Masanın üzerinde insan ve hayvanlara ait anatomik örnekler, mikroskoplar, kimyasal maddeler ve deney araçları bulunuyor. Bir tarafta sinirlerin işleyişi inceleniyor, başka bir masada embriyonun gelişimi araştırılıyor. Deniz canlılarının organları karşılaştırılıyor; kan, lenf, salgı bezleri, görme, işitme ve refleksler hakkında sorular soruluyor.

Bugünün üniversitelerinde bunların her biri farklı bir bölümün, laboratuvarın veya uzmanlık alanının konusu olabilir.

Ancak on dokuzuncu yüzyılın ilk yarısında bu farklı alanları aynı bilimsel program içinde birleştiren en etkili isimlerden biri Johannes Peter Müller’di.

Müller yalnızca insan bedenindeki belirli bir organı inceleyen hekimlerden biri değildi. Canlılığın nasıl işlediğini anlamaya çalışıyor; anatomi ile fizyolojiyi, yapı ile işlevi, insan ile hayvanı, gözlem ile deneyi aynı bilimsel anlayış içinde buluşturmak istiyordu.

Bu nedenle tıp tarihindeki yeri tek bir keşifle açıklanamaz.

Onu önemli yapan, fizyolojinin nasıl araştırılması gerektiğine ilişkin düşünceyi değiştirmesiydi.

Bir ayakkabıcının oğlundan bilim insanına

Johannes Peter Müller, 14 Temmuz 1801’de Koblenz’de dünyaya geldi.

Babası ayakkabıcılık yapıyordu. Ailenin maddi imkânları geniş değildi. Buna rağmen Müller’in matematiğe, doğa bilimlerine ve klasik dillere duyduğu ilgi eğitimine devam etmesinin önünü açtı.

1819 yılında Bonn Üniversitesinde tıp öğrenimine başladı ve 1822’de doktorasını tamamladı. 1823–1824 yıllarında Berlin’de anatomi ve fizyoloji çalışmalarını sürdürdü. Ardından Bonn’a dönerek 1824 yılında fizyoloji ve karşılaştırmalı anatomi alanlarında habilitasyonunu aldı ve akademik dersler vermeye başladı.

Müller’in yetiştiği dönemde tıp önemli bir dönüşüm geçiriyordu.

Anatomi büyük ölçüde ilerlemiş, insan bedenindeki organların yapısı ayrıntılı biçimde tarif edilmeye başlanmıştı. Ancak bu organların nasıl çalıştığına ilişkin bilgiler çoğu zaman eski otoritelerin görüşlerine, sınırlı gözlemlere veya doğa felsefesinin varsayımlarına dayanıyordu.

Müller, fizyolojinin yalnızca düşünsel açıklamalarla ilerleyemeyeceğini görüyordu.

Canlı beden hakkında düşünmek önemliydi; fakat gözlemlemek, karşılaştırmak, deney yapmak ve elde edilen sonuçları yeniden sınamak gerekiyordu.

Müller, yaşadığı dönemin doğa felsefesinden bütünüyle kopmuş bir bilim insanı değildi. Canlılığı yalnızca fizik ve kimya yasalarıyla açıklamaya mesafeli yaklaşıyor, bazı vitalist görüşleri koruyordu.

Buna rağmen fizyolojiyi gözlem, karşılaştırma ve deneyle daha sağlam bir bilimsel zemine taşıyan geçiş dönemi araştırmacılarının başında geliyordu.

Bedenin yapısını bilmek yetmezdi

Anatomi bir organın nerede bulunduğunu gösterebilirdi.

Fakat Müller için asıl soru bundan sonra başlıyordu:

Bu organ ne yapıyordu?

Nasıl çalışıyordu?

Başka organlarla nasıl ilişki kuruyordu?

İnsanlardaki bir yapı, diğer canlılarda nasıl görünüyordu?

Bir yapının embriyonun gelişimi sırasında geçirdiği değişimler, yetişkin bedendeki görevini açıklayabilir miydi?

Bu sorular Müller’i insan anatomisinin dışına, karşılaştırmalı anatomiye, embriyolojiye ve zoolojiye götürdü.

Farklı canlı türlerinin organlarını karşılaştırarak yaşamın ortak ilkelerini araştırdı. Sinir sistemi, duyu organları, salgı bezleri, üreme organları, kan, lenf ve embriyonik gelişim üzerine çalışmalar yürüttü. İlerleyen yıllarda deniz canlılarının anatomisine ve gelişimine yönelerek deniz biyolojisinin gelişmesine de katkıda bulundu.

Müller’in anlayışında anatomi ile fizyoloji birbirinden kopuk değildi.

Yapıyı anlamadan işlevi, işlevi araştırmadan da yapının gerçek anlamını kavramak mümkün değildi.

Bu yaklaşım, modern tıbbın temel düşünce biçimlerinden biri hâline gelecekti.

Göz gerçekten neyi görür?

Johannes Peter Müller’in adı en çok özgül sinir enerjileri öğretisi ile ilişkilendirilir.

Müller, duyularımızın dış dünyadaki uyaranları değişmeden aktaran basit araçlar olmadığını düşünüyordu. Ona göre ortaya çıkan duyumun niteliğini yalnızca dış uyaranın ne olduğu değil, hangi duyu sinirinin ve hangi duyusal sistemin uyarıldığı da belirliyordu.

Örneğin göze ışık gelmesi görme duyumuna yol açar. Ancak göz kapalıyken göz küresine hafifçe bastırıldığında da ışık parlamaları veya şekiller görülebilir.

Burada gözü uyaran şey ışık değil, mekanik basınçtır. Buna rağmen ortaya çıkan duyum görseldir; çünkü uyarılan sistem görme duyusuyla ilişkilidir.

Benzer biçimde işitme sistemi uyarıldığında ortaya çıkan deneyim ses, görme sistemi uyarıldığında ise görsel bir duyum niteliği taşır.

Müller’in öğretisinin temelinde şu düşünce bulunuyordu:

Duyumun niteliği, dış uyaranın özellikleri kadar o uyaranı taşıyan duyusal sinir sisteminin yapısı ve işleyişi tarafından da belirlenir.

Bu yaklaşım, daha sonra öğrencisi Hermann von Helmholtz başta olmak üzere çok sayıda araştırmacıyı etkiledi. Duyular fizyolojisi, deneysel psikoloji ve algı araştırmaları açısından yeni bir düşünce alanı açtı.

Gözün dış dünyayı bir fotoğraf makinesi gibi olduğu biçimiyle aktarmadığı, kulağın da yalnızca sesleri kaydeden pasif bir araç olmadığı anlaşılıyordu. Sinir sistemi, dış dünyadan gelen bilgilerin nasıl bir duyuma dönüşeceğinde belirleyici bir rol oynuyordu.

Böylece Müller’in çalışmaları fizyolojinin sınırlarını aşarak daha büyük bir soruya ulaşıyordu:

İnsan dış dünyayı olduğu gibi mi algılar, yoksa sinir sisteminin olanakları ölçüsünde mi deneyimler?

Bu soru bugün de sinirbilim, psikoloji ve algı felsefesinin temel meseleleri arasındadır.

Duyu ve hareket yollarının ayrılması

Müller sinir sistemini yalnızca duyular açısından incelemedi.

Refleks hareketler, sinirlerin uyarılması, sinir-kas ilişkisi ve farklı organların sinir sistemiyle bağlantıları üzerinde de çalıştı.

1831 yılında kurbağalar üzerinde gerçekleştirdiği deneylerle omurilik sinirlerinin ön köklerinin ağırlıklı olarak hareket, arka köklerinin ise duyu ile ilişkili olduğunu ortaya koyan Bell–Magendie yasasını deneysel olarak doğruladı. Böylece duyusal ve motor sinir yollarının birbirinden ayrılmasına ilişkin kanıtların güçlenmesine katkı sağladı.

Onun döneminde sinir sistemine ilişkin bütün soruları yanıtlayacak teknik imkânlar henüz bulunmuyordu. Sinirlerin elektriksel etkinliği yeterince ölçülemiyor, hücrelerin içindeki süreçler doğrudan izlenemiyor ve modern görüntüleme teknikleri kullanılamıyordu.

Müller buna rağmen sonraki kuşakların araştıracağı temel soruların önemli bir bölümünü belirledi.

Öğrencileri ve bilimsel çevresinde yetişen araştırmacılar, gelişen deney araçlarıyla bu soruların peşinden gittiler.

Emil du Bois-Reymond sinir ve kasların elektriksel özelliklerini araştırdı.

Hermann von Helmholtz sinir iletim hızını ölçtü.

Rudolf Virchow ise hastalıkları hücresel düzeyde ele alan hücresel patolojiyi geliştirdi.

Böylece Müller’in ortaya koyduğu sorular, bir sonraki kuşağın araştırma programına dönüştü.

Kadın üreme sisteminde bugün de yaşayan adı

Johannes Peter Müller’in embriyoloji alanındaki önemli çalışmalarından biri, üreme sisteminin gelişimi üzerineydi.

1830 yılında yayımladığı Bildungsgeschichte der Genitalien adlı eserinde, embriyonik üreme sistemindeki bazı kanalları sistemli biçimde ele aldı.

Daha sonra kendi adıyla anılacak bu yapılar bugün paramezonefrik kanallar veya tarihsel adıyla Müller kanalları olarak bilinir.

Klasik embriyoloji anlatımına göre dişi embriyonik gelişiminde paramezonefrik kanallardan fallop tüpleri, uterus, serviks ve vajinanın üst üçte biri gelişir.

Erkek embriyonik gelişiminde ise Sertoli hücrelerinden salgılanan anti-Müllerian hormonun etkisiyle bu kanallar büyük ölçüde geriler.

Günümüzde kadın hastalıkları, çocuk cerrahisi, radyoloji ve üreme tıbbında kullanılan Müller kanalı anomalileri ifadesi de adını Johannes Peter Müller’den alır.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir:

Müller, anti-Müllerian hormonu keşfetmemiştir.

Hormon, embriyonik dönemde Müller kanallarının gelişimini baskılayan etkisi nedeniyle bu adı almıştır. Müller’in adı hormona doğrudan bir keşif yoluyla değil, daha önce tanımladığı anatomik yapılar üzerinden verilmiştir.

Bu durum, tıp tarihindeki adlandırmaların zaman içinde nasıl katmanlar hâlinde oluştuğunu göstermesi bakımından önemlidir.

Fizyolojinin büyük kitabı

Müller’in en etkili eseri, 1833–1840 yılları arasında bölümler hâlinde yayımlanan Handbuch der Physiologie des Menschen für Vorlesungen, yani Dersler İçin İnsan Fizyolojisi El Kitabı oldu.

Bu eser sıradan bir ders kitabı değildi.

Müller burada dönemin anatomi, fizyoloji, kimya, fizik, embriyoloji ve karşılaştırmalı biyoloji bilgilerinin büyük bölümünü bir araya getirmeye çalıştı.

İnsan bedeninin işlevlerini yalnızca insan anatomisi üzerinden değil, hayvan deneyleri ve farklı canlı türlerinin karşılaştırılması yoluyla da açıklıyordu. Eser kısa sürede Avrupa’daki fizyoloji eğitiminin temel kaynaklarından biri hâline geldi.

Kitabın önemi yalnızca içerdiği bilgilerden kaynaklanmıyordu.

Müller dağınık gözlemleri bir araya getiriyor, çelişkili sonuçları karşılaştırıyor, bilinmeyen noktaları gösteriyor ve yeni deneylerin hangi sorulara yönelmesi gerektiğini ortaya koyuyordu.

Böylece fizyoloji, yalnızca geçmiş bilgilerin aktarıldığı bir alan olmaktan çıkıyor; cevaplanmayı bekleyen soruların sistemli biçimde ortaya konduğu dinamik bir bilim hâline geliyordu.

Berlin’de kurulan bilim okulu

Müller, Bonn’daki akademik çalışmalarının ardından 1833 yılında Berlin’deki Friedrich Wilhelm Üniversitesine geçti.

Burada anatomi ve fizyoloji profesörü olarak görev yaptı, Anatomi Enstitüsünü yönetti ve 1858’deki ölümüne kadar çalışmalarını Berlin’de sürdürdü.

Aynı dönemde anatomi ve fizyoloji alanındaki önemli bir bilimsel yayının editörlüğünü devraldı. Dergi, 1834’ten itibaren Archiv für Anatomie, Physiologie und wissenschaftliche Medicin adıyla yayımlandı ve bilim dünyasında yaygın biçimde Müllers Archiv olarak tanındı.

Müller Berlin’de yalnızca ders veren bir profesör değildi.

Bir araştırma kültürü kuruyordu.

Öğrencilerini hazır cevapları ezberlemeye değil, henüz yanıtlanmamış soruların peşinden gitmeye yöneltiyordu. Araştırılacak problemleri belirliyor ancak bütün öğrencilerine aynı yöntemi dayatmıyordu. Sorunun niteliğine uygun yeni yöntemler geliştirmelerini teşvik ediyordu.

Müller’in öğrencileri ve bilimsel çevresinde yetişen araştırmacılar arasında Theodor Schwann, Jakob Henle, Emil du Bois-Reymond, Hermann von Helmholtz, Robert Remak, Rudolf Virchow, Ernst Brücke ve Ernst Haeckel gibi bilim tarihinin önemli isimleri bulunuyordu.

Bu araştırmacılar hücre kuramından histolojiye, elektrofizyolojiden patolojiye ve evrimsel biyolojiye kadar çok sayıda alanın gelişmesinde belirleyici roller üstlendiler.

Bu nedenle Johannes Peter Müller’in mirası yalnızca kendi araştırmalarıyla ölçülemez.

Onun öğrencileri ve araştırma çevresi, modern tıbbın farklı alanlarında yeni kapılar açtı.

Öğrencilerinin başarılarında yaşayan öğretmen

Bilim tarihinde bazı isimler büyük bir keşifle, bazıları ise yeni bir bilim insanı kuşağı yetiştirmeleriyle tanınır.

Müller her ikisini de yaptı.

Theodor Schwann hücre kuramının kurucu isimlerinden biri hâline geldi. Jakob Henle mikroskobik anatomi ve histolojiye yön verdi. Emil du Bois-Reymond elektrofizyolojinin gelişmesine katkı sağladı. Hermann von Helmholtz sinir iletim hızını ölçtü; görme ve işitme fizyolojisini ileri taşıdı. Rudolf Virchow ise hastalıkların temelinde hücresel değişimleri ele alan hücresel patolojiyi geliştirdi.

Bu isimlerin her biri bilim tarihinin ayrı bir alanında merkezî bir konuma ulaştı.

Ancak onları birbirine bağlayan önemli hatlardan biri, Müller’in Berlin’de oluşturduğu bilimsel çevreydi.

Onun öğretmenliğinin gücü, öğrencilerinin kendisini tekrar etmesini değil, yeni bilimsel alanlar açmasını sağlamasında yatıyordu.

Müze raflarından deniz araştırmalarına

Müller’in bilim anlayışı laboratuvarın dört duvarıyla sınırlı değildi.

Berlin Üniversitesindeki anatomik ve zoolojik koleksiyonları önemli ölçüde geliştirdi. Anatomik-zootomik müzedeki kataloglanmış nesnelerin sayısı, onun görev süresinin sonunda 19 bin 577’ye ulaştı.

Bu koleksiyonlar, insan ve hayvan anatomisinin karşılaştırılması açısından önemli bir araştırma altyapısı oluşturuyordu.

Müller aynı zamanda deniz kıyılarına araştırma gezileri düzenledi. Balıklar, derisidikenliler ve diğer deniz canlıları üzerine çalışmalar yaptı.

Bu araştırmalar, onun insan bedenini canlılar dünyasının bütününden kopuk biçimde ele almadığını gösteriyordu.

İnsan fizyolojisini anlamak için bazen bir balığın solungaçlarına, bir denizyıldızının gelişimine veya başka bir canlının dolaşım sistemine bakmak gerekiyordu.

Müller için doğa, birbirinden kopuk türlerin sergilendiği bir alan değil; karşılaştırılarak okunması gereken büyük bir kitaptı.

Bilim dallarının birbirinden ayrılmaya başladığı dönem

Johannes Peter Müller’in yaşamı, bilim tarihinde özel bir geçiş dönemine rastladı.

Onun zamanında anatomi, fizyoloji, patoloji, embriyoloji, zooloji ve sinirbilim bugünkü kadar kesin sınırlarla birbirinden ayrılmamıştı.

Müller bu alanların tamamında çalışabilen son büyük evrensel araştırmacılardan biri oldu.

Ancak öğrencilerinin döneminde bilimsel bilgiler hızla çoğaldı. Tek bir kişinin bütün fizyolojiyi, anatomiyi, embriyolojiyi ve patolojiyi aynı derinlikte takip etmesi giderek imkânsız hâle geldi.

Müller’in yürüttüğü geniş kapsamlı akademik yapı, henüz kendisi hayattayken uzmanlık alanlarına ayrılmaya başlamıştı.

Onun isteğiyle patolojik anatomi 1856 yılında bağımsız bir kürsü hâline getirildi ve Rudolf Virchow’un yönetimine verildi.

Müller’in 1858’deki ölümünden sonra fizyoloji de bağımsız bir kuruma dönüştürülerek Emil du Bois-Reymond’a bırakıldı.

Anatomi kürsüsü ile anatomik-zootomik müzenin yönetimini ise Karl Bogislaus Reichert devraldı.

Bir bilim insanının aynı çatı altında yürüttüğü çalışmalar, giderek ayrı uzmanlık alanlarına dönüşüyordu.

Bu gelişme yalnızca idari bir değişiklik değil, modern tıptaki uzmanlaşmanın dikkat çekici simgelerinden biriydi.

Yarım yüzyıla sığan büyük dönüşüm

Johannes Peter Müller, 28 Nisan 1858’de Berlin’de hayatını kaybetti.

Henüz 56 yaşındaydı.

Fakat geride bıraktığı bilimsel miras son derece genişti.

Fizyolojinin gözlem ve deneye dayalı bir bilim hâline gelmesine katkıda bulundu. Duyuların sinir sistemine bağlı çalışma biçimini açıklayan etkili bir öğreti geliştirdi. Embriyoloji, anatomi, patoloji, zooloji ve sinir fizyolojisi alanlarında araştırmalar yaptı.

İnsan fizyolojisinin en kapsamlı erken dönem kaynaklarından birini yazdı, bilimsel koleksiyonları geliştirdi ve etkili bir araştırma okulu kurdu.

Öğrencileri aracılığıyla da modern tıbbın birçok alanının gelişmesine katkı sağladı.

Bir organı değil, araştırma biçimini değiştirdi

Johannes Peter Müller’in adı bugün tıp öğrencilerinin karşısına çoğu zaman Müller kanalları, anti-Müllerian hormon veya duyular fizyolojisi anlatılırken çıkar.

Ancak onun tarihsel etkisi bu kavramlardan çok daha büyüktür.

Müller yeni bir ameliyat geliştirmedi.

Bir ilacın veya aşının mucidi olmadı.

Tek bir mikroorganizmanın keşfiyle tanınmadı.

Onun yaptığı daha temel bir şeydi:

Canlı bedenin nasıl araştırılması gerektiğini değiştirdi.

Anatomik yapının yanına fizyolojik işlevi koydu.

Gözlemi deneyle güçlendirdi.

İnsan bedenini diğer canlılarla karşılaştırdı.

Felsefi soruları araştırılabilir bilimsel problemlere dönüştürdü.

Öğrencilerine yalnızca bilgiler değil, yeni sorular bıraktı.

Belki de tıp tarihine adını yazdıran en kalıcı katkısı buydu.

Çünkü bazı bilim insanları bir soruyu çözer.

Bazıları ise kendilerinden sonra gelecek yüzlerce araştırmacının hangi soruların peşinden gitmesi gerektiğini gösterir.

Johannes Peter Müller, modern fizyolojiye yalnızca bilgiler değil, bir araştırma zihniyeti bıraktı.

İnsan beyni gerçekten tek ve kesintisiz bir ağ mıdır?

Yoksa düşüncelerimiz, anılarımız, hareketlerimiz ve duygularımız milyarlarca ayrı hücresel birimin oluşturduğu karmaşık iletişim ağlarından mı doğar?

Bugün ikinci açıklama bize son derece doğal geliyor. Sinir sisteminin temel hücresel birimlerinden birinin nöron olduğunu; nöronların birbirleriyle özelleşmiş bağlantılar kurduğunu ve bilginin karmaşık sinir devreleri boyunca işlendiğini biliyoruz.

Ancak 19. yüzyılın sonlarında bu düşünce henüz kesinlik kazanmış değildi.

O yıllarda sinir sisteminin yapısı, anatominin en büyük bilmecelerinden biriydi. Mikroskop vardı, fakat beyin dokusu o kadar karmaşıktı ki hücreleri birbirinden ayırmak son derece güçtü. Çok sayıda bilim insanı, sinir sisteminin hücresel sınırların ortadan kalktığı kesintisiz bir ağ oluşturduğunu düşünüyordu.

Bu görüşe karşı bilim tarihinin en güçlü anatomik kanıtlarından bazılarını ortaya koyacak kişi, çocukluğunda ressam olmak isteyen İspanyol bir hekim olacaktı:

Santiago Ramón y Cajal.

Ressam Olmak İsteyen Çocuk

Santiago Ramón y Cajal, 1 Mayıs 1852’de İspanya’nın Petilla de Aragón kasabasında doğdu. Babası hekimdi ve daha sonra anatomi alanında akademik görev üstlendi. Genç Cajal ise başlangıçta babasının kendisi için düşündüğü akademik hayattan çok resimle, doğayla ve gözlemle ilgileniyordu.

Sanata duyduğu bu ilgi yıllar sonra bilimsel çalışmalarının en güçlü araçlarından birine dönüşecekti.

1873 yılında Zaragoza Üniversitesi’nde tıp eğitimini tamamladı. Meslek yaşamının ilerleyen dönemlerinde Valencia, Barcelona ve Madrid’de anatomi, histoloji ve patoloji alanlarında akademik görevler üstlendi. Fakat onu bilim tarihine taşıyan asıl çalışma alanı, mikroskop altında gördüğü sinir sistemi olacaktı.

Cajal’ın en büyük yeteneklerinden biri yalnızca bakmak değil, gerçekten görebilmekti.

Mikroskop altında karşısındaki son derece karmaşık görüntüyü anlamlandırıyor, farklı hücreleri ve uzantılarını birbirinden ayırıyor, ardından gözlemlerini olağanüstü bir ayrıntıyla kâğıda aktarıyordu.

Bir bakıma çocukluğunun ressamı, yetişkinliğinin bilim insanına yardım ediyordu.

Golgi’nin “Siyah Reaksiyonu” Beynin Kapısını Açtı

Cajal’ın çalışmalarında belirleyici olan gelişmelerden biri, İtalyan hekim ve bilim insanı Camillo Golgi’nin geliştirdiği gümüş temelli boyama yöntemiydi.

“Reazione nera”, yani siyah reaksiyon olarak bilinen bu yöntem, sinir dokusundaki hücrelerin yalnızca küçük bir bölümünü belirgin biçimde boyuyordu.

İlk bakışta bu bir eksiklik gibi düşünülebilirdi.

Oysa tam tersine büyük bir avantajdı.

Beyindeki bütün hücreler aynı anda boyansaydı ortaya, içinden çıkılması neredeyse imkânsız son derece karmaşık bir görüntü çıkacaktı. Golgi’nin yöntemi ise bazı sinir hücrelerini gövdeleri ve uzantılarıyla birlikte görünür hâle getiriyor, böylece araştırmacılara tek tek hücreleri inceleme fırsatı sunuyordu.

Cajal, bu yöntemi kendi laboratuvar çalışmalarında geliştirerek özellikle genç ve gelişmekte olan sinir dokularını incelemeye başladı.

Karşısında adeta dalları birbirine yaklaşan fakat gövdeleri birbirine karışmayan devasa bir hücre ormanı vardı.

Ve Cajal’ın gördüğü şey, dönemin yaygın görüşlerinden biriyle uyuşmuyordu.

Sinir Hücreleri Birbirine Kaynaşmıyordu

Dönemin retiküler teorisine göre sinir sistemi, hücrelerin ve uzantıların birbirine fiziksel olarak devam ettiği kesintisiz bir ağ meydana getiriyordu.

Cajal ise mikroskop altında başka bir düzen gördü.

Sinir hücrelerinin uzantıları birbirlerine son derece yaklaşıyor, çeşitli temaslar kuruyor ancak hücreler genel olarak tek ve kesintisiz bir hücresel yapı hâlinde birleşmiyordu.

Sinir hücreleri, kendi hücresel bütünlüklerini koruyan ayrı birimlerdi.

Bu gözlemler, sinir sisteminin kesintisiz bir ağdan değil, birbirleriyle iletişim kuran ayrı hücrelerden oluştuğu düşüncesine güçlü anatomik destek sağladı.

Cajal’ın çalışmaları, daha sonra nöron doktrininin temelindeki düşüncelerden biri hâline gelecek olan şu ilkeyi güçlendirdi:

Temas vardır, ancak hücresel devamlılık yoktur.

Burada önemli bir tarihsel ayrıntı vardır.

Nöron doktrini yalnızca Cajal’ın tek başına ortaya koyduğu bir düşünce olarak değerlendirilmez. Golgi, Wilhelm His, Auguste Forel, Albert von Kölliker, Heinrich Waldeyer ve dönemin başka araştırmacıları sinir sisteminin hücresel yapısının anlaşılmasına önemli katkılar sağlamıştır.

Ancak Cajal’ın ayrıntılı anatomik gözlemleri ve çok sayıda farklı sinir dokusunda ortaya koyduğu bulgular, bu yeni anlayışın bilim dünyasında güçlü biçimde kabul görmesinde belirleyici rol oynamıştır.

Nöron Doktrini Ne Söylüyordu?

En temel anlatımıyla nöron doktrini, sinir sisteminin birbirinden ayırt edilebilen hücresel birimlerden meydana geldiğini kabul eder.

Bu anlayışa göre sinir hücreleri birbirleriyle bağlantılar kurabilir ancak genel olarak tek ve kesintisiz bir hücresel ağ oluşturmaz.

