimde daha güçlü hukuki güvencelerin bulunması gerektiği vurgulanıyor.

Karar hemen uygulanacak mı?

Hayır.

AYM, oluşabilecek hukuki boşluğu önlemek amacıyla iptal kararının yürürlüğünü Resmî Gazete’de yayımlanmasından itibaren 9 ay sonrasına bıraktı.

Bu süre içinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin dijital arama ve el koyma usullerini Anayasa’nın çizdiği çerçeveye uygun şekilde yeniden düzenlemesi bekleniyor.

Sonuç

AYM’nin kararı, “telefonlara artık bakılamayacak” ya da “dijital aramalar sona erdi” anlamına gelmiyor. Asıl değişiklik, dijital cihazlarda yapılacak arama ve incelemelerin kişisel verilerin korunması, özel hayatın gizliliği ve ölçülülük ilkeleri doğrultusunda daha ayrıntılı yasal güvencelerle düzenlenmesi gerekliliğini ortaya koyması. Bu yönüyle karar, hem ceza soruşturmaları hem de temel hak ve özgürlükler açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.

Dijital yayıncılık dünyasında tartışma yaratan uygulama, özellikle haber siteleri, bloglar ve internet üzerinden trafik sağlayan işletmeler açısından dikkat çekici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Meta, uygulamanın küresel bir politika olmadığını, yalnızca sınırlı sayıda hesapta yürütülen bir test olduğunu belirtiyor. Şirket, amacın bağlantılı gönderi paylaşma kapasitesinin Meta Verified aboneleri için ek değer oluşturup oluşturmadığını anlamak olduğunu ifade ediyor.

Yayıncılar Neden Endişeli?

Facebook uzun yıllardır haber siteleri ve içerik üreticileri için önemli bir trafik kaynağı olarak görülüyor. Dış bağlantıların ücretli abonelik kapsamına alınması halinde özellikle bağımsız yayıncılar ve küçük ölçekli haber platformlarının organik erişiminde önemli kayıplar yaşanabileceği belirtiliyor.

Uzmanlara göre bu yaklaşım, sosyal medya platformlarının kullanıcıları uygulama içinde tutma stratejisinin yeni bir adımı olarak değerlendiriliyor.

Kullanıcılar Tepkili

Sosyal medya kullanıcıları, bağlantı paylaşmanın Facebook’un en temel işlevlerinden biri olduğunu savunarak uygulamayı eleştiriyor. Pek çok içerik üreticisi, internetteki bilgi dolaşımının ücretli abonelik modeliyle sınırlandırılmasının açık web ekosistemine zarar verebileceğini dile getiriyor.

Şimdilik Test Aşamasında

Meta, uygulamanın yalnızca sınırlı sayıda Facebook Sayfası ve Profesyonel Mod hesabında denendiğini vurguluyor. Şirket, testin kalıcı bir politika olup olmayacağı konusunda ise henüz herhangi bir açıklama yapmış değil.

Artvin’in Hopa ilçesinde meydana gelen kundaklama olayıyla ilgili yürütülen soruşturmada önemli bir gelişme yaşandı. İlk belirlemelere göre bir eve yanıcı madde atılması sonucu çıkan yangın, çevrede paniğe neden oldu. İhbar üzerine bölgeye polis, itfaiye ve sağlık ekipleri sevk edildi.

İtfaiye ekiplerinin hızlı müdahalesi sayesinde yangın kontrol altına alınırken, evde maddi hasar oluştu. Olayda herhangi bir can kaybı veya yaralanma yaşanmadığı bildirildi.

Soruşturmayı derinleştiren Hopa İlçe Emniyet Müdürlüğü ekipleri, güvenlik kamerası görüntüleri ve olay yerindeki incelemelerin ardından kundaklama şüphesi üzerinde yoğunlaştı. Yapılan çalışmalar sonucunda olayla bağlantılı olduğu değerlendirilen bir şüpheli gözaltına alındı. Şüphelinin emniyetteki işlemlerinin ardından adliyeye sevk edilmesi bekleniyor.