“Nöron” teriminin bilim dünyasında yaygınlaşması ise Alman anatomist Heinrich Wilhelm Waldeyer’in 1891’de yayımladığı değerlendirmelerle ilişkilidir.

Waldeyer, Cajal başta olmak üzere dönemin farklı araştırmacılarının bulgularını bir araya getirerek gelişmekte olan hücresel sinir sistemi anlayışının sistemleşmesine katkı sağladı.

Böylece beynin anlaşılmasında temel soru değişmeye başladı.

Artık mesele yalnızca:

“Sinir sistemi nasıl bir ağdır?”

değildi.

Yeni soru şuydu:

“Ayrı hücreler birbirleriyle nasıl haberleşir?”

Bu soru ilerleyen yıllarda sinapsların, nörotransmiterlerin, elektriksel ve kimyasal sinir iletiminin ve nihayet modern nörobilimin geniş araştırma alanlarının önünü açacaktı.

Bugün sinaps olarak adlandırdığımız temas bölgelerinin ayrıntılı yapısı, Cajal’ın kullandığı ışık mikroskobuyla doğrudan gösterilemiyordu. “Sinaps” terimi ise 1897’de Charles Sherrington tarafından bilimsel terminolojiye kazandırıldı.

Cajal’ın büyük başarısı, modern görüntüleme teknolojileri henüz ortada yokken sinir hücrelerinin birbirine kaynaşmadan bağlantı kurduğu düşüncesini anatomik gözlemlerle güçlü biçimde savunabilmesiydi.

Cajal Yalnızca Hücreleri Değil, Bilginin Yönünü de Anlamaya Çalıştı

Cajal’ın katkısı, nöronların birbirinden ayrı hücreler olduğunu savunmakla sınırlı kalmadı.

Sinir hücrelerinin biçimlerini, dallanmalarını ve birbirleriyle kurdukları ilişkileri inceleyerek sinirsel iletimin nöronlar ve sinir devreleri içinde belirli bir yön izlediğine ilişkin anatomik temelli bir ilke geliştirdi.

Bu yaklaşım zamanla dinamik polarizasyon ilkesi olarak anılmaya başlandı.

Cajal, genel olarak sinirsel bilginin hücrenin alıcı bölgelerinden hücre gövdesine ve ardından akson boyunca başka hücrelere doğru aktarıldığını düşünüyordu.

Çizimlerinde zaman zaman kullandığı yön işaretleri yalnızca estetik bir ayrıntı değildi.

Bir hipotezi gösteriyordu:

Sinir sistemi yalnızca karmaşık bir hücre ağı değil, aynı zamanda bilginin belirli yollar boyunca aktığı işlevsel bir sistemdi.

Bu düşünce, sinir devrelerinin yalnızca anatomik yapılar olarak değil, bilgi işleyen sistemler olarak ele alınmasında önemli bir aşamaydı.

Bugün beynin milyarlarca nörondan ve onların oluşturduğu olağanüstü sayıda bağlantıdan meydana gelen son derece karmaşık bir sistem olduğunu biliyoruz.

Cajal’ın döneminde ise henüz elektron mikroskobu yoktu.

Moleküler görüntüleme yoktu.

Floresan işaretleyiciler yoktu.

Bilgisayar destekli üç boyutlu rekonstrüksiyonlar yoktu.

Onun araçları büyük ölçüde iyi hazırlanmış dokular, histolojik boyalar, bir mikroskop, kalem, kâğıt ve olağanüstü bir gözlem yeteneğiydi.

Bilimle Sanatın Buluştuğu Çizimler

Cajal’ın sinir hücresi çizimleri bugün bile bilim dünyasının en etkileyici görselleri arasında kabul edilir.

Purkinje hücrelerinin geniş dallanmaları…

Beyin korteksindeki piramidal hücreler…

Retinanın katmanları…

Hipokampal yapılar…

Dendritler ve aksonların karmaşık yolları…

Onun çizimleri sıradan bilimsel illüstrasyonlar değildi.

Mikroskop altında yaptığı çok sayıda gözlemin bilimsel bir yorumla yeniden kurulmuş hâliydi.

Cajal bazı çizimlerinde farklı mikroskobik alanlardan ve farklı preparatlardan elde ettiği gözlemleri bir araya getiriyor, böylece incelenen sinir yapısının genel organizasyonunu anlaşılır biçimde ortaya koyuyordu.

Bu durum çizimlerinin bilimsel değerini azaltmıyordu.

Tam tersine, karmaşık mikroskobik görüntüler arasından temel yapısal ilişkileri seçebilme ve bunları anlaşılır bir bütün hâline getirebilme yeteneğini gösteriyordu.

Cajal’ın sanat yeteneği bu nedenle bilimsel çalışmalarından ayrı düşünülemez.

Gördüğü karmaşık mikroskobik dünyayı sadeleştiriyor, temel yapıları seçiyor ve sinir sisteminin organizasyonunu bilim dünyasının anlayabileceği bir görsel dile dönüştürüyordu.

Onun kaleminden çıkan hücreler bugün hâlâ bilimsel kitaplarda, müzelerde, sergilerde ve nörobilim tarihine ilişkin çalışmalarda karşımıza çıkıyor.

Çünkü Cajal’ın çizimleri yalnızca geçmişte yapılan bir gözlemin kaydı değildir.

Onlar aynı zamanda insanlığın kendi beyninin hücresel dünyasını hiç olmadığı kadar ayrıntılı görmeye başlamasının resimleridir.

Aynı Nobel Ödülü, İki Farklı Sinir Sistemi Görüşü

Bilim tarihinin en ilginç olaylarından biri 1906 yılında yaşandı.

Santiago Ramón y Cajal ile Camillo Golgi, sinir sisteminin yapısı üzerine yaptıkları çalışmalar nedeniyle 1906 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü paylaştılar.

Fakat iki bilim insanı sinir sisteminin temel organizasyonu konusunda aynı fikirde değildi.

Cajal, sinir hücrelerinin ayrı birimler olduğunu savunan nöron doktrininin en güçlü temsilcilerinden biriydi.

Golgi ise retiküler görüşten tamamen vazgeçmemişti.

Böylece bilim tarihinin en prestijli ödüllerinden biri, aynı temel boyama tekniğinden yararlanarak sinir sisteminin örgütlenmesi konusunda birbirinden farklı sonuçlara ulaşan iki büyük bilim insanına birlikte verildi.

Bilimsel kanıtların zaman içinde birikmesi, Cajal’ın savunduğu temel hücresel organizasyon anlayışını giderek güçlendirdi.

Daha sonraki yıllarda elektron mikroskobunun sağladığı yüksek çözünürlüklü görüntüler, sinir hücrelerinin birbirinden ayrı hücresel yapılar olduğunu ve aralarında özelleşmiş bağlantı bölgeleri bulunduğunu çok daha ayrıntılı biçimde ortaya koydu.

Nöron doktrini ilerleyen yıllarda yeni bulgularla geliştirildi, bazı yönleri yeniden yorumlandı ve istisnalarının bulunduğu anlaşıldı.

Ancak sinir sisteminin hücresel organizasyonunu anlamamızdaki temel rolünü korudu.

Cajal’ın Mirası: Beynin Ormanında Açılan Büyük Yol

Santiago Ramón y Cajal, 17 Ekim 1934’te Madrid’de hayatını kaybetti.

Ancak geride yalnızca bilimsel makaleler ve unutulmaz çizimler bırakmadı.

Bugün nöroanatomi, nörofizyoloji, sinaptik iletişim ve sinir devreleri üzerine yürütülen çalışmaların tarihsel temellerinden biri, Cajal’ın güçlendirdiği hücresel sinir sistemi anlayışına dayanıyor.

Cajal, sinir sistemindeki bağlantıların tümüyle değişmez olmadığına ve özellikle gelişim, öğrenme ve işlevsel kullanımın sinirsel yapılanma üzerinde etkili olabileceğine ilişkin görüşler de ortaya koydu.

Bu düşünceler, günümüzde nöroplastisite olarak adlandırılan kavramın tarihsel öncülleri arasında değerlendirilmektedir.

Belki de Cajal’ın bilim tarihindeki yerini özel kılan tam olarak budur.

O, beynin bütün sırlarını çözmedi.

Fakat beynin sırlarını çözebilmek için nereye ve nasıl bakmamız gerektiğini gösterdi.

Mikroskobunun altında gördüğü birbirinden ayrı, dallanan ve birbirleriyle karmaşık ilişkiler kuran hücreler sayesinde insanlık, beynin tek ve anlaşılmaz bir hücresel örgü olmadığını daha açık biçimde görmeye başladı.

Her biri ayrı bir hücresel birim…

Ama hiçbiri işlevsel olarak yalnız değil.

Milyarlarca hücrenin birbirine kaynaşmadan, özelleşmiş bağlantılar kurarak ve bilgi aktararak meydana getirdiği olağanüstü bir sistem…

Bugün ona sinir sistemi diyoruz.

Cajal ise bundan bir asırdan daha uzun süre önce o karmaşık hücre ormanına baktı ve modern nörobilimin en önemli yollarından birini çizdi.

Kalemiyle nöronları resmetti.
Bilimiyle ise beynin haritasını değiştirdi.

Bir ilaç nasıl doğar?

Bugün bu sorunun cevabını verirken laboratuvarlardan, moleküllerden, klinik araştırmalardan ve ruhsatlandırma süreçlerinden söz ediyoruz.

Fakat bundan yaklaşık iki bin yıl önce bir hekimin önünde bambaşka bir dünya vardı.

Dağlarda yetişen otlar…

Ağaçlardan akan reçineler…

Topraktan çıkarılan kökler…

Hayvansal ürünler…

Mineraller…

Şarap, yağ, bal ve çeşitli doğal maddeler…

İnsanlar bunların bir bölümünü hastalıkları ve yaralanmaları tedavi etmek amacıyla kullanıyor, edindikleri bilgileri kuşaktan kuşağa aktarıyordu.

Ancak hangi bitkinin kullanıldığı, nasıl tanınacağı, hangi bölümünün hazırlanacağı ve hangi amaçla uygulanacağı konusunda bilgiler çoğu zaman yerel geleneklere ve kişisel deneyimlere dayanıyordu.

Pedanios Dioskorides’in büyüklüğü, doğadaki bütün bu maddeleri ilk kez keşfetmesinde değildi.

Asıl önemi, kendi dönemine kadar biriken bilgileri gözlem ve deneyimlerle bir araya getirerek düzenlemeye, tanımlamaya ve gelecek kuşaklara aktarılabilir hâle getirmeye çalışmasındaydı.

Bu nedenle Dioskorides, modern anlamdaki farmakolojinin kurucusu olarak tanımlanmasa da farmakoloji ve farmakognozi tarihinin en önemli öncülerinden biri kabul edilir.

## Hikâye Anadolu’da Başladı

Pedanios Dioskorides, MS 1. yüzyılda Roma İmparatorluğu döneminde yaşamış Anadolulu bir hekim ve tıp yazarıydı.

Doğum yeri olarak antik Kilikya bölgesindeki Anazarbos gösterilir. Bugün bu antik kentin kalıntıları Adana’nın Kozan ilçesi yakınlarında bulunmaktadır.

Dioskorides’in kişisel yaşamı hakkında günümüze ulaşan bilgiler oldukça sınırlıdır. Doğum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmediği gibi, eğitiminin nerede ve nasıl gerçekleştiği konusunda da farklı görüşler bulunmaktadır.

Bazı araştırmacılar onun dönemin önemli bilim ve kültür merkezlerinden Tarsus’la bağlantılı olabileceğini düşünmektedir.

Geleneksel biyografilerde Dioskorides’in Roma ordusunda hekimlik yaptığı anlatılır. Ancak kendi eserindeki askerî bir yaşam sürdüğünü düşündüren ifadelerin nasıl yorumlanması gerektiği tartışmalıdır. Bu nedenle onun düzenli olarak Roma ordusunda hekimlik yapıp yapmadığı kesin olarak bilinmemektedir.

Kesin olan şudur:

Dioskorides yalnızca önceki metinleri aktaran bir yazar değildi.

Eserinin yapısı, doğal maddeleri tanımaya, karşılaştırmaya ve onların tıbbi kullanımlarını sistemli biçimde kaydetmeye büyük önem verdiğini göstermektedir.

## Doğa Onun Büyük Laboratuvarıydı

Dioskorides’in yaşadığı çağda bugünkü anlamıyla deneysel farmakoloji yoktu.

Bir maddenin kimyasal yapısını çözmek, etkin molekülünü belirlemek veya kontrollü klinik araştırmalar yapmak mümkün değildi.

Ancak dikkatli gözlem vardı.

Tecrübe vardı.

Ve kuşaklar boyunca biriken geniş bir bilgi birikimi vardı.

Dioskorides bütün bunları bir araya getirmeye çalıştı.

Bir bitkiyi yalnızca adıyla kaydetmek yeterli değildi.

Nasıl görünüyordu?

Nerede yetişiyordu?

Hangi bölümü kullanılıyordu?

Kökü mü?

Yaprağı mı?

Tohumu mu?

Reçinesi mi?

Nasıl hazırlanıyordu?

Hangi hastalık veya belirti için kullanılıyordu?

Benzer bitkilerden nasıl ayırt edilebilirdi?

Dioskorides’in yaklaşımını çağının basit bitki listelerinden ayıran en önemli özelliklerden biri buydu.

O, doğadaki maddeleri yalnızca sıralamıyor; onları tanımlamaya ve tıbbi bilgi içinde belirli bir yere oturtmaya çalışıyordu.

## Beş Kitaplık Bir Tıp Hazinesi: De Materia Medica

Dioskorides’in adını bugün bile yaşatan eser, Yunanca kaleme aldığı ve daha sonra Latince adıyla ünlenen *De Materia Medica* oldu.

Türkçeye yaklaşık olarak “Tıbbi Maddeler Üzerine” şeklinde çevrilebilecek eser beş kitaptan oluşuyordu.

Burada yalnızca şifalı bitkiler yoktu.

Bitkilerden elde edilen maddelerin yanı sıra yağlar, şaraplar, reçineler, hayvansal kökenli ürünler ve çeşitli mineraller de ele alınıyordu.

Eserde yer alan maddelerin kesin sayısı, kullanılan el yazmalarına ve modern araştırmacıların sınıflandırma yöntemlerine göre değişmektedir.

Ancak genel olarak *De Materia Medica*, yüzlerce bitkinin yanı sıra hayvansal ve mineral kökenli çok sayıda maddeyi kapsayan son derece geniş bir tıbbi madde bilgisini bir araya getiriyordu.

Dioskorides yalnızca maddelerin isimlerini sıralamadı.

Onların özelliklerini, hazırlanış biçimlerini ve kendi döneminde hangi hastalık veya belirtiler için kullanıldıklarını da kaydetti.

Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir.

Dioskorides’in bir madde için belirttiği kullanım alanı, o etkinin bugün modern tıp tarafından bilimsel olarak doğrulandığı anlamına gelmez.

Onun eseri kendi çağının tıbbi bilgi birikimini yansıtmaktadır.

Bazı maddelerin etkileri daha sonraki bilimsel araştırmalarla desteklenmiş, bazı kullanımlar terk edilmiş, bazı bitkilerin ise hangi modern türe karşılık geldiği konusunda hâlâ tartışmalar yaşanmıştır.

Bu nedenle *De Materia Medica*, günümüz için doğrudan uygulanabilecek bir tedavi rehberinden çok, tıp ve eczacılık tarihinin olağanüstü bir belgesi olarak değerlendirilmelidir.

## Bir Bitkinin Adını Bilmek Yetmiyordu

Dioskorides için en önemli sorunlardan biri doğru maddeyi tanımaktı.

Çünkü yanlış bitki bazen etkisiz olabilirdi.

Bazen de zehirli.

Bu nedenle eserinde maddelerin görünüşleri, yetiştikleri yerler, farklı bölgelerde kullanılan isimleri ve hazırlanış biçimleri hakkında bilgiler vermeye çalıştı.

Bu yaklaşım, yüzyıllar sonra bağımsız bir bilim alanına dönüşecek olan farmakognozinin tarihsel gelişimi açısından özellikle önemlidir.

Farmakognozi, en genel anlamıyla doğal kaynaklardan elde edilen tıbbi maddeleri inceleyen bilim alanıdır.

Bitkinin kendisini tanımak…

Doğru türü belirlemek…

Hangi bölümünün kullanılacağını bilmek…

Toplama ve hazırlama yöntemlerini incelemek…

Dioskorides’in üzerinde durduğu meselelerin bir bölümü bunlardı.

Elbette onun yöntemi modern farmakognoziyle aynı değildi.

Mikroskop yoktu.

Kimyasal analiz yoktu.

Moleküler tanımlama yoktu.

Fakat temel sorun çoktan fark edilmişti:

**İlaç olarak kullandığımız doğal maddeyi gerçekten tanıyor muyuz?**

Bu soru bugün de farmasötik bilimlerin temel meselelerinden biri olmayı sürdürüyor.

## Haşhaştan Aloeye Uzanan Bir Doğa Bilgisi

*De Materia Medica*’nın sayfalarında bugün de tanıdığımız çok sayıda bitki ve doğal maddeyle karşılaşmak mümkündür.

Haşhaş…

Aloe…

Safran…

Adamotu…

Çeşitli aromatik bitkiler…

Reçineler…

Yağlar…

Bitkisel ve mineral kökenli maddeler…

Ancak Dioskorides’in anlattığı tarihsel kullanımlarla modern ilaçlar arasında doğrudan ve kesintisiz bir eşitlik kurmak yanıltıcı olabilir.

Modern farmakoloji, bir doğal maddenin içindeki bileşikleri tanımlar, etkin maddeleri araştırır, dozlarını belirlemeye çalışır, yan etkilerini ve ilaç etkileşimlerini inceler.

Dioskorides’in dünyasında böyle bir bilimsel altyapı yoktu.

Buna rağmen onun oluşturduğu kayıt, doğal maddelere ilişkin bilgilerin sonraki kuşaklar tarafından karşılaştırılması, tartışılması ve geliştirilmesi açısından son derece değerliydi.

## Bir Kitap Nasıl Bin Beş Yüz Yıldan Fazla Yaşar?

Bir bilim kitabı düşünün.

İmparatorluklar yıkılıyor.

Diller değişiyor.

Yeni devletler kuruluyor.

Tıp anlayışı dönüşüyor.

Ama o kitap kopyalanmaya devam ediyor.

*De Materia Medica*’nın hikâyesi biraz da budur.

Dioskorides’in eseri bin beş yüz yılı aşan bir süre boyunca Akdeniz, Avrupa ve İslam dünyasının tıp, eczacılık ve bitki bilgisi geleneğinde etkili olan temel metinlerden biri olarak varlığını sürdürdü.

Metin Yunanca el yazmalarıyla çoğaltıldı.

Latinceye aktarıldı.

Arapçaya çevrildi.

Farklı coğrafyalarda yeniden yorumlandı.

Buradaki en büyük sorunlardan biri bitkilerin isimleriydi.

Bir bölgede bilinen bir bitkinin Yunanca adı başka bir coğrafyada hangi bitkiye karşılık geliyordu?

Aynı bitki farklı dillerde hangi adlarla biliniyordu?

Aynı isim farklı bölgelerde farklı bitkiler için kullanılıyor olabilir miydi?

Dioskorides’in mirası böylece yalnızca tıp tarihinin değil, botanik terminolojisinin ve bilimsel çeviri tarihinin de önemli meselelerinden biri hâline geldi.

## Yunancadan Arapçaya, Doğu’dan Batı’ya Uzanan Bir Bilgi Yolculuğu

Dioskorides’in eserinin tarihsel etkisinin en dikkat çekici yönlerinden biri, farklı medeniyetlerin ortak bilimsel mirasının bir parçasına dönüşmesidir.

Antik dünyanın bilim geleneğinde ortaya çıkan metin, Bizans döneminde kopyalanmaya devam etti.

Latince dünyasında farklı biçimlerde dolaşıma girdi.

İslam medeniyetinin yükselişi sırasında Arapçaya çevrildi ve hekimler, eczacılar ile botanik bilgisiyle ilgilenen bilim insanları tarafından incelendi.

9. yüzyıldaki büyük tercüme hareketleri sırasında *De Materia Medica*’nın Arapçaya aktarılması, eserin yeni bir bilim coğrafyasına taşınmasını sağladı.

Bu aktarım yalnızca bir metnin kelimelerinin başka bir dile çevrilmesinden ibaret değildi.

Bitkilerin tanımlanması, yerel adlarının bulunması ve farklı coğrafyalardaki türlerle karşılaştırılması da gerekiyordu.

Daha sonraki yüzyıllarda Avrupa’da el yazmaları ve basılı edisyonlar üzerinden dolaşımını sürdüren eser, Rönesans döneminde yeni yorumlarla yeniden yayımlandı.

Matbaanın yaygınlaşması, Dioskorides’in eserinin daha geniş bir okuyucu kitlesine ulaşmasını sağladı.

Böylece Anazarboslu bir hekimin kaleme aldığı bilgiler, farklı dillerde ve farklı kültürlerde yaşamaya devam etti.

## Viyana Dioskorides’i: Bir Kitaptan Fazlası

Dioskorides’in mirasının günümüze ulaşmasını sağlayan en önemli tarihî belgelerden biri, **Viyana Dioskorides’i** olarak bilinen görkemli el yazmasıdır.

6. yüzyılın başlarında hazırlanan bu zengin resimli el yazması, aristokrat Anicia Juliana için hazırlanmıştı.

Sayfalarındaki bitki resimleri yalnızca estetik açıdan değil, tıp ve botanik bilgisinin aktarımı açısından da büyük önem taşımaktadır.

Bugün Avusturya Millî Kütüphanesi’nde korunan eser, 1997 yılında UNESCO Dünya Belleği Programı’nın uluslararası siciline alınmıştır.

Bir bakıma Viyana Dioskorides’i, bilginin yüzyıllar boyunca nasıl yaşatılabildiğinin somut bir örneğidir.

Dioskorides öldü.

İmparatorluklar değişti.

Yüzyıllar geçti.

Ancak onun kaleme aldığı bilgiler başka eller tarafından yeniden kopyalandı.

Bitkiler yeniden çizildi.

Metinler başka dillere çevrildi.

Ve bilgi yolculuğuna devam etti.

## Dioskorides Modern Bilimin Neresinde Duruyor?

Dioskorides’i değerlendirirken iki uçtan da kaçınmak gerekir.

Onu modern farmakolojinin bütün yöntemlerini iki bin yıl önce kurmuş bir bilim insanı gibi göstermek tarihsel olarak doğru değildir.

Ancak onu yalnızca eski bitki tariflerini bir araya getiren sıradan bir derleyici olarak görmek de büyük bir haksızlık olur.

Dioskorides’in tarihsel önemi, kendi çağının imkânları içinde doğal maddelere ilişkin geniş bir bilgi birikimini düzenli ve kullanılabilir bir tıp kaynağı hâline getirmesindedir.

Bugünkü ilaç bilimi artık çok daha ileridedir.

Doğal bir maddenin içindeki etkin bileşikler analiz edilebilmekte, etkileri laboratuvarda araştırılmakta ve klinik çalışmalarla değerlendirilebilmektedir.

Ancak modern bilimin yükseldiği merdivenin eski basamaklarından bazıları, doğaya dikkatle bakan ve gördüklerini sistemli biçimde kaydeden hekimlerin çalışmalarından oluşmuştur.

Dioskorides de bu basamakların en önemlilerinden birini oluşturdu.

## Bitkisel İlaç Bilgisini Yüzyıllara Taşıyan Eser

İnsanlar Dioskorides’ten önce de bitkileri tedavi amacıyla kullanıyordu.

Dolayısıyla Dioskorides bitkisel tedaviyi keşfetmedi.

Onun yaptığı başka bir şeydi.

Dağınık bilgileri sistemli bir metinde bir araya getirdi.

Doğal maddeleri tanımlamaya çalıştı.

Kullanım biçimlerini kaydetti.

Farklı adları karşılaştırdı.

Ve doğal kaynaklardan elde edilen tıbbi maddeler konusunda yüzyıllar boyunca başvurulacak büyük bir eser ortaya çıkardı.

Bu nedenle fitoterapi, eczacılık, farmakoloji ve farmakognozi tarihi anlatılırken Dioskorides’in adı mutlaka anılır.

Onun en büyük mirası yalnızca tarif ettiği bitkiler değildir.

Asıl mirası, **doğadan elde edilen bir maddenin tıbbi amaçla kullanılabilmesi için önce dikkatle tanınması, gözlenmesi ve bilgisinin kayıt altına alınması gerektiği düşüncesinin tarihsel gelişimine yaptığı büyük katkıdır.**

## Az Bilinen İlginç Bilgiler

### Dioskorides’in kesin yaşam öyküsünü bilmiyoruz

Tıp tarihinin en etkili eserlerinden birini yazmasına rağmen Dioskorides’in kişisel yaşamı hakkında şaşırtıcı derecede az bilgi bulunmaktadır.

Doğum ve ölüm tarihleri kesin değildir.

Eğitimi ve mesleki yaşamının ayrıntıları da büyük ölçüde tarihsel yorumlara dayanmaktadır.

### Ünlü tasviri gerçek bir portre değildir

Dioskorides’i gösterdiği kabul edilen en tanınmış tasvirlerden biri Viyana Dioskorides’i el yazmasında yer alır.

Ancak bu eser onun yaşadığı dönemden yaklaşık dört yüzyıl sonra hazırlanmıştır.

Dolayısıyla bu görüntü, gerçek bir portreden çok sonraki kuşakların Dioskorides’i nasıl tasvir ettiğini gösterir.

### Eseri tek bir medeniyetin kitabı olmadı

*De Materia Medica*, Yunanca, Latince ve Arapça bilim gelenekleri içinde farklı dönemlerde dolaşıma girdi.

Böylece bir Anadolu hekiminin eseri, yüzyıllar boyunca farklı kültürlerin ortak bilimsel mirasının bir parçasına dönüştü.

### En önemli nüshalarından biri UNESCO Dünya Belleği’ndedir

6. yüzyılın başlarından kalan Viyana Dioskorides’i, yalnızca tıp tarihi açısından değil, dünya kitap ve bilim tarihi bakımından da olağanüstü öneme sahiptir.

El yazması 1997 yılında UNESCO Dünya Belleği Programı’nın uluslararası siciline alınmıştır.

## Anadolu’dan Dünyaya Kalan Bir Miras

Yaklaşık iki bin yıl önce Anazarboslu bir hekimin kaleme aldığı eser, tıp ve eczacılık tarihinin en uzun ömürlü bilgi kaynaklarından biri hâline geldi.

Eserinde bitkilerin görünüşlerini tarif etti.

Köklerin, yaprakların ve tohumların özelliklerini anlattı.

Reçinelerin, yağların ve başka doğal maddelerin kendi dönemindeki kullanım biçimlerini kaydetti.

Kendisinden önce biriken bilgileri derledi, kendi döneminin deneyim ve gözlemleriyle bir araya getirerek sonraki kuşaklara aktarılabilecek sistemli bir kaynak oluşturdu.

Belki de kitabının yüzyıllar boyunca okunacağını bilmiyordu.

Eserinin Yunancadan Arapçaya ve Latinceye aktarılacağını…

Sayfalarındaki bitkilerin yüzyıllar sonra yeniden inceleneceğini…

Adının farmakoloji ve farmakognozi tarihinin en önemli isimleri arasında yaşayacağını tahmin edemezdi.

Ama bugün geriye baktığımızda şunu görebiliyoruz:

**Pedanios Dioskorides yalnızca şifalı bitkiler hakkında bir kitap yazmadı.**

**İnsanlığın doğadan elde ettiği tıbbi bilgiyi yüzyıllar boyunca taşıyan en büyük köprülerden birini kurdu.**

**Ve bu büyük bilimsel mirasın ardında, Kilikya’nın Anazarbos kentinden çıkan bir hekimin adı vardı: Pedanios Dioskorides.**

Hastalıklı dokuyu çıkarmak…

Bağırsaklara müdahale etmek…

Sonra yarayı kapatıp hastanın iyileşmesini beklemek…

Bunların yaklaşık 1800 yıl önce yapıldığını düşünmek bile şaşırtıcıdır.

Fakat Çin tarihinin en ünlü hekimlerinden Hua Tuo hakkında antik kaynaklarda buna benzer şaşırtıcı cerrahi girişimler anlatılır.

Geç Doğu Han Hanedanlığı döneminde yaşayan Hua Tuo, yalnızca ilaçlarla hastalıkları tedavi eden bir hekim olarak değil; akupunkturdan cerrahi girişimlere, ağrı kontrolünden bedensel egzersizlere kadar farklı yöntemleri bir arada kullanan sıra dışı bir tıp insanı olarak anlatılır.

Yaşamına ilişkin temel bilgiler, ölümünden sonraki dönemlerde kaleme alınan Üç Krallığın Kayıtları ve Geç Han Kitabı gibi tarihsel metinlere dayanır. Bu kaynaklara göre Hua Tuo, bugünkü Anhui bölgesiyle ilişkilendirilen Qiao yöresindendi ve 3. yüzyılın başlarında hayatını kaybetti.

Bir hekimin çantasında ilaçtan fazlası vardı

Antik Çin tıbbı bugün çoğunlukla bitkisel tedaviler ve akupunkturla hatırlanıyor.

Oysa bu tablo eksiktir.

Han döneminden itibaren yaraların, apselerin, travmaların ve çeşitli cerrahi sorunların tedavisiyle ilgilenen uygulayıcıların bulunduğuna dair tarihsel kayıtlar vardır.

Hua Tuo ise bu geleneğin en dikkat çekici isimlerinden biri hâline gelmiştir.

Kaynaklarda onun ilaç tedavisinin yanı sıra akupunktur ve yakı uygulamalarında da deneyimli olduğu anlatılır.

Ancak onu tıp tarihinin en tartışmalı ve ilgi çekici isimlerinden birine dönüştüren konu bunlar değildir.

Asıl mesele cerrahidir.

Üç Krallığın Kayıtlarında aktarıldığına göre Hua Tuo, ilaç ve akupunkturun yeterli olmayacağını düşündüğü bazı iç hastalıklarda cerrahi girişime başvuruyordu.

Metinde, hastaya önce Mafeisan adı verilen bir preparat içirildiği; kısa süre sonra hastanın bilincini yitirir hâle geldiği ve bir şey hissetmediği, ardından cerrahi girişimin gerçekleştirildiği anlatılır.

Kaynakta, vücut içindeki bazı oluşumların cerrahi girişimle çıkarılmasından; bağırsaklarla ilgili durumlarda ise bağırsakların açılıp temizlenmesinden, karın bölgesinin dikilmesinden ve yara üzerine ilaç uygulanmasından söz edilir.

Bu anlatım, modern cerrahinin diliyle okunduğunda son derece şaşırtıcıdır.

Ama tam da bu noktada dikkatli olmak gerekir.

Mafeisan gerçekten genel anestezi miydi?

Hua Tuo’nun adı sıklıkla “dünyada genel anestezi kullanan ilk hekim” şeklinde sunulur.

Ancak bu ifade tarihsel açıdan fazla kesin olabilir.

Çünkü Mafeisan’ın özgün reçetesi günümüze ulaşmamıştır.

İçeriğinin tam olarak ne olduğu bilinmediği gibi, antik metinlerde anlatılan bilinç kaybının modern anlamdaki genel anesteziyle ne ölçüde karşılaştırılabileceği de kesin olarak ortaya konulamamaktadır.

Bu nedenle Hua Tuo için daha doğru ifade şudur:

Tıp tarihinde cerrahi girişimlerden önce tıbbi bir preparat kullanarak hastayı ağrıya ve cerrahi müdahaleye hazırladığı kaydedilen en eski hekimlerden biridir.

Bu bile başlı başına olağanüstüdür.

Çünkü cerrahinin önündeki en büyük engellerden biri yüzyıllar boyunca ağrı olmuştur.

Hasta hareket eder.

Acı dayanılmaz hâle gelir.

Cerrahın çalışabileceği süre kısalır.

Hua Tuo’ya ilişkin anlatılar tarihsel bir gerçeğin izlerini taşıyorsa, onun en önemli düşünsel sıçramalarından biri, hastalıklı bölgeye müdahale etmeden önce hastanın ağrısını azaltmanın ve cerrahi girişimi mümkün kılmanın yollarını aramasıydı.

Antik metinlerde şaşırtıcı ameliyatlar

Hua Tuo’ya ilişkin tarihsel anlatılarda karın cerrahisiyle ilgili son derece çarpıcı vakalar yer alır.

Üç Krallığın Kayıtlarında, bazı hastalıklarda hastaya Mafeisan verildikten sonra cerrahi girişim gerçekleştirildiği ve bağırsaklarla ilgili işlemler yapıldığı anlatılır.

Hua Tuo’ya ilişkin daha sonraki tarihsel aktarımlardan birinde ise dalağın hastalıklı bir bölümünün çıkarıldığı ileri sürülür.

Ancak bu tür anlatıları günümüzün ameliyat raporları gibi okumamak gerekir.

Bunlar, modern bilimsel kayıt sisteminden yaklaşık iki bin yıl önce yazılmış tarihsel ve biyografik metinlerdir.

Bazı bölümler gerçek tıbbi uygulamaları yansıtabilirken, bazı vakaların sözlü aktarım sırasında olağanüstü özellikler kazanmış olması da mümkündür.

Dolayısıyla Hua Tuo’nun gerçekten hangi ameliyatları, hangi tekniklerle ve ne kadar başarıyla yaptığı bugün kesin olarak kanıtlanamaz.

Fakat daha önemli bir gerçek vardır:

Antik Çin tıp düşüncesinde bedenin yalnızca ilaçlarla değil, gerektiğinde doğrudan fiziksel müdahaleyle de tedavi edilebileceği fikri bulunuyordu.

Hua Tuo bu düşüncenin en güçlü sembollerinden biri oldu.

Çin tıp tarihinde cerrahi uygulamalar Hua Tuo ile sınırlı değildi.

Han döneminde cerrahi sorunlarla ilgilenen uygulayıcıların bulunduğu, sonraki yüzyıllarda ise yara, travma, apse, yanık ve çeşitli cerrahi hastalıkların tedavisine yönelik önemli bir birikimin geliştiği biliniyor.

Hua Tuo yalnızca cerrah değildi

Onun tıp anlayışının belki de en modern görünen yönlerinden biri, hastalığı tedavi etmek kadar hastalığı önlemeye de önem vermesidir.

Hua Tuo’ya atfedilen en ünlü uygulamalardan biri Wuqinxi, yani “Beş Hayvan Oyunu”dur.

Kaplan.

Geyik.

Ayı.

Maymun.

Kuş.

İnsanların bu hayvanların hareketlerinden esinlenen egzersizleri düzenli olarak yapmasını önerdiği aktarılır.

Üç Krallığın Kayıtlarında Hua Tuo’nun öğrencisi Wu Pu’ya insan bedeninin hareket etmeye ihtiyacı olduğunu, ancak aşırı zorlanmaması gerektiğini söylediği anlatılır.

Hareketin beden sağlığını koruduğu düşüncesini, sürekli hareket ettiği için kolayca çürümeyen bir kapı menteşesine benzettiği aktarılır.

Yaklaşık iki bin yıl sonra bu düşüncenin özü hâlâ tanıdıktır:

Hareket, sağlığın temel parçalarından biridir.

Bugün Wuqinxi, geleneksel Çin egzersiz sistemlerinden biri olarak yaşamaya devam ediyor ve farklı sağlık alanlarındaki etkileri modern bilimsel araştırmalarda da inceleniyor.

Güçlü bir hükümdarın karşısında bir hekim

Hua Tuo’nun yaşamının sonu ise tıp tarihinin en dramatik hikâyelerinden biridir.

Dönemin güçlü siyasi ve askerî liderlerinden Cao Cao’nun kronik bir baş rahatsızlığından yakındığı ve Hua Tuo’nun onu akupunkturla tedavi ettiği anlatılır.

Kaynaklara göre Cao Cao, zamanla Hua Tuo’nun sürekli yanında kalmasını istedi.

Fakat Hua Tuo bunu istemedi.

Evine döndükten sonra geri dönmemek için eşinin hasta olduğunu ileri sürdüğü, durumun araştırılması üzerine bunun doğru olmadığının ortaya çıktığı ve sonunda tutuklanarak idam edildiği aktarılır.

Danışmanı Xun Yu’nun, olağanüstü tıbbi becerileri nedeniyle onun bağışlanmasını istediği ancak Cao Cao’nun bu talebi kabul etmediği belirtilir.

Hikâyenin en trajik bölümü ise bundan sonra gelir.

Kayda göre Hua Tuo, hapisteyken tıbbi bilgilerini içeren bir metni gardiyana vermek istedi.

Gardiyan korkarak kabul etmedi.

Bunun üzerine Hua Tuo’nun metni yaktığı anlatılır.

Gerçekten böyle bir kitap var mıydı?

İçinde neler yazıyordu?

Cerrahi teknikleri ayrıntılı biçimde kaydedilmiş miydi?

Bunları bilmiyoruz.

Hua Tuo’ya atfedilen bazı tıbbi eserlerin sonraki dönemlerde kaybolduğu, daha sonraki yüzyıllarda ortaya çıkan kimi metinlerin ise onun adına bağlandığı biliniyor.

Bu nedenle günümüze ulaşan ve Hua Tuo’ya atfedilen eserleri doğrudan onun kaleminden çıkmış kabul etmek tarihsel açıdan güvenli değildir.

Hua Tuo’dan sonra cerrahi gelenek nasıl devam etti?

Hua Tuo’nun hikâyesinin en düşündürücü yönlerinden biri, tıbbi bilginin kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığı sorusudur.

Bir hekimin deneyimleri yalnızca onun ellerinde kalırsa, onunla birlikte yok olabilir.

Bilgi yazılmazsa…

Öğretilmezse…

Sistemli biçimde aktarılmazsa…

Her kuşak aynı yolu yeniden yürümek zorunda kalır.

Ancak Çin’de cerrahi Hua Tuo’dan sonra tamamen ortadan kalkmadı.

Sonraki yüzyıllarda özellikle yara tedavisi, travma, apse ve çeşitli cerrahi hastalıklarla ilgili uygulamalar sürdü.

Beşinci yüzyıla tarihlenen ve Çin’de yalnızca cerrahi konulara ayrılmış günümüze ulaşan en eski eser olarak kabul edilen Liu Juanzi Guiyi Fang da bu birikimin devam ettiğini gösteriyor.

Buna rağmen Hua Tuo’nun adı zamanla gerçek bir hekimden daha büyük bir simgeye dönüştü.

Çin kültüründe olağanüstü yetenekli bir hekimi tanımlamak için onun adına gönderme yapılması boşuna değildir.

Çünkü Hua Tuo’nun hikâyesi yalnızca bir cerrahın hikâyesi değildir.

Aynı zamanda insanlığın çok eski bir sorusunun hikâyesidir:

Hastalık bedenin içinde saklanıyorsa, hekim ona ulaşmak için bedenin içine girmeli midir?

Hua Tuo’ya atfedilen cevap açıktı:

Bazen ilaç yeterli değildi.

Bazen iğne yeterli değildi.

Bazen hekimin eline bıçağı alması gerekiyordu.

Ve eğer antik kaynakların anlattıkları tarihsel bir gerçeğin izlerini taşıyorsa, Hua Tuo yaklaşık 1800 yıl önce cerrahinin en temel sorunlarından bazılarını aynı anda düşünmeye başlamıştı:

Hastalıklı dokuya ulaşmak.
Ağrıyı kontrol etmek.
Hastayı yeniden ayağa kaldırmak.

Modern cerrahinin bütün teknolojik ihtişamının altında hâlâ aynı hedefler yatıyor.

Hua Tuo’nun gerçek uygulamalarının nerede bittiğini, efsanenin nerede başladığını hiçbir zaman tam olarak bilemeyebiliriz.

Ancak bir şey açık:

Onun adı, Çin tıp tarihinin cerrahiye açılan en eski ve en gizemli kapılarından birinin üzerinde durmaya devam ediyor.

Bir hasta öldüğünde hekimin işi gerçekten sona erer mi?

Bugün bu soru garip gelebilir.

Çünkü modern tıpta ölüm sonrası incelemelerin, hastalıkların anlaşılmasına ve klinik tanıların doğrulanmasına katkısı iyi biliniyor. Ancak 17. ve 18. yüzyıl Avrupa’sında hekimin hastanın yaşamı boyunca gözlemlediği belirtilerle ölümünden sonra bedeninde bulunan değişiklikleri sistematik biçimde ilişkilendirmesi henüz tıbbın temel yöntemlerinden biri değildi.

Giovanni Battista Morgagni bu anlayışı değiştiren isimlerden biri oldu.

Onun için ölüm, hastalığın hikâyesinin bittiği yer değildi.

Tam tersine, bazen hastalığın gerçekte nerede bulunduğunun anlaşılabildiği son ve en önemli bölümdü.

Morgagni, hastaların yaşamları sırasında kaydedilen belirtilerle ölüm sonrası anatomik bulguları yan yana getiriyordu.

Sonra iki ayrı dünyanın bilgilerini bir araya getiriyordu:

Hasta yaşarken ne olmuştu?

Ve:

Ölümden sonra organlarda ne bulunmuştu?

Bu iki soru arasındaki bağlantı, modern tıbbın en güçlü düşünce biçimlerinden birinin gelişmesine yardım edecekti.

Hastalık nerede?

Giovanni Battista Morgagni, 25 Şubat 1682’de İtalya’nın Forlì kentinde doğdu.

Tıp eğitiminin ardından dönemin önemli anatomistlerinden Antonio Maria Valsalva’nın çevresinde yetişti. Anatomiyi yalnızca insan bedeninin normal yapısını öğrenmek için değil, hastalıkların nedenlerini anlamak için de kullanmaya başladı.

1711 yılında Padova Üniversitesi’nde teorik tıp alanında görev aldı. 1715’te ise üniversitenin anatomi kürsüsüne geçti ve yaşamının sonuna kadar burada ders verdi. Böylece Vesalius, Falloppio ve Fabricius gibi büyük anatomistlerin iz bıraktığı Padova geleneğinin en önemli devamcılarından biri oldu.

Ancak Morgagni’nin karşısında yüzyıllar boyunca şekillenmiş güçlü bir düşünce geleneği vardı.

Batı tıbbında hastalıklar uzun süre, büyük ölçüde dört temel beden sıvısının —kan, balgam, sarı safra ve kara safra— dengesinin bozulmasıyla açıklanmıştı.

Anatomi ilerlemiş, insan bedeni giderek daha ayrıntılı biçimde incelenmeye başlanmıştı. Hastalıklı organlara ilişkin gözlemler de Morgagni’den önce yapılmıştı. Fakat hastanın yaşamındaki belirtilerle belirli organlarda görülen yapısal değişikliklerin geniş bir vaka dizisi içinde sistematik biçimde karşılaştırılması henüz klinik tıbbın merkezine tam anlamıyla yerleşmemişti.

Morgagni’nin büyük katkısı burada ortaya çıktı.

O, hastalığın yalnızca bütün bedeni etkileyen genel ve soyut bir bozukluk olarak düşünülmemesi gerektiğini gösteriyordu.

Hastalığın bir yeri olabilirdi.

Kalpte.

Beyinde.

Akciğerde.

Karaciğerde.

Damarlarda.

Bağırsaklarda.

Ve bu yer, hasta yaşarken görülen belirtilerle ölümden sonra bulunan anatomik değişiklikler karşılaştırılarak anlaşılabilirdi.

Otopsi artık yalnızca bedeni görmek değildi

Morgagni’den önce de insan bedenleri açılıyor, otopsiler yapılıyor ve hastalıklı organlara ilişkin gözlemler kaydediliyordu.

Dolayısıyla Morgagni otopsiyi icat etmedi.

Onun yaptığı başka bir şeydi.

Otopsiye yeni ve sistematik bir anlam kazandırdı.

Bir organın hasta görünmesi tek başına yeterli değildi.

O organdaki değişikliklerin, hastanın yaşamı sırasında görülen belirtilerle nasıl bir ilişkisi vardı?

Örneğin hasta neden nefes alamamıştı?

Neden göğüs ağrısı çekmişti?

Neden vücudunun bir tarafı felç olmuştu?

Neden sürekli baş ağrısından yakınmıştı?

Morgagni, ölüm sonrası anatomik bulguları değerlendirirken hastanın yaşam öyküsünü de göz önünde tutuyordu.

Böylece kadavra sessiz bir beden olmaktan çıkıyordu.

Yaşarken görülen belirtilerin anatomik açıklamasını taşıyan bir belgeye dönüşüyordu.

Bugün anatomo-klinik korelasyon dediğimiz düşüncenin özü buydu: Klinik belirtilerle organlarda bulunan yapısal değişiklikleri birbirine bağlamak.

Morgagni’nin yaklaşımının tıp tarihinde belirleyici kabul edilmesinin temel nedeni, kendisinden önce de var olan anatomik ve klinik gözlem geleneğini büyük bir vaka birikimi içinde sistematik biçimde bir araya getirmesiydi.

Seksen yaşına yaklaşırken gelen büyük eser

Morgagni’nin tıp tarihindeki yerini kesinleştiren eser 1761 yılında yayımlandı.

Tam adı:

De Sedibus et Causis Morborum per Anatomen Indagatis.

Türkçeye yaklaşık olarak:

“Hastalıkların Yerleri ve Nedenlerinin Anatomi Yoluyla Araştırılması”

şeklinde çevrilebilir.

Morgagni bu eseri yayımladığında seksen yaşına yaklaşmıştı.

Ancak kitap yalnızca yaşlı bir bilim insanının meslek hayatının özeti değildi.

Tıp tarihinin yönünü değiştiren büyük bir anatomo-klinik çalışma niteliğindeydi.

Beş kitap ve yetmiş anatomo-klinik mektup hâlinde düzenlenen eserde, yaklaşık 700 vakaya ilişkin klinik gözlemler ve ölüm sonrası anatomik bulgular bir araya getiriliyordu.

Bu vakaların tamamı Morgagni’nin bizzat izlediği hastalardan oluşmuyordu. Kendi gözlemlerinin yanı sıra hocası Valsalva’dan ve başka hekimlerin aktardığı vakalardan da yararlanmıştı.

Ancak onun belirleyici katkısı, bu büyük malzemeyi ortak bir yöntem içinde değerlendirmesiydi:

Hasta yaşarken hangi belirtiler görülmüştü?

Ölümden sonra hangi organlarda ne tür değişiklikler bulunmuştu?

Ve bu ikisi arasında anlamlı bir ilişki kurulabilir miydi?

Morgagni yalnızca:

“Bu hastanın kalbi büyüktü.”

demiyordu.

Asıl soru şuydu:

“Bu kalpteki değişiklik, hasta yaşarken gördüğümüz belirtileri açıklıyor mu?”

İşte modern tıbba açılan önemli kapılardan biri bu sorunun içindeydi.

Eser, klinik belirtilerle otopsi bulgularını sistematik biçimde ilişkilendiren yaklaşımın en önemli dönüm noktalarından biri oldu ve Morgagni’nin patolojik anatominin kurucu isimleri arasında yer almasını sağladı.

Bir belirtiden organa doğru

Morgagni’nin yöntemi bugün bize son derece doğal görünebilir.

Bir hastada göğüs ağrısı varsa kalbi araştırırız.

Sarılık varsa karaciğer ve safra yollarını inceleriz.

Felç gelişmişse beyindeki veya damar sistemindeki sorunun yerini bulmaya çalışırız.

Fakat bu düşünce biçiminin tarih boyunca her zaman bu kadar açık olmadığını unutmamak gerekir.

Morgagni’nin dünyasında hekimlik, önemli ölçüde hastanın anlatısına ve dışarıdan gözlenebilen belirtilere dayanıyordu.

İnsan bedeninin içine yaşam sırasında bakabilecek modern görüntüleme yöntemleri yoktu.

Bilgisayarlı tomografi yoktu.

Manyetik rezonans yoktu.

Ultrasonografi yoktu.

Ancak Morgagni’nin elinde güçlü bir araç vardı:

Karşılaştırma.

Yaşayan hastanın hikâyesi ile ölü bedenin anatomisi.

Bir hastada belirli bir belirti görülüyor, ölümden sonra belirli bir organda değişiklik bulunuyor ve benzer ilişkiler başka vakalarda da tekrar ediyorsa, hastalığın bedendeki yeri hakkında giderek daha güçlü bir fikir oluşabilirdi.

Morgagni böylece tek tek vakalardan genel tıbbi bilgi üretmeye çalıştı.

Her otopsi yeni bir soruydu.

Her vaka yeni bir karşılaştırma imkânıydı.

Her organ değişikliği, yaşam sırasında görülen bir belirtinin olası açıklamasıydı.

Hastalık bedende bir yer edinmeye başladı

Morgagni’nin en büyük tarihsel etkilerinden biri, hastalık kavramının düşünülme biçimindeki büyük dönüşüme katkıda bulunmasıydı.

Hastalık artık yalnızca kişinin genel dengesinin bozulması olarak görülmeyecekti.

Belirli bir organın yapısı değişebilirdi.

Bu yapısal değişiklik belirli belirtilere neden olabilirdi.

Ve hekim, belirtilerden hareket ederek hastalığın bedendeki yerini bulmaya çalışabilirdi.

Bu düşünce klinik tıbbın geleceğini derinden etkiledi.

Çünkü tanısal düşünce giderek daha fazla şu sorunun cevabını aramaya başladı:

Sorun nerede?

Ardından ikinci soru gelecekti:

Orada ne değişti?

Morgagni’nin sistematikleştirdiği anatomo-klinik yaklaşım, sonraki kuşakların hastalıkları daha kesin anatomik temeller üzerinde incelemesine güçlü bir zemin hazırladı.

Ancak bu gelişme yalnızca Morgagni’nin eseri değildi.

Malpighi, Bonet, Valsalva ve başka anatomist ve hekimlerin çalışmaları da bu dönüşümün oluşmasına katkıda bulunmuştu.

Morgagni’nin tarihsel büyüklüğü, kendisinden önceki bu birikimi çok geniş bir klinik ve anatomik malzeme içinde bir araya getirerek sistematik ve etkili bir yönteme dönüştürmesinde yatıyordu.

Kadavra ona yaşayan insanı anlatıyordu

Morgagni’nin çalışmalarının belki de en çarpıcı yanı, ölüm üzerine çalışırken aslında yaşayan insanı anlamaya çalışmasıydı.

Onun amacı yalnızca ölüm nedenini bulmak değildi.

Daha önemlisi, aynı hastalıkla karşılaşacak bir sonraki hastayı daha iyi anlamaktı.

Bir önceki hastanın ölümünden elde edilen bilgi, gelecekte yaşayan bir insanın hastalığını anlamaya yardımcı olabilirdi.

Bu nedenle Morgagni’nin otopsi masası yalnızca ölümün incelendiği bir yer değildi.

Bir anlamda geleceğin kliniğiydi.

Bugün bir hekimin laboratuvar sonuçlarını, görüntüleme bulgularını ve patoloji raporlarını hastanın şikâyetleriyle birlikte değerlendirmesi bize sıradan gelebilir.

Fakat bu düşünce biçiminin tarihsel köklerinden biri Morgagni’nin yaptığı anatomo-klinik karşılaştırmalara uzanır.

Önce hastayı dinlemek.

Sonra hastalığın bedende bıraktığı izi görmek.

Ve ikisi arasında bilimsel bir bağ kurmak.

Bir isimden daha fazlası

Morgagni’nin adı bugün anatominin çeşitli yapılarında ve tıp literatüründeki bazı tanımlamalarda yaşamaya devam ediyor.

Ancak onun gerçek mirası yalnızca bir anatomik yapıya adının verilmesi değildir.

Asıl mirası bir düşünme biçimidir.

Gözlemle.

Kaydet.

Karşılaştır.

Kanıt ara.

Bir hastalık hakkında teoriler üretilebilir.

Ancak Morgagni için teori, bedenin gösterdiği gerçekle karşılaşmak zorundaydı.