Soruşturma kapsamında olayın nedeni ve taraflar arasındaki olası geçmiş anlaşmazlıklar da araştırılıyor. Yerel kaynaklarda yer alan iddialara göre, şüpheli ile ev sahibi arasında daha önce husumet bulunduğu öne sürülüyor. Ancak bu iddialar hakkında yetkili makamlarca henüz resmî bir doğrulama yapılmadı.

Yetkililer, kundaklama olayına ilişkin adli ve kriminal incelemelerin sürdüğünü, soruşturmanın elde edilecek yeni deliller doğrultusunda genişletilebileceğini belirtti.

Edinilen bilgilere göre, yolun karşısına geçmeye çalışan genç kıza cadde üzerinde ilerleyen bir otomobil çarptı. Çarpmanın etkisiyle genç kız metrelerce savrularak yere düştü.

Kazayı gören çevredeki vatandaşlar hızla olay yerine koşarak yaralıya ilk müdahaleyi yaptı. Durumun 112 Acil Sağlık ekiplerine bildirilmesi üzerine bölgeye kısa sürede ambulans sevk edildi.

Olay yerine ulaşan sağlık ekipleri, ağır yaralanan genç kıza ilk müdahaleyi olay yerinde gerçekleştirdi. Ardından ambulansla hastaneye kaldırılan genç kızın tedavi altına alındığı öğrenildi.

Hastaneden edinilen bilgilere göre genç kızın sağlık durumunun ciddiyetini koruduğu ve yoğun bakım ünitesinde entübe edilerek tedavisinin sürdüğü bildirildi.

Kazayla ilgili inceleme başlatıldı.

Son yıllarda hem tarama programlarının yaygınlaşması hem de ailelerin bilinçlenmesiyle SMA hastalığı daha fazla konuşuluyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Öğretim Üyesi, Çocuk Nörolojisi Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, özellikle erken belirti ve tanının hayati önem taşıdığını vurguluyor:
“Bugün artık SMA hastalığında erken tanı, hastalığın seyrini değiştirebiliyor. Ancak belirtiler gözden kaçarsa tablo ağırlaşabiliyor.”

SMA Hastalığı nedir?

SMA hastalığı (Spinal Müsküler Atrofi), omurilikteki hareket sinir hücrelerini etkileyen genetik bir kas hastalığıdır.

Bu hastalıkta, kasları çalıştıran motor nöronlar hasar görür. Sonuç olarak:

• Kaslarda güçsüzlük

• Hareket kısıtlılığı

• Zamanla kas erimesi

• İleri vakalarda solunum problemleri

görülebilir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’a göre, SMA hastalığı doğuştan gelen genetik bir bozukluktur ve SMN1 genindeki eksiklik nedeniyle ortaya çıkar. “Kasın kendisi sağlamdır, sorun kası çalıştıran sinirdedir” diyerek hastalığın mekanizmasını sade bir dille anlatıyor.

SMA hastalığı tiplerine göre farklı şiddette seyreder. Bazı bebeklerde ilk aylarda ağır tablo görülürken, bazı çocuklarda belirtiler daha geç ortaya çıkabilir.

En sinsi belirtiler

SMA hastalığı çoğu zaman sessiz başlar. Aileler ilk etapta fark etmeyebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Baş kontrolünde gecikme

• Emme ve yutma güçlüğü

• Yaşıtlarına göre daha az hareket

• Kol ve bacaklarda gevşeklik

• Sık solunum yolu enfeksiyonu

• Oturamama ya da yürüyememe

Prof. Dr. Kafadar, “Bebek çok sakin diye sevinen aileler oluyor. Oysa aşırı hareketsizlik bazen SMA hastalığı belirtisi olabilir” uyarısında bulunuyor.

Özellikle bacaklarda güçsüzlük ön plandadır. Bazı vakalarda dilde titreme bile görülebilir. Bu belirtiler erken dönemde yakalanırsa, tedavi seçenekleri daha etkili olabilir.