Bu nedenle onun çalışmaları yalnızca patolojik anatominin değil, gözlem, karşılaştırma ve anatomo-klinik ilişkilendirmeye dayanan modern klinik düşüncenin de önemli tarihsel basamaklarından biri olarak görülebilir.

Morgagni tıp dünyasına şunu gösterdi:

Bir hastanın yaşarken anlattıkları ile bedeninin ölümden sonra anlattıkları aynı hikâyenin iki ayrı bölümüydü.

Hekimin görevi, bu iki bölümü birleştirmekti.

Hastalığın coğrafyasını değiştiren adam

Giovanni Battista Morgagni 1771 yılında hayatını kaybetti.

Ardında yalnızca kitaplar ve anatomik gözlemler bırakmadı.

Hastalığın nerede aranması gerektiğine ilişkin yeni bir bakış bıraktı.

Kendisinden önceki yüzyıllarda hastalıklar çoğu zaman bedenin genel dengesi içinde açıklanmaya çalışılmıştı.

Morgagni ise klinik gözlemi anatomik bulgularla birleştirerek tıbbi bakışı giderek daha fazla organlara yöneltti.

Kalbin içinde ne olmuştu?

Beyinde hangi yapı değişmişti?

Damar neden genişlemişti?

Organ neden sertleşmişti?

Bu değişiklikler hastanın yaşarken gösterdiği belirtileri açıklayabilir miydi?

Sorular değiştiğinde tıp da değişmeye başladı.

Morgagni’nin gelişmesine büyük katkı sağladığı bu yaklaşım, hastalığı organlardaki yapısal değişikliklerle ilişkilendiren patolojik anatominin ilerlemesine, klinik belirtilerle anatomik bulguların sistematik biçimde karşılaştırılmasına ve modern tanısal düşüncenin güçlenmesine zemin hazırladı.

Bugünün hekimliği hastalığı hücrelerde, moleküllerde ve genlerde arayabilecek kadar ilerledi.

Ama bu büyük yolculuğun önemli dönemeçlerinden birinde, elinde ne modern görüntüleme cihazları ne de bugünün laboratuvar teknolojileri bulunan yaşlı bir İtalyan anatomist vardı.

Önünde hastaların hikâyeleri ve otopsilerin ortaya çıkardığı anatomik bulgular vardı.

Giovanni Battista Morgagni, tıbbın en temel sorularından biri olan:

“Bu insan neden hasta?”

sorusuna bir başkasını ekledi:

“Hastalık bedenin neresinde?”

Modern patolojik anatominin büyük hikâyesinde yeni bir dönem, hastalığın bedenin neresinde bulunduğu sorusunun böylesine sistematik biçimde sorulmasıyla açıldı.

Henüz 23 yaşındaydı. İnsanların toplumdan koparılarak tecrit edildiği, adı bile korkuyla anılan cüzzam hastalığına karşı dönemin en uygulanabilir ve etkili tedavi yöntemlerinden birini geliştirdi. Ancak Alice Ball, çalışmasının dünyada nasıl karşılık bulduğunu göremeden 24 yaşında hayatını kaybetti. Ardından yöntemi başka bir bilim insanının adıyla ilişkilendirildi. Bilim tarihinin uzun süre gölgede bıraktığı genç kimyacının adı, gerçek hikâyesi ortaya çıkarıldıkça yeniden hak ettiği yere dönmeye başladı.

1915 yılıydı.

Pasifik Okyanusu'nun ortasında, Hawaii'de cüzzam yalnızca bir hastalık değildi.

Bir insanın ailesinden, evinden ve toplumdan koparılması anlamına gelebiliyordu.

Bugün Hansen hastalığı olarak adlandırdığımız cüzzamın tedavi seçenekleri son derece sınırlıydı. Hawaii'de 1866'dan itibaren hastalığa yakalanan binlerce insan, Molokai Adası'ndaki uzak Kalaupapa Yarımadası'na zorla gönderilmişti.

Buraya gönderilenler için hastalık yalnızca bedensel bir mücadele değildi.

Toplumdan uzaklaştırılmak, ailesinden ayrılmak ve çoğu zaman hayatının geri kalanını tecrit altında geçirmek anlamına geliyordu.

İşte tam bu dönemde, henüz 23 yaşında genç bir kimyager laboratuvarında yıllardır çözülemeyen bir problem üzerinde çalışmaya başladı.

Adı Alice Augusta Ball'du.

Kısa ömrünün sonunda geride bırakacağı çalışma, Hansen hastalığının tedavi tarihinde önemli bir dönüm noktası olacak; ancak kendi adı bilimsel kayıtlarda uzun süre hak ettiği görünürlüğü bulamayacaktı.

Karanlık odadan kimya laboratuvarına

Alice Ball, 24 Temmuz 1892'de Seattle'da Afrika kökenli Amerikalı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi.

Ailesi eğitime ve bilime önem veriyordu.

Babası James Ball hukuk ve yayıncılıkla ilgilenirken annesi Laura Louise fotoğrafçılıkla uğraşıyordu. Büyükbabası James Presley Ball Sr. ise 19. yüzyılın tanınmış Afrika kökenli Amerikalı fotoğrafçılarından biriydi.

Fotoğrafçılığın henüz dijital makinelerden değil, kimyasal banyolardan ve karanlık odalardan geçtiği yıllardı.

Alice'in kimyayla erken yaşlarda karşılaşmasında ailesinin fotoğrafçılıkla ilişkili çalışmalarının etkili olmuş olabileceği düşünülüyor.

Daha sonra University of Washington'da eczacılık ve farmasötik kimya alanlarında eğitim aldı.

Ardından College of Hawaiʻi'ye, bugünkü University of Hawaiʻi at Mānoa'ya geçti.

1915 yılında bu kurumdan kimya alanında yüksek lisans derecesi alan ilk kadın ve ilk siyahi öğrenci oldu.

Başarısı bununla da sınırlı kalmadı.

Ardından College of Hawaiʻi'nin kimya bölümünde ders veren ilk kadın ve ilk siyahi öğretim elemanı olarak üniversite tarihine geçti.

Ancak Alice Ball'u dünya tıp tarihine taşıyacak çalışma başka bir sorunun peşinden giderken başlayacaktı.

Karşısında yüzyıllardır bilinen ancak tıbbi kullanımında önemli sorunlar bulunan bir madde vardı:

Chaulmoogra yağı.

Bir ilaç adayı vardı ama kullanmak çok zordu

Chaulmoogra ağacının tohumlarından elde edilen yağ, Asya'da yüzyıllardır çeşitli deri hastalıklarının tedavisinde kullanılıyordu.

19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Hansen hastalığı için de denenmeye başlanmıştı.

Ancak büyük bir sorun vardı.

Yağ ağızdan alındığında hastalar tarafından son derece zor tolere ediliyor, ciddi mide ve bağırsak şikâyetlerine yol açabiliyordu.

Deriye uygulanması sistemik hastalık açısından yeterli değildi.

Doğrudan enjeksiyonu ise yoğun ve yağlı yapısı nedeniyle son derece ağrılı ve teknik olarak problemliydi.

Başka bir ifadeyle, tıbbın elinde umut vadeden bir madde vardı; fakat onu insan vücuduna etkili ve uygulanabilir biçimde ulaştırmanın yolu bulunamıyordu.

Hawaii'de Hansen hastalığı üzerine çalışan hekim Harry T. Hollmann, genç kimyager Alice Ball'un bitkisel maddelerin kimyasal bileşenlerinin ayrıştırılması konusundaki çalışmalarını fark etti.

Önlerinde zor bir soru vardı:

Chaulmoogra yağının etkili olduğu düşünülen bileşenleri ayrıştırılarak enjeksiyona daha uygun bir hâle getirilebilir miydi?

Alice Ball çalışmaya başladı.

Ve henüz 23 yaşındayken yıllardır çözülemeyen önemli bir kimyasal problemi çözmeyi başardı.

“Ball Yöntemi” doğuyor

Ball, chaulmoogra yağındaki yağ asitlerinden etil esterler elde edilmesini sağlayan bir yöntem geliştirdi.

Bu işlem sayesinde yağın bileşenleri, ham chaulmoogra yağının doğrudan kullanımına kıyasla enjeksiyon için çok daha uygun bir forma dönüştürülebiliyordu.

Bu yalnızca laboratuvar ortamında gerçekleştirilen teknik bir kimya işlemi değildi.

Kullanılması son derece zor bir maddenin klinik uygulamaya daha elverişli bir tedavi biçimine dönüştürülmesiydi.

Daha sonra “Ball Yöntemi” olarak anılacak bu yaklaşım, 1940'lı yıllarda sülfon grubu ilaçların kullanılmaya başlanmasına kadar Hansen hastalığının dünya çapındaki başlıca tedavi yöntemlerinden biri oldu.

Yöntem Hawaii'nin dışına da yayıldı.

Chaulmoogra türevleri dünyanın farklı bölgelerinde Hansen hastalarının tedavisinde kullanılmaya başlandı.

Ancak Ball yönteminin önemini anlamak için yalnızca laboratuvar sonuçlarına bakmak yeterli değildir.

Çünkü dönemin Hawaii'sinde bir Hansen hastasının tedaviye yanıt vermesi, yalnızca hastalık belirtilerinin azalması anlamına gelmiyordu.

Ailesine dönme ihtimali anlamına da gelebiliyordu.

84 hastalık dikkat çekici sonuç

Alice Ball'un ölümünden sonra yöntemin klinik kullanımını sürdüren hekim Harry T. Hollmann, 1922 yılında yayımladığı değerlendirmesinde tedavi ettiği 84 hastanın bakteriyolojik incelemelerinin negatif hâle geldiğini ve görünür hastalık lezyonlarının ortadan kalktığını bildirdi.

Dönemin koşulları düşünüldüğünde bu sonuçlar son derece dikkat çekiciydi.

Bununla birlikte bu veriler, modern klinik araştırma standartlarıyla yürütülmüş kontrollü bir çalışmanın değil, dönemin tedavi gözlemlerinin sonuçlarıydı.

Bu nedenle sonuçları bugünkü bilimsel ölçütlerle kesin bir tedavi başarısı olarak yorumlamak doğru olmaz.

Chaulmoogra türevleri modern anlamda hastalığı kesin olarak ortadan kaldıran bir tedavi değildi. Özellikle ileri hastalıkta etkinliğinin sınırlı olduğu ve bazı hastalarda hastalığın yeniden ortaya çıkabildiği sonraki yıllarda daha iyi anlaşılacaktı.

Buna rağmen Ball'un geliştirdiği yöntem, sülfon ilaçları devreye girene kadar Hansen hastalığı tedavisindeki en önemli seçeneklerden biri hâline geldi.

Ve bazı hastalar için bunun anlamı çok büyüktü:

Yıllarca sürebilecek zorunlu tecritten çıkabilmek.

Ailelerine yeniden kavuşabilmek.

Topluma geri dönebilmek.

Fakat bütün bunlar yaşanırken Alice Ball artık hayatta değildi.

Henüz 24 yaşındaydı

1916 yılında Alice Ball ciddi biçimde hastalandı.

Henüz 24 yaşındaydı.

Ölümünün kesin nedeni bugün dahi tam olarak açıklığa kavuşmuş değildir.

Bazı tarihsel anlatılarda laboratuvarda klor gazına maruz kaldıktan sonra hastalandığı ileri sürülür. Başka kayıtlar ise farklı nedenlere işaret eder.

Bu nedenle Alice Ball'un ölümünü kesin biçimde bir laboratuvar kazasına bağlamak tarihsel olarak mümkün değildir.

Kesin olan şudur:

Alice Ball, 31 Aralık 1916'da hayatını kaybetti.

Ve geliştirdiği yöntemin bilimsel sonuçlarını kapsamlı biçimde kendisi yayımlama fırsatı bulamadı.

Tam da bu noktada Alice Ball'un hikâyesi, büyük bir bilimsel başarının öyküsünden bilim tarihinin tartışmalı akademik itibar meselelerinden birine dönüşmeye başladı.

Bir isim nasıl tarihten silinir?

Alice Ball'un ölümünden sonra çalışmalar College of Hawaiʻi'nin kimya bölümünün başındaki Arthur L. Dean tarafından sürdürüldü.

Dean ve çalışma arkadaşları 1920'li yılların başında chaulmoogra yağı üzerine araştırmalar yayımladılar.

Ancak bu yayınlarda Alice Ball'un yöntemin geliştirilmesindeki temel katkısı gerektiği biçimde belirtilmedi.

Zamanla etil ester preparatları Dean'in adıyla ilişkilendirilmeye başladı.

Bazı kaynaklarda bu ürünlerden “Dean türevleri” olarak söz edildi.

Alice Ball'un adı ise giderek arka planda kaldı.

Burada tarihsel açıdan dikkatli olmak gerekiyor.

Ball çalışmalarını kendisi yayımlamaya fırsat bulamadan hayatını kaybettiği için araştırmanın bütün aşamalarının ne kadarını bizzat tamamladığını bugün eksiksiz biçimde yeniden oluşturmak kolay değildir.

Ancak dönemin önemli tanıklarından biri olan Harry T. Hollmann'ın 1922 tarihli makalesi bu konuda son derece açıktır.

Hollmann, chaulmoogra yağının kullanılabilir hâle getirilmesi problemi üzerinde Alice Ball ile birlikte çalıştığını ve genç kimyagerin uzun deneyler sonucunda yağ asitlerinin etil esterlerini hazırlamayı başardığını açıkça belirtti.

Üstelik yöntemi doğrudan:

“Ball's Method”

yani:

“Ball Yöntemi”

olarak adlandırdı.

Bu iki kelime, unutulmaya yüz tutmuş genç bir bilim insanının tarihte bıraktığı en önemli izlerden biri olacaktı.

Eğer Hollmann'ın bu açık tanıklığı olmasaydı, Alice Ball'un geliştirdiği yöntemin gerçek hikâyesini ortaya çıkarmak belki de çok daha zor olacaktı.

Bilimde keşfetmek yetiyor mu?

Alice Ball'un hikâyesi rahatsız edici bir soruyu beraberinde getiriyor:

Bir bilimsel keşfi yapmak yeterli midir?

Yoksa onu yayımlayacak kadar uzun yaşamak, doğru akademik çevrenin içinde bulunmak, çalışmalarınızı savunabilmek ve adınızı bilimsel kayıtlara geçirebilmek de keşfin kendisi kadar önemli midir?

Alice Ball gençti.

Kadındı.

Afrika kökenli bir Amerikalıydı.

Ve 20. yüzyılın başındaki akademik dünyanın içinde kendisine yer açmaya çalışıyordu.

Üstelik en önemli çalışmasını kendi adıyla bilim dünyasına sunmaya fırsat bulamadan öldü.

Bütün bu koşullar bir araya geldiğinde onun bilimsel mirasının yıllarca gölgede kalması belki de şaşırtıcı değildir.

Şaşırtıcı olan, böylesine önemli bir çalışmanın ardındaki gerçek ismin onlarca yıl sonra yeniden bulunabilmiş olmasıdır.

Bir asır sonra gelen itibar

Alice Ball'un adının bilim tarihindeki gerçek yerine dönmesi uzun yıllar aldı.

Araştırmacılar ve tarihçiler eski üniversite kayıtlarını, bilimsel yayınları ve arşiv belgelerini inceleyerek onun hikâyesini yeniden ortaya çıkardı.

University of Hawaiʻi, 2000 yılında kampüsteki chaulmoogra ağacının yanına Alice Ball'un anısına bir plaket yerleştirdi.

Üniversite daha sonra genç bilim insanını çeşitli onurlandırmalarla yeniden hatırlattı.

Ball'un adı bilim tarihi çalışmalarında daha görünür hâle geldi.

2022 yılında National Women's Hall of Fame'e kabul edildi.

Fakat belki de en anlamlı gelişmelerden biri ölümünden yaklaşık 110 yıl sonra yaşandı.

American Chemical Society, 26 Şubat 2026'da Alice Ball'un chaulmoogra yağındaki yağ asitlerini enjeksiyona daha uygun etil esterler hâline getiren çalışmasını National Historic Chemical Landmark, yani Ulusal Tarihî Kimya Dönüm Noktası olarak tanıdı.

Bir zamanlar kendi çalışmasının bilimsel etkisini göremeden hayatını kaybeden 24 yaşındaki genç kadının yöntemi, artık resmî olarak kimya tarihinin önemli dönüm noktalarından biri kabul ediliyordu.

Alice Ball'un gerçek mirası

Alice Ball Nobel Ödülü almadı.

Büyük laboratuvarların başında onlarca yıl çalışmadı.

Uzun bir akademik kariyeri olmadı.

Adına yaşarken kürsüler kurulmadı.

Bilim dünyasının büyük toplantılarında alkışlanmadı.

Bunların hiçbirine zamanı olmadı.

Ona yalnızca 24 yıllık bir hayat verildi.

Ama o kısa hayatın içine iki üniversite derecesi, bir yüksek lisans, akademik öncülük ve Hansen hastalığının tedavisinde yıllarca kullanılacak bir bilimsel yöntem sığdırdı.

Belki de Alice Ball'un hikâyesini önemli kılan yalnızca cüzzam tedavisine yaptığı katkı değildir.

Onun hikâyesi, bilimin bazen keşifleri hatırlarken keşfedenleri unutabileceğini gösteriyor.

Bir yöntem başka bir isimle anılabilir.

Bir keşfin gerçek sahibinin adı sonraki yayınlarda görmezden gelinebilir.

Bir insan onlarca yıl tarih kitaplarının dışında bırakılabilir.

Fakat gerçek, bazen aradan bir asır geçse bile yeniden ortaya çıkar.

Bugün chaulmoogra yağının tıp tarihindeki yeri anlatılırken artık yalnızca bir kimyasal süreçten söz edilmiyor.

Bir isim de söyleniyor:

Alice Augusta Ball.

Henüz 23 yaşında, dünyanın en korkulan hastalıklarından birine karşı yeni bir tedavi yolu açan genç bir kimyager.

Çalışmasının gerçek etkisini göremeden 24 yaşında hayata veda eden bir kadın.

Ve bilim tarihi onu uzun süre gölgede bırakmış olsa da sonunda adı kendi yöntemiyle birlikte yeniden hatırlanan bir öncü.

Çünkü bazen bir insanın ömrü çok kısa olabilir.

Ama bilime bıraktığı iz, bir asır sonra bile silinmez.

DNA’nın çift sarmal yapısının çözülmesinde belirleyici rol oynayan Rosalind Franklin, yalnızca ünlü “Fotoğraf 51”in ardındaki bilim insanı değildi. Titiz deneyleri, X-ışını kırınımındaki uzmanlığı ve moleküler yapıya ilişkin çıkarımlarıyla yaşamın kodunun anlaşılmasına giden yolun en önemli isimlerinden biri oldu. Ancak bilimin en büyük keşiflerinden biri anlatılırken onun katkısı uzun yıllar hak ettiği görünürlüğe kavuşamadı.
1952 yılının Mayıs ayında Londra’da, King’s College’ın karanlık bir laboratuvarında ince bir DNA lifi saatler boyunca X ışınlarına maruz bırakılıyordu.
Ortaya çıkacak görüntünün bir gün bilim tarihinin en ünlü fotoğraflarından biri olacağını kimse bilmiyordu.
İncecik bir DNA örneği…
Bir X-ışını cihazı…
Fotoğraf filmi…
Ve sabır.
Toplam 62 saatlik pozlamanın ardından geliştirilen filmde, koyu zemin üzerinde belirgin bir “X” deseni ortaya çıktı.
Bu görüntü daha sonra bilim tarihine yalnızca iki rakamla geçecekti:
Fotoğraf 51.
Görüntüyü elde edenler Rosalind Franklin ile doktora öğrencisi Raymond Gosling’di.
Fotoğraf, DNA’nın yüksek nem koşullarındaki B formuna ait son derece net bir X-ışını kırınım deseniydi. Çapraz biçimde uzanan izler, molekülün sarmal yapısına ilişkin güçlü bilgiler taşıyordu.
Fakat Rosalind Franklin’in hikâyesi tek bir fotoğraftan çok daha büyüktür.
Onun hikâyesi aynı zamanda bilimin nasıl yapıldığına, bilimsel başarının nasıl paylaşıldığına ve bazen tarihin bir insanı ne kadar geç fark edebildiğine dair bir hikâyedir.
Kömürün İçinden DNA’ya Uzanan Yol
Rosalind Elsie Franklin, 1920 yılında Londra’da doğdu.
Cambridge’de eğitim aldı ve bilimsel kariyerinin ilk yıllarında bugün adıyla özdeşleşen DNA’dan oldukça farklı bir konuyla ilgilendi:
Kömür ve karbonun yapısı.
Bu çalışmalar, onun karmaşık maddelerin yapısını fiziksel ve kimyasal yöntemlerle çözümleme becerisini geliştirdi.
Daha sonra Paris’te çalıştı ve X-ışını kırınım tekniklerinde önemli bir uzmanlık kazandı.
Bu yöntem, çıplak gözle görülemeyen moleküllerin yapısını doğrudan fotoğraflamak yerine, X ışınlarının molekül tarafından nasıl saçıldığını incelemeye dayanıyordu.
Başka bir ifadeyle araştırmacı molekülü doğrudan görmüyordu.
Molekülün bıraktığı izleri okuyordu.
Rosalind Franklin bu konuda olağanüstü titizdi.
Bir sonuca inanmak için güzel görünen bir modele değil, veriye ihtiyaç duyuyordu.
1951 yılında King’s College London’a geldiğinde yanında getirdiği en önemli bilimsel güçlerden biri de buydu.
DNA’nın yapısını araştırmaya başladığında yalnızca bir molekülün geometrisini çözmeye çalışmıyordu.
Yaşamın bilgisini taşıyan yapının nasıl örgütlendiğini anlamaya çalışıyordu.
DNA İki Farklı Yüz Gösteriyordu
Franklin’in en önemli gözlemlerinden biri, DNA örneklerinin nem oranına bağlı olarak farklı yapısal özellikler göstermesiydi.
Bunları A formu ve B formu olarak ayırdı.
Bu ayrım son derece önemliydi.
Çünkü farklı koşullarda elde edilen kırınım desenlerini aynı moleküler yapıya aitmiş gibi yorumlamak, araştırmacıları yanlış sonuçlara götürebilirdi.
Franklin ve Raymond Gosling, deney koşullarını büyük bir dikkatle kontrol ederek DNA örneklerini farklı nem oranlarında incelediler.
2 Mayıs 1952’de başlayan uzun pozlamalardan biri birkaç gün sonra geliştirildi.
Ortaya çıkan görüntü Fotoğraf 51’di.
B-form DNA’nın karakteristik çapraz kırınım desenini olağanüstü açıklıkla gösteriyordu.
Ancak Franklin’in katkısı yalnızca bu görüntüyü üretmek değildi.
Deneylerinden elde ettiği verileri analiz ediyor, DNA’nın geometrisine ilişkin ölçümler yapıyor ve molekülün yapısını adım adım çözüyordu.
1953 yılının başlarında Fotoğraf 51’e yeniden dönen Franklin, elindeki verileri daha ileri düzeyde analiz etmeye başladı. Mart ayında hazırladığı çalışmalar, onu doğru yapıya son derece yaklaştırmıştı.
DNA’nın sarmal bir yapıya sahip olması kuvvetle muhtemeldi.
Yapı büyük olasılıkla iki zincir içeriyordu.
Her tam dönüşte yaklaşık on baz bulunuyordu.
Fosfat grupları ise molekülün dış tarafında yer almalıydı.
Rosalind Franklin, çift sarmala doğru ilerliyordu.
Fakat onun bilim anlayışı hızlı bir model kurmaktan çok, verinin kendisini sonuna kadar çözümlemeye dayanıyordu.
Aynı günlerde Cambridge’de iki bilim insanı başka bir yöntem izliyordu:
James Watson ve Francis Crick.
Onlar eldeki bilgileri bir araya getirerek fiziksel modeller oluşturuyor, DNA’nın nasıl bir yapıya sahip olabileceğini anlamaya çalışıyordu.
İki farklı bilimsel yaklaşım aynı sorunun cevabına doğru ilerliyordu.
Fotoğraf 51 Watson’a Gösterildiğinde
1953 yılının başlarında bilim tarihinin en çok tartışılan olaylarından biri yaşandı.
King’s College’daki Maurice Wilkins, Fotoğraf 51’i James Watson’a gösterdi.
Rosalind Franklin’in bu gösterimden haberi yoktu.
Watson görüntüyü gördüğünde DNA’nın sarmal yapısına ilişkin son derece güçlü bir kanıtla karşı karşıya olduğunu fark etti.
Ancak Watson ve Crick’in Franklin’in çalışmalarından edindiği bilgiler Fotoğraf 51 ile sınırlı değildi.
King’s College’daki araştırmalar hakkında hazırlanmış ve Franklin’in bazı önemli ölçümlerini de içeren yayımlanmamış bir Medical Research Council raporundaki veriler de Cambridge ekibinin eline ulaştı.
Bu bilgilerin Watson ve Crick’in model kurma sürecindeki rolü, bilim tarihinde veri paylaşımı ve araştırmacıların katkılarının tanınması açısından uzun yıllardır tartışılmaktadır.
Fakat bugün daha dengeli bir tarihsel değerlendirme, Franklin’i yalnızca verileri kullanılan pasif bir bilim insanı olarak görmenin de eksik olduğunu ortaya koyuyor.
Çünkü Rosalind Franklin kendi verilerini yorumluyor, kendi bilimsel sorularını soruyor ve DNA’nın yapısına bağımsız olarak son derece yaklaşıyordu.
O, başkalarının çözümünü mümkün kılan verileri üreten bir teknisyen değildi.
DNA’nın yapısını çözmeye çalışan bilim insanları arasında entelektüel olarak etkin bir aktördü.
Mart 1953’teki çalışmalarında DNA’nın muhtemelen iki zincirden oluşan bir sarmal olduğunu, her dönüşte yaklaşık on baz bulunduğunu ve fosfatların dış tarafta yer aldığını değerlendirmişti.
Yani Rosalind Franklin kapının dışında bekleyen biri değildi.
O da kapının kilidini açıyordu.
Sadece başka bir anahtar kullanıyordu.
Üç Makale, Tek Büyük Keşif
25 Nisan 1953’te Nature dergisinde DNA’nın yapısıyla ilgili üç çalışma art arda yayımlandı.
İlk makale James Watson ve Francis Crick’e aitti.
İkinci çalışma Maurice Wilkins ve çalışma arkadaşlarının imzasını taşıyordu.
Üçüncü makalede ise Rosalind Franklin ve Raymond Gosling’in deneysel bulguları yer alıyordu.
Tarih, bu üç çalışmayı aynı ağırlıkla hatırlamadı.
Watson ve Crick’in çift sarmal modeli bilim dünyasının en tanınmış sembollerinden biri hâline geldi.
Franklin ve Gosling’in çalışması ise özellikle popüler bilim anlatılarında uzun yıllar, sanki oluşturulan modeli yalnızca destekleyen ikincil bir çalışma gibi gölgede kaldı.
Oysa DNA’nın yapısının çözülmesine giden süreç tek bir laboratuvarın, tek bir fotoğrafın ya da tek bir parlak fikrin ürünü değildi.
Bir tarafta model kurma yeteneği vardı.
Bir tarafta X-ışını kırınım deneyleri…
Bir tarafta kimyasal bilgiler…
Bir tarafta matematiksel ölçümler…
Rosalind Franklin bu büyük bilimsel hikâyenin kenarında duran biri değildi.
Hikâyenin içindeydi.
Bugün bilim tarihçileri de Franklin’i yalnızca haksızlığa uğramış pasif bir kurban olarak anlatmanın yetersiz olduğunu vurguluyor.
Çünkü böyle bir anlatı, istemeden onun bilimsel büyüklüğünü de gölgeleyebilir.
Rosalind Franklin’i yalnızca “Fotoğrafı kullanılan kadın” olarak hatırlamak, ona yapılabilecek başka bir haksızlıktır.
Onun asıl değeri mağduriyetinde değil;
bilimsel yeteneğindeydi.
DNA’dan Sonra Bilim Bitmedi
Rosalind Franklin 1953 yılında King’s College’dan ayrılarak Birkbeck College’a geçti.
Bugün birçok insan onun bilimsel yaşamını yalnızca DNA üzerinden hatırlıyor.
Oysa Franklin yeniden başladı.
Bu kez virüslerin moleküler yapısına yöneldi.
Kendi araştırma grubunu oluşturdu ve özellikle bitki virüsleri üzerine önemli çalışmalar yürüttü.
Tütün mozaik virüsü başta olmak üzere virüslerin yapısına ilişkin araştırmaları, yapısal virolojinin gelişiminde önemli bir yere sahip oldu.
Bu dönem Rosalind Franklin’i anlamak açısından özellikle önemlidir.
Çünkü DNA onun bilimsel hayatındaki tek başarı değildi.
Bilimsel merakı devam ediyordu.
Yeni sorular soruyor, yeni yöntemler uyguluyor, yeni araştırmalar yürütüyordu.
Yaşamı daha uzun sürseydi, bugün onu belki yalnızca DNA’nın hikâyesiyle hatırlamayacaktık.
Fakat zamanı çok azdı.
Yarım Kalan Bir Bilim Hayatı
Rosalind Franklin’e genç yaşta yumurtalık kanseri teşhisi konuldu.
Hastalığına rağmen bilimsel çalışmalarını sürdürdü.
16 Nisan 1958’de hayatını kaybettiğinde henüz 37 yaşındaydı.
Dört yıl sonra, 1962 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü James Watson, Francis Crick ve Maurice Wilkins’e verildi.
Rosalind Franklin o kürsüde değildi.
Çünkü artık hayatta değildi.
Franklin yaşasaydı Nobel Ödülü’nü paylaşır mıydı?
Bunun cevabını kesin olarak bilmek mümkün değildir.
Tarih, gerçekleşmemiş ihtimaller üzerinden kesin hükümler veremez.
Ancak bugün çok daha açık biçimde bildiğimiz bir gerçek vardır:
Rosalind Franklin’in X-ışını kırınım çalışmaları ve DNA üzerine yaptığı ölçümler, çift sarmal modelinin ortaya çıkmasına giden bilimsel sürecin temel parçalarından biriydi.
Bu nedenle DNA’nın çift sarmal hikâyesi Rosalind Franklin olmadan anlatılabilir belki.
Ama eksik anlatılır.
Fotoğrafın Ötesindeki Kadın
Bilim tarihi bazen keşifleri birkaç parlak isme indirgemeyi sever.
Çünkü karmaşık hikâyeleri anlatmanın en kolay yolu kahramanlar yaratmaktır.
Newton’un elması…
Fleming’in küfü…
Watson ve Crick’in çift sarmalı…
Oysa büyük bilimsel devrimlerin çoğu tek bir insanın yalnız başına yaptığı keşifler değildir.
Birileri veriyi üretir.
Birileri yöntemi geliştirir.
Birileri soruyu sorar.
Birileri modeli kurar.
Birileri daha önce fark edilmeyen ayrıntıyı görür.
DNA’nın yapısının çözülmesi de böyle bir hikâyedir.
Watson vardı.
Crick vardı.
Wilkins vardı.
Ama Rosalind Franklin de vardı.
Üstelik yalnızca elinde bir fotoğrafla değil.
Deneyleriyle…
Ölçümleriyle…
Kırınım desenlerini yorumlama yeteneğiyle…
Ve DNA’nın yapısına ilişkin kendi bilimsel çıkarımlarıyla.
Fotoğraf 51 bugün bilim tarihinin en ünlü görüntülerinden biridir.
Fakat o fotoğrafa baktığımızda görmemiz gereken yalnızca DNA’nın çift sarmalının izleri değildir.
Bir bilim insanının sabrını da görmeliyiz.
Karanlık bir laboratuvarda saatlerce süren deneyleri…
Bir görüntüyü elde edebilmek için dikkatle ayarlanan nem oranlarını…
Tekrar tekrar yapılan ölçümleri…
Ve henüz kimse alkışlamazken gerçeğin peşinden yürüyen bir zihni…
Rosalind Franklin’in hikâyesi bize bilimin yalnızca şu sorudan ibaret olmadığını hatırlatıyor:
“Kim keşfetti?”
Belki daha doğru soru şudur:
“Bir keşfin mümkün olmasını kimler sağladı?”
Bu soru sorulduğunda Rosalind Franklin artık hikâyenin kenarında durmaz.
Tam merkezinde durur.
Çünkü bazı insanlar tarihe isimlerini büyük harflerle yazdırır.
Bazıları ise gerçeği görünür hâle getirir ve isimlerinin görünür olması için yıllarca beklemek zorunda kalır.
Rosalind Franklin, yaşamın moleküler sırrını aydınlatan X ışınlarını DNA’ya yöneltti.
Ortaya çıkan görüntü yalnızca bir molekülün yapısına ilişkin ipuçlarını görünür hâle getirmedi.
Bilim tarihinin yıllar sonra yeniden değerlendirmek zorunda kalacağı bir hikâyeyi de geride bıraktı.
Fotoğraf 51 bugün hâlâ bize çift sarmalın izlerini gösteriyor.
Ama biraz daha dikkatli baktığımızda o karanlık filmin arkasında duran Rosalind Franklin’i de görebiliyoruz.
Ve belki bilim tarihinin ona en büyük borcu budur:
Onu artık yalnızca DNA’nın gölgesinde değil, kendi ışığında hatırlamak.

Bir insanın kalbi, yaşamı boyunca milyarlarca kez kasılır.

Her atımda kanı akciğerlere, beyne, kaslara ve bedenin en uzak dokularına doğru iter. Bugün bu bilgi bize sıradan görünebilir. Oysa yüzyıllar boyunca hekimler kanın kapalı bir sistem içinde sürekli dolaştığını bilmiyordu.

Kalp, farklı kültürlerde duyguların, ruhun ve yaşamın merkezi olarak görülüyordu. Ancak nasıl çalıştığı, kanı hangi yönde gönderdiği ve atardamarlarla toplardamarların neden farklı yapıda olduğu tam olarak anlaşılamamıştı.

William Harvey bu gizemi çözmek için yalnızca eski kitapları okumadı.

Kalbi çalışırken izledi.

Damarları parmaklarıyla sıkıştırdı.

Hayvanların göğsünü açarak kalbin kasılma sırasını takip etti.

Sonra gözlemlerini sayılarla sınadı.

Ortaya çıkan sonuç, tıp tarihinin en büyük dönüşümlerinden birini başlattı.

Galen’in Bin Yıllık Dünyası

Harvey’den önce Avrupa tıbbının dolaşıma ilişkin temel görüşleri, ikinci yüzyılda yaşamış Galen’in öğretilerine dayanıyordu.

Galen’e göre besinlerden oluşan kan karaciğerde üretiliyor, toplardamarlarla organlara dağılıyor ve dokular tarafından tüketiliyordu. Kalbin sağ tarafındaki kanın bir bölümünün, iki karıncık arasındaki duvarda bulunduğu varsayılan görünmez gözeneklerden sol tarafa geçtiği düşünülüyordu.

Burada akciğerlerden gelen havayla karışan kan, yaşamsal bir nitelik kazanıyordu. Atardamarlar ve toplardamarlar ise büyük ölçüde ayrı çalışan iki sistem olarak kabul ediliyordu.

Bu görüş bütünüyle sorgulanmamış değildi.

On üçüncü yüzyılda İbnü’n-Nefîs, kalbin iki karıncığı arasında kanın geçebileceği gözenekler bulunmadığını savunmuş ve kanın sağ kalpten akciğerlere giderek sol kalbe döndüğünü açıklamıştı. On altıncı yüzyılda Michael Servetus ve Realdo Colombo da küçük dolaşıma ilişkin önemli görüşler ortaya koydu.

Harvey’in başarısı, kendisinden önceki katkıları yok sayarak kanı ilk kez fark etmek değildi. Onun asıl önemi; kalbi, akciğerleri, atardamarları ve toplardamarları tek bir kesintisiz sistem içinde açıklaması ve bu görüşü karşılaştırmalı gözlemler, tekrarlanabilir deneyler ve nicel hesaplarla desteklemesiydi.

Folkestone’dan Padua’ya

William Harvey, 1 Nisan 1578’de İngiltere’nin Kent bölgesindeki Folkestone’da doğdu. Dönemin bazı kayıtları doğum tarihini 1 ya da 2 Nisan olarak verse de 1 Nisan yaygın biçimde kabul edilir.

Ailenin en büyük oğluydu. Babası Thomas Harvey, kendi arazisini işleten, maddi durumu iyi bir çiftçi ve arazi sahibiydi. William on yaşındayken Canterbury’deki King’s School’a gönderildi; burada Latince ve Yunanca öğrendi.

1593’te Cambridge Üniversitesine bağlı Gonville and Caius College’a girdi. 1597’de Bachelor of Arts derecesini aldı ve tıp eğitimi için Avrupa’ya yöneldi. Fransa ve Almanya üzerinden dönemin en güçlü tıp merkezlerinden biri olan Padua Üniversitesine gitti.

Padua yalnızca eski metinlerin okutulduğu bir okul değildi. Anatomi salonları, insan diseksiyonları ve doğrudan gözleme dayanan yaklaşımıyla Avrupa tıbbının en canlı merkezlerinden biriydi.

Harvey burada ünlü anatomist Hieronymus Fabricius’un öğrencisi oldu.

Fabricius, toplardamarların içinde kapakçıklar bulunduğunu ayrıntılı biçimde göstermişti. Fakat bu yapıların kan akımındaki gerçek görevini açıklayamamıştı. Harvey yıllar sonra, hocasının tarif ettiği kapakçıkların kanın kalbe doğru ilerlemesine izin verdiğini ve ters yöndeki hareketi engellediğini gösterecekti.

Harvey, 25 Nisan 1602’de Padua’dan tıp doktoru olarak mezun oldu. İngiltere’ye döndükten sonra derecesini Cambridge’de tanıttı ve Londra’ya yerleşti.

1604’te hekim Lancelot Browne’ın kızı Elizabeth Browne ile evlendi. Aynı yıl Londra Hekimler Kolejine aday üye olarak kabul edildi; 1607’de kolejin tam üyeliğine seçildi. 1609’da St Bartholomew’s Hospital’da hekimlik görevine başladı.

Ders Kürsüsünde Olgunlaşan Fikir

Harvey, 1615’te Lumleian öğretim görevliliğine getirildi ve Nisan 1616’da anatomi derslerine başladı.

Günümüze ulaşan ders notları, o yıllarda kalbin hareketleri ve damarların yapısı üzerine yoğun biçimde düşündüğünü gösterir. Ancak kanın kesintisiz bir çember içinde dolaştığına ilişkin kuramının 1616’da bütünüyle tamamlandığını söylemek doğru değildir.

Harvey sonraki yıllarda gözlemlerini derinleştirdi, damar bağlama deneylerini geliştirdi ve farklı canlılar üzerinde çalıştı. 1628 tarihli kitabının önsözünde, dolaşıma ilişkin görüşlerini dokuz yılı aşkın süredir meslektaşlarına gösterdiğini, yeni kanıtlarla desteklediğini ve yöneltilen itirazlara cevap verdiğini belirtecekti.

Kalbin hareketi canlı memelilerde çok hızlı olduğu için anlaşılması güçtü. Harvey bu nedenle kalbi daha yavaş atan balıklar, yılanlar, kurbağalar ve başka soğukkanlı hayvanlar üzerinde gözlem yaptı. Farklı türleri ve gelişim evrelerini karşılaştırdı.

Kalbin gevşeme ve kasılma anlarını ayırdı. Kulakçıkların önce, karıncıkların sonra kasıldığını gördü. Kalbin kanı içine çeken pasif bir yapı değil, kasılarak kanı ileri iten etkin bir pompa olduğunu ortaya koydu.

Bir atardamar kesildiğinde kanın kalbin kasılmasıyla eş zamanlı olarak ileri fışkırması, bu görüşün en açık kanıtlarından biriydi.

Damar Bağlama Deneyleri

Harvey’in en güçlü kanıtlarından biri, insan kolunda yaptığı damar bağlama deneyleriydi.

Kolun üst bölümüne çok sıkı bir bağ uygulandığında aşağıdaki atardamar nabzı kayboluyor, el soluyor ve kanın kalpten kola ulaşması engelleniyordu.

Bağ biraz gevşetildiğinde atardamar akımı devam ediyor, fakat toplardamar dönüşü zorlaşıyordu. Bu kez toplardamarlar belirginleşiyor ve kol şişiyordu.

Harvey, belirginleşen bir toplardamarın üzerine parmağıyla bastırarak damardaki kanı belirli bir yönde boşalttı. Damarın yeniden doluş biçimi, kapakçıkların kanı çevreden kalbe doğru yönlendirdiğini gösteriyordu. Ters yöndeki hareket ise kapakçıklar tarafından engelleniyordu.

Bu basit görünen deney büyük bir soruyu doğurdu:

Kan toplardamarlarla sürekli kalbe dönüyorsa, kalpten yeniden nereye gidiyordu?

Cevap atardamarlardaydı.

Kalbin kasılmasıyla kan atardamarlara gönderiliyor, dokulara ulaşıyor ve ardından toplardamarlarla yeniden kalbe dönüyordu. Harvey, kanın atardamarlardan toplardamarlara dokuların içinde gerçekleşen görünmez bir geçişle ulaştığını düşünüyordu.

Bu geçişin anatomik yapısını doğrudan gösteremedi. Dönemin büyütme araçları, damarların dokular içindeki en ince uzantılarını görmesine imkân vermiyordu. Ancak kanın atardamar sisteminden toplardamar sistemine geçtiğini, dolaşımın zorunlu bir sonucu olarak ortaya koydu.

Eski Teoriyi Yıkan Hesap

Harvey yalnızca gözlem yapmadı; sayıları da kullandı.

Kalbin her kasılmada belirli miktarda kanı dışarı attığını kabul etti. Bu miktarı olduğundan düşük tahmin edip dakikadaki atım sayısını temkinli alsa bile, kısa sürede kalpten geçen toplam kan miktarı bedenin bütün kan hacmini aşacaktı.

Galen’in görüşü doğru olsaydı karaciğerin sürekli olarak çok büyük miktarda yeni kan üretmesi, dokuların da aynı hızla bu kanı tüketmesi gerekirdi. Böyle bir üretim ve tüketim biyolojik olarak mümkün görünmüyordu.

O hâlde kalpten geçen kan yeni üretilen kan değil, tekrar tekrar dolaşan aynı kandı.

Harvey’in dehası burada belirginleşti. Doğrudan göremediği bütün dolaşımı gözlem, deney, anatomi ve hesaplamayı birleştirerek ortaya koydu.

Bedenin içindeki hareketi yalnızca betimlemedi; miktarların eski açıklamayı imkânsız hâle getirdiğini gösterdi. Bu nicel yaklaşım, onun modern deneysel fizyolojinin kurucu isimlerinden biri sayılmasının başlıca nedenidir.

De Motu Cordis

Harvey bulgularını hemen yayımlamadı. Deneylerini yıllarca tekrarladı, farklı hayvanlarda sınadı ve meslektaşlarının itirazlarını dinledi.

1628’de Frankfurt’ta, kısa adıyla De Motu Cordis olarak bilinen Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus yayımlandı. Eser 72 sayfa, iki numarasız sayfa ve iki levhadan oluşuyordu. Küçük hacmine rağmen tıp tarihinin en etkili kitaplarından biri oldu.

Harvey kitabı yayımladığında elli yaşındaydı. Bu çalışma ani bir ilhamın değil, yıllarca tekrarlanan gözlemlerin ve sabırla sınanan düşüncelerin sonucuydu. Eski tıp anlayışını sarsacak bir görüş ileri sürdüğünü biliyordu. Bu nedenle yalnızca ulaştığı sonucu açıklamakla yetinmedi; okurun aynı sonuca nasıl ulaşabileceğini de gösterdi.

Harvey kitapta, kalbin kasıldığında küçülüp sertleşerek kanı atardamarlara ittiğini açıkladı. Sağ kalpten çıkan kan akciğerlere gidiyor, oradan sol kalbe ulaşıyordu. Sol kalpten bedene dağılan kan ise toplardamarlarla yeniden kalbe dönüyordu.

Böylece küçük ve büyük dolaşımı tek, sürekli bir hareket içinde birleştirdi.

Kitabın gücü yalnızca vardığı sonuçta değildi.

Harvey okurunu adım adım deneylere götürüyor, gördüklerini açıklıyor, olası itirazları sıralıyor ve bunlara yeni gözlemlerle cevap veriyordu. Bir düşüncenin doğruluğunu saygın bir otoritenin sözüne değil, yeniden yapılabilecek deneylere dayandırıyordu.

İtirazlar ve Eksik Halka

Harvey’in görüşü hemen herkes tarafından kabul edilmedi.

Galen’in otoritesi tıp eğitiminde yüzyıllardır güçlüydü. Kalbin bir pompa, kanın da sürekli dolaşan bir sıvı olduğu düşüncesi yalnızca küçük bir anatomi ayrıntısını değil, bedenin işleyişine ilişkin bütün sistemi değiştiriyordu.

Bazı hekimler Harvey’in atardamarlarla toplardamarlar arasındaki bağlantıyı gösterememesini önemli bir eksiklik saydı. Bazıları ise kalbin bütün bedene kan gönderecek kadar güçlü olamayacağını savundu.

Harvey eleştirilere çoğunlukla ölçülü bir dille cevap verdi ve görüşünü yeni deneylerle savundu. Yaşamının sonuna gelindiğinde dolaşım kuramı Avrupa’nın önemli tıp okullarında büyük ölçüde kabul edilmişti.

Harvey’in ölümünden dört yıl sonra, 1661’de Marcello Malpighi mikroskopla kurbağa akciğerindeki kılcal damarları gözlemledi. Böylece atardamarlarla toplardamarlar arasındaki eksik anatomik halka görünür hâle geldi.

Harvey kılcal damarları görememiş ve bugün bildiğimiz anlamda bir kılcal damar ağı tarif etmemişti. Ancak kanın atardamar sisteminden toplardamar sistemine geçmesi gerektiğini doğru biçimde göstermişti. Malpighi’nin gözlemleri, Harvey’in açıklamasında görünmeyen bu anatomik halkayı tamamladı.

Saray Hekimi ve Savaşın Ortasında

Harvey’in yaşamı yalnızca hastane ve anatomi salonlarında geçmedi.

1618’e gelindiğinde Kral I. James’in hekimleri arasındaydı. Daha sonra Kral I. Charles’ın saray hekimi oldu. Kraliyet çevresindeki görevi, farklı hayvanları ve özellikle av hayvanlarının gelişimini incelemesine de imkân verdi.

İngiliz İç Savaşı başladığında kralın yanında kaldı. 23 Ekim 1642’deki Edgehill Muharebesi’nde, on iki yaşındaki Prens Charles ile dokuz yaşındaki kardeşi James’in güvenliğinden sorumluydu.

Harvey’in arkadaşı John Aubrey’nin daha sonra aktardığına göre, iki genç prensi bir çitin arkasına götürdü ve beklerken cebinden çıkardığı kitabı okumaya başladı. Yakınlarına bir top mermisinin düşmesi üzerine yerlerini değiştirmek zorunda kaldılar. Harvey savaşın ardından yaralıların bakımına da yardım etti.

Kraliyet yanlısı olması ağır bir bedel getirdi.

İç savaş sırasında Whitehall’da kaldığı ve çalışmalarını sürdürdüğü yer yağmalandı. Eşyalarının yanı sıra yıllar boyunca hazırladığı bazı bilimsel notlar ve özellikle böceklerin gelişimine ilişkin çalışmaları kayboldu. Harvey’in el yazmalarının bir bölümünün bu baskında, bir bölümünün ise ölümünden sonra Londra Hekimler Kolejini etkileyen 1666 yangınında yok olmuş olabileceği düşünülmektedir.

Oxford’un 1646’da Parlamento kuvvetlerine teslim edilmesinden sonra Londra’ya döndü ve aktif hekimlikten büyük ölçüde çekildi.

Dolaşımdan Embriyolojiye

Harvey’in merakı kalp ve kanla sınırlı değildi.

Canlıların nasıl oluştuğunu anlamaya çalıştı. Tavuk yumurtalarını farklı günlerde açarak embriyonun gelişimini izledi; geyiklerin gebeliklerini ve çeşitli hayvanların üremesini inceledi.

1651’de Exercitationes de Generatione Animalium adlı eserini yayımladı. Dönemin etkili açıklamalarından biri, canlının başlangıçtan itibaren küçük ve tamamlanmış bir beden hâlinde bulunduğu ve gelişim sırasında yalnızca büyüdüğü düşüncesiydi.

Harvey ise organların aşamalı biçimde ortaya çıktığını savunan epigenez yaklaşımına gözlemsel destek sundu. Farklı gelişim günlerindeki tavuk yumurtalarını yaklaşık iki hafta boyunca inceledi.

Önce küçük, atan kanlı bir noktanın; ardından damarların, kalbin, organların ve uzuvların belirdiğini kaydetti.

Eserin ön kapak resminde yer alan “Ex ovo omnia”, yani “Her şey yumurtadan” ifadesi, onun canlıların oluşumuna ilişkin yaklaşımını simgeliyordu.

Harvey döllenmenin hücresel mekanizmasını açıklayamadı; dönemin büyütme araçları buna elverişli değildi. Yine de embriyoyu baştan tamamlanmış bir minyatür değil, zaman içinde örgütlenen canlı bir süreç olarak ele alması embriyoloji tarihinde önemli bir aşamaydı.

Bilime Bırakılan Miras

Harvey yaşamının son yıllarında Londra Hekimler Kolejine büyük destek verdi.

Kolej için alt katında toplantı salonu, üst katında kütüphane bulunan ve bilimsel koleksiyonların korunacağı yeni bir bina yaptırarak kuruma devretti. 1656’da Kent’teki Burmarsh mülkünü, düzenli gelir sağlaması amacıyla koleje bıraktı. Vasiyetinde kitaplarının, bilimsel belgelerinin ve bazı kişisel eşyalarının da kuruma verilmesini istedi.

William Harvey, 3 Haziran 1657’de 79 yaşında hayatını kaybetti. Londra Hekimler Kolejinden çok sayıda meslektaşı cenazesine katıldı. Naaşı Essex’teki Hempstead’de, ailesine ait mezar odasına defnedildi.

Onun en büyük mirası yalnızca “Kan dolaşır.” cümlesi değildi.

Harvey, tıpta otoriteye duyulan saygının gözlemin önüne geçemeyeceğini gösterdi. Bir görüş ne kadar eski, yaygın ve saygın olursa olsun, doğadaki bulgularla uyuşmuyorsa yeniden sınanmalıydı.

Kalbi mistik bir merkez olmaktan çıkarıp işlevi incelenebilir bir kas olarak ele aldı.

Damarları yalnızca anatomik borular değil, yönü ve görevi deneyle anlaşılabilen bir sistem olarak gördü.

Ölçümü tıbbi düşüncenin merkezine yerleştirdi.

Bugün tansiyon ölçümünden kalp cerrahisine, kan transfüzyonundan yoğun bakıma, damar yoluyla ilaç verilmesinden modern kardiyolojiye kadar sayısız alan, kanın kapalı bir dolaşım sistemi içinde hareket ettiği bilgisine dayanıyor.

Tıp tarihindeki bazı keşifler yeni bir bilgi ekler.

Bazıları ise bütün bilgilerin yerini değiştirir.

William Harvey’in yaptığı buydu.

Kalbin her atımında kanın ileri doğru fırladığını gördü. Fakat bundan daha önemlisi, bilimin ilerleyebilmesi için eski kabullerin yerine gözlemi, deneyi ve hesabı koydu.

İnsan bedeninin içinde durmadan dönen kanı açıklarken, modern tıbbın düşünme biçimini de harekete geçirdi.

Bir insanın beynine dokunmak, tıbbın belki de en ağır sorumluluklarından biridir.

Cerrahın karşısında yalnızca bir organ değil; insanın hafızası, hareketleri, dili, duyguları ve bütün bir yaşamı vardır. Milimetrelerle ölçülen bir hata, bir ömrün yönünü değiştirebilir.