Kimler risk altında?

SMA hastalığı kalıtsal bir hastalıktır.

Risk grupları şunlardır:

• Anne ve babanın taşıyıcı olduğu bebekler

• Akraba evliliği bulunan aileler

• Ailesinde SMA öyküsü olanlar

Türkiye’de taşıyıcılık oranının yaklaşık 1/40–1/50 civarında olduğu belirtilmektedir. Bu da toplumda azımsanmayacak bir genetik risk bulunduğunu gösterir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “Anne ve baba sağlıklı olabilir. Taşıyıcı olduklarını bilmeyebilirler. Bu nedenle evlilik öncesi ve gebelik öncesi taramalar çok önemlidir” diyor.

Neden artıyor?

Son yıllarda “SMA hastalığı artıyor mu?” sorusu sıkça soruluyor.

Uzmanlara göre artışın birkaç nedeni var:

• Yenidoğan tarama programlarının yaygınlaşması

• Genetik testlere erişimin artması

• Toplumsal farkındalığın yükselmesi

• Akraba evliliklerinin devam etmesi

Prof. Dr. Kafadar, “Eskiden tanı alamayan vakalar vardı. Bugün erken tarama sayesinde SMA hastalığını daha erken yakalayabiliyoruz” diyerek görünürdeki artışın tanı kapasitesiyle ilişkili olduğunu vurguluyor.

Ayrıca son yıllarda geliştirilen gen tedavileri ve yeni ilaç seçenekleri de hastalığın daha fazla gündeme gelmesine yol açtı.

Ne zaman doktora gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden bir çocuk nörolojisi uzmanına başvurulmalı:

• Bebek başını 3–4 ayda tutamıyorsa

• 6–7 ayda desteksiz oturamıyorsa

• 1 yaşında yürümeye başlamamışsa

• Kol ve bacaklarda belirgin güçsüzlük varsa

• Emme ve beslenme problemi sürüyorsa

Prof. Dr. İhsan Kafadar, “SMA hastalığında erken tanı hayat kurtarır. Gecikme kas kaybını artırabilir” diyerek aileleri uyarıyor.

Bugün SMA hastalığı tedavisi için kullanılan ilaçlar, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabiliyor. Bazı vakalarda gen tedavisi uygulanabiliyor. Ancak tedavinin başarısı büyük ölçüde erken teşhise bağlı.

Nasıl korunulur?

SMA hastalığı tamamen önlenebilir bir hastalık değildir. Ancak risk azaltılabilir.

Korunma yolları:

• Evlilik öncesi taşıyıcılık testi

• Gebelik öncesi genetik danışmanlık

• Aile öyküsü varsa ileri genetik testler

• Yenidoğan tarama programlarına katılım

Prof. Dr. Kafadar, “Toplumsal bilinç en güçlü silahtır. Taşıyıcı olduğunuzu bilmek kader değildir, önlem alma fırsatıdır” diyor.

Türkiye’de yenidoğan tarama programlarının genişlemesi sayesinde SMA hastalığı artık daha erken evrede tespit edilebiliyor. Bu da çocukların yaşam kalitesini artırma açısından umut verici bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzman Uyarısı: Erken Tanı Hayat Değiştiriyor

SMA hastalığı kader değil, geç kalınmış tanı kader olabilir.

Kas kaybı başladıktan sonra geri dönüş sınırlıdır. Bu nedenle belirti, risk, genetik öykü ve erken tarama hayati önemdedir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar son olarak şu mesajı veriyor:
“Her hareketsizlik masum değildir. Aileler gelişim basamaklarını yakından takip etmeli. Şüphe varsa zaman kaybetmeden uzmana başvurulmalı.”

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Çocuk Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. İhsan Kafadar, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada epilepsinin toplumda hâlâ yanlış bilinen yönleri olduğunu vurguladı.

Epilepsi (Sara) Nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin ani ve kontrolsüz elektriksel boşalımları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle karakterize bir hastalıktır. Halk arasında “sara” olarak bilinir.

Prof. Dr. Kafadar’a göre:

“Epilepsi tek bir hastalık değil, birçok farklı nedeni ve türü olan bir beyin hastalıkları grubudur. Her nöbet epilepsi değildir; tanı için nöbetlerin tekrarlayıcı olması gerekir.”

Nöbet Nasıl Ortaya Çıkar?

Beynimiz milyarlarca sinir hücresinin uyumlu çalışmasıyla görev yapar. Ancak bazı durumlarda bu hücreler bir anda aşırı ve düzensiz elektrik sinyali üretir. Sonuç?

• Ani bilinç kaybı

• Kasılmalar

• Sabit bir noktaya dalıp kalma

• Ağızda köpürme

• Kısa süreli hafıza kaybı

• Garip kokular ya da tatlar hissetme

Bazı nöbetler dramatiktir, bazıları ise sadece birkaç saniyelik “donma” şeklinde geçer. Bu nedenle birçok epilepsi vakası uzun süre fark edilmeden devam edebilir.

Çocuklarda Epilepsi Daha mı Farklı?

Prof. Dr. Kafadar, özellikle çocukluk çağında epilepsinin farklı belirtilerle ortaya çıkabileceğini belirtiyor:

“Çocuklarda dalıp gitme, ders sırasında kısa süreli kopmalar, ani sıçramalar ya da sebepsiz düşmeler epilepsi belirtisi olabilir. Ailelerin bu belirtileri hafife almaması gerekir.”

Çocukluk çağı epilepsilerinin bir kısmı yaşla birlikte düzelebilirken, bazı türleri uzun süreli takip gerektirir.

Epilepsinin Nedenleri Neler?

Epilepsi her zaman tek bir nedene bağlı değildir. Olası sebepler arasında:

• Doğum sırasında beyin hasarı

• Genetik yatkınlık

• Beyin enfeksiyonları

• Kafa travmaları

• Beyin tümörleri

• Nedeni bilinmeyen (idiopatik) durumlar

Vakaların önemli bir kısmında ise net bir sebep saptanamayabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Epilepsi tanısında en önemli testlerden biri EEG (Elektroensefalografi)’dir. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder.

Bunun yanında:

• Beyin MR görüntülemesi

• Ayrıntılı nörolojik muayene

• Nöbet öyküsünün detaylı değerlendirilmesi

Tanı sürecinde büyük önem taşır.

Tedavisi Var mı?

Evet. Epilepsi hastalarının büyük bir kısmı düzenli ilaç tedavisiyle nöbetsiz bir yaşam sürebilir.

Prof. Dr. Kafadar’ın altını çizdiği en önemli nokta şu:

“Epilepsi tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaçlar düzenli kullanıldığında hastaların yaklaşık yüzde 70’inde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir.”

Dirençli vakalarda ise:

• Ketojenik diyet

• Vagus sinir stimülasyonu

• Cerrahi tedavi

gibi seçenekler gündeme gelebilir.

Nöbet Anında Ne Yapılmalı?

Toplumda en sık yapılan yanlış, nöbet geçiren kişinin ağzına bir şey koymaya çalışmaktır. Bu son derece tehlikelidir.

Doğru yaklaşım:

✔️ Kişiyi yan yatırmak
✔️ Başını sert bir zeminden korumak
✔️ Süreyi takip etmek
✔️ Nöbet 5 dakikayı aşarsa acil yardım çağırmak

Toplumsal Yanlış Algılar

Epilepsi bulaşıcı değildir.
Ruhsal bir hastalık değildir.
Akıl hastalığı değildir.

Bu hastalık, beynin elektriksel düzeniyle ilgilidir. Doğru tedavi ve takip ile bireyler eğitimlerine, iş hayatlarına ve sosyal yaşamlarına devam edebilir.

Son Söz

Epilepsi korkulacak değil, bilinmesi gereken bir hastalıktır. Bilgi, ön yargının panzehiridir.