Aysima Altınok, böylesine zorlu bir alanı seçtiğinde takvimler 1950’li yılları gösteriyordu. Beyin cerrahisi Türkiye’de henüz gelişmekte olan genç bir uzmanlık dalıydı. Cerrahi ise dünyanın birçok yerinde olduğu gibi büyük ölçüde erkeklere ait bir meslek olarak görülüyordu.

Altınok’un önünde iki büyük engel vardı.

Birincisi, henüz emekleme dönemindeki beyin cerrahisinin teknik ve bilimsel güçlükleriydi.

İkincisi ise kadın olmasıydı.

Ancak o, bu engellerin hiçbirini yolundan dönmek için gerekçe kabul etmedi.

Erzincan’dan İstanbul’a Uzanan Yol

Aysima Altınok, 20 Eylül 1929’da Erzincan’da dört çocuklu bir ailenin en küçüğü olarak dünyaya geldi. İlkokulu doğduğu şehirde tamamladı. Ailesiyle birlikte İstanbul’a taşındıktan sonra Süleymaniye Kız Ortaokulu ve İstanbul Kız Lisesinde öğrenim gördü. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesine üçüncülükle girdi ve 1952 yılında mezun oldu.

Beyin cerrahisine yönelmesinde, tıp fakültesinin ikinci sınıfında aldığı anatomi ve fizyoloji dersleri belirleyici oldu. İnsan bedeninin birçok yapısı hakkında önemli bilgiler bulunmasına rağmen, bütün sistemi yöneten beynin hâlâ büyük bilinmezlikler taşıması onu derinden etkiledi.

Kararını o yıllarda verdi.

Beyin cerrahı olacaktı.

Bu karar, genç bir kadın hekim için yalnızca bir uzmanlık tercihi değil; dönemin yerleşmiş kabullerine karşı sessiz ama kararlı bir meydan okumaydı.

Ameliyatları Merdivenin Üzerinden İzledi

Altınok, mezuniyetinin ardından Cerrahpaşa’daki Üçüncü Cerrahi Kliniğinde çalışmaya başladı. Beyin cerrahisine yönelmek istediğini Doç. Dr. Feyyaz Berkay’a anlatarak ameliyatları izlemesine izin verilmesini istedi.

O yıllarda ameliyathanelerde bugünkü eğitim ve görüntüleme olanakları yoktu. Altınok, Berkay’ın arkasına yerleştirilen bir merdivene çıkarak ameliyatları izlediğini ve yaklaşık iki buçuk yıl boyunca bu şekilde çalıştığını kendi anlatımlarında aktarıyordu.

Henüz ameliyat masasının başında değildi.

Ancak o masaya ulaşmak için gereken sabrı, dikkati ve kararlılığı çoktan göstermeye başlamıştı.

Beyin cerrahisi eğitimi almak amacıyla yurt dışındaki bazı üniversitelere de başvurdu. Ancak kendi anlatımına göre, kadın hekimleri cerrahi bölümlere kabul etmeyen bazı kurumlar tarafından geri çevrildi.

Kapanan kapılar, onu hedefinden vazgeçirmedi.

1956 yılında Haydarpaşa Numune Hastanesinde Op. Dr. Hami Dilek ve Op. Dr. Ertuğrul Saltuk’un yanında eğitimini sürdürdü. Daha sonra Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesinde Dr. Hüsamettin Gökay’ın ekibine katıldı.

Bazen insanın karşısına çıkan engeller, yolun sonunu değil, yeni bir başlangıcın kapısını gösterir.

Aysima Altınok’un hikâyesi de bunun en güçlü örneklerinden biridir.

Türkiye’nin İlk Kadın Beyin Cerrahı

Aysima Altınok, eğitimini tamamlayarak 22 Kasım 1959’da beyin ve sinir cerrahisi uzmanı oldu.

Böylece Türkiye’nin ilk kadın beyin cerrahı ve dünyada bu uzmanlığı kazanan erken dönem kadın hekimlerden biri olarak tıp tarihine geçti.

Bu yalnızca bir uzmanlık unvanı değildi.

Aynı zamanda kadınların tıbbın en ağır sorumluluk gerektiren alanlarından birinde de başarılı olabileceğinin güçlü bir kanıtıydı.

Altınok bunu yüksek sesli söylemlerle değil; çalışarak, öğrenerek ve ameliyat masasındaki başarısıyla gösterdi.

Artık kendisinden sonra gelen bir kadın hekim için “Bu alanda kadın olmaz.” demek eskisi kadar kolay değildi.

Çünkü Aysima Altınok vardı.

Bakırköy’de Geçen Bir Meslek Hayatı

Uzmanlığını aldıktan sonra Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesinde çalışmalarını sürdürdü. Beyin cerrahlarının sayısının oldukça sınırlı olduğu yıllarda farklı hastanelerdeki acil vakalara ve konsültasyonlara da destek verdi.

1968 yılında nöroşirürji kliniği şefi oldu ve bu görevini 1992 yılında emekli oluncaya kadar sürdürdü.

Aynı yıl kurulan Türkiye’nin ilk Nöroşirürji Cemiyetinin kurucuları arasında yer aldı. Prof. Dr. Feyyaz Berkay ve Prof. Dr. Bülent Tarcan ile birlikte anılması, onun yalnızca başarılı bir cerrah değil, aynı zamanda alanının kurumsallaşmasına katkı sunan öncü isimlerden biri olduğunu gösteriyordu.

Ancak Aysima Altınok’un başarısı yalnızca yaptığı ameliyatlarla ölçülemezdi.

Bir kliniğin gerçek mirası duvarları ya da cihazları değil, yetiştirdiği insanlardır.

Altınok, genç hekimlerin eğitimine büyük önem verdi. Deneyimini paylaşmaktan hiçbir zaman kaçınmadı. Kendisinden sonra gelen beyin cerrahlarının yetişmesine katkı sağladı. Onlara yalnızca cerrahi teknikleri değil; disiplin, sorumluluk ve hastaya duyulan saygıyı da aktardı.

İlk olmak önemliydi.

Ancak kendisinden sonrakilere yol göstermek belki de bundan çok daha değerliydi.

Ödüllerden Daha Büyük Bir Miras

Aysima Altınok, 1990 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından yılın en başarılı uzman hekimi seçildi. 1992 yılında otuz sekiz yılı aşan kamu hizmetinin ardından emekliye ayrıldı. 1996 yılında ise Türk Nöroşirürji Derneğinin onursal üyeliğine kabul edildi.

Emeklilik, onun tıpla ve genç hekimlerle bağını koparmadı.

Türk Nöroşirürji Derneği bünyesinde kendi girişimiyle başlatılan Dr. Aysima Altınok Nöroşirürji Uzmanlık Tez Ödülü, genç hekimlerin bilimsel çalışmalarını desteklemek amacıyla oluşturuldu ve sonraki yıllarda başarılı uzmanlık tezlerine verilmeye başlandı.

Altınok’un mirası ameliyathanelerle de sınırlı kalmadı.

Türk Eğitim Vakfının bağışçıları arasında yer aldı. Meslek hayatı boyunca biriktirdiklerinin önemli bir bölümünü kız çocuklarının ve ihtiyaç sahibi gençlerin eğitimine ayırdı. Destek verdiği öğrenciler arasında tıp fakültesinde okuyan ve onun izinden gitmek isteyen genç kadınlar da vardı.

Bir zamanlar kadın olduğu için önüne kapılar kapatılmıştı.

Hayatının ilerleyen yıllarında ise başka genç kadınların önündeki kapıları açmaya çalıştı.

Belki de hikâyesinin en anlamlı yanı buydu.

Açılan Kapı Bir Daha Kapanmadı

Türk Nöroşirürji Derneği, 5 Ağustos 2024 tarihinde Dr. Aysima Altınok’un hayatını kaybettiğini duyurdu. 8 Ağustos’ta Bakırköy’de düzenlenen törenin ardından Zincirlikuyu Mezarlığı’nda toprağa verildi.

Ardında yaklaşık kırk yıllık kamu hizmeti, yetişmesine katkı sunduğu beyin cerrahları, desteklediği öğrenciler ve Türk tıp tarihinde silinmeyecek bir iz bıraktı.

Bazı insanların gerçek mirası, öz geçmişlerinde yazan görevlerden ve aldıkları ödüllerden çok daha büyüktür.

Aysima Altınok’un mirası da tam olarak budur.

O, yalnızca Türkiye’nin ilk kadın beyin cerrahı olmadı.

Kendisinden sonra gelecek kadınların ameliyathanelere daha büyük bir güvenle girebilmesini sağladı.

Bugün Türkiye’de kadın beyin cerrahları ameliyat masalarının başında duruyor, klinikler yönetiyor, öğrenciler yetiştiriyor ve bilimsel araştırmalar yürütüyorsa, onların arkasında Aysima Altınok’un sessiz ama güçlü ayak izleri de vardır.

Tarih bazen büyük meydanlarda yazılmaz.

Bazen bir ameliyathanede, dikkatle tutulan bir neşterin ucunda yazılır.

Aysima Altınok’un açtığı kapıdan bugün pek çok kadın hekim geçiyor.

Ve o kapı artık bir daha kapanmayacak.

Kâmile Şevki Mutlu: Mikroskobun Başında Türkiye’nin İlk Kadın Tıp Profesörü
Henüz öğrenciyken patoloji laboratuvarına giren, geliştirdiği “Şevki Metodu” ile uluslararası tıp literatürüne adını yazdıran Kâmile Şevki Mutlu; Türkiye’nin ilk kadın patoloji uzmanı ve ilk kadın tıp profesörü oldu. Ankara Tıp Fakültesinin kuruluşundan elektron mikroskopisinin gelişmesine kadar uzanan hayatı, Cumhuriyet’in bilimle yükselme idealinin en güçlü hikâyelerinden biriydi.
Bir Açılış Dersinden Daha Fazlası
19 Ekim 1945 sabahı Ankara’da yalnızca yeni bir fakültenin kapıları açılmıyordu. Cumhuriyet döneminde kurulan ilk tıp fakültesi, başkentte eğitim hayatına başlıyordu.
Cebeci Hastanesi Gülhane Büyük Dershanesinde düzenlenen törende Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel, devlet yöneticileri, öğretim üyeleri ve öğrenciler bulunuyordu.
Törenin ardından kürsüye bir kadın profesör çıktı.
Dersinin başlığı “Morfoloji Bilgilerinin Tıp Bilgisinde Önemi” idi. Hücrelerin ve dokuların hekimlik açısından taşıdığı anlamı anlatacaktı. Ancak kürsüdeki varlığı, verdiği bilimsel dersten çok daha büyük bir mesaj taşıyordu.
Çünkü Ankara Tıp Fakültesinin ilk dersini veren kişi, Türkiye’nin ilk kadın tıp profesörü Kâmile Şevki Mutlu’ydu.
Kadınların tıp fakültesine öğrenci olarak kabul edilmesinin üzerinden henüz yirmi üç yıl geçmişti. Bir zamanlar tıbbiyenin sıralarında bulunmaları tartışılan kadınlardan biri, artık yeni bir tıp fakültesinin kurucu profesörü olarak ders veriyordu.
Mikroskoba Yaklaşan Genç Öğrenci
Kâmile Şevki, 1906 yılında İstanbul’da dünyaya geldi. İstanbul Kız Lisesini bitirdikten sonra 1924’te İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesine girdi.
Kadınların tıp eğitimine kabulü henüz çok yeniydi. Kendinden önce gelen kadın öğrenciler kapıyı aralamıştı; ancak sınıflarda, laboratuvarlarda ve hastanelerde kadınların varlığı hâlâ olağan karşılanmıyordu.
Kâmile’nin ilgisini daha öğrencilik yıllarında patoloji çekti. Hastalıkların yalnızca belirtilerini değil, hücrelerde ve dokularda bıraktığı izleri de anlamak istiyordu. Üçüncü sınıftan itibaren patoloji laboratuvarında çalışmaya başladı.
Mikroskop altında incelediği doku kesitleri onun için yalnızca renkli şekiller değildi. Her hücre, hastalığın nasıl başladığını ve insan bedenini nasıl değiştirdiğini anlatan küçük bir belgeydi.
Henüz 22 yaşındayken lenfogranülomatoz üzerine ilk bilimsel makalesini yayımladı. Daha sonra hocası Hamdi Suat Aknar ile geliştirdiği çalışması, Fransızca olarak uluslararası bir tıp dergisinde de yer aldı.
Kâmile Şevki, diplomasını almadan önce bilimsel araştırmacı kimliğini kazanmaya başlamıştı.
Hastalığın Sessiz İzlerini Okumak
1930 yılında tıp fakültesinden mezun olduğunda hangi alanda ilerleyeceğine çoktan karar vermişti. Dönemin önemli patologlarından Hamdi Suat Aknar’ın yanında asistanlığa başladı.
Patoloji, hastalığın bedende bıraktığı değişiklikleri inceler. Cerrahın ameliyatta çıkardığı bir tümör, biyopsiyle alınan küçük bir doku veya ölüm sonrasında incelenen bir organ, patolog için cevaplanması gereken sorular taşır.
Hastalık nerede başlamıştır? Hücrelerin yapısı nasıl değişmiştir? Tümör iyi huylu mudur, kötü huylu mudur? Hastanın tedavisini hangi bulgular yönlendirecektir?
Kâmile Şevki bu soruların cevaplarını ararken titizliğiyle tanındı. Onun için mikroskop altında küçük bir ayrıntının gözden kaçırılması yalnızca akademik bir hata değil, bir hastanın tanısının yanlış yönlendirilmesi anlamına gelebilirdi.
1933 yılında bilgisini geliştirmesi amacıyla Almanya’ya gönderildi. Berlin Üniversitesi Patoloji Enstitüsünde yaklaşık iki yıl çalıştı. Avrupa’daki yeni laboratuvar yöntemlerini, doku hazırlama tekniklerini ve hücrelerin kimyasal özelliklerini görünür hâle getiren boyama uygulamalarını öğrendi.
Ancak yalnızca öğrendiklerini Türkiye’ye taşıyan bir hekim olmadı. Kendi yöntemini geliştirerek adını uluslararası tıp literatürüne yazdırdı.
Tıp Literatürüne Giren “Şevki Metodu”
Böbreküstü bezleri, böbreklerin üzerinde bulunan küçük fakat hayati organlardır. Bu bezlerin iç bölümündeki kromaffin hücreler, adrenalin ve benzeri hormonların üretiminde rol oynar.
Bu hücrelerin ve hücre içindeki özel granüllerin mikroskop altında görünür hâle getirilmesi, bazı hastalıkların ve tümörlerin değerlendirilmesi açısından önem taşıyordu.
Kâmile Şevki, Berlin’de çalışırken kromaffin hücrelerin granüllerini diğer dokulardan ayırmayı sağlayan yeni bir histokimyasal teknik geliştirdi. Çalışmasını ayrıntılı gözlemler ve çizimlerle kayıt altına aldı.
1934 yılında yayımlanan bu teknik, sonraki yıllarda tıp literatüründe “Şevki Metodu” adıyla anıldı. Yöntem, özellikle böbreküstü bezinden kaynaklanan bazı tümörlerin histolojik değerlendirilmesinde kullanıldı.
Bir Türk kadın hekimin adının uluslararası bir laboratuvar yöntemiyle anılması yalnızca kişisel bir başarı değildi. Cumhuriyet’in ilk yıllarında yetişen bir bilim insanının Avrupa’ya sadece bilgi almaya değil, bilgi üretmeye de gittiğini gösteriyordu.
Türkiye’nin İlk Kadın Patoloji Uzmanı
1935’te Almanya’daki çalışmalarını tamamlayarak İstanbul’a döndü ve patoloji uzmanı unvanını aldı. Böylece Türkiye’nin ilk kadın patoloji uzmanı oldu.
Ardından Ankara Numune Hastanesine atandı. Burada patoloji laboratuvarının geliştirilmesi için çalıştı; ameliyat ve biyopsi materyallerini inceledi, tanılar koydu ve klinisyenlerle birlikte hastalıkların bilimsel değerlendirilmesine katkı sundu.
Ancak Ankara’da onu daha büyük bir görev bekliyordu.
Cumhuriyet yönetimi, başkentte yeni bir tıp fakültesi kurmak istiyordu. Ülkenin hekim sayısı yetersizdi ve modern tıp eğitiminin yalnızca İstanbul’la sınırlı kalmaması gerekiyordu.
1945’te Ankara Tıp Fakültesinin kuruluş hazırlıkları tamamlandığında, Kâmile Şevki Mutlu’dan Histoloji ve Embriyoloji Kürsüsünü kurması istendi.
O güne kadar ağırlıklı olarak patoloji alanında çalışan Kâmile Şevki, önemli bir sorumluluk üstlendi. Ders programları hazırlanacak, laboratuvarlar kurulacak, mikroskoplar ve doku örnekleri sağlanacak, öğrenciler için eğitim materyalleri oluşturulacaktı.
Hazır bir kürsünün başına geçmiyordu. Bilimsel ve akademik düzeni baştan kuruyordu.
Histoloji ve Embriyoloji Kürsüsünün kurucu başkanı olarak görevlendirilen Kâmile Şevki Mutlu, bu görevini 1976’daki emekliliğine kadar sürdürdü.
Bir Kadının Profesörlük Kürsüsündeki Anlamı
Kâmile Şevki Mutlu’nun 1945’te profesör unvanı ve yetkisiyle Histoloji ve Embriyoloji Kürsüsünün kurucu başkanlığına atanması, onu Türkiye’nin ilk kadın tıp profesörü yaptı.
Fakat bu unvanın anlamı, biyografilerde yer alan bir “ilk” olmaktan daha büyüktü.
Çünkü profesörlük yalnızca ders vermek değildi. Bilimsel bir alanı yönetmek, araştırmaların yönünü belirlemek, genç hekimler yetiştirmek ve üniversite yönetiminde söz sahibi olmak anlamına geliyordu.
Kâmile Şevki Mutlu, kadınların bilim dünyasında çoğu zaman yardımcı ya da ikinci planda görüldüğü bir dönemde kendi kürsüsünü kuran ve yöneten bir bilim insanıydı.
1951 yılında Ankara Üniversitesi Senatosuna seçildi. Üniversite yönetiminde görev alan öncü kadın akademisyenlerden biri oldu. Çoğunluğu erkeklerden oluşan akademik yönetimde yer alması, yalnızca kendi kariyeri açısından değil, ardından gelecek kadın öğretim üyeleri bakımından da önemliydi.
Onun üniversite yönetimindeki varlığı, kadınların sadece tıp okuyabileceğini değil; bilimsel kurumları yönetebileceğini ve akademik kararların alınmasında söz sahibi olabileceğini de gösteriyordu.
Türkiye’de Elektron Mikroskobuna Açılan Kapı
Kâmile Şevki Mutlu, bilimin yalnızca mevcut bilgilerle sürdürülemeyeceğinin farkındaydı. Tıp eğitiminin gelişebilmesi için yeni teknolojilerin ülkeye getirilmesi ve bu teknolojileri kullanabilecek bilim insanlarının yetiştirilmesi gerekiyordu.
Işık mikroskopları hücrelerin genel yapısını gösteriyordu. Ancak hücre içindeki çok daha küçük oluşumları ayrıntılı biçimde inceleyebilmek için elektron mikroskobuna ihtiyaç vardı.
Türkiye’nin ilk elektron mikroskobu laboratuvarı, Kâmile Şevki Mutlu’nun yönettiği Ankara Tıp Fakültesi Histoloji ve Embriyoloji Kürsüsü bünyesinde hizmete girdi.
Genç çalışma arkadaşlarını bu yöntemi öğrenmeleri için Avrupa’daki ve Amerika’daki merkezlere gönderdi. Kendisi de Pennsylvania Üniversitesinde çalışarak elektron mikroskopisi alanındaki gelişmeleri yakından takip etti.
Bu teknoloji sayesinde hücrelerin ve çok sayıda dokunun daha önce görülemeyen ince yapıları araştırılmaya başlandı.
Kâmile Şevki Mutlu’nun kurduğu kürsü, yalnızca öğrencilere ders verilen bir bölüm değil, yeni teknolojilerin kullanıldığı bir araştırma merkezi hâline geldi.
Bilgiyi Kitaba Dönüştürmek
O yıllarda Türkçe tıp kaynakları sınırlıydı. Öğrenciler çoğu zaman yabancı dildeki kitaplardan veya hocaların çoğaltılmış ders notlarından yararlanmak zorunda kalıyordu.
Kâmile Şevki Mutlu, mikroskop başında öğrettiği bilgileri kalıcı bir kaynağa dönüştürmek istedi.
1955 yılında Histoloji (Genel Bölüm) adlı kitabını yayımladı. Kitaptaki mikrografların tümü insan materyaline dayanıyor, konu açıklamalarının büyük bölümü bu özgün görüntüler üzerinden ilerliyordu.
Böylece öğrenciler hücre ve dokuların yapısını yalnızca ezberlemek yerine gerçek insan dokuları üzerinden inceleyebiliyordu.
Kitap, Türkiye’de histoloji eğitiminin gelişmesine katkı sağladı ve uzun yıllar tıp öğrencilerinin temel kaynaklarından biri olarak kullanıldı.
Atatürk’ün Naaşının Anıtkabir’e Nakli
1953 yılında Kâmile Şevki Mutlu’ya bilimsel sorumluluğunun yanında tarihî bir görev de verildi.
Atatürk’ün naaşı, 1938’den beri geçici olarak bulunduğu Ankara Etnografya Müzesinden Anıtkabir’e nakledilecekti. Tabutun açılması, naaşın durumunun değerlendirilmesi ve defin öncesi hazırlıkların bilimsel biçimde yürütülmesi gerekiyordu.
Kâmile Şevki Mutlu, bu işlem için oluşturulan bilimsel heyette görevlendirildi.
9 Kasım 1953’te gerçekleştirilen işlemler sırasında tabutun açılması, daha önce uygulanan tahnit işleminin değerlendirilmesi ve naaşın Anıtkabir’deki defin için hazırlanması sürecinde tıbbi sorumluluk üstlendi.
Atatürk’ün 1938’deki ilk tahnit işlemini Prof. Dr. Lütfi Aksu gerçekleştirmişti. Kâmile Şevki Mutlu’nun görevi ise 1953’teki nakil öncesi bilimsel inceleme ve hazırlık sürecine katkı sağlamaktı.
Bu tarihî görevin kendisine verilmesi, dönemin bilim dünyasında duyulan güvenin önemli bir göstergesiydi.
Titiz ve Disiplinli Bir Hoca
Öğrencileri Kâmile Şevki Mutlu’yu ciddi, titiz ve bilimsel kurallardan taviz vermeyen bir öğretim üyesi olarak hatırladı.
Mikroskobun doğru kullanılmasından preparatların korunmasına, bilimsel kavramların doğru ifade edilmesinden hekimin mesleki davranışlarına kadar her ayrıntıya önem verirdi.
Onun gözünde tıp eğitimi yalnızca bilgiyi aktarmaktan veya sınavla ölçmekten ibaret değildi. Hekimlik; dikkat, sorumluluk, disiplin ve yaşam boyu öğrenme gerektiriyordu.
Öğrencilerine, bir doktorun diplomasını aldığı gün tamamlanmış sayılmayacağını; meslek hayatı boyunca kendisini geliştirmesi ve bilgilerini yenilemesi gerektiğini anlatıyordu.
Bu yaklaşımın arkasında, bilimsel bir hatanın sonuçlarını hastaların ödeyebileceğini bilen deneyimli bir patolog vardı.
Bir Kürsüden Bilim Geleneğine
Kâmile Şevki Mutlu’nun en büyük başarılarından biri, yalnızca kendi araştırmalarını yürütmesi değil, ardından gelecek bilim insanlarını yetiştirmesiydi.
Öğrencilerini ve genç çalışma arkadaşlarını Avrupa ve Amerika’daki merkezlere gönderdi. Yeni araştırma yöntemlerini öğrenmelerini ve Türkiye’ye döndüklerinde bu bilgileri geliştirmelerini teşvik etti.
Onun kurduğu kürsüden yetişen akademisyenler, Türkiye’nin farklı üniversitelerinde histoloji ve embriyoloji alanlarının gelişmesine katkıda bulundu.
Başlangıçta birkaç mikroskop, sınırlı sayıda preparat ve büyük bir çalışma azmiyle kurulan bölüm; zamanla elektron mikroskopisi, histokimya, hücre biyolojisi ve gelişim bilimleri alanlarında araştırmalar yapan güçlü bir bilim merkezine dönüştü.
Bir bilim insanının gerçek mirası, yalnızca yayımladığı makalelerden veya taşıdığı unvanlardan oluşmaz. Gerçek miras, yetiştirdiği insanların sürdürdüğü bilimsel gelenektir.
Kâmile Şevki Mutlu’nun kurduğu akademik çizgi, ölümünden yıllar sonra da Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesinde yaşamaya devam etti.
Mikroskobun Başında Tamamlanan Bir Hayat
Kâmile Şevki Mutlu, 1976 yılında emekli oldu. Ancak fakültesiyle, öğrencileriyle ve bilim dünyasıyla bağını koparmadı.
Hayatının son dönemlerinde de bilimsel toplantılara ve fakülte etkinliklerine katılmayı sürdürdü.
Öğrencilerinden aktarılan bir anıya göre Kâmile Şevki Mutlu, 2 Ekim 1987’de Ankara Tıp Fakültesinin mezuniyet törenine katılarak genç hekimlerin diplomalarını almasını izledi. Ertesi gün, 3 Ekim 1987’de Ankara’da hayatını kaybetti.
Son günlerinden birini, yıllar önce kuruluşuna emek verdiği fakültenin yeni mezunları arasında geçirmişti.
Arkasında Türkiye’nin ilk kadın patoloji uzmanı ve ilk kadın tıp profesörü unvanlarını bıraktı. Ancak onu yalnızca “ilkler” üzerinden anlatmak eksik kalır.
O, öğrenciyken bilimsel makale yayımlayan genç bir araştırmacıydı. Berlin’de kendi laboratuvar yöntemini geliştiren bir patologdu. Ankara Tıp Fakültesinin ilk dersini veren kurucu profesördü.
Yeni bir kürsü kurdu, Türkçe ders kitabı yazdı, elektron mikroskopisinin gelişmesine öncülük etti ve çok sayıda hekimin ve bilim insanının yetişmesine katkı sağladı.
Kâmile Şevki Mutlu, mikroskobun altında hücrelerin görünmeyen dünyasını incelerken Türkiye’de kadınların bilimdeki yerini de görünür hâle getirdi.
Bir zamanlar tıp fakültesine öğrenci olarak girebilmek kadınlar için mücadele gerektiriyordu.
O ise o kapıdan girmekle yetinmedi.
Kürsüsünü kurdu, ilk dersini verdi, bilimsel yöntem geliştirdi ve ardından gelecek kadın hekimlere kalıcı bir yol bıraktı.

“Tıp tahsili yorucudur, verem olursun.”

Genç Müfide, hekim olmak istediğini söylediğinde karşılaştığı cevaplardan biri buydu. Bir başkası, kızların fazla okumasının zararlı olduğunu söylüyor; bazıları ise kadın öğrencilerin derslerin düzenini bozacağını ileri sürüyordu. Onun yeteneğini, çalışkanlığını ya da hekimlik arzusunu değerlendirmiyorlardı. Gördükleri yalnızca genç bir kadındı ve dönemin anlayışına göre kadınlara tıbbiyenin ağır kapıları değil, daha dar bir hayatın sınırları uygun görülüyordu.

Fatma Müfide Kâzım, Sakız Adası’nda dünyaya geldi. Babası askerî hekim Mustafa Kâzım Bey’di. Henüz küçük yaşta babasını kaybetmesine rağmen eğitimini sürdürdü; orta ve lise öğrenimini Çamlıca Kız Lisesinde tamamladı. Hekimlik onun için yalnızca saygın bir meslek değil, çocukluğundan beri tanıdığı bir dünyanın ve insanlara faydalı olma arzusunun devamıydı.

Ancak 20. yüzyılın başındaki İstanbul’da bir kadının hekim olmak istemesi, yalnızca sınavları kazanmasını gerektirmiyordu. Öncelikle kadınların tıp okuyabileceği fikrinin kabul edilmesi gerekiyordu. Darülfünunun bazı bölümleri kadınlara açılmış olsa da Tıp Fakültesi uzun süre erkeklere ait bir alan olarak görülmeye devam etti. Kadınların kadavralarla çalışamayacağı, hastane şartlarına dayanamayacağı ve evlendikten sonra mesleği bırakacağı söyleniyordu. Hatta kadınların tıp eğitimi almasının ahlaki sorunlar doğuracağını ileri sürenler bile vardı.

Tıbbiyeye Açılan İlk Kapı

Müfide, önündeki kapının kapalı olduğunu gördüğünde hayalinden vazgeçmedi. İstanbul Darülfünunu Fen Fakültesinin Biyoloji Bölümüne kaydoldu ve 1921 yılında mezun oldu. Bilimsel düşünmeyi, gözlem yapmayı ve doğayı anlamayı burada öğrendi. Fakat tıp, zihninin bir köşesinde yaşamaya devam ediyordu. Fen Fakültesi onun için son durak değil, tıbbiyeye ulaşmak için çıktığı yolun ilk basamağıydı.

Kadınların Tıp Fakültesine kabul edilmesi yönündeki tartışmalar sürerken Müfide ve onun gibi hekim olmak isteyen genç kadınlar geri çekilmedi. Dönemin Darülfünun emini Besim Ömer Paşa’nın desteğiyle kadın öğrencilerin önündeki direnç kırılmaya başladı. Müfide Kâzım, Sabiha Sayın ve İffet Çağlar 5 Ekim 1922’de Hadi Faik Bey’in kimya dersine girdiklerinde yalnızca bir derse katılmıyorlardı. O güne kadar erkeklere ait kabul edilen bir mekânda kadınların da bilim öğrenebileceğini ve hekim olabileceğini ilan ediyorlardı.

Tıp eğitimi boyunca hayat onun için kolaylaşmadı. Ağır dersleri ve hastane uygulamalarını sürdürürken annesiyle geçimlerini sağlayabilmek için Selçuk Hatun ve Üsküdar Kız Sanat mekteplerinde fizyoloji dersleri verdi. Gündüzleri tıp öğrencisi, belirli saatlerde öğretmen, geri kalan zamanında ise ailesinin sorumluluğunu taşıyan genç bir kadındı.

1927’de tıp eğitimini, 1928’de zorunlu stajını tamamladı ve beş kadın arkadaşıyla birlikte hekimlik mesleğine adım attı. Bu altı kadın, Türkiye’de tıp eğitimi görerek meslek hayatına başlayan ilk kadın hekimler arasında yer aldı.

Safiye Ali, yurt dışında aldığı eğitimin ardından Türkiye’nin ilk kadın hekimi olarak yolu açmıştı. Müfide Küley ve arkadaşları ise bu yolu Türkiye’deki tıp fakültelerinin sıralarına, laboratuvarlarına ve kliniklerine taşıdı. Müfide’nin hikâyesini farklı kılan yalnızca hekim olması değildi. Öğrenci olarak kabul edilmekte zorlandığı kurumun bir gün akademik kürsüsüne çıkacaktı.

Klinisyen ve Bilim İnsanı

1929 yılında İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi II. Dâhiliye Kliniğinde asistanlığa başladı. İç hastalıklarını seçmişti. Hastalıkları tek bir organın sınırları içinde değil, insan bedeninin bütünlüğü içinde değerlendiren bu alan, onun araştırmacı karakterine uygundu. Uzmanlık eğitiminin ardından bir süre öğretmenliğe devam etti; 1936’da ise yeni açılan Haydarpaşa Numune Hastanesinin İç Hastalıkları Kliniğinde görev aldı.

Haydarpaşa Numune Hastanesindeki yıllar, klinisyen ve bilim insanı kimliğinin olgunlaştığı dönem oldu. Dönemin önemli iç hastalıkları hocalarından Tevfik Sağlam ile çalıştı. Hasta muayene etti, klinik toplantılara katıldı, olgular sundu ve Avrupa’daki merkezleri ziyaret ederek mesleki bilgisini geliştirdi. Berlin, Viyana ve Düsseldorf’ta yaptığı incelemeler, Türkiye’deki klinik uygulamaları uluslararası gelişmelerle karşılaştırmasına imkân verdi.

Beslenmeyi Tedavinin Bir Parçası Kıldı

Müfide Küley yalnızca hastalığı teşhis edip reçete yazan bir hekim değildi. Hastanın ne yediğinin, nasıl yaşadığının ve hastane bakımının tedavinin ayrılmaz bir parçası olduğunu görüyordu. Haydarpaşa Numune Hastanesinde Türkiye’nin ilk hastane diyet mutfaklarından birinin kurulmasına katkıda bulundu. Hastalıkların özelliklerine göre hazırlanan yemeklerin miktarı, içeriği ve kalorisi hesaplanıyor; beslenme, tedavinin bilimsel bir unsuru hâline getiriliyordu.

1937’de yayımladığı Zehirlenmeler Teşhis ve Tedavi adlı eseri, kimyasal maddeler ve ilaçlarla oluşan zehirlenmelere karşı uygulanabilir bilgiler sunan bir klinik başvuru kitabıydı. 1942’de yayımladığı İç Hastalıklarında Diyetle Tedavi ise besinlerin sınıflandırılmasından vitaminlere, kalori hesaplarından çeşitli hastalıklarda uygulanacak diyetlere kadar geniş bir alanı kapsıyordu. Üç baskı yapan kitapta yemek tarifleri ve besin cetvelleri de bulunuyordu. Müfide Küley, Türkiye’de klinik tıp alanında kitap yayımlayan en erken kadın hekimlerden biri olmuştu.

Tıbbiyenin Öğrencisinden Profesörüne

Akademik yükselişi tesadüf değildi. Henüz asistanken bilimsel makaleler yayımlamaya başlamış, yabancı literatürü takip edebilmek için Almanca ve Fransızcasını geliştirmişti. 1943 yılında kalp krizleri ve koroner bozukluklarda elektrokardiyografi üzerine hazırladığı çalışmayla doçentlik sınavını kazandı ve İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi III. Dâhiliye Kliniğine atandı. 1953’te profesörlüğe yükseldi.

Böylece Cumhuriyet döneminin ilk klinisyen kadın profesörlerinden biri olarak, yıllar önce öğrencisi olmasına karşı çıkılan fakültenin akademik kadrosunda yerini aldı. Bu yalnızca kişisel bir yükseliş değildi. Onun kürsüdeki varlığı, kadınların yalnızca tıp okuyabileceğini değil; araştırma yapabileceğini, klinik yönetebileceğini, öğrenci yetiştirebileceğini ve tıbbi bilginin yönünü belirleyebileceğini gösteriyordu.

147’ler Mücadelesi

Fakat karşısına çıkan engeller gençlik yıllarıyla sınırlı kalmadı. 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından üniversitelerden uzaklaştırılan 147 öğretim üyesi arasında Müfide Küley de bulunuyordu. Yıllarını verdiği kurumdan bir kararla uzaklaştırılmıştı. Sessiz kalmadı; 147’ler Derneğinin kuruluşunda görev aldı ve derneğin başkanlığını üstlenerek akademisyenlerin haklarını savundu. Yaklaşık 17 ay süren mücadelenin ardından 1962’de üniversitedeki görevine döndü.

Gastroenterolojinin Kurumsallaşmasına Öncülük

Dönüşünden kısa süre sonra, 1963 yılında İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi III. İç Hastalıkları Kliniği bünyesinde Gastroenteroloji Bölümünü kurdu. Sindirim sistemi hastalıklarının bağımsız bir uzmanlık alanı olarak gelişmesine katkı sundu ve emekli oluncaya kadar bölümün başkanlığını yürüttü. Böylece yıllar önce tıbbiyenin kapısında başlayan yolculuğu, Türkiye’de gastroenterolojinin kurumsal bir kimlik kazanmasına kadar uzandı.

Bilimsel ilgisi yalnızca mide ve bağırsak hastalıklarıyla sınırlı değildi. Zehirlenmelerden karaciğer hastalıklarına, böbrek biyopsisinden akciğer kanserinin erken tanısına, alerjiden yaşlılıkta görülen sindirim sistemi sorunlarına kadar çok sayıda konuda çalıştı. Kitaplar, makaleler ve bildiriler yayımladı. Bilgiyi yalnızca akademik çevrelere değil, halka da ulaştırmaya çalıştı; veremden korunma ve sağlıklı yaşlanma gibi konularda konferanslar verdi.

Ardından Gelenlere Açık Bıraktığı Kapı

1973 yılında üniversiteden kendi isteğiyle emekli oldu. Fakat hekimlikten kopmadı; 1980’li yıllara kadar hastalarını görmeyi sürdürdü. 26 Aralık 1995’te hayatını kaybettiğinde geride yalnızca unvanlar ve yayınlar değil, yetiştirdiği binlerce öğrenci, tedavi ettiği hastalar ve kurumsallaşmasına öncülük ettiği bir bilim dalı bıraktı.

Müfide Küley’in hayatı, kadınların tıp tarihindeki yerini yalnızca “ilkler” üzerinden anlatmanın yetersiz olduğunu gösterir. Çünkü o sadece tıp fakültesine kabul edilen ilk kadınlardan biri değildi. Bilgiyi kliniğe taşıdı, hastane hizmetlerini dönüştürdü, kitaplar yazdı, akademik kürsüye yükseldi, haksızlığa uğradığında mücadele etti ve Türkiye’de gastroenterolojinin gelişmesine öncülük etti.

Onu hekimlikten vazgeçirmeye çalışanlar, tıp eğitiminin kadınlar için fazla yorucu olduğunu söylemişti. Müfide Küley ise yalnızca bu eğitimi tamamlamakla kalmadı; başkalarına tıp öğreten bir profesör oldu.

Yıllar sonra mesleği hakkında söylediği şu söz, bütün hayatını özetliyordu:

“Yeniden hayata gelsem ve tahsile başlasam ancak doktor olarak mesut olacağıma inanıyorum.”

Müfide Küley, tıbbiyenin kapısından içeri girebilmek için mücadele eden genç bir kadın olarak başladığı yolculuğu, aynı kurumun kürsüsünde binlerce hekime yol gösteren bir bilim insanı olarak tamamladı. O kapıdan yalnız geçmedi; ardından gelecek kadınlar için yolu da açık bıraktı.

Müfide Küley | Tıp Tarihinde İz Bırakan Hekimler

1864 yılında Boston’da genç bir kadın tıp diplomasını eline aldığında, bu belge yalnızca bir mesleğe kabulün simgesi değildi. Amerika Birleşik Devletleri İç Savaş’ın ortasındaydı. Kölelik düzeni henüz tamamen sona ermemiş, kadınların hekim olabileceği düşüncesi ise birçok çevrede hâlâ alay ve kuşkuyla karşılanıyordu. O genç kadının adı Rebecca Lee Crumpler’dı. New England Female Medical College’dan mezun olmuş ve Amerika Birleşik Devletleri’nde tıp doktoru unvanını kazanan ilk Afrikalı Amerikalı kadın olarak tarihe geçmişti.

Rebecca, 1831 yılında Delaware’de dünyaya geldi. Çocukluğunu Pennsylvania’da, hasta komşularına yardım etmesiyle tanınan teyzesinin yanında geçirdi. İnsanların acısını hafifletmeye çalışan bu fedakâr kadının yanında büyümesi, onun tıbba yönelmesinde belirleyici oldu. Crumpler için hekimlik sonradan seçilmiş bir meslek değil, çocukluk yıllarında filizlenen bir hizmet anlayışının doğal devamıydı.

1850’li yılların başında Massachusetts’e taşındı ve yaklaşık sekiz yıl boyunca hemşire olarak çalıştı. O dönemde bugünkü anlamıyla standartlaştırılmış hemşirelik eğitimi henüz yaygın değildi. Rebecca, hekimlerin yanında çalışarak hastaları gözlemledi, bakım verdi ve güçlü bir klinik deneyim kazandı. Birlikte görev yaptığı doktorların referansları sayesinde 1860 yılında New England Female Medical College’a kabul edildi.

Ancak okulun kapısından içeri girebilmek, mücadelesinin sona erdiği anlamına gelmiyordu. O yıllarda kadınların zihinsel ve fiziksel olarak hekimliğe uygun olmadığı ileri sürülüyor, Afrikalı Amerikalı öğrenciler ise birçok tıp okulunun kapısından geri çevriliyordu. Rebecca, kadın olduğu için bir duvara, siyah olduğu için ise ikinci bir duvara çarpıyordu. Onun eğitim hayatı, yalnızca derslerle değil, önyargılarla da mücadele ederek geçti.

Dört yıllık eğitimin ardından 1864 yılında mezun olduğunda yalnızca kişisel bir başarı elde etmedi. Kendisinden sonra gelecek Afrikalı Amerikalı kadınlara, daha önce hiç açılmamış bir yolu görünür hâle getirdi. Diplomasında dönemin diliyle “Doctress of Medicine” unvanı yer alıyordu. Ne var ki tarih, öncü isimleri her zaman hak ettikleri hızla hatırlamaz. Crumpler’ın önemi uzun yıllar gölgede kaldı; yaşam öyküsü, geride bıraktığı eserler ve sonraki tarih araştırmaları sayesinde yeniden gün yüzüne çıktı.

Mezuniyetinin ardından kısa bir süre Boston’da çalışan Rebecca Lee Crumpler, İç Savaş’ın sona ermesiyle Richmond, Virginia’ya gitti. Kölelikten yeni kurtulan binlerce insan özgürlüğüne kavuşmuştu; ancak sağlık hizmetlerine erişimleri hâlâ son derece sınırlıydı. Yoksulluk, salgın hastalıklar, yetersiz beslenme ve savaşın bıraktığı ağır yıkım, özgürlüğün sevincine büyük sağlık sorunlarını da ekliyordu.

Crumpler, Richmond’u gerçek anlamda bir hizmet alanı olarak gördü. Freedmen’s Bureau bünyesinde çalışarak kölelikten kurtulan ve düzenli sağlık hizmetine ulaşamayan insanlara bakım sundu. Hastalarının önemli bölümünü yoksullar, kadınlar ve çocuklar oluşturuyordu. Bunlar, dönemin hem toplumunun hem de sağlık sisteminin en kolay göz ardı edilen kesimleriydi.

Rebecca yalnızca hastalıklarla mücadele etmiyordu. Siyah bir kadın hekimin mesleki yetkinliğini sorgulayan ırkçı ve cinsiyetçi önyargılarla da her gün yüzleşiyordu. Buna rağmen hekimliği hiçbir zaman kişisel yükselişin aracı olarak görmedi. Ona göre tıp, en çok ihtiyaç duyanlara ulaştırılması gereken bir kamu hizmetiydi. Hastasının ekonomik durumu, ten rengi ya da toplumdaki yeri, tedavi hakkını belirleyemezdi.

Boston’a döndükten sonra kadınlar ve çocuklara hizmet vermeyi sürdürdü. Maddi imkânı olmayan hastaları geri çevirmedi. Bu yaklaşım, onun meslek anlayışını en yalın biçimde özetliyordu: Tıp, yalnızca bilgi sahibi olmak değil; o bilgiyi en fazla ihtiyacı olan insanlara ulaştırabilmektir.

1883 yılında yayımladığı A Book of Medical Discourses, yıllar boyunca tuttuğu klinik notların ve saha deneyiminin ürünüdür. Kitabın ilk bölümü bebek ve çocuk hastalıklarına, ikinci bölümü ise kadın sağlığı ile gençlerin gelişimine ayrılmıştı. Crumpler yalnızca hekimlere seslenmiyordu; annelere, hemşirelere ve aile içinde bakım sorumluluğunu üstlenen kadınlara da ulaşmayı hedefliyordu.

Bu eser, Afrikalı Amerikalı bir yazar tarafından yayımlanan ilk tıp kitaplarından biri ve siyah kadınların tıp yazarlığındaki en erken örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Böylece Rebecca Lee Crumpler yalnızca hastalarını tedavi eden bir hekim değil, bilgisini kalıcı hâle getirerek gelecek kuşaklara aktaran bir tıp yazarı da oldu.

Rebecca Lee Crumpler, 1895 yılında Boston’un Hyde Park bölgesinde hayatını kaybetti. Bugün ona ait doğrulanmış bir fotoğraf bulunmuyor. Yüzü tarihin sisleri arasında kaybolmuş olabilir; ancak bıraktığı miras hâlâ canlıdır. O miras, yazdığı kitabın satırlarında, iyileştirdiği insanların yaşamlarında ve ondan sonra tıp fakültelerinin kapısından içeri giren binlerce siyah kadının hikâyesinde yaşamayı sürdürmektedir.

Rebecca Lee Crumpler’ın öyküsü yalnızca “ilk Afrikalı Amerikalı kadın doktor” unvanından ibaret değildir. Onun yaşamı, tıbbın kimin elinde olduğuna, hastane kapılarının kime açıldığına ve bilginin kimden geldiğinde değer gördüğüne ilişkin güçlü bir vicdan muhasebesidir.

Çünkü tıp tarihi yalnızca yeni ilaçların, ameliyatların ve bilimsel keşiflerin tarihi değildir. Aynı zamanda bazı insanların hekim olabilmek, bazılarının ise yalnızca tedavi görebilmek için vermek zorunda kaldıkları mücadelenin de tarihidir.

Rebecca Lee Crumpler iki büyük engeli aştı: Irkçılığı ve cinsiyetçiliği. Ardından gelenler için ise o iki duvarda, bir daha kapanmayacak bir kapı açtı. Bu nedenle onun adı yalnızca tıp tarihinin değil, insanlık tarihinin de sessiz ama en güçlü öncülerinden biri olarak anılmayı hak etmektedir.

Leonard’ın yatağına yaklaşan genç cerrah Frederick Banting’in elindeki şırınga ise yalnızca yeni bir tedaviyi değil, tıp tarihinin yönünü değiştirecek bir fikri taşıyordu.

11 Ocak 1922’de yapılan ilk enjeksiyon beklendiği kadar başarılı olmadı. Kan şekeri bir miktar düştü ancak yeterince arıtılmamış pankreas özütü enjeksiyon yerinde apse gelişmesine neden oldu. Çalışma burada sona erebilirdi. Fakat ekip vazgeçmedi. Biyokimyacı James Collip’in daha ileri düzeyde saflaştırdığı yeni özüt, 23 Ocak’ta yeniden uygulandı. Bu kez yalnızca laboratuvar değerleri değişmedi; Leonard’ın bedeni yeniden yaşama tutundu. Kan şekeri belirgin biçimde düştü, idrarındaki ketonlar kayboldu ve genel durumu hızla düzeldi.

Bir hastane odasında yaşanan bu değişim, yalnızca bir çocuğun ömrünü uzatmadı. Diyabetin tarihini de ikiye ayırdı.

Bugün bu başarının merkezinde Frederick Grant Banting’in adı anılır. Ancak insülinin öyküsü, tek başına çalışan bir dâhinin ani keşfi değildir. Banting’in ortaya attığı fikir, Charles Best’in laboratuvardaki emeği, John James Rickard Macleod’un bilimsel rehberliği ve James Collip’in özütü insanlar için güvenle kullanılabilir hâle getiren biyokimyasal çalışmaları birleşmeden bu başarı mümkün olmazdı.

Toronto ekibinin tarihsel başarısı, pankreasın kan şekerini düzenleyen bir madde salgıladığını ilk kez düşünmeleri değildi. Onları ölümsüzleştiren, bu bilgiyi etkili, tekrarlanabilir ve üretilebilir bir tedaviye dönüştürmeleriydi.

Frederick Banting, 14 Kasım 1891’de Kanada’nın Ontario eyaletindeki Alliston yakınlarında çiftçi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Toronto Üniversitesinde önce ilahiyat eğitimi düşünse de daha sonra tıp öğrenimine yöneldi. 1916’da mezun olduktan sonra Kanada Ordusu Sağlık Birliğine katıldı ve Birinci Dünya Savaşı sırasında Fransa cephesinde görev yaptı.

1918 yılında Cambrai Muharebesi’nde sağ kolundan şarapnelle yaralanmasına rağmen cepheden ayrılmayı reddetti; yaralı askerleri tedavi etmeyi sürdürdü. Bu cesareti nedeniyle Askerî Haç ile ödüllendirildi.

Savaş sonrasında Toronto’da cerrahi eğitimi aldı. Ancak istediği hastane görevini bulamadı ve Ontario’nun London kentinde küçük bir muayenehane açtı. Hastası azdı, geliri sınırlıydı ve geleceğinin nasıl şekilleneceğini bilmiyordu. Geçimini sağlayabilmek için Western Üniversitesi Tıp Fakültesinde yarı zamanlı anatomi ve cerrahi dersleri vermeye başladı.

İnsüline giden yol, büyük bir araştırma merkezinde değil; hasta bekleyen sessiz bir muayenehanede, ertesi gün anlatacağı ders için hazırlık yapan genç bir hekimin zihninde başladı.

31 Ekim 1920 gecesi Banting, pankreas üzerine okurken cerrah Moses Barron’un pankreas kanallarının tıkanmasına ilişkin makalesine rastladı. Yazıda pankreasın sindirim enzimlerini üreten kısmı hasar görürken Langerhans adacıklarının korunabildiği anlatılıyordu.

Bu gözlem, Banting’in zihninde yeni bir soru doğurdu: Sindirim dokusu ortadan kaldırılır ve geride kalan adacıklardan kan şekerini düzenleyen iç salgı elde edilebilirse diyabet tedavi edilebilir miydi?

O gece uyuyamadı. Kalktı ve düşüncesini küçük not defterine yazdı. “Diabetes” kelimesini “Diabetus” şeklinde yazmış olması, onun henüz diyabet araştırmalarında uzman olmadığını gösteren küçük ama anlamlı bir ayrıntıydı.

Başlangıçtaki hipotezi bütünüyle doğru değildi. Bugün biliyoruz ki pankreas kanallarını bağlama fikri, insülinin elde edilmesi için gerekli temel mekanizmayı tam olarak açıklamıyordu. Üstelik Banting’den önce de pankreas özütleri üzerinde çalışan birçok araştırmacı vardı.

Ancak bilim tarihinde büyük dönüşümler çoğu zaman kusursuz fikirlerle başlamaz. Eksik bir varsayım bazen doğru sorunun peşinden gitmeye yeter. Banting’i farklı kılan şey ilk anda tamamen haklı olması değil, düşüncesini deneyle sınamakta gösterdiği olağanüstü ısrardı.

Aslında pankreas ile diyabet arasındaki ilişki onlarca yıldır araştırılıyordu. Paul Langerhans, 1869’da pankreastaki özel hücre kümelerini tanımlamıştı. Oscar Minkowski ile Joseph von Mering, 1889’da pankreası çıkarılan köpeklerde ağır diyabet geliştiğini göstermişti. Georg Zülzer, Ernest Lyman Scott, Israel Kleiner ve Nicolae Paulescu gibi araştırmacılar da pankreas özütlerinin kan şekerini düşürebileceğine ilişkin önemli bulgular elde etmişti.

Ancak özütler yeterince saf değildi. Toksik reaksiyonlar oluşturuyor, güvenilir biçimde üretilemiyor ve insanlar için sürdürülebilir tedaviye dönüşemiyordu.

İşte Toronto ekibini tarihe taşıyan fark da burada ortaya çıktı.

Banting fikrini Toronto Üniversitesinin deneyimli fizyoloji profesörü John Macleod’a anlattığında, Macleod temkinliydi. Yıllardır birçok araştırmacı benzer yolları denemişti. Buna rağmen laboratuvarını açtı, deney hayvanlarını sağladı ve Charles Best’i Banting’in yardımcısı olarak görevlendirdi.

1921 yazı boyunca yürütülen deneylerde her şey planlandığı gibi gitmedi. Bazı hayvanlar öldü, ölçümler tutarsız çıktı ve özütlerin etkisi her zaman tekrarlanamadı. Buna rağmen bazı deneylerde pankreas özütünün diyabetli köpeklerin kan şekerini belirgin biçimde düşürdüğü görüldü.

Araştırma ilerledikçe ekip, başlangıçtaki kanal bağlama yönteminden uzaklaşarak sığır pankreasından doğrudan özüt hazırlamaya yöneldi.

Hayvan deneylerinden elde edilen başarı ise tek başına yeterli değildi. İnsanlarda güvenle kullanılabilecek kadar saf bir özüt gerekiyordu. İşte bu kritik aşamada James Collip devreye girdi. Geliştirdiği arıtma yöntemi sayesinde ilk başarısız enjeksiyonun ardından Leonard Thompson’a uygulanan ikinci özüt, tarihe geçen klinik başarıyı sağladı.

Böylece ölüm bekleyen çocuklar yeniden kilo almaya, yataklarından kalkmaya ve normal yaşamlarına dönmeye başladı. İnsülin diyabeti ortadan kaldırmıyordu; fakat tip 1 diyabeti kısa sürede ölümle sonuçlanan bir hastalık olmaktan çıkarıp uzun yıllar yönetilebilen kronik bir hastalığa dönüştürüyordu.

İlk klinik başarının ardından yeni sorun üretimdi. Laboratuvarda hazırlanan birkaç şişe özüt binlerce hastaya yetemezdi. Toronto Üniversitesine bağlı Connaught Laboratuvarları üretim yöntemlerini geliştirdi. Daha sonra Eli Lilly ile kurulan iş birliği sayesinde insülin büyük ölçekte, daha saf ve güvenilir biçimde üretilebilir hâle geldi.

Patent süreci de çoğu zaman romantikleştirilir. Banting, Best ve Collip patent haklarını sembolik bir bedelle Toronto Üniversitesine devrederek tedavinin ticari tekellerin eline geçmesini önlemeyi amaçladı. Üniversite ise üretim lisansları vererek insülinin dünya çapında yaygınlaşmasını sağladı.

1923 yılında Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü Frederick Banting ile John Macleod’a verildi. Charles Best ile James Collip’in ödül dışında bırakılması ekip içinde ciddi kırgınlıklara yol açtı. Banting para ödülünün yarısını Best’e, Macleod ise kendi payının yarısını Collip’e verdi.

Bu tablo bile insülinin tek kahramanlı bir keşif olmadığını göstermeye yeter.

Banting yaşamının ilerleyen yıllarında silikoz, kanser, havacılık tıbbı ve askerî fizyoloji üzerine çalıştı. Kanada doğasını resmetmeyi seven başarılı bir ressamdı. Bilimin yoğun baskısından uzaklaştığı anlarda fırçasına sığınıyordu.

İkinci Dünya Savaşı sırasında havacılık tıbbı araştırmaları kapsamında İngiltere’ye giderken bulunduğu askerî uçak Newfoundland’da düştü. Ağır yaralı olarak kurtarılsa da 21 Şubat 1941’de, henüz 49 yaşındayken yaşamını yitirdi.

Frederick Banting’i yalnızca “insülini bulan hekim” diye anmak eksik kalır. O, kendisinden önce oluşan bilimsel mirası tek başına yaratmadı; insülini tek başına izole etmedi, arıtmadı ya da üretmedi. Fakat doğru soruya inandı, başarısızlıklara rağmen geri dönmedi ve laboratuvardaki fikrin hasta yatağına ulaşması için olağanüstü bir kararlılık gösterdi.

İnsülin aslında tek bir keşif değil, onlarca yıl süren bilimsel emeğin ortak eseriydi. Deney hayvanları, başarısız denemeler, laboratuvar tartışmaları, ekip çalışması ve farklı disiplinlerin bilgisi sonunda aynı noktada buluştu.

Ve bir gün Leonard Thompson’ın idrarındaki ketonlar kayboldu.

O gün yalnızca bir laboratuvar sonucu değişmedi.

Diyabetin kaderi değişti.

İnsülinden önce aileler çocuklarının ne kadar yaşayacağını hesaplıyordu.

İnsülinden sonra ise çocuklar nasıl bir hayat yaşayacaklarını planlamaya başladılar.

Bazı keşifler yalnızca hastalıkları tedavi etmez.

İnsanlığın geleceğe bakışını da değiştirir.

İnsülin, işte onlardan biridir.

İkinci Dünya Savaşı sırasında Dortmund ağır bombardımanlara uğradı. Arşiv temelli araştırmalara göre Safiye Ali ile eşi evlerini ve muayenehanelerini beş kez kaybetmelerine rağmen sağlık hizmeti vermeyi sürdürdü. Savaşın yıkımı içinde mesleğine devam etmesi, hayatının az bilinen fakat en çarpıcı bölümlerinden biridir.
Safiye Ali kansere yakalandı ve 5 Temmuz 1952’de Dortmund’da hayatını kaybetti. Cenaze töreni 9 Temmuz’da yapıldı ve Dortmund Merkez Mezarlığı’na defnedildi. Bazı kaynaklarda 9 Temmuz’un ölüm tarihi olarak verilmesi, cenaze tarihiyle ölüm tarihinin karıştırılmasından kaynaklanmaktadır.
Safiye Ali’yi yalnızca “ilk Türk kadın hekim” olarak anmak, onun mirasını küçültür. O; kadın olduğu için daha az ücret ödenmesini reddeden bir hekim, çocuğun hastalığını ailesinin yoksulluğundan ayrı görmeyen bir toplum sağlığı öncüsü, anneleri muayenehanenin dışına taşan yöntemlerle eğiten bir sağlık eğitimcisi ve kadınların bilimsel, mesleki ve siyasal hayatta eşit yer almasını savunan bir hak mücadelesi insanıydı.
Bazı hekimler tarihe yeni bir ilaç, ameliyat ya da cihazla girer.
Safiye Ali’nin en büyük başarısı ise bir toplumun imkânsız saydığı şeyi gündelik hayatın olağan gerçeğine dönüştürmek oldu.
O yalnızca beyaz önlüğü giyen ilk Türk kadın hekim değildi.
O önlüğün kadınlara da ait olduğunu kanıtladı.

Tıp tarihinde bazı keşifler belirli bir hastalığın tedavisini değiştirir. Bazıları ise her gün uygulanan sıradan bir tıbbi işlemi güvenli hâle getirerek milyonlarca insanın yaşamını kurtarır.

Bu, doktorların iyi niyetle yaptıkları kan nakillerinin neden bazen hastaları kurtarmak yerine ölüme götürdüğünü çözen bir bilim insanının hikâyesidir.

1900 yılı…

Avusturya’nın başkenti Viyana…

Avrupa’nın en saygın tıp merkezlerinden birinde çalışan genç patolog Karl Landsteiner, yıllardır hekimlerin yanıtını bulamadığı bir soruyla karşı karşıyaydı.

Kan kaybeden hastalara kan veriliyordu.

Bazıları mucizevi şekilde iyileşiyordu.

Bazıları ise transfüzyondan dakikalar sonra titremeye başlıyor, yüksek ateş geliştiriyor, idrarları koyulaşıyor, şoka giriyor ve yaşamını kaybediyordu.

Hiç kimse bunun nedenini bilmiyordu.

O yıllarda birçok hekim, bütün insanların kanının aynı olduğuna inanıyordu. Kan, tek tip bir biyolojik sıvı olarak kabul ediliyordu. Başarısız transfüzyonlar ise hastalığın ağırlığına, şanssızlığa ya da açıklanamayan talihsizliklere bağlanıyordu.

Fakat Landsteiner farklı düşündü.

“Ya insanların kanı birbirinden farklıysa?”

Modern transfüzyon tıbbının temellerini atacak soru buydu.

Laboratuvarda çalışma arkadaşlarından aldığı kan örneklerini tek tek birbirleriyle karıştırmaya başladı.

Sabırla yüzlerce deney yaptı.

Bazı örneklerde hiçbir değişiklik olmuyordu.

Ancak bazı tüplerde kırmızı kan hücreleri birbirine yapışıyor, kümeleniyor ve çökmeye başlıyordu.

Bugün aglütinasyon olarak adlandırdığımız bu olay, o dönemde açıklanamayan gizemli bir bulguydu.

Landsteiner bunun rastlantı olmadığını fark etti.

Aylar süren çalışmaların ardından insanların kanının birbirinden farklı biyolojik özellikler taşıdığını gösterdi.

1901 yılında insan kanını A, B ve C olarak adlandırdığı üç gruba ayırdı. Daha sonra C grubu, O grubu olarak yeniden adlandırıldı. 1902 yılında çalışma arkadaşları Alfred von Decastello ve Adriano Sturli, AB kan grubunu tanımlayarak bugün kullandığımız ABO kan grubu sistemini tamamladı.

Artık ölümcül sırrın cevabı ortaya çıkmıştı.

Uyumsuz kan verildiğinde alıcının bağışıklık sistemi yabancı kırmızı kan hücrelerine saldırıyor, hücreler parçalanıyor ve ölümcül transfüzyon reaksiyonları gelişiyordu.

Uygun kan grubu seçildiğinde ise transfüzyon güvenle gerçekleştirilebiliyordu.

Bu keşif yalnızca kan nakillerini değiştirmedi.

Doğum sırasında gelişen ağır kanamalarda annelerin yaşamı kurtulmaya başladı.

Savaş meydanlarında yaralanan askerler yeniden yaşama tutundu.

Büyük ameliyatlar çok daha güvenli hâle geldi.

Travma hastalarının tedavisinde yeni bir dönem başladı.

Kan bankalarının kurulmasının yolu açıldı.

Daha sonraki yıllarda organ nakilleri, açık kalp cerrahisi ve modern yoğun bakım uygulamaları da güvenli kan transfüzyonunun sağladığı altyapı üzerinde gelişti.

Ancak her büyük bilimsel keşifte olduğu gibi, bu buluşun gerçek değeri de zaman içinde anlaşıldı.

İlk yıllarda bazı hekimler yeni sistemi gereksiz buluyor, alışılmış uygulamaları sürdürmek istiyordu.

Fakat başarılı transfüzyonların sayısı arttıkça Landsteiner’ın haklı olduğu tartışmasız biçimde ortaya çıktı.

1930 yılında Karl Landsteiner, ABO kan grubu sistemini keşfetmesi nedeniyle Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’ne layık görüldü.

Ancak bilimsel yolculuğu burada sona ermedi.

1940 yılında Alexander Wiener ile birlikte yürüttüğü çalışmalar, daha sonra Rh kan grubu sistemi olarak adlandırılacak yapının tanımlanmasına öncülük etti. Bu çalışmalar, kan grubu uyuşmazlıklarının daha iyi anlaşılmasını sağladı, transfüzyon güvenliğini artırdı ve yenidoğanın hemolitik hastalığının mekanizmasının ortaya konmasına önemli katkılar sundu. Böylece ilerleyen yıllarda geliştirilecek koruyucu tedavilerin de temelleri atılmış oldu.

Bugün dünyada her gün milyonlarca ünite kan güvenle nakledilebiliyorsa…

Doğum sırasında ağır kanama geçiren anneler kurtarılabiliyorsa…

Büyük ameliyatlar güvenle yapılabiliyorsa…

Travma hastaları yaşama döndürülebiliyorsa…

Organ nakilleri gerçekleştirilebiliyorsa…

Bütün bunların temelinde, Karl Landsteiner’ın laboratuvarda yaptığı o sessiz ama devrim niteliğindeki gözlemler vardır.

Bu hikâye bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor.

Bilim bazen dev laboratuvarlardan ya da karmaşık cihazlardan değil, doğru zamanda sorulan doğru bir sorudan doğar.

En büyük keşifler çoğu zaman herkesin aynı olduğunu düşündüğü şeylerin aslında birbirinden farklı olduğunu görebilen insanların merakıyla gerçekleşir.

Karl Landsteiner yalnızca kan gruplarını keşfetmedi.

O, görünüşte birbirinin aynı olan kanın, aslında yaşam ile ölüm arasındaki en kritik farklardan birini taşıdığını gösterdi.

Ve insanlık tarihini değiştiren büyük keşifler, çoğu zaman herkesin aynı sandığı bir gerçeğe farklı bakabilen insanların sessiz merakıyla başlar.

Joseph Lister ve Antiseptik Cerrahinin Doğuşu

Tıp tarihinde bazı keşifler yeni bir ilaçla başlar. Bazıları ise insanların yıllarca “kader” sandığı ölümlerin aslında önlenebilir olduğunu fark eden bir bilim insanıyla doğar.

Bu hikâye, ameliyat masasında değil; ameliyattan sonra yaşanan ölümleri durdurarak modern cerrahinin kaderini değiştiren bir hekimin hikâyesidir.

1865 yılı…
İskoçya’nın Glasgow kenti…

Dönemin en büyük hastanelerinden birinde çalışan genç cerrah Joseph Lister, her gün başarılı görünen ameliyatlar yapıyordu.

Kırık kemikler düzeltiliyor…
Tümörler çıkarılıyor…
Yaralar dikiliyordu.

Fakat asıl mücadele ameliyathanede değil, ameliyattan sonraki günlerde başlıyordu.

Hastaların yaraları iltihaplanıyor…
Ateşleri yükseliyor…
Yaralardan kötü kokulu cerahat akıyordu…

Hastane koridorlarını adeta ölüm sessizliği kaplıyordu.

Ardından kan zehirlenmesi gelişiyor ve çoğu hasta birkaç gün içinde yaşamını kaybediyordu.

O yıllarda cerrahlar bunun kaçınılmaz olduğuna inanıyordu.

“Hastane kangreni”, “cerrahi ateş” ve “kan zehirlenmesi” neredeyse ameliyatın doğal bir sonucu kabul ediliyordu.

Başarılı geçen bir ameliyatın ardından hastanın ölmesi kimseyi şaşırtmıyordu.

Çünkü görünmeyen düşman henüz tanınmıyordu.

O düşmanın adı henüz “mikrop” değildi.

Lister ise buna inanmak istemiyordu.

Başarılı bir ameliyat yapan bir cerrahın, hastasını birkaç gün sonra enfeksiyona teslim etmesini kabullenemiyordu.

Tam o günlerde Fransız bilim insanı Louis Pasteur, görünmeyen mikroorganizmaların çürüme ve fermantasyonun temel nedeni olduğunu ortaya koyan çalışmalarını yayımlıyordu.

Birçok kişi bu araştırmaları yalnızca kimya ve gıda bilimiyle ilgili görüyordu.

Lister ise bambaşka bir soru sordu.

“Eğer mikroorganizmalar yiyecekleri bozabiliyorsa, yaraları da enfekte ediyor olabilir mi?”

Bu düşünce, cerrahinin geleceğini değiştirecek fikirdi.

Lister, o dönemde Glasgow’da kanalizasyon ve lağım sistemlerinde oluşan kötü kokuları azaltmak amacıyla kullanılan karbolik asidi (fenol) ameliyatlarda denemeye karar verdi.

Cerrahi aletleri, ellerini ve pansuman malzemelerini karbolik asitle dezenfekte etti.

Ameliyat yaralarını antiseptik pansumanlarla kapattı.

Hatta bir süre ameliyathane havasına karbolik asit püskürten özel spreyler bile kullandı.

1865 yılında hastaneye, at arabasının altında kalan 11 yaşındaki James Greenlees getirildi. Sol bacağında açık kırık vardı. O dönemde bu tür yaralanmalar çoğu zaman enfeksiyon, ampütasyon ya da ölümle sonuçlanıyordu.

Lister yarayı karbolik asitle temizledi ve antiseptik pansuman uyguladı.

Günler geçmesine rağmen beklenen iltihap gelişmedi.

James bacağını kaybetmeden iyileşti.

Bu başarı, Lister’in geliştirdiği yönteme olan güvenini artırdı.

Ardından yayımladığı vaka serileri, antiseptik cerrahinin dünyanın farklı ülkelerinde hızla benimsenmesinin önünü açtı.

Sonuçlar şaşırtıcıydı.

Daha önce enfeksiyon nedeniyle ölen hastaların sayısı hızla azalmaya başladı.

Özellikle açık kemik kırıklarında ölüm oranları belirgin şekilde düştü.

Bir zamanlar neredeyse kesin ölümle sonuçlanan birçok ameliyat, artık hastaların iyileşmesiyle sonuçlanıyordu.

Fakat her büyük keşif gibi bu da hemen kabul görmedi.

Bazı cerrahlar Lister’in yöntemlerini gereksiz buldu.

Kimileri karbolik asidin cildi tahriş ettiğini söyleyerek uygulamayı reddetti.

Bazıları ise görünmeyen mikroorganizmaların hastalıklara neden olduğu fikrine inanmayı sürdürmedi.

Lister ise tartışmalarla değil, sonuçlarla konuşmayı seçti.

Yıllar geçtikçe ölüm oranları dünyanın farklı hastanelerinde de düşmeye başladı.

Cerrahlar onun yöntemlerini uyguladıkça enfeksiyonların büyük ölçüde önlenebildiği açıkça görüldü.

Böylece antiseptik cerrahi, daha sonra geliştirilecek aseptik cerrahinin temelini oluşturmaya başladı.

Daha sonra geliştirilen aseptik cerrahi anlayışı; cerrahi aletlerin sterilizasyonu, steril örtülerin kullanılması, steril eldivenler, ameliyathane disiplini ve günümüz enfeksiyon kontrol uygulamalarının temelini oluşturdu.

Joseph Lister yalnızca yeni bir teknik geliştirmemişti.

O, cerrahinin en büyük düşmanının bıçak değil, görünmeyen mikroorganizmalar olduğunu göstermişti.

Bugün ameliyat öncesinde uygulanan cerrahi el antisepsisi, cerrahi aletlerin sterilizasyonu, steril örtüler, steril eldivenler, ameliyathane disiplini ve enfeksiyon kontrolüne yönelik birçok uygulama, doğrudan ya da dolaylı olarak Lister’in başlattığı antiseptik anlayışın mirasını taşımaktadır.

1897 yılında Kraliçe Victoria tarafından “Baron Lister” unvanıyla onurlandırıldı.

1902 yılında ise Birleşik Krallık’ın en saygın devlet nişanlarından biri olan Order of Merit ile ödüllendirildi.

Yaşamı boyunca dünyanın birçok üniversitesinden onursal ödüller aldı.

Bugün Joseph Lister, antiseptik cerrahinin kurucusu ve modern cerrahinin en önemli öncülerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Bu hikâye bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor.

Bilim bazen yeni bir şey icat etmekten çok, farklı alanlardaki bilgileri bir araya getirebilme cesaretidir.

Joseph Lister, Pasteur’ün laboratuvarda ortaya koyduğu gerçeği ameliyathaneye taşıdı.

Ve böylece milyonlarca insanın yaşamını kurtaran sessiz bir devrime öncülük etti.

Joseph Lister yalnızca ameliyat yöntemlerini değiştirmedi.

O, ameliyattan sonra yaşanan ölümlerin kader olmadığını gösterdi.

Ve bazen insanlık tarihini değiştiren en büyük keşifler, herkesin kaçınılmaz sandığı bir gerçeğe “Hayır, bunun bir nedeni olmalı.” diyebilen insanların cesaretiyle başlar.

Tıp tarihinde bazı keşifler yıllar süren planlı araştırmaların sonucunda ortaya çıkar. Bazıları ise tek bir fikrin peşinden vazgeçmeden yürüyen insanların cesareti ve kararlılığıyla şekillenir.

Bu hikâye, ölümcül kabul edilen bir hastalığın kaderini değiştiren; birkaç bilim insanının, laboratuvarda verilen sayısız emeğin ve deney hayvanlarının insanlığa bıraktığı en büyük miraslardan birinin hikâyesidir.

Ölüm Fermanı Gibi Bir Hastalık

1920 yılı…

Kanada’nın Toronto kentinde genç cerrah Frederick Banting, savaş sonrası mütevazı bir hekimlik yaşamı sürdürmeye çalışıyordu. Mesleğinin henüz başındaydı. Büyük bir laboratuvarı yoktu. Geniş bir araştırma ekibine de sahip değildi.

Fakat bir gece okuduğu diyabetle ilgili bilimsel bir makale zihninden çıkmadı.

O yıllarda diyabet, özellikle Tip 1 diyabet tanısı alan çocuklar için neredeyse kesin bir ölüm fermanıydı. İnsülin henüz keşfedilmemişti.

Kan şekeri kontrol edilemez biçimde yükseliyor, hastalar hızla kilo kaybediyor, durmak bilmeyen susuzluk çekiyor ve sonunda diyabetik ketoasidoz nedeniyle yaşamlarını yitiriyordu.

Hekimlerin elindeki tek seçenek ise hastaları mümkün olduğunca uzun süre hayatta tutabilmek amacıyla uygulanan, açlık sınırındaki katı diyetlerdi.

Çocuklar her geçen gün eriyor, aileleri ise onları çaresizlik içinde izliyordu.

Gece Yarısı Yazılan Bir Fikir

31 Ekim 1920 gecesi Banting aniden uykusundan uyandı.

Aklına gelen düşünceyi kaybetmemek için yatağının yanındaki kâğıda yalnızca birkaç satır not aldı.

Pankreasın sindirim enzimlerini taşıyan kanalları bağlanırsa, zamanla yalnızca Langerhans adacıkları korunabilir ve burada üretilen iç salgı maddesi izole edilebilirdi.

O gece yazılan birkaç satır, ileride milyonlarca insanın yaşamını değiştirecek bir keşfin ilk adımı olacaktı.

Henüz kimse bu fikrin işe yarayıp yaramayacağını bilmiyordu.

Ama Banting, bu düşüncenin peşinden gitmeye karar verdi.

Küçük Bir Laboratuvarda Başlayan Büyük Mücadele

Toronto Üniversitesi Fizyoloji Profesörü John James Rickard Macleod, başlangıçta bu fikre kuşkuyla yaklaştı. Yine de Banting’e küçük bir laboratuvar, birkaç deney köpeği ve bir tıp öğrencisi tahsis etti.

O öğrencinin adı Charles Best idi.

1921 yazında çalışmalar başladı.

Günler haftaları, haftalar ayları izledi.

Pankreas kanalları bağlandı.

Deney hayvanları dikkatle takip edildi.

Birçok deney başarısızlıkla sonuçlandı.

Fakat Banting ile Best vazgeçmedi.

Sonunda pankreastan elde ettikleri özütü diyabet oluşturdukları bir köpeğe enjekte ettiler.

Beklenmedik bir gelişme yaşandı.

Köpeğin kan şekeri hızla düştü.

Genel durumu belirgin şekilde düzeldi.

Laboratuvarda bulunan herkes, tarihe geçecek bir ana tanıklık ettiğini hissediyordu.

Marjorie

Deneyler sırasında laboratuvar kayıtlarında “Marjorie” adıyla yer alan bir köpek, insülin araştırmalarının sembollerinden biri hâline geldi.

Tekrarlanan insülin uygulamaları sayesinde yaklaşık 70 gün daha yaşayabildi.

O dönemin koşulları düşünüldüğünde bu, olağanüstü bir başarıydı.

Marjorie, insülinin yaşam kurtarıcı etkisini gösteren en güçlü kanıtlardan biri olarak bilim tarihindeki yerini aldı.

İnsanlarda İlk Başarı

Hayvan deneylerindeki başarı umut vericiydi.

Ancak insanların tedavisinde kullanılabilmesi için pankreas özütünün çok daha saf hâle getirilmesi gerekiyordu.

Bu aşamada biyokimyacı James Bertram Collip araştırma ekibine katıldı.

Collip’in geliştirdiği saflaştırma yöntemi, insülinin insanlar üzerinde güvenli biçimde uygulanabilmesini mümkün kıldı.

Ve beklenen gün geldi.

11 Ocak 1922…

Toronto General Hospital’da yatan 14 yaşındaki Leonard Thompson, ileri evre Tip 1 diyabet nedeniyle yaşamının son günlerini geçiriyordu.

Yapılan ilk insülin uygulaması yeterince saf olmadığı için beklenen başarı elde edilemedi.

Ancak Collip’in geliştirdiği yeni saflaştırma yöntemiyle hazırlanan insülin birkaç gün sonra yeniden uygulandı.

Bu kez sonuç tamamen farklıydı.

Leonard’ın kan şekeri hızla düştü.

İdrarındaki glikoz ve keton düzeyleri belirgin biçimde azaldı.

Genel durumu kısa sürede düzeldi.

Ölüm bekleyen bir çocuk yeniden yaşamaya başlamıştı.

Bu yalnızca bir hastanın iyileşmesi değildi.

Modern diyabet tedavisinin doğduğu andı.

Dünyayı Değiştiren Keşif

Kısa süre içinde insülin dünyanın birçok ülkesinde üretilmeye başlandı.

Bir zamanlar kesin ölümle sonuçlanan Tip 1 diyabet, yönetilebilir kronik bir hastalığa dönüştü.

Milyonlarca çocuk ve yetişkin yeniden yaşama tutundu.

1923 yılında Frederick Banting ile John Macleod, insülinin keşfi nedeniyle Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’ne layık görüldü.

Banting, Charles Best’in ödülde yer almamasını büyük bir haksızlık olarak değerlendirdi ve Nobel para ödülünün yarısını Best ile paylaştı.

John Macleod da kendi payının yarısını James Collip’e verdi.

Bu davranış, keşfin gerçekte bir ekip çalışmasının ürünü olduğunu bilim insanlarının kendi tutumlarıyla da göstermiş oldu.

İnsanlık İçin Bir Miras

Banting için bu keşif hiçbir zaman kişisel bir zafer olmadı.

Keşfin patent hakları, sembolik olarak 1 dolar karşılığında Toronto Üniversitesi’ne devredildi.

Banting ve çalışma arkadaşları, bu tedavinin ticari kazançtan önce insanlığa hizmet etmesi gerektiğine inanıyordu.

Bugün milyonlarca diyabet hastasının yaşamını sürdürebilmesinde, o kararın da önemli bir payı bulunuyor.

Son Söz

Bu hikâye bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor.

Bilim bazen yalnızca büyük laboratuvarlardan doğmaz.

Bazen tek bir fikre inanan insanların sabrından, vazgeçmeyen araştırmacıların emeğinden ve insan yaşamını her şeyin üzerinde tutan bir anlayıştan doğar.

Frederick Banting, Charles Best, James Bertram Collip ve John James Rickard Macleod yalnızca insülini keşfetmedi.

Onlar, milyonlarca çocuğa ve yetişkine yeniden gelecek armağan etti.

Ve bazen insanlık tarihini değiştiren en büyük keşifler, gece yarısı bir kâğıda yazılan birkaç satırın peşinden yılmadan yürümekle başlar.