Prof. Dr. İhsan Kafadar’ın da ifade ettiği gibi, erken tanı ve düzenli takip hayat kalitesini belirleyen en kritik faktördür.

Beynin elektriği bazen kontrolden çıkabilir. Önemli olan, o dalgayı doğru yönetmektir. ⚡
Epilepsi (Sara Hastalığı) Nedir? Epilepsi Çeşitleri Nelerdir? Epilepsi Neden Olur? Epilepsi Belirtileri Nelerdir? Epilepsi Nasıl Teşhis Edilir? Epilepsi Tedavisi Nasıl Yapılır? Epilepsi Risk Faktörleri Nelerdir? Epilepsi öldürür mü? Epilepsi nasıl anlaşılır? Epilepsi geçer mi? Stres epilepsiyi etkiler mi? Epilepsi nöbeti uyurken olur mu? Epilepsi nöbeti geçirdikten sonra kişi neler hisseder? Anksiyete epilepsiye neden olur mu?

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Prof. Dr. Asuman İnan, Tıbbiye Bülteni’ne yaptığı açıklamada özellikle yaz aylarında artan vakalara dikkat çekti.

Prof. Dr. İnan, “Salmonella en sık gıdalar yoluyla bulaşır. Çiğ veya iyi pişmemiş tavuk, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış sebzeler risk taşır” dedi.

🧫 Salmonella Nedir?

Salmonella, bağırsak sistemini etkileyen bir bakteri grubudur. Halk arasında çoğu zaman “gıda zehirlenmesi” olarak bilinen tabloya neden olur. Ancak her gıda zehirlenmesi Salmonella değildir.

Uzmanlara göre bakteri, uygun sıcaklıkta hızla çoğalır ve özellikle hijyen kurallarına uyulmayan mutfaklarda kolayca yayılır.

⚠️ Salmonella Belirtileri Nelerdir?

Prof. Dr. İnan’ın verdiği bilgilere göre belirtiler genellikle bakterinin alınmasından 6–72 saat sonra ortaya çıkıyor:

• Yüksek ateş

• Sulu veya kanlı ishal

• Karın ağrısı ve kramp

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

Çoğu vaka 4–7 gün içinde düzeliyor. Ancak bağışıklık sistemi zayıf kişilerde enfeksiyon kana karışabiliyor ve ciddi sonuçlar doğurabiliyor.

🚨 Kimler Risk Altında?

Uzman isim özellikle şu grupları uyardı:

• Bebekler

• 65 yaş üstü bireyler

• Hamileler

• Kronik hastalığı olanlar

• Bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler

Bu kişilerde tablo daha ağır seyredebilir ve hastane tedavisi gerekebilir.

🛡 Nasıl Korunmalı?

Prof. Dr. İnan’a göre korunmanın temel anahtarı mutfak hijyeni:

• Çiğ et ve sebzeler ayrı kesme tahtasında hazırlanmalı

• Tavuk ve et iyice pişirilmeli

• Eller en az 20 saniye sabunla yıkanmalı

• Soğuk zincir korunmalı

“Salmonella gözle görülmez, tadı değişmez. Bu nedenle en güçlü silahımız temizliktir” uyarısında bulundu.

📌 Uzmandan Net Mesaj

Salmonella hafife alınacak bir enfeksiyon değil. Basit görünen bir ishal tablosu bazı gruplarda hayati risk oluşturabiliyor. Uzmanlar özellikle yaz aylarında açıkta satılan ve iyi muhafaza edilmeyen gıdalara karşı dikkatli olunması gerektiğini vurguluyor.

Uzmanların ortak mesajı

“Mucize aramayın.
Bilimsel önlemlerle ve sağlıklı yaşamla riskleri azaltın.”

Kanser riskini tamamen sıfırlamak mümkün olmasa da, bu 12 başlıkla risk belirgin biçimde azaltılabiliyor.

Uzmanlara göre kanserden korunma bir günde değil, bir yaşam tarzıyla mümkün. İşte bilimsel kanıtlarla desteklenen 12 altın kural